МЕТРОЛОГИЯ

Шет мемлекеттегі метрология, халыќаралыќ жјне аймаќтыќ метрология ўйымдары

Батыс Еуропа мемлекеттердіѕ метрологиясы

Батыс Еуропадаєы мемлекеттердіѕ метрологиялыќ ќызметі, сонымен ќатар, ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету туралы мјселелер конституция бабтары мен немесе заѕдылыќ актілермен реттеледі:
- Ўлыбританияда - 1985 ж. соѕєы редакцияда ќабылданєан «Мґлшер мен салмаќ туралы» заѕ;
- Германияда - конституция (73 бап) жјне екі негізгі заѕдар «Ґлшеу ісі жјне салыстырып тексеру туралы» жјне «Ґлшеулердіѕ бірліктері жјне ґлшеу ісі туралы». Екі ќўжаттар 1985 жылы ќабылданєан;
- АЌШ-та - конституция (8 бґлігініѕ 1 бабы) жјне бірнеше заѕдар, мысалы, «Метрлік жїйе туралы» (1966ж.), «Тауарларды буып-тїю жјне саќтау туралы» (1966ж.) жјне т.б.;
- Францияда - «Метрлік жїйе жјне ґлшеу ќўралдарын салысты-рып тексеру туралы» заѕ (1985 ж.).

Бїкіл мемлекеттерде ґлшеу бірлігіне ќатысты єылыми жјне јдістемелік проблемаларды, мемлекеттік деѕгейде ќарастырып мемлекеттік метрологиялыќ институттар мен лабораторияларда шешуге тырысады. Мысалы, Ўлыбританияда негізгі єылыми метрологиялыќ орталыєы – Ўлттыќ физикалыќ лабораториясы болып саналады.

Батыс Еуропадаєы мемлекеттерінде ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету жјне басќа да метрологиялыќ проблемаларын шешу маќсатымен ЕВРОМЕТ ўйымы кґмек кґрсетеді. Бўл жўмыстарєа кґп їлес енгізген Германиядаєы Федералдыќ физикалыќ-техникалыќ институты.

Шыєыс Еуропадаєы жјне ТМД-єы метрология

Кґптеген мемлекеттерде метрология туралы ќўќыќтыќ негіздері бекітілген, ал заѕдылыќ метрологиясы мемлекеттіѕ басќару ќўралы ретінде ќолданылады. Мемлекеттіѕ басќару объектісі - ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету жјне тўтынушылардыѕ ќўќыќтарын ќорєау болып табылады. Мемлекеттердіѕ парламенттерімен ќабылданєан заѕдылыќ актілері Заѕдылыќ метрологияныѕ халыќаралыќ ўйымыныѕ (ЗМХЎ) јдістемелік ќўжаттарымен жјне ґнеркјсіптері дамыєан мемлекет-тердіѕ метрологиялыќ заѕдарымен їйлестірілген.

Осы аймаќтаєы мемлекеттердіѕ мемлекеттік жјне жекешелендірілген метрологиясыныѕ ќатынасы экономиканыѕ ґзгеру дјрежесіне байланысты. Мемлекеттік шыєындарды азайту маќсатында, мемлекет кейбір метрологиялыќ жўмыстарды јр тїрлі жеке меншік формалы ґндірістерге беруге мўќтаж болды. Сонымен ќатар метрологиядаєы талаптар мен ережелердіѕ їйлестірілуі – маѕызды фактор болып табылатындыєын барлыќ мемлекеттер тїсініп ќабыл алды. Венгрияда метрологиялыќ жўмыстарын – метрология жґніндегі Мемлекеттік басќару деген ўлттыќ орган басќарады. Негізгі ќўќыќтыќ актілері 1991-92 жылдары ќабылданєан, оныѕ ішінде Мемлекеттік Декреті N127/91 жјне Метрология туралы заѕ (1992ж). Батыс еуропалыќ мемлекет заѕдылыќтарымен їйлестірілген.

Болгариядаєы метрологиялыќ жўмыстар 1952ж. ќабылданєан жјне МОМЗ ўсыныстарыныѕ ќолдауымен 1995ж ќайта ќарастырылєан “Мґлшер мен ґлшеу аспаптары туралы” заѕ бойынша жїргізіледі. Стандарттау жјне метрология Комитеті - Ўлттыќ орган болып есептеледі. Мемлекеттік метрологиялыќ ќўрылымєа Метрология туралы Ўлттыќ орталыќ жјне 15 аймаќтыќ орталыќтар кіреді.

