Метрологиялыќ ќамтамасыз ету дегеніміз бўл талап етілген ґлшеу бірлігі мен дјлдікке жету маќсатымен єылыми жјне ўйымдыќ негіздерін, техникалыќ ќўралдарын, ережелерін жјне нормаларын ќўру жјне ќолдану деп тїсініледі.
Метрологиялыќ ќамтамасыз етудіѕ єылыми негізі болып метрология, ал ўйымдыќ негізі - мемлекеттік жјне ведомстволыќ ќызметі болып табылады.
Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз етудіѕ ќўќыќтыќ негізі «Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету туралы» заѕы жјне Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік жїйеніѕ стандарттары болып келеді.
Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ негізгі маќсаттары мыналар болып табылады:
I) Ќазаќстан Республикасы азаматтарыныѕ мїдделерін жјне экономикасын ґлшемніѕ теріс нјтижелері салдарынан ќорєау;
2) отандыќ жјне импортталєан ґнімдердіѕ, процестердіѕ (жўмыс-тардыѕ) жјне кґрсетілген ќызметтердіѕ ќауіпсіздігі мен сапасын ќамтамасыз ету;
3) материалдыќ жјне энергетикалыќ ресурстардыѕ барлыќ тїрлерініѕ дўрыс есебін ќамтамасыз ету;
4) іргелі зерттеулерде жјне єылыми талдамаларда ґлшем дўрыс-тыєын ќамтамасыз ету;
5) диагностика жјне сырќаттарды емдеу, адамдардыѕ еѕбек жјне тўрмыс жаєдайларыныѕ ќауіпсіздігін баќылау, ќозєалыс ќауіпсіздігін ќамтамасыз ету, ќоршаєан ортаны ќорєау кезінде сенімді ґлшем нјтижелерін ќамтамасыз ету.
Метрология жґніндегі шетелдік заѕдардыѕ ќаєидаларынан заѕныѕ ерекшелігі - бўл заѕ тек ќана негізгі салаларєа (сауда, денсаулыќ ќорєау, ќоршаєан ортаны ќорєау, сыртќы экономикалыќ ќызмет) єана емес, сонымен ќатар шама бірліктердіѕ мемлекеттік эталондарына тјуелді эталондарды ќолданып метрологиялыќ ќызметтер жїргізетін ґлшеу ќўралдарды калибрлеу жўмыстарына да таралады. Бўл Заѕ бойынша аккредиттелген метрологиялыќ ќызметтерініѕ заѕгерлік тўлєалары, осы ќызметтерді аккредиттеген органдардыѕ жјне ўйымдардыѕ атынан, калибрлеу туралы сертификаттар беру ќўќыєы бар.
Заѕда пайдаланылатын негізгі ўєымдар Заѕдылыќ метрологияныѕ халыќаралыќ ўйымыныѕ (ЗМХЎ) ресми терминологиясына сјйкестірілген.
Заѕныѕ негізгі бабтары мыналарды белгілейді:
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі мемлекеттік басќарудыѕ ўйымдастыру ќўрылымын;
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету туралы нормативтік ќўжаттарды;
- шама бірліктері мен бірліктердіѕ мемлекеттік эталондарын;
- ґлшеу ќўралдары мен јдістемелерін.
Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етуді мемлекеттік басќару
Ќазаќстан Республикасында ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі ќызметті мемлекеттік басќаруды Ќазаќстан Республикасыныѕ стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкілетті мемлекеттік органы жїзеге асырады.
Стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкілетті мемлекеттік орган:
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі мемлекеттік саясатты ќалыптастырады жјне іске асырады;
- Ќазаќстан Республикасы метрологиялыќ ќызметініѕ жўмысын їйлестіруді жїзеге асырады;
- ќолдануєа рўксат етілген шама бірліктерін белгілейді;
- метрология саласында іргелі зерттеулер жїргізуді ўйымдастырады;
- шама бірліктерініѕ мемлекеттік эталондарын жасау, бекіту, саќтау жјне ќолдану ережелерін белгілейді, Ќазаќстан Республикасы шама бірліктерініѕ эталондыќ базасын жетілдіреді;
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі нормативтік ќўжаттарды јзірлеу мен бекіту тјртібін белгілейді;
- ґлшем ќўралдарына, јдістеріне жјне нјтижелеріне ќойылатын жалпы метрологиялыќ талаптарды аныќтайды;
- ґлшем ќўралдарын ќолдану, ґѕдіру жјне жґндеу тјртібін белгілейді;
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік жїйесініѕ тізілімін жїргізеді;
- мемлекеттік метрологиялыќ ќадаєалауды ўйымдастырады жјне ґткізеді;
- метрология жґніндегі халыќаралыќ жјне аймаќтыќ ўйымдарда Ќазаќстан Республикасынын атынан ґкіл болады;
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету саласында кадрларды кјсіби даярлауды жјне ќайта даярлауды ўйымдастырады.
Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік жїйесініѕ ќўрылымы:
1) ўйымдыќ негізді ќўратын Ќазаќстан Республикасыныѕ мет-рологиялыќ ќызметі;
2) шама бірліктерініѕ мемлекеттік эталондары жјне техникалыќ негізді кўратын ґлшем ќўралдары;
3) ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі жўмыстарды ўйымдастыруды жјне оларды ґткізу тјртібін реттейтін нормативтік ќўжаттар.
Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудін мемлекеттік жїйесініѕ объектілері
Шама бірліктері, шама бірліктерініѕ мемлекеттік эталондары, ґлшем ќўралдары, ґлшем ќўралдарына, јдістеріне жјне нјтижелеріне ќойылатын талаптар жјне ґлшемдерді орындау јдістемелері мен нормативтік ќўжаттар ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік жїйесініѕ объектілері болып табылады.
Ќазаќстан Республикасыныѕ метрологиялыќ ќызметі:
1) мемлекеттік метрологиялыќ ќызметтен;
2) уаќыт жјне жиілік мемлекеттік ќызметтерінен; заттар мен материалдардыѕ ќўрамы мен ќасиеттерініѕ стандарттыќ їлгілерінен; заттар мен материалдардыѕ физикалыќ тўраќты шамалары мен касиеттері туралы стандарттыќ аныќтама-деректерден, сондай-аќ ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ ґзге де мемлекеттік ќызметтерінен;
3) мемлекеттік басќару органдарыныѕ, жеке жјне заѕды тўлєа-лардыѕ метрологиялыќ ќызметтерінен тўрады.
Мемлекеттік метрологиялыќ ќызмет:
1) стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкі-летті мемлекеттік органнан;
2) шама бірліктерініѕ мемлекеттік эталондарын жасауды, жетіл-діруді, саќтауды жјне ќолдануды, шама бірліктерініѕ мґлшерлерін беру жїйелерін ќўруды ќамтамасыз ететін, сондай-аќ ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі нормативтік ќўжаттарды јзірлейтін мемлекеттік єылыми метрологиялыќ орталыќтан (орталыќтардан);
3) стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкі-летті мемлекеттік органныѕ тиісті аумаќта ґздері туралы ережелермен белгіленген шекте ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі міндеттер мен функцияларды орындайтын ведомстволыќ, баєыныстаєы бґлімшелерінен тўрады.
Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік ќызметтері
1. Ґлшем бірлігін ќамтамасыз етудіѕ мемлекеттік ќызметтері стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкілетті мемлекеттік органды жјне оныѕ ведомстволыќ баєыныстаєы бґлімшелерін, мемлекеттік метрологиялыќ орталыќты (орталыќтарды), мемлекеттік басќару органдарыныѕ метрологиялыќ ќызметтерін ќамтиды жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ Їкіметі бекітетін ережелер негізінде ќызметін жїзеге асырады.
2. Уаќыт пен жиілік мемлекеттік ќызметі аймаќаралыќ жјне салааралыќ їйлестіруді жїзеге асырады, уакыт пен жиіліктіѕ ґлшем бірлігін ќамтамасыз етуге жјне Жердіѕ айналу параметрлерін аныќтауєа баєытталєан жўмыстарды орындайды.
3. Заттар мен материалдардыѕ ќўрамы мен ќасиеттерініѕ стандарттыќ їлгілерініѕ мемлекеттік ќызметі аймаќаралыќ жјне салааралыќ їйлестіруді жїзеге асырады, заттар мен материалдардыѕ ќўрамы мен ќариеттерійіј стандарттыќ Їлгі©еріНен јз2рЈеУге fјне ґндіруге байланысты жўмыстаРдыѕ орындалуын ќамтамасыз етеді.
4. Заттар мен материалдардыѕ физикалыќ тўраќты шамалары мен ќасиеттері туралы стандарттыќ аныќтама деректердіѕ мемлекеттік ќызмет аймаќаралыќ жјне салааралыќ їйлестіруді жїзеге асырады, заттар мен материалдардыѕ физикалыќ тўраќты шамалары мен ќасиеттері туралы стандарттыќ аныќтама деректерді јзірлеуге жјне ґндіруге байланысты жўмыстардыѕ орындалуын ќамтамасыз етеді.
Мемлекеттік баскару органдарыныѕ, жеке жјне заѕды тўлєалардыѕ метрологиялыќ ќызметтері
1. Мемлекеттік басќару органдары, жеке жјне заѕды тўлєалар ќажет болєан жаєдайларда ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету жґніндегі жўмыстарды орындау, сондай-аќ метрологиялыќ баќылауды жїзеге асыру їшін метрологиялыќ ќызметтер ќўрады.
2. Мемлекеттік басќару органдарыныѕ, жеке жјне заѕды тўлєа-лардыѕ метрологиялыќ ќызметтерініѕ жўмысы стандарттау, метрология жјне сертификаттау жґніндегі ујкілетті мемлекеттік органмен келісілген нормативтік ќўжаттарєа сјйкес жїзеге асырылады.