6 - лекция

 

тўжырымдар есептелімі

 

2.1  Тўжырымдар есептелімі формуласыныѕ ўєымы

 

Тўжырымдар есептелімі бўл интерпретациясы тўжырымдар алгебрасы болатын аксиоматикалыќ логикалыќ жїйе.

Јрбір есептелімніѕ сипаттамасына бўл есептелімі символдарыныѕ, формулаларыныѕ сипаттамасы, дјлелденетін формулалардыѕ аныќтамасы енеді.

Тўжырымдар есептелімініѕ алфавиті їш тїрлі символдардан тўрады:

1.  Бўл символдарды айнымалы тўжырымдар деп атаймыз.

2.  Бўл символдар логикалыќ байланыс деген жалпы атауєа ие. Келтірілген символдардыѕ біріншісі дизъюнкция (немесе логикалыќ ќосу) белгісі, екіншісі – конъюнкция (немесе логикалыќ кґбейту) белгісі, їшіншісі – импликация жјне тґртіншісі – терістеу белгісі.

3. Жаќшалар деп аталатын символдар: (,   ).

Тўжырымдар есептелімінде басќа символдар болмайды.

Тўжырымдар есептелімініѕ формуласы тўжырымдар есептелімі алфавитініѕ символдарыныѕ тізбегі болады. Формула белгісі їшін латын алфавитініѕ їлкен јріптерін ќолданамыз. Олар ґздері есептелімніѕ символдары болмай, формулалардыѕ тек шартты белгілері болады.

Тўжырымдар есептелімі формуласыныѕ аныќтамасы

1. Кез келген   айнымалы формула болады.

2. Егер А жјне В – формулалар болса, онда  сґздер де формулалар.

3. Ешќандай басќа символдардыѕ ќатары формула болмайды.

Айнымалы тўжырымдарды ќарапайым формулалар деп атаймыз.

Тўжырымдар есептелімі формуласына мысал келтірейік.

 айнымалы тўжырымдар аныќтаманыѕ 1-ші бґлімі бойынша формулалар болады. Біраќ, онда  сґздер де  аныќтаманыѕ 2-ші бґлімі бойынша формулалар бола алады. Сол себепке байланысты  сґздер де  формула бола алады.

Формула тїсінігі мен бірге ішформула немесе формула бґлігі тїсінігі енгізіледі.

1. Ќарапайым формуланыѕ ішформуласы оныѕ ґзі болады.

2. Егер формула  кґрінісінде болса, онда оныѕ ішформулалары формуланыѕ ґзі, А формуласы жјне А формуланыѕ барлыќ ішформулалары болады.

3. Егер формула (А*В) (мўнда * –   їш символдардыѕ бірі деп тїсінеміз) кґрінісінде болса, онда оныѕ ішформулалары формуланыѕ ґзі, А, В формулалары жјне А мен В формулалардыѕ барлыќ ішформулалары болады.

Формуладаєы логикалыќ амалдарыныѕ саны формуланыѕ рангі деп аталады.

 

2.2. Дјлелденетін формула ўєымы

 

Тўжырымдар есептелімініѕ ќўруда келесі кезеѕ дјлелденетін (шыєарылатын) формулалардыѕ класын бґліктеу болады.

Дјлелденетін формула аныќтамасы формулалар аныќтамасы сияќты. Алдымен бастапќы дјлелденетін шыєарылатын формулалар (аксиомалар) аныќталады, ал содан кейін бар дјлелденетін формулалардан жаѕа дјлелденетін формулаларды алуєа мїмкіндік беретін шыєару ережелері аныќталады. Бастапќы дјлелденетін формулалардан шыєару ережелерін ќолдану кґмегімен жаѕа дјлелденетін формуланы алу процесі берілген формуланы аксиомалардан шыєаруы (дјлелдеуі) деп аталады.

          

2.3 Тўжырымдар есептелімініѕ аксиомалар жїйесі

 

Тўжырымдар есептелімініѕ аксиомалар жїйесі тґрт топќа бґлінетін 11 аксиомадан тўрады.

Аксиомалардыѕ бірінші тобы ( тек импликация ќамтиды).

: .     

:.

Аксиомалардыѕ екінші тобы ( импликацияєа конъюнкция ќосылды):

:   

: .  

: .

Аксиомалардыѕ їшінші тобы ( импликацияєа дизъюнкция ќосылды):

:     

:         

: .

Аксиомалардыѕ тґртінші тобы (импликацияєа терістеу ќосылды):

: 

:                 

:

 

2.4 Шыєару ережелері

 

1. Алмастыру ережесі (АЕ).

Егер А формуласы тўжырымдар есептелімінде шыєарылатын  (дјлелденетін) формула, х – айнымалы, В – тўжырымдар есептелімініѕ кез келген формуласы болса, онда А формуладаєы х  айнымалыны В формулаєа алмастыру нјтижесінде алынєан формула да шыєарылатын  (дјлелденетін) болады.

А формуладаєы х  айнымалыны В формулаєа алмастыру амалы алмастыру деп аталады да келесі тїрде жазылады:

 немесе .

Егер А – шыєарылатын  (дјлелденетін) болса, онда ├А деп жазамыз. АЕ схематикалыќ тїрде тґмендегідей жазуєа болады:

├А____  .

├

Бўл жазылу былай оќылады: “Егер А формуласы шыєарылатын  (дјлелденетін) болса, онда  формуласы да шыєарылатын  (дјлелденетін) болады.

2 Ќорытындылау ережесі (ЌЕ).

Егер А жјне А→В формулалары тўжырымдар есептелімінде шыєарылатын  (дјлелденетін) болса, онда В формуласы да шыєарылатын  (дјлелденетін) болады. Бўл ереженіѕ схематикалыќ жазылуы мынадай болады:

├А;├А→В                            (Modus ponens)

                                      ├В

Бўл ереженіѕ дўрыстыєы айќын: егер импликация мен  шарт аќиќат болса, онда импликациядаєы ќорытынды тек аќиќат болуы мїмкін.