а) Јрбір аксиома дјлелденетін формула болады.
б) Кез келген В формуласынан х айнымалыныѕ орнына алмастыруды ќолдану нјтижесінде алынєан формула – дјлелденетін формула.
в) А жјне
дјлелденетін
формулаларєа ќорытындылау ережесін ќолдану нјтижесінде алынєан В формуласы –
дјлелденетін формула болады.
г) Тўжырымдар есептелімініѕ ешќандай басќа формуласы дјледенетін болып саналмайды.
Дјлелденетін формулаларды шыєару процесін формулалардыѕ дјлелдеуі (шыєаруы) деп атаймыз. Бўл бір дјлелденетін формуладан јр ќадамда аксиомаларды, алмастыру жјне ќорытындылау ережелерін ќолдану кґмегімен басќа дјлелденетін формулаєа ґту процесі (белгілі маєынада логика алгебрасындаєы тепе-теѕ тїрлендірулердіѕ аналогі), сондыќтан ќарапайым формуланыѕ шыєаруы да кґпќадамды, кїрделі болуы мїмкін.
Кїрделі алмастыру ережесі (КАЕ)
Туынды шыєару ережелері, ќарастырылєан шыєару ережелері сияќты, жаѕа дјлелденетін формулаларды алуєа мїмкіндік береді. Бўл ережелер алмастыру жјне ќорытындылау ережелері кґмегімен алынєан, сондыќтан, олар туынды ережелер деп аталады.
А – дјлелденетін формула,
–
айнымалылар, ал
–
тўжырымдар есептелімініѕ кез келген формулалары болсын. Онда
А
формулада
айнымалыларын
формулаларєа
алмастыру нјтижесі дјлелденетін формула болады.
КАЕ схематикалыќ тїрде былай жазылады:
├А______
├
Ќорытындылау ережесін де жалпылау мїмкін. Жалпылау нјтижесінде алынєан туынды ереже
![]()
тїрдегі формулаларєа ќолданылады да былай аныќталады:
егер
жјне
формулалар
дјлелденетін болса,
онда
L
формуласы да дјлелденетін формула.
Кїрделі ќорытындылау ережесі былай жазылады:
├А1, ├А2, …,├Аn, ├A1→(A2→(A3→(...(An→L) …))) .
├ L
Силлогизм ережесі
Егер А→В жјне В→С формулалары дјлелденетін болса, онда А→С формуласы да дјлелденеді, яєни
├А→В,├В→С .
├А→С
Контрапозиция ережесі
Егер
А→В
формуласы дјлелденетін болса,
онда
формула
да дјлелденеді,
яєни
├ А →В .
├![]()
Бўл ереженіѕ мысалында тўжырымдар
есептелімінде мўндай тўжырымдардыѕ дјлелдеу жолын кґрсетеміз.
алмастыруын
орындап,
├(А→В)→├(
)
(1)
дјлелденетін формуланы аламыз.
Ал шарт бойынша
├А→В (2)
– дјлелденетін формула.
Онда (2)
жјне (1) формулаларынан ќорытындылау ережесі бойынша ├
.
а) Егер
формуласы
дјлелденетін болса, онда
формуласы
да дјлелденетін.
б) Егер
формуласы
дјлелденетін болса,
онда
формуласы
да дјлелденетін.
Схематикалыќ
жазылулары: ├ А →
жјне
├
→В
├
├
.
Формулалардыѕ Н={А1,А2,…,Аn} аќырлы жиынын ќарастырамыз.
Н жиынынан шыєарылатын формула аныќтамасы.
1) AiÎH формуласы Н-тан шыєарылатын формула деп аталады.
2) Јрбір дјлелденетін формула Н-тан шыєарылатын болады.
3) Егер С жјне С→В формулалар Н-тан шыєарылатын болса, онда В формуласы да Н-тан шыєарылатын болады.
Егер кейбір В формуласы формулалардыѕ Н жиынынан шыєарылатын болса, онда бўл былай жазылады: Н├В.
