МЕТРОЛОГИЯ

Метрологияныѕ теориялыќ негіздері

Метрологияныѕ постулаттары

1. Априорлыќ аќпаратсыз ґлшеуді жїргізу мїмкін емес.
Бўл постулат ґлшеудіѕ алдындаєы жаєдайєа жатады. Егер бізді ќызыќтыратын ќасиет туралы ештеѕе білмесек, онда еш нјрсе де біле алмаймыз. Басќа жаєынан, егер ол туралы барлыќ аќпарат белгілі болса, онда ґлшеу ќажет емес.

2. Ґлшеу салыстыру јдісімен жїргізіледі.
Екінші постулат ґлшеу процедурасына жатады жјне кез келген ґлшемдер туралы аќпаратын тјжірибе жїзінде тек салыстыру јдісімен табуєа болатындыєын дјлелдейді.

3. Дґѕгелектенбеген ґлшеу нјтижесі кездейсоќ болып келеді.
Їшінші постулат ґлшеуден кейінгі жаєдайєа жатады. Наќты ґлшеу процедурасыныѕ нјтижесіне јрќашан јр тїрлі факторлардыѕ ыќпалы јсер етеді жјне олардыѕ дјл есептелуі мїмкін емес, ал аќырєы жиыны болжалмайтындыєын кґрсетеді.

Ґлшеулер кезінде пайда болатын ќателіктер

Ќателіктердіѕ жіктелуі

Ќандай да бip физикалыќ шаманыѕ сандыќ мјнін абсолют дјл ґлшеу мїмкін емес. Ceбeбi, біріншіден, абсолют дјл ґлшей алатын прибор болмайды, екіншіден, адамныѕ ceзім мїшелерініѕ мїмкіндік-тері шектеулі. Сондыќтан эксперименттік жўмыстардыѕ немесе басќа да техникалыќ ґлшеулердіѕ ќорытынды мјліметтерін есептегенде олардыѕ ќателіктерін кґрсету міндетті.

Пайда болу табиєатына ќатысты ґлшеулер ќателігі жїйелік жјне кездейсоќ болып eкi тїрге бґлінеді.

Жїйелік ќателіктер ґлшегіш прибордыѕ жетілмегендіктен, аќауынан, бастапќыда кґрсеткіш жебесініѕ (стрелкасыныѕ) нґлде тўрмауынан жјне ґѕдеу јдістемесініѕ дўрыс ќолданылмауынан пайда болады.

Бip шаманы бірнеше рет ќайталап ґлшегенде жїйелік ќателіктіѕ шамасы мен баєыты ґзгермейді. Жїйелік ќателіктер - прибор кателіктері, јдістемелік ќателіктер жјне ґѕдеу ќателіктері болып бґлінеді.

Прибор ќателіктері. Ґлшеуге арналєан ќандай прибор болмасын белгілі бip дјлдікпен єана ґлшей алады. Ґндірістік маќсатта шыєарылатын электр ґлшегіш приборлардыѕ (амперметрлер, вольтметрлер, потенциометрлер т.б.) жїйелік ќателіктері олардыѕ дјлдік класымен аныќталады. Дјлдік класы јдетте процентпен беріледі. Мысалы, дјлдік класы 0,2% ке теѕ амперметр токтыѕ мјнін толыќ шкалаєа сјйкес 0,2% тен аспайтын дјлдікпен ґлшейді. Бўл кателік шкаланыѕ кез келген жері їшін тўраќты. Јрине, бўл максимал ќателік. Ал єылыми еѕбектерде орташа квадраттыќ ќателікті кґрсету ќалыптасќан. Себебі, кґптеген ґлшеулердіѕ ішінде бір-екі ґлшеу ќателігі басќаларынан басымыраќ болуы мїмкін. Оны барлыќ ґлшеулердіѕ, ќателігі ретінде кґрсетуге, јрине, болмайды.

