МЕТРОЛОГИЯ

Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету. Ґлшеу јдістері мен жабдыќтар

Ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету

Ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету їшін физикалыќ шамалардыѕ ґлшеуге арналєан барлыќ ґлшеу ќўралдары тепе-теѕдік бірліктер арќылы градуирленген болу ќажет. Бўны ќамтамасыз ету їшін физикалыќ шама бірліктерін дјл жаѕєырту, саќтау жјне оларды ґлшеу ќўралдарына беру керек.

Физикалыќ шама (ФШ) бірлігін жаѕєырту – бўл мемлекеттік эталон арќылы еѕ жоєарєы дјлдікпен ФШ бірлігін материя тїрінде дїниеге келтіруге арналєан операциялар жиынтыєы.

Негізгі бірлікті жаѕєырту - бўл ФШ ґлшемініѕ бірлігін осы бірліктіѕ аныќтамасына сјйкес жаѕєырту.

Туынды бірлікті жаѕєырту - бўл тікелей ґлшеу негізінде аныќталєан, ґлшенуші шамамен функционалды тїрде байланысты басќа шамалар арќылы ФШ–дыѕ бірліктерін аныќтау.

Бірлік мґлшерін тапсыруы – эталон арќылы жаѕєыртатын немесе саќталынатын ґлшем бірлігін салыстырып тексеру немесе калибрлеу арќылы ґлшеу ќўралдарына тапсыру.

Бірлікті саќтау – уаќыт ґту барысында ґлшем бірліктіѕ ґзгеріссіз ќалуын ќамтамасыз ететін операциялар жиынтыєы.

Эталондар

Эталон деп физикалыќ шамалардыѕ бірліктерін жаѕєыртып, саќтап жјне тўтынушыларєа беріп отыруды ќамтамасыз ететін, белгілі тјртіппен бекітілген ґлшеу ќўралын айтады.

Эталондар ґздерініѕ ґлшеу дјлдігі, ќолданылу ќызметі бойынша бірнеше топќа белінеді. Егер эталон шаманыѕ бірлігі мемлекет кґлемінде еѕ жоєары дјлдікпен жаѕєыртса, онда ол бірінші эталон деп аталады. Шама бірлігін ерекше жаєдайда жаѕєыртатын эталонды арнайы эталон деп атайды. Бірінші жјне арнайы эталондарды стандарттау жґніндегі мемлекеттік комитеті бекітіп, оларєа арнайы белгі соєылады.

Негізгі бірліктер мемлекеттік эталондардыѕ кґмегімен бip орталыќтан жаѕєыртылады, ал ќосымша жјне туынды бірліктер бip орталыќта немесе жер-жердегі метрологиялыќ ќызмет орындарында жаѕєыртыла береді. Метрологиялыќ тјжірибеде бірінші эталондардыѕ кґшірмесі болып табылатын екінші эталондар кеѕінен ќолданылады. Ќолданылу ќызметі жаєынан екінші эталон кґшірме-эталон, салыстырма-эталон, кујгер-эталон жјне жўмыс-эталондары болып бґлінеді.

Кґшірме-эталон біліктерді саќтап, оларды ќажет жаєдайда жўмыс эталондарына беріп отыру їшін пайдаланылады.
Салыстыру эталоны ґзара салыстырыла алмайтын екі эталонды бip-бipiмен салыстыру їшін ќажет.
Кујгер-эталон мемлекеттік эталон сынып немесе жоєалып ќалєанда, оны орнына ќолданылады.
Жўмыс эталоны ґндіріс орындарында (зауыттарда) ґлшеуіш приборларды жасаєанда пайдаланылады.

Екінші эталондар жасалыну ќўрылымы жаєынан мынадай эталондарєа бґлінеді: ґлшеу ќўралдары кешені; жеке-дара эталондар; топ эталондар; эталондар жиыны.

Жеке дара эталоны бip єана мґлшерден, ґлшеу ќўралынан немесе ґлшеу ќондырєысынан тўрады. Ол басќа осы типтес ќўралдардыѕ кґмегінсіз бірліктерді жаѕєырта алады жјне саќтай алады. Жеке-дара эталонына мысалєа платина-иридий ќоспасынан жасалєан килограмм эталоны жатады.