Н жиыны бос немесе тек дјлелденетін формулалардан тўратын жаєдайда Н жиынынан шыєарылатын формулалардыѕ класы дјлелденетін формулалардыѕ класымен сјйкес келеді.
Егер де Н жиынында кем дегенде бір дјлелденбейтін формула болса, онда Н-тан шыєарылатын формулалардыѕ класы дјлелденетін формулалар класынан кеѕ болады.
Мысал.
Формулалардыѕ Н={А, В} жиынынан
формуласы
шыєатынын дјлелдеу керек.
AÎH жјне BÎH болєандыќтан, дјлелденетін формуланыѕ аныќтамасы бойынша
Н├А, (1)
Н├В. (2)
жјне
аксиомаларды
алып,
жјне
алмастыруларды
орындаймыз.
Нјтижесінде Н-тан шыєарылатын дјлелденетін формулаларды аламыз, яєни
Н├(А→А)→((А→В)→(А
)),
(3)
Н├В→(А→В), (4)
А→А формуласы дјлелденетін, онда Н├А→А. (5)
(5)
жјне
(3) формулалардан ќорытындылау
ережесі бойынша
Н├(А→В)→(А
))
(6)
алынады.
(2) жјне (4) формулалардан ќорытындылау ережесі бойынша:
Н├А→В . (7)
(7) жјне (6) формулалардан
ќорытындылау ережесі бойынша: Н├А
.
(8)
Соѕында (1) жјне (8) формулалардан
Н├
(9)
алынады.
Формуланыѕ шыєарылатынын дјлелдеуде тек ќана ќорытындылау ережесін емес, кїрделі ќорытындылау ережесін пайдалануєа мїмкін екендігі тїсінікті. Онда бўл ережені пайдаланып, (9) тўжырымды (5), (7), (1) жјне (3) тўжырымдардан алуєа болады.
Аныќтама. Формулалардыѕ Н аќырлы жиынынан шыєаруы деп јрбір мїшесі келесі шарттарды ќанаєаттандыратын формулалардыѕ В1,В2,…,Вк тізбегін айтамыз:
1) ол Н жиыныныѕ бір формуласы болады,
2) ол дјлелденетін формула болады,
3) ол В1,В2,…,Вк тізбегініѕ алдыѕєы кез келген екі мїшесінен ќорытындылау ережесі бойынша шыєады.
Алдыѕєы мысалда кґрсеткеніміздей, формулалардыѕ Н={А,В} жиынынан шыєаруы формулалардыѕ келесі аќырлы тізбегі болады:
А, В, (А→А)→((А→В)→(А
)),
(А→В), А→А, (А→В)→(А
)),
А→В, А
,
.
(1,2,3,7,5,6,8
формулалар).
Егер кїрделі ќорытындылау ережесін пайдалансаќ, онда шыєаруды былай жазуєа болады:
А, В, (А→А)→((А→В)→(А
)),
В→(А→В), А→А, А→В,
.
(5, 7, 1, 3
формулалар).
Шыєарылатын формула аныќтамасынан жјне формулалар жиынынан шыєару аныќтамасынан шыєарудыѕ келесі ќасиеттері келіп шыєады:
1) Н жиынынан шыєарудыѕ јрбір бастапќы кесіндісі – Н-тан шыєару болады.
2) Егер Н-тан шыєарудыѕ екі кґршілес мїшелерініѕ арасында (басында немесе соѕында) кейбір Н-тан шыєаруды ќойсаќ, онда формулалардыѕ алынєан жаѕа тізбегі Н-тан шыєару болады.
3) Н жиынынан шыєарудыѕ јрбір мїшесі Н-тан шыєарылатын формула болады. Н-тан кез келген шыєару оныѕ соѕєы формуласыныѕ шыєаруы болады.
4)
Егер
болса,
онда Н-тан кез келген шыєару
W
дан шыєару болады.
5) В формуласы Н жиынынан шыєарылатын болуы їшін бўл формуланыѕ Н-тан шыєаруы бар болуы ќажетті жјне жеткілікті.