Јдістемелік ќателіктер. Мўндай ќателіктерге, біріншіден, тјжірибе јдістемесініѕ ќателіктері жатады. Мысалы, айталыќ, дискініѕ инерция моментін динамикалыќ јдіспен табуда біліктіѕ їйкеліс кїшін ескермеу, идеал сўЙыќ їшін ќорытылып шшє`рылєан Aернул«и теѕдеуін ЙаЊтI Сўiыпeнт%ксеру т.б.

Ґѕдеу ќателігі. Ґѕдеу ќателігіне ґлшеу мјліметтерін пайдаланып, ізделініп отырєан шаманы аныќтау барысында жіберілетін ќателіктер жатады.

Жїйелік ќателіктерді ґлшеу санын арттыру арќылы азайтуєа болмайды, мўндай ќателіктерді кеміту їшін, ґлшегенде дјлірек прибор ќолданады жјне мјліметтерді ґѕдеуде еѕ дўрыс јдістемені пайдаланады.

Кездейсоќ ќателіктер ґлшеу процесте јсер ететін себептердіѕ кездейсоќ (жїйесіз тїрде) ґзгеруіне байланысты пайда болады.

Бўларєа электр жїйесіндегі кернеудіѕ ауытќуы, бґлмедегі температураныѕ ґзгеруі сияќты факторлармен ќатар, баќылаушыныѕ даєдылыќ дјрежесі мен сезімталдыєына ќатысты факторлар жатады. Ґлшеу барысында кездейсоќ ќателіктердіѕ шамасы мен баєыты тўраќты болмайды. Ґлшеулер нјтижесіндегі кездейсоќ ќателіктерді кеміту їшін, біріншіден, мўќият ґлшеу ќажет, екіншіден ґлшеулер санын арттыру керек. Ќазіргі заманда ґлшегіш приборлар ґте дјл болєандыќтан кґптеген ґлшеулерде жїйелік ќaтeлiктep кездейсоќ ќателіктерге ќараєанда јлдеќайда аз болады. Егер кездейсоќ ќателіктіѕ бїкіл мїмкін мјндері ґзара теѕ ыќтимал болатын болса, онда мўндай ќателіктіѕ їлестірілуі бірќалыпты деп аталады.

Кездейсоќ ќателіктіѕ бірќалыпты їлестірілуініѕ дифференциалды функциясы їшін:

Р(х)=0, егер -oo < x < a;
P(x)=c, егер -а<=х<=+а
Р(х)=0, егер а < x < +oo.
Мўнда c - кез-келген тўраќты сан.

Кґп жаєдайда кездейсоќ ќателіктерді зерттегенде їлестірілудіѕ ќалыпты таралуын келтіреді. Ќалыпты їлестірілудіѕ дифференциалды функциясы мынадай ґрнекпен сипатталады:

,
мўнда mх – математикалыќ кїтім, х - баќылау мјліметтерініѕ орташа квадраттыќ ауытќуы.

6 суретте јр тїрлі орташа квадраттыќ ауытќуы їшін (1 > 2 > 3) кездейсоќ ќателіктердіѕ ќалыпты їлестірілуі келтірілген.


6-сурет. Орташа квадраттыќ ауытќудыѕ јр тїрлі мјндері їшін кездейсоќ ќателіктердіѕ ќалыпты їлестірілуі

Ґлшеулер мјліметтерін ґѕдеуде ќателіктердіѕ ќалыпты таралуыныѕ кеѕінен ќолданылуы ґлшеулер тјжірибиесінде ыќтималдыќ теориясынан центрлік шекті теореманыѕ жемісті ќолданылуына байланысты. Бўл теорема былай сипатталады: Кездейсоќ ќателіктердіѕ їлестірілуі баќылаулар мјліметтері јрќайсысы басќаларыныѕ ќосынды јсеріне ќараєанда шамалы єана јсер ететін тјуелсіз јсер eтyшi факторлардыѕ јсерінен пайда болатын ќалыпты їлестірілуге жаќын болады.

