КІРІСПЕ 

 

Математика барлыќ тўжырымдар аќыл ќорытындысы арќылы, яєни адамныѕ ойлау ќабілеті заѕыныѕ жолдарын ќолданып,  дјлелденетін єылым болып табылады. Адамныѕ ойлау ќабілетініѕ заѕын оќу логика пјні болып табылады.

Логика ґз алдына єылым болып грек философы Аристотельдіѕ  (384-322 ж.ж б.э.д) еѕбегінде наќтыланєан. Ол ґзіне дейінгі мјліметтерді жїйеледі жјне осы жїйе кейін формальды немесе Аристотель логикасы деп аталды.

Формальды логика еш ґзгеріссіз 20 єасырдай ґмір сїрді. Математиканыѕ дамуы Аристотель логикасыныѕ жетіспеушіліктерін кґрсетті жјне оныѕ јрі ќарай дамуын талап етті.

Математикалыќ негізде логиканы ќўру идеясын тарихта алєашќы болып неміс математигі Г.Лейбниц (1646-1716) XVI є. аяєында айтты. Ол логиканыѕ негізгі ўєымдары арнайы шарттармен байланысќан символдармен белгіленуі тиіс дейді. Бўл кез-келген ойларды есепке ауыстыруєа мїмкіндік береді.

Алєашќы болып Лейбництіѕ айтуын жїзеге асырєан аєылшын єалымы

Д. Буль (1815-1864). Ол айтылымдар јріптермен белгіленген алгебраны ќўрды жјне бўл айтылымдар алгебрасын дїниеге јкелді. Логикаєа символдыќ белгілеуді ендіру, бўл єылымєа маѕызды болды. Дјл осы символдарды логикаєа ендіру жаѕа математикалыќ логика єылымыныѕ негізін ќалады.   

     Логикада математиканы ќолдану логикалыќ теорияларды жаѕа формада кґруге мїмкіндік берді жјне есептеуіш аппараттарды адамныѕ ойлау ќабілеті жетпейтін есептерді шешуде ќолдану логиканыѕ зерттеу облысын кеѕейтті.

     XIX є. аяєында математика їшін актуальді мјнге ие болатын сўраќтар туындады, яєни оныѕ негізгі  ўєымдары мен идеялары бойынша. Бўл мјселелер логикалыќ негізге ие болды жјне  математикалыќ логиканыѕ јрі ќарай дамуына алып келді. Бўл жаєдайда неміс математигі Г.Фреге (1848-1925) жјне итальян математигі Д. Пеано (1858-1932) еѕбектері їлгі.

     Математикалыќ ойлаудыѕ ерекшеліктері математикалыќ абстракция жјне олардыѕ байланыстарыныѕ тїрлілігініѕ ерекшеліктерімен тїсіндіріледі.

Осыєан орай осы заманєы математикалыќ логиканы математиканыѕ бґлімі ретінде ќарастырады.

Математикалыќ логиканыѕ дамуыныѕ негізгі себептерініѕ бірі јртїрлі математикалыќ теорияларды ќўруда аксиоматикалыќ јдістердіѕ кеѕ таралуы болып табылады.

Математикалыќ теорияны аксиоматикалыќ ќўруда алдын-ала кейбір белгісіз жїйе ўєымы жјне олардыѕ арасындаєы ќатынас тандалады. Осы ўєымдар мен ќатынастар негізгі деп аталады. Јрі ќарай дјлелдеусіз теория ќарастыратын негізгі орын аксиома ќолданылады. Барлыќ алдаєы теорияныѕ мазмўны аксиомадан логикалыќ тїрде шыєарады.Математикалыќ теорияда аксиоматикалыќ ќўруды алєашќы болып геометрияны ќўруда Евклид ќолданды .

Бўл теория алєашќыда јлсіз тїсіндірілді. Евклид мўнда негізгі ўєымдарєа (нїкте, тїзу, жазыќтыќ) аныќтама бергісі келді. Теорияны дјлелдеуде еш жерде жинаќталмаєан орын ќолданылды. 