Польшада метрологияныѕ жаѕа тарихы 1993ж “ Мґлшер туралы” заѕ ќабылданєан кезінен басталды. Осы заѕныѕ негізінде Мґлшер басќару басшылыєы ќўрылєан, оныѕ негізгі міндеті – метрологиядаєы ўлттыќ талаптарды ЕС ережелеріне жјне нормаларына їйлестіру. Ґлшеу ќўралдарыныѕ тїрін бекіту жјне салыстырып тексеру туралы жўмыстарын тек ќана Мемлекеттік метрология ќызметініѕ ґткізу ќўќыєы бар, бўл Калибровкаєа жеткізу їшін негізгі талап болып табылады. Мґлшер басќару басшылыєы МОМВ, МОЗМ жјне метрология жґніндегі еуропалыќ ўйымдармен тыєыз байланысты жўмыс істеуде.

Чехияда Метрология туралы заѕ 1990ж ќабылданды. Сонымен ќатар метрологиялыќ жўмыстар стандарттау жјне ґлшеу туралы Басшылыєы їкілімен реттеледі. Метрология саласындаєы Ўлттыќ орган – Экономика министрлігіне баєынатын стандарттау, метрология жјне сынау жґніндегі Чештік басќармасы болып табылады. Словенияда метрологиялыќ жўмыстар 1991ж. “Метрология жјне салыстырып тексеру туралы” заѕ ќабылдану жјне єылым мен метрология министрлігіне баєынатын стандарттау жјне метрология жґніндегі басќармасы ќўрылуы кезінен бастап жїргізіледі. Заѕныѕ ішінде негізгі ќаєидалар, бірлік пен ґлшеу ќўралдары, эталон, метрологиялыќ ережелер жјне т.б. мјселелер ќарастырылєан.

Румынияда 1992ж. Їкіметтіѕ бїйрыєымен заѕдылыќ метрология-сыныѕ Румын Бюросы ќўрылєан, ал 1994ж. – “Ґлшеу туралы” заѕ ќабылданєан. Бюроныѕ негізгі функциялары: заѕдылыќ метрология-ныѕ негізін јзірлеу; ўлттыќ эталондар жїйесін саќтау; мемлекеттік метрологиялыќ ќадаєалау жїргізу, тјртіп бўзуды аныќтау жјне айып пул санкцияларын ќолдану; ґлшеу ќўралдарыныѕ тїрін бекіту; салыстырып тексеру жјне калибрлеу лабораторияларын аккредиттеу. Метрология жґніндегі территориялыќ басќармаларды ґлшеу ќўралдарыныѕ сынау лабораториялары жјне Ўлттыќ метрологиялыќ институты осы Бюроєа баєынады.

Заѕдылыќ метрологиясы мына салаларда басты тїрде таралады: сауда, денсаулыќ ќорєау, ќоршаєан ортаны ќорєау, жолаушы жјне зат тасымалдау транспортыныѕ ќауіпсіздігі, еѕбек ќорєау жјне т.б. ТМД-єы мемлекеттердіѕ метрологиялыќ жўмыстарын дамыту їшін жїйелік жўмыстар жїргізіледі.

Белоруссияда заѕдылыќ метрология аймаєында мемлекеттік саясатын “Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету туралы” заѕына негізделген Белстандарт жїргізеді, заѕдылыќ метрологиясында терминмен аныќтамалар, эталондар, ґлшем бірлігін эталондардан ґлшеу ќўралдарєа беру, стандарттыќ їлгі жјне стандарттыќ аныќтама мјліметтер, мемлекеттік сынау жјне тїрін бекіту, метрологиялыќ ќадаєалау жјне баќылау, халыќаралыќ достылыќ жјне мамандарды дайындау мјселелері ќарастырылады.

1993ж. Украина мемлекетініѕ министрлік кабинеті ќабылдаєан “Ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету туралы” декрет метрологиялыќ жўмыстардыѕ ќўќыќ негізі болып табылады. Бўл декрет мемлекеттік метрология ќызметініѕ ўйымдастыру ќўрылымын, маќсаты мен міндеттерін, ґлшеу ќўралдарына ќойылатын негізгі талаптарын, эталондар жїйесініѕ ќўрылуын жјне жўмыс істеуін аныќтап ќўрады, сонымен ќатар мемлекеттік метрологиялыќ ќадаєалау мен баќылау объектілерін аныќтайды.

Жалпы айтќанда ќазіргі кезде метрология саласында еѕ маѕызды проблема – метрологиялыќ ережелер мен нормаларды халыќаралыќ жјне еуропалыќ деѕгейге жеткізу.