Жїйелік жјне кездейсоќ ќателіктерден басќа ґлшеулер барысында аќаулар кездеседі. Олар баќылаушыныѕ ґлшеу процесіне ќажетті кґѕіл бґлмеуінен немесе шарттарыныѕ ґзгеріп кетуінен пайда болады. Шама жаєынан аќаулар басќа ґлшемдерге ќараєанда айрыќша басым болады. Айталыќ, баќылаушы 1,05 деген санныѕ орнына дјптеріне 10,5 деген сан енгізді. Мўндай ќателіктерді есептеу нјтижесіне енгізуге болмайды.

Тікелей теѕ шашыраєан ґлшеулер мјліметтерін ґѕдеу

Ґлшеу барысында ізделініп отырєан физикалыќ шаманыѕ ґлшеу ќўралыныѕ кґмегімен бірден аныќтауды тікелей ґлшеу деп атайды. Eгep Q тўраќты физикалыќ шаманы тікелей ґлшеу барысында алынєан оныѕ х1,х2,...хn мјндері ґзара тјуелсіз жјне кездейсоќ тїрде біртегіс таралєан мјндер болса, онда олар тікелей теѕ шашыраєан ґлшеулер деп аталады.

Мўндай ґлшеулерді ґѕдегенде ґлшеулер саны n<40 жјне n>=40 болєанына байланысты јр тїрлі јдістемелер ќолданылады. Ќазір n>=40 болєандаєы жаєдайды ќарастырайыќ. Айталыќ бip шаманыѕ мјнін ќайта-ќайта ґлшегенде х1, х2,…,хn мјндері алынсын. Мўнда n - ґлшеулер саны.
1. Мјліметтер арасына кездейсоќ тїрде енген дґрекі ќате мјндер мен аќауларды аныќтайды. Егер олар табылєан жаєдайда оларды лаќтырып (сызып) тастайды.
2. Ґлшенген шаманыѕ аќиќат мјнініѕ дјлдік баєасы - ґлшеу мјліметтерініѕ орташа арифметикалыќ мјні аныќталады:

3. Ґлшеу мјліметтерініѕ орташа квадраттыќ ауытќуыныѕ дјлдік баєасы табылады:
Бўл шама жеке ґлшеулер мјліметтерініѕ жинаќтылыєын, былайша айтќанда, олардыѕ орташа арифметикалыќ мјнніѕ маѕайына топтасу дјрежесін кґрсетеді. Sx шамасы кездейсоќ шама болєандыќтан, оныѕ диспериясы кездейсоќ ќателіктер диспериясынан n ece кем. Сондыќтан ґлшеулер мјліметтерініѕ орташа арифметикалыќ мјнініѕ орташа квадраттыќ кателігін мына формуламен табады:
4. Ґлшеулер саны мен сенімділік ыќтималдылыќ мјнін біле отырып, ґлшеу мјліметтерініѕ сенімділік ќателігі мен орташа квадраттыѕ ауытќуы їшін сенімділік интервалын аныќтайды:
мўнда tР,n – Стъюдент (Госсет) коэффициенті, Р - сенімділік ыќтималдылыєы, n - ґлшеулер саны.
Стъюдент коэффициенті ґлшенуші шаманыѕ орташа арифметикалыќ ауытќуы оныѕ аќиќат мјнінен шамаєа асып кетпеу ыќтималдылыєын кґрсетеді. Кейде /\ х мјнін абсолют ќателік деп те атайды.
5. Соѕєы меліметті былай жазады:
6. Алынєан мјліметтерді кґрнекті тїрде кґрсету їшін оларды гистограмма тїрінде (абсолютті жјне келтірілген) келтіреді.
7. Баќылау мјліметтерініѕ їлестірілу ќалыптылыєын тексереді. Ол їшін бip графикте келтірілген гистограмма мен Гаусстыѕ їлестірілу формуласыныѕ мјліметтерін салады.