 Теорияны аксиоматикалыќ ќўру тјсілі XIX є. дейін жалєыз болды. Осы јдісті ґзгертуде   Н. И. Лобачевский (1792-1856) еѕбектерініѕ маѕызы зор болды. 

     Лобачевский алєашќы болып Евклидтіѕ 5 постулатыныѕ дјлелденбейтінін айтты жјне осы айтуын жаѕа геометрияны ќўруда наќтылады. Кейін неміс математигі Ф.Клейн (1849-1925) Лобачевский геометриясын дјлелдеді. Осылайша математика тарихында олардыѕ еѕбектері алєашќы болып аксиоматикалыќ теорияныѕ дјлелденбейтін мјселесі кґрсетілді.  

     Ќарсылыќты емес аксиоматикалыќ теория осы теорияныѕ аксиома жїйесіне ќойылатын негізгі талаптардыѕ бірі болып табылады.

     Ќарсылыќты емес математикалыќ теорияны дјлелдеудіѕ јртїрлі тјсілі бар. Осыныѕ бірі интерпретация болып табылады. Мўнда негізгі ўєым мен ќатынас ретінде кейбір жиынныѕ элементтері жјне олардыѕ арасындаєы ќатынас таѕдалады, одан кейін тексеріледі.

Математикалыќ теория їшін интерпретацияныѕ кґпшілігі жиын теориясыныѕ ќорында ќўрылады.

Біраќ,  XIX є. аяєында жиын теориясында кемшіліктер пайда болды (жиын теориясыныѕ парадоксы). Осыєан мысал ретінде  Б. Рассел парадоксы болып табылады.

 Барлыќ ойланды жиынды екі класќа бґлеміз. Жиынды “дўрыс”, деп айтамыз егер ол ґзініѕ элементі ретінде ґзі болмаса жјне     “дўрыс емес” кері жаєдайда . Мысалы, барлыќ кітаптар жиыны дўрыс жиын, ал ойдаєы заттар жиыны дўрыс емес жиын . L –барлыќ дўрыс жиындар жиыны болсын. Онда  L ќай жиын класына жатады?

     Егер L – “дўрыс” жиын болса, онда L Î L, яєни  дўрыс жиын класында, біраќ ол ґз элементі ретінде ґзі кіреді, сондыќтан ол “дўрыс емес”.

Егер L – “дўрыс емес” жиын болса, онда L Ï L, яєни дўрыс жиындар ќўрамында жоќ, біраќ  L ґз элементі ретінде ґзі кірмейді, сондыќтан ол  “дўрыс”. Осылайша дўрыс жиын ўєымында ќарама-ќайшылыќ туындайды.

     Теория жиынында ќарама-ќарсылыќты жою ЦЕРМЕЛО-ны аксиоматикалыќ жиын теориясын ќўру ќажеттілігіне алып келді. Осы теорияныѕ кейінгі ґзгерістеріне байланысты осы заманєы жиын теориясы ќўрылды.

     Математиканы негіздеудіѕ басќа тјсілдері  Д. ГИЛБЕРТ (1862-1943) жјне оныѕ мектебінде дамытылды. Олар математикалыќ теорияны ќўруды синтаксистік теория  негізіне сїйене отырып ќўрды.

     Осылайша, математикалыќ теорияныѕ ќарсылыќты еместігін дјлелдеу басќа математикалыќ теория пјні болды, оны Гильберт метаматематика немесе дјлелдеу теориясы деп атады.

     Осы тўрєыда синтаксистік, яєни фромальданєан аксиоматикалыќ теорияны математикалыќ логика негізін ќўру мјселесі туындайды. Јртїрлі тјсілмен аксиома жїйесі жјне басќа формуланы шыєару шартын таѕдауда јртїрлі синтаксистік логикалыќ теорияны аламыз. Олардыѕ јрќайсысын логика есептелімі деп атаймыз.

Бўл курста біз классикалыќ тўжырымдар есептелімімен танысамыз.