ТМД-єы метрология саласындаєы ќарым-ќатынас

ТМД-єа кіретін мемлекеттердіѕ арасында стандарттау, метрология сертификаттау аймаєында ґзара келісімді саясат жїргізу туралы Мемлекетаралыќ келісім шарт ќабылданєан. Осы ќўжат бойынша физикалыќ шамалардыѕ эталондарын, аныќтама мјліметтерін, стандарттыќ їлгілерін пайдалану негізінде ґлшем бірлігі ќамтамасыз етіледі. Эталондардыѕ кґбісі Ресейде саќталуда.

Келісім-шарт бойынша јр мемлекет ґлшеу ќўралдардыѕ сынау, салыстырып тексеру жјне калибрлеу нјтижелерін ґзара маќўлдау жјне пайдалануы тиіс. Бўл келісім шарт даму маќсатымен басќа да ќўжаттар ќосымша ќабылданды, мысалы:
- Мемлекеттік сынау жјне тїрін бекіту, метрологиялыќ аттестация, ґлшеу ќўралдардыѕ салыстырып, тексеру жјне калибрлеу нјтижелерін, сонымен ќатар сынау лабораторияларды аккредиттеу нјтижелерін ґзара маќўлдау келісім-шарты;
- Физикалыќ константалар жјне зат пен материалдар туралы деректерді аныќтап пайдалану жґніндегі келісім-шарт.
Метрологиялыќ жўмыстарды їйлестіру їшін єылыми-техникалыќ комиссия ќўрылєан.
Бўл комиссияныѕ негізгі функциялары:
- ґлшеу бірлігін ќамтамасыз ету туралы мемлекетаралыќ келісім шешімдерді енгізу жўмыстарын жїргізетін Ўлттыќ органдардыѕ жўмыстарын їйлестіру;
- ґлшем бірлігін ќамтамасыз ету туралы мемлекетаралыќ нормативтік ќўжаттар жобаларын јзірлеу жўмыстарын ўйымдастыру;
- мемлекетаралыќ стандарттау мен їлгілі ґлшеу ќўралдарын, зат пен материалдыѕ мемлекетаралыќ сатандарттыѕ їлгілерін жасау жјне ќолдану баєдарламаларын јзірлеу їшін ўсыныстарды ќўру;
- ўлттыќ эталондарын салыстыру жјне ґлшеу ќўралдарын салыстырып тексеру їшін мемлекетаралыќ баєдарламаны јзірлеу жўмыстарын ўйымдастыру;
- ТМД-єы басќа да єылыми-техникалыќ жјне салалыќ жўмыс істеу комиссияларымен ґзара байланысты ќамтамасыз ету.

Мґлшер мен салмаќ жґніндегі халыќаралыќ ўйым

Аса ірі халыќаралыќ метрологиялыќ ўйымдары: мґлшер мен салмаќ жґніндегі халыќаралыќ ўйымы (МСХЎ) жјне заѕдылыќ метрология жґніндегі халыќаралыќ ўйымы (ЗМХЎ) болып табылады.

Конвенция шешімімен Мґлшер мен салмаќ жґніндегі халыќаралыќ бюро (МСХБ) ќўрылєан. Бўл еѕ бірінші єылыми-зерттеу лабораториясында халыќаралыќ эталондар саќталынады, мысалы: метр мен килограмныѕ протатипі, иондыќ сјулелену бірліктері, электр кедергініѕ эталоны жјне т.б.

МСХБ Франциядаєы Севр ќаласында орналасќан, оныѕ басќару органы Мґлшер мен салмаќ жґніндегі халыќаралыќ комитеті (МСХК).

МСХК ќўрамына Генералдыќ конференцияєа материалдар мен шешімдерді дайындайтын 8 Консультативті комитеттер кіреді. Олардыѕ аттары МСХЎ-ныѕ айналысатын аймаќтарыныѕ баєыттарына сјйкес, мысалы: электрлік, термометрия, метрді аныќтау, секундті аныќтау, фотометрия жјне иондыќ сјулелену эталондарды дайындау, бірлік жјне массалар жґніндегі комитеттер.

Заѕдылыќ метрология жґніндегі халыќаралыќ ўйымы

Ґкімет аралыќ Конвенция шешімімен 1956 жылы Заѕдылыќ метрология жґніндегі халыќаралыќ ўйымы (ЗМХЎ) ќўрылєан. Оныѕ ќўрамына 80-нен астам мемлекеттер кіреді.