Топ эталондар бip типтес мґлшерлер жиынтыєынан ќўралады. Бірнеше ґлшеу ќўралдарынан тўратын бўл топ бјpi ќосылып бip єана бірлікті жаѕєыртады жјне саќтайды. Мўндай эталондарєа мысал ретінде 20 ќалыпты элементтен тўратын вольт эталоны жатады. Топ эталондардыѕ кґрсеткен мјліметі оныѕ јрбір элементініѕ берген мјліметтерініѕ орташа арифметикалыќ мјнінен ќўралады.

Физикалыќ шаманыѕ бірлігі белгілі бip интервалда (диапазонда) саќтайтын немесе жаѕєыртатын мґлшерлер немесе ґлшеуіш приборлар жиынтыєын эталондар жиыны деп атайды. Оєан мысалєа сїйыќтыѕ тыєыздыєын тыєыздыќтыѕ јр тїрлі диапазондарында жаѕєыртатын денсиметрлер жиыны жатады.

Мемлекеттік эталондар метрологиялыќ институттарда саќталады. Мемлекеттік эталондармен тек арнайы мамандар єана жўмыс істей алады. Оларды саќтаушы - єалымдар деп атайды.

Екінші эталондар iрi мемлекеттік метрологиялыќ ќызмет орындарында саќталады. Бїгінгі таѕда Ќазаќстан Республикасында 18 мемлекеттік эталон бар. Олардыѕ кґпшілігі Ресейдегі эталондардыѕ кґшірмесі болып табылады. Физикалыќ шамалардыѕ бірліктерініѕ ўлттыќ эталондарынан бґлек Халыќаралыќ эталондар делінетін ґлшеу ќўралдары бар. Олар мґлшер мен салмаќтыѕ Халыќаралыќ бюросында саќталады (Францияныѕ астанасы Париждіѕ ќасындаєы Севр ќаласында). Бўл бюроныѕ баєдарламасы бойынша Халыќаралыќ эталондар белгілі бip тјртіппен ўлттыќ эталондармен салыстырылып тўрады. Метр мен килограмныѕ эталондары јрбір 25 жылда бip рет салыстырылады, электрлік жјне жарыќ эталондары (вольт, ом, кандела, люмен) јрбір їш жылда бip салыстырылады.

ФШ ґлшем бірліктері туралы аќпарат беру метрологиялыќ тізбек арќылы жїзеге асырылады.


7-сурет. Метрологиялыќ тізбек

Ґлшеу јдістері

Ґлшеу јдісі жалпы тїрде тікелей баєалау жјне салыстыру јдici болып екіге бґлінеді. Салыстыру јдісініѕ ґзі дифференциалдыќ јдіс, орын басу јдici жјне сјйкес келу јдici болып бґлінеді.

Егер ґлшенуші шаманы сол шаманыѕ ґлшем бірлігімен немесе сол шамаєа функциялыќ ќатынаста болатын басќа шамалардыѕ ґлшем бірлігімен градуирленген біp немесе бірнеше ґлшеу ќўралдарыныѕ кґрceтyi бойынша аныќтайтын болса, онда мўндай јдicтi тікелей баєалау јдісі дейді. Бўл еѕ кґп таралєан јдіс. Кґптеген ґлшеу ќўралдары осы јдіспен істейді.

Ґлшеу јдісініѕ келесі тобы салыстыру јдісіне ґлшенуші шама мґлшерлердіѕ мјнімен салыстыру арќылы табылатын јдістep жатады.

Шаманы дифференциалды јдіспен ґлшегенде ґлшенуші X шаманыѕ мјні /\ Х = X - Хм ґрнегімен аныќталады. Мўнда Хм –мґлшердіѕ кґрсету мјні. Демек, X = Хм + /\ Х. Дифференциалдыќ јдіске мысал ретінде екі кернеудіѕ айырымын вольтметрмен аныќтауды келтіруге болады. Мўнда кернеудіѕ бірінші мјні жоєары дјлдікпен белгілі кернеу, ал екіншісі - ізделініп отырєан кернеудіѕ мјні.

