Ґзара ауыстырымдылыќ дегеніміз – бўйымдардыѕ (машиналардыѕ, аспаптардыѕ, механизмдердіѕ жјне т.б.), олардыѕ бґліктерініѕ жјне басќа тїрдегі заттардыѕ (шикізат, материалдар, шала ґнім жјне т.б.) бір-бірімен ауыстырып алмасуєа болатын ќасиеттілігі.
Кґбінесе ґндірісте толыќ ґзара ауыстырымдылыќты кеѕінен ќолданады, яєни машина тетіктерін ќўрастыру кезінде олар бір бірімен толыќ сјйкес келеді. Кейбір жаєдайларда пайдалану талаптарын ќамтамасыз ету їшін тетіктердіѕ жјне ќўрылым бґлшектерініѕ дјлдіктері ґте жоєары болуы мїмкін. Бўл дјлдікті ґндірісте ќамту технологиялыќ жаєынан ґте ќиын жјне экономика жаєынан тиімсіз. Мўндай жаєдайда талап етілген ќўрастыру дјлдігін ќамтамасыз ету їшін: тетіктерді сјйкес топтарєа бґліп ќўрастырады (селективті ќўрастыру); тїрлі компенсаторларды ќолданады; реттеу, келтіру жјне басќа ќосымша техникалыќ јдістерді пайдаланады. Бўл јдістердіѕ барлыєы толыќ емес ґзара ауыстырымдылыќќа жатады.
Халыќаралыќ ISO (International Organization for Standartization) жјне шаќтамалары мен ќондырмалардыѕ бірыѕєай жїйелеріне (ШЌБЖ) сјйкес, мемлекет аралыќ стандарттарда МЕСТ 25346-82, МЕСТ 25347-82 мјндері 500мм дейін, 500мм-ден 3150-ге дейін жјне 3150-ден 1000 мм-ге дейін диапазондарда жатќан ґлшемдердіѕ шаќтамалары мен ќондырєылары берілген.
Ґлшемдердіѕ номиналды, наќты жјне шекті тїрлерін ажыратады.
Номиналдыќ ґлшем – осы ґлшемнен бастап ауытќуларды есептеп шекті ґлшемдерді аныќтайды. Номиналды ґлшемдерді беріктік пен ќатаѕдылыќтыѕ есебімен аныќтайды, сондай-аќ тетіктердіѕ геометриялыќ сырт пішінін жетілдіру жјне олардыѕ ќўрылым технологиялылыєын ќамтамасыз ету маќсатымен таѕдайды.
Наќты ґлшемдер – мїмкіндік ќателікпен ґлшеу арќылы табылєан ґлшемдер. Бўл терминді енгізген себебі – ќажетті талап етілген тетік ґлшемініѕ абсолютті дјл сан мјнін жасау мїмкін емес жјне оны ґлшеу кезінде де ќателік жіберіледі.
Шекті ґлшемдер – екі шекті мїмкіндік ґлшемдер, жарамды тетіктіѕ наќты ґлшемі осы ґлшемдердіѕ арасында немесе оларєа теѕ болуы керек.
Шаќтама дегеніміз – кез келген параметрлердіѕ еѕ їлкен жјне еѕ кіші мїмкіндік мјндерініѕ айырмасы.
Ґлшемніѕ шаќтамасы – бўл еѕ їлкен жјне еѕ кіші шекті ґлшемдердіѕ немесе жоєары жјне тґменгі ауытќуларыныѕ алгебралыќ айырмасыныѕ абсолюттік мјні. Шаќтаманы график арќылы шаќтама ґрісі тїрімен кґрсетуге болады (8 сурет).

8-сурет. Тесік пен біліктіѕ шаќтама ґрісі орналасу сўлбасы
Ќондырма дегеніміз – бўл жанасатын тетіктердіѕ ќосылыс тїрлерініѕ сипаттамасы, жанасу беттерініѕ арасындаєы пайда болатын керіліс немесе саѕылаудыѕ мјндерімен аныќталады.
Тесік жјне біліктіѕ шаќтама ґрістерініѕ ґзара орналасуына байланысты ќондырманыѕ саѕылаулы, ауыспалы жјне керілісті тїрлері болады.
Саѕылаулы ќондырма – бўл ќмндыамада ІеІіктҐр¤іё осы«ысы кЎзінде саѕhлау пЂйDа бол д› (тес‘ктіє ёаќтама ґрЎс бійікт“ѕ шаќтама ґрісінен жоєары орналасады), сондай-аќ саѕылаудыѕ еѕ кіші мјні нґлге теѕ болады.
Керілісті ќондырма – бўл ќондырмада тетіктердіѕ ќосылысы кезінде керіліс пайда болады (тесіктіѕ шаќтама ґрісі біліктіѕ шаќтама ґрісінен тґмен орналасады).
Ауыспалы ќондырма – бўл ќондыруда тетіктердіѕ ќосылысы кезінде саѕылау немесе керіліс пайда болуы мїмкін (тесіктіѕ жјне біліктіѕ шаќтама ґрістері ґзара беттеседі).
Ќондырмаларды мына тїрде белгілейді, мысалы: 20Н7/к6; 20Н7-к6; 20
, мўнда 20 - тесік пен біліктіѕ номиналдыќ ґлшемі, мм; Н -тесіктіѕ негізгі ауытќуы; к - біліктіѕ негізгі ауытќуы; 7,6 - дјлдік квалитеттері.