ЗМХЎ маќсаты – заѕдылыќ метрологияныѕ жалпы мјселелерін јзірлеу, сонымен ќатар ґлшеу ќўралдардыѕ дјлдігін аныќтау; типтерді, їлгілерді жјне ґлшеу приборлардыѕ жїйелерін аныќтау, олардыѕ метрологиялыќ сипаттамаларын бірыѕєайландыру маќсатымен сынау туралы ўсыныстарын біркелкі тїрге келтіру; ґлшеу ќўралдарын салыстырып тексеру жјне калибрлеу тјртіптерін аныќтау; салыстырып тексеру аппаратураларды, эталондыќ, їлгілік жјне жўмыс ґлшеу ќўралдарыныѕ салыстырып тексеру жјне аттестация жїргізу јдістерін їйлестіру; метрологиялыќ ќызметтердіѕ оптималды ўйымдастыру формасын ќўрастыру; дамитын мемелекеттерге єылыми-техникалыќ жаєынан метрологиялыќ ќызметтерін ўйымдастыруєа жјне ќажетті жабдыќтармен ќамтуєа, метрология саласына мамандарды дайындауєа кґмек кґрсету.

ЗМХЎ-ныѕ жоєары басќару органы – тґрт жылда жиналатын Халыќаралыќ конференциясы болып табылады. ЗМХЎ-ныѕ атќару органы – Заѕдылыќ метрология жґніндегі Халыќаралыќ комитеті (ЗМХК), оныѕ ішіне јр мїше-мемлекеттерініѕ ујкілдері кіреді. ЗМХЎ-ныѕ ќўрамына екі вице-президент, ЗМХБ директоры жјне бес еѕ белсенді ЗМХК-ныѕ мїшелері кіреді.

Комитеттіѕ жјне Конференцияныѕ жўмыстарын, Парижде орналасќан Заѕдылыќ метрологиялыќ халыќаралыќ бюросы їйлестіреді. Техникалыќ комитеттерініѕ (ТК) негізгі міндеті – тґрт жылєа арналєан жўмыс істеу баєдарламасын јзірлеу. ТК жјне комитет ішкі жўмыс баєыттарына байланысты їш негізгі топќа бґлінеді: метрологияныѕ жалпы сўраќтары бойынша; ґлшеудіѕ жеке тїрі бойынша; бґлек ќызмет істеу салаларын метрологиялыќ ќамтамасыз ету бойынша.

ЗМХЎ екі тїрлі ќўжаттарды дайындайды – халыќаралыќ ќўжаттар (Х) жјне Ха«ыњаралыќ ўсы­ыстар (ХЎ)( ХЌ ЗМХЎ- ыѕ ¦ўЁыс органдарщна арнаkєан, алХЎ – ЗМЕЎ-ныѕ мїше-мемлекет-теріне арналєан.

ЗМХЎ-ныѕ јзірлеп енгізген ќўжаттары ґлшеу ќўралдарын сертификаттау жґніндегі халыќаралыќ жїйесін ќўруєа кґп мїмкіндік туєызады. Бўл баєыттаєы жўмыстар ISO жјне МЭК халыќаралыќ ўйымдарымен їйлестірілген жјне ISO-ныѕ 30-єа жуыќ техникалыќ комитеттердіѕ жўмыстарына ќатысады. Сонымен ќатар ЗМХЎ ЮНИДО, МОМВ, ИМЕКО жјне т.б. халыќаралыќ ўйымдармен ќарым-ќатынаста.

ИМЕКО – 1958 жылы ќўрылєан, ґлшеу техника жјне прибор жасау жґніндегі Халыќаралыќ конференция, єылыми консультативті ўйым болып табылады. Оныѕ негізгі жўмысы - ґлшеу жјне диагностикалыќ техниканы даму жолыныѕ актуальді проблемалар жґніндегі халыќаралыќ конгресі мен жиналыстарды ўйымдастырып ґткізу.

ЮНИДО - ґндірісті даму жґніндегі БЎЎ жїйесіндегі ўйым. Бўл ўйымныѕ маќсаты дамитын мемлекеттердіѕ индустриализациясына кґмек кґрсету.

ЗМХЎ сертификаты - ґлшеу ќўралыныѕ халыќаралыќ ўсыныстыѕ талаптарына сјйкестігін дјлелдейді. Метрология саласында басќа да халыќаралыќ ўйымдар жўмыс істейді, соныѕ ішінде: РХКК – радиобайланыс жґніндегі халыќаралыќ консультативтік комитеті; ТТХКК – телефон жјне телеграф жґніндегі халыќаралыќ консультативтік комитеті; ААХЎ – азаматтыќ авиация жґніндегі халыќаралыќ ўйымы; АЭХА – атомдыќ энергия жґніндегі халыќаралыќ агенттігі. ЄКЗК – єарыштыќ кеѕістікті зерттеу комитеті.