Дифференциалдыќ јдістіѕ бip тїрі нґлдік јдic деп аталады. Бўл јдістіѕ ерекшелігі - екі шаманыѕ салыстырылу мјні нґлге келтіріледі. Бўл мјн ґте дјл ґлшеу ќўралы – нґл-индикатормен баќыланады. Бўл жаєдайда ґлшенуші шаманыѕ мјні мґлшердіѕ жаѕєыртатын мјніне теѕ болады. Нґлдік јдістіѕ бip артыќшылыєы оныѕ жоєары дјлдігінде. Нґлдік јдіске мысалєа бip басына ґлшенуші жїкті, ал екінші басына кір тасын (гирь) салатын теѕелу таразысыныѕ кґмегімен ґлшеуді, Уинстон кґпірініѕ кґмегімен электрлік кедергіні табуды келтіруге болады.

Орын басу јдici бойынша кезекпен iздeлiнyшi шаманы жјне ґлшенуші шамамен біртекті болып келетін мераныѕ шыєысындаєы сигналды ґлшейді. Осы ґлшеулер мјліметтері бойынша ізделінуші шама есептеліп табылады. Бўл јдіске мысалєа шамасы їлкен активті электр кедергіні алма-кезек баќыланушы жјне їлгілі резисторлар арќылы ґтетін токты ґлшеуді келтіруге болады.

Сјйкес келу јдici бойынша ґлшенуші шамамен мераныѕ кґрсетуініѕ айырымы шкаладаЄы бБлгікеpд±ѕ нҐм%се периодры сиг­алдЂрдыЋ рј©кeскелуі бnй{нШа аиыЌтЂлад{.Бўл јдіске мысалєа нониусы бар штангенциркульдіѕ немесе микрометрдіѕ кґмегімен ґлшеуді жјне дененіѕ айналу жиілігін стробоскоп арќылы табуды айтуєа болады.

Ґлшеу ќўралдары

Ґлшеу ќўралдарыныѕ тїрлері
Метрологияда ґлшеу ќўралы деп нормаланєан метрологиялыќ сипаттамаларєа ие, белгілі уаќыт аралыєында (берілген ќателіктер деѕгейінде) ґлшемі ґзгермейтін физикалыќ шаманы жаѕєыртатын немесе саќтайтын техникалыќ ќўрылєыны айтады.

Функциялдыќ ќызметі жаєынан ґлшеу ќўралдарын екі топќа бґледі.
1. Берілген ґлшемді жаѕєыртушы ґлшеу ќўралдары. Мысалы, кір тасы - берілген массаны, кедергілер жиынтыєы - кедергініѕ јр тїрлі диапазондаєы мјндерін жаѕєыртады.
2. Ґлшенуші шаманыѕ мјні туралы мјлімет беретін ґлшеу ќўралдары. Мысалы, стрелкалы немесе цифрлы ґлшеу ќўралдары.

Єылыми жјне техниканыѕ јр тїрлі салаларында ќолданылатын ґлшеу ќўралдары орасан кґп жјне сан алуан. Оларды ќасиеттеріне байланысты тїрлі топќа бґлуге болады. Ґлшенуші шаманыѕ физикалыќ сипатына байланысты ґлшеу ќўралдарын механикалыќ шамаларды ґлшеуші, жылулыќ шамаларды ґлшеуші, магнитэлектрлік шамаларды ґлшеуші т.б. ќўралдар деп топтастырады. Ґлшеу ќўралдарыныѕ мўндай жіктеуі шартты тїрде алынєандыќтан, оєан тоќталмауєа болады. Ґлшеу ќўралдары олардыѕ жўмыс icтey принципіне ќатысты былай бґлінеді: мералар; ґлшеу тїрлендіргіштері; ґлшегіш приборлар; компораторлар.

Мера деп шаманыѕ берілген мјнін ќажетті дјлдікпен жаѕєырта-тын ґлшеу ќўралын айтады. Мералар бip мјнді жјне кґп мјнді болып бґлінеді. Егер мера физикалыќ шаманыѕ бip єана мјнін жаѕєыртса, онда ол бip мјнді деп аталады. Бір мјнді мераларєа мысалєа 1 кг кір тасы, ќалыпты элемент, сыйымдылыєы, айнымалы конденсатор т.б. жатады. Бip мјнді мераларєа, сондай-ак, стандарттыќ їлгілер мен їлгілік заттар жатады. Егер мера физикалыќ шаманыѕ бірнеше ґлшемін жаѕєыртса, онда ол кґп мјнді деп аталады. Кґп мјнді мераєа мералар жиыны, мералар жиынтыєы т.б. жатады.

Аттестациялыќ ќателігіне байланысты мералар разрядтарєа бґлінеді. Разряд берілген мералар ґлшеу ќўралдарын тексеріп салыстыруєа ќолданылады, олар їлгілік мералар деп аталады. Дјлдік класы берілген мералар жўмыс мералары болып табылады, олар техникалыќ ґлшеулер їшін ќолданылады.

Ґлшеу тїрлендіргіштері

16263-70 ГОСТ бойынша ґлшеу тїрлендіргіштерініѕ аныќтамасы былай беріледі. Ґлшеу тїрлендіргіші деп беруге, јpi ќарай тїрлендіруге, ґѕдеуге жјне саќтауєа ыѕєайлы, біраќ баќылаушыєа тікелей білінбейтін пішіндегі ґлшеу мјліметін шыєаратын ґлшеу ќўралдарын айтады.

Тїрленуші шама - кіретін шама, алынєан мјлімет - шыєатын шама деп аталады. Бўл екі шаманыѕ ќатынасы тїрлендіру функциясымен сипатталады. Егер тїрлендіру нјтижесінде физикалыќ шаманыѕ табиєаты ґзгермесе, ал тїрлендіру функциясы сызыќты болса, онда тїрлендіргіш масштабты тїрлендіргіш немесе кїшейткіш деп аталады.

Ґлшегіш приборларєа баќылаушыєа ќабылдауєа ыѕєайлы пішіндегі физикалыќ шамаларды тіркейтін ґлшеу ќўралдары жатады. Ґлшегіш приборлардыѕ еѕ кґп тараєан тїрі тікелей јсер етуші приборлар. Оларєа монометрлердіѕ кейбір тїрлері, термометрлер, амперметрлер, вольтметрлер, т.б. жатады.

Компораторлар

Компораторлар біртекті шамалар мераларын немесе бірнеше ґлшеу приборларыныѕ кґрсеткішін ґзара салыстыру маќсатында ќолданылатып ґлшеу ќўралдары болып табылады. Мўндай ґлшеулер кезінде негізгі ґлшеуіш ќўралдарына ќосымша баќылаєыш ґлшегіш ќўралдар ќолданылады. Олардыѕ негізгі міндеті ґлшеу процесіне јсер ететін сыртќы немесе ішкі технологиялыќ процестіѕ јсерін ќадаєалап отыру.

Ґлшеу ќўралдарыныѕ ќателіктері

Ґлшеу ќўралдарыныѕ ќателіктері жїйелік ќателіктер тобына жатады. Себебі мўндай ќателіктердіѕ шамасы мен баєытын ґлшеу процесі барысында тўраќты болады немесе белгілі бip заѕдылыќќа сїйеніп ґзгереді. Кез-келген ґлшеу ќўралы физикалыќ шаманыѕ мјнін ќаншама їлкен дјлдікпен ґлшенгенімен ґзініѕ шекті мїмкіндігінен јрі дјл ґлшей алмайды. Мераныѕ /\ Х абсолюттік ќателігі деп мына шаманы тїсінеді:
/\ Х = Xном – Хнаќ,
мўнда, Xном - мера ґлшейтін шаманыѕ номиналды мјні, Xнаќ - ґлшену-ші шаманыѕ наќты мјні.

Ґлшеу приборыныѕ /\ Х абсолютті ќателігі деп шамаларыныѕ алгебралыќ айырымын айтады.

/\ Х = Xк – Хнаќ,
мўнда, Xк - прибордыѕ кґрсетуі.

Ґлшеу ќўралыныѕ салыстырмалы ќателі процентпен беріледі жјне былай сипатталады:

Егер «1 болса, онда Xнаќ = Хк.. Сондыќтан формулада Xнаќ -тыѕ орнына Xк -ні ќоюєа болады. Егер ґлшеу приборыныѕ шкаласыныѕ диапазоны 0-ден басталса, онда Xнаќ = 0 болєанда -->oo болады. Мўндай жаєдайда келтірілген ќателік пайдаланылады. Ол ґлшеу приборыныѕ абсолют ќателігініѕ осы ґлшеу приборын сипаттайтын белгілі бip нормалаушы мјнге ќатынасын кґрсетеді:
Р-стандартталєан мјндер ќатарынан (1; 1,5; 1,6; 2; 2,5; 3; 4; 5)*10n, мўнда n=1; 0; -1; -2 …- таѕдап алынєан сан. Прибордыѕ нормалаушы мјні ретінде прибордыѕ ґлшеу диапазоны, ґлшеу мјнініѕ жоєары шегі, шкала ўзындыєы т.б. алынуы мїмкін. Нормалаушы мјнініѕ алыну тјртібі ГОСТ 13600-68 -де келтірілген.

Ґлшеу ќўралдарын салыстырып тексеру

Салыстырып тексеру - ґлшеу ќўралдарыныѕ метрологиялыќ сипаттамаларыныѕ ќажетті талаптарєа сай екендігін эксперимент жїзінде аныќтау арќылы оларєа ґлшеу жўмыстарын жїргізуге рўќсат ету шаралар жїйесі.

Ќазаќстан Республикасыныѕ "Ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету туралы" заѕыныѕ 19-бабында бўл туралы былай делінген: "Мемлекеттік метрологиялыќ ќaдaєaлayєa жататын ґлшем ќўралдары ґндірістен немесе жґндеуден шыєару, пайдалану жјне импорт бойынша јкеліну кезінде салыстырылып тексеріледі.

Салыстырып тексеруді мемлекеттік ќызмет, сондай-аќ, стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі yјкiлeттi мемлекеттік орган белгіленген тјртіппен тіркелген заѕды тўлєалардыѕ метрологиялыќ ќызметтері жїзеге асырады".

Ґлшеу ќўралыныѕ салыстырып тексеру кезінде аныќталатын метрологиялыќ негізгі сипаттамасы - оныѕ ќателігі. Салыстырып тексеру шарасына екі немесе бірнеше ґлшеу ќўралы ќатысады: салыстырып тексерілуші ґлшеу ќўралы жјне салыстырып тексеруші ґлшеу ќўралы. Салыстырып тексерудіѕ басты талабы - салыстырып тексеруші ґлшеу ќўралыныѕ дјлдігі, салыстырып тексерілуші ґлшеу ќўралыныѕ дјлдігінен артыќ болуы тиіс. Салыстырып тексеру жўмыстарын ќўќылы метрологиялыќ мекемелер атќарады. Салыстырып тексеруден ґткен ґлшеу ќўралына салыстырып тексеру туралы кујлiк беріледі. Онда салыстырып тексеруден ґткен ґлшеу ќўралыныѕ жўмыс icтey мерзімі кґрсетіледі. Бўл мерзім ґткен соѕ ґлшеу ќўралын салыстырып тексеруден ќайта ґткізу ќажет.

Мераларды салыстырып тексеру жўмыстары мынадай жолдармен іске асуы мїмкін:
- салыстырып тексерілуші мераны дјлірек салыстырып тексеруші мерамен - компоратордыѕ кґмегімен салыстыру. Мўндай салыстырып тексеру процесі кезінде салыстырып ґлшеу ќолданылады. Бўл јдістер бойынша салыстырылып отырєан екі шаманыѕ мјндерініѕ айырымы жґнінде мјлімет алынады. Егер їлгілік мераны таѕдай отырып осы мјліметті нґлге теѕестірсе, нґлдік јдіс іске асады;
- мераныѕ жаѕєыртатын мјндерін дјлдік класы жоєары прибор-мен ґлшеу. Мўны градуирлеу деп атайды. Градуирлеу кезінде салыстырып тексеруші прибордыѕ кґрсетуіне ќарай отырып, салыстырып тексерілуші мераныѕ шкаласына белгілер (штрих т.б.) ќойылады;
- салыстырып тексерудіѕ таєы бip тїрі - калибрлеу. Мўндай салыстырып тексеру кезінде дјлірек мерамен салыстырып тексерілуші мералар жиыныныѕ біреуі єана немесе кґп мјнді мера шкаласыныѕ бір белгісі єана аныќталады. Ќалєандарыныѕ мјндері берілген заѕдылыќ бойынша аныќталады.

/A> 8a hpef="MAzmuj.html">ilgsbc"img/Mazm5n.gif" border="0">