СТАНДАРТТАУ

Халыќаралыќ жјне аймаќтыќ стандарттау

Стандарттау жґніндегі халыќаралыќ ўйымы (ISO)

Стандарттау жґнінде халыќаралыќ ўйымы (СЖХЎ) 25 ўлттыќ ўйымдары ўсынысы бойынша 1946 жылы ќўрылєан. СЖХЎ электротехника жјне электроника саладан басќа барлыќ аймаќтардыѕ стандарттау жўмыстарын жїргізу, ўйымдастыру жјне басќару мјселелерімен айналысады, сонымен ќатар сертификаттау проблемаларын ќарастырады.

ISO ќўрамына 120 мемлекеттердіѕ стандарттау жґніндегі ўлттыќ ўйымдары кіреді. ISO-ѕ басќару органдары: генералдыќ ассамблея, Кеѕес, Техникалыќ басќару бюросы. Жўмыс органдары: техникалыќ комитеттер (ТК), комитетішілік, техникалыќ консультативті топтар.

ISO кеѕестіѕ ќарамаєында жеті комитеттер бар ПЛАКО (техникалыќ бюро), СТАКО (стандарттаудыѕ єылыми принциптерін зерттеу комитеті), КАСКО (сјйкестікті баєалау комитеті), ИНФКО (єылыми техникалыќ аќпарат жїргізу комитеті), ДЕВКО (дамушы мемлекеттерге кґмек кґрсету комитеті), КОПОЛКО (тўтынушылар мїддесін ќорєау комитеті), РЕМКО (стандарттыќ їлгілер жґніндегі комитет). ISO-ѕ ўйымдастыру ќўрылымы 1 суретте кґрсетілген.

Халыќаралыќ электр техникалыќ комиссия (МЭК)

1906 жылы ґткен 13 мемлекет ујкілдері ќатысќан халыќарарлыќ конференцияда Халыќаралыќ электр техникалыќ комиссия (ХЭК) ќўрылды.

МЭК электротехника, электроника, радиобайланыс прибор жасау салаларында стандарт жґніндегі жўмыстарымен айналысады. Кґптеген мемлекеттер МЭК-тіѕ мїшесі ретінде стандарттау жґніндегі ўлттыќ ўйыдарымен кіреді. Кейбір мемлекеттерде, мысалы Францияда, Германияда, Италияда, Бельгияда жјне т.б. МЭК жўмыстарына ќатысу їшін арнайы комитеттер ќўрылєан.

МЭК-тыѕ мїшелері ретінде 40-тан астам ўлттыќ комитеттер кіреді, бўл бїкіл јлем халыќтыѕ 80% ќўрайды. МЭК-тыѕ ресми тілдері – аєылшын, француз жјне орыс болып ќабылданєан.

МЭК-тыѕ јзірлеп шыєарылєан халыќаралыќ стандарттары екі тїрлі болып келеді:
- жалпы техникалыќ, салааралыќ деѕгейінде ќолданылады;
- техникалыќ талаптары тек ќана бір ґнімге арналєан стандарттар.

Бірінші топќа терминология, стандарттыќ кернеу жјне жиілік, јр тїрлі сынау жјне т.б. жґніндегі нормативтік ќўжаттар кіреді. Екінші топќа кґптеген тўрмыстыќ электр приборлардан бастап спутник байланыстарєа дейін арналєан стандарттар кіреді.

МЭК-тыѕ негізгі стандарттау объектілері:
- электротехникалыќ ґнімдерге арналєан материалдар (сўйыќ, ќатты, газдалєан диэлектриктер, мыс, алюминий, олардыѕ ќорытпалары, магниттік материалдар);
- электротехникалыќ жабдыќтар (ќозєалтќыштар, жарыќ-техника-лыќ жабдыќтар, релле, кабель жјне т.б.);
- электроэнергетикалыќ жабдыќтар (буылы жјне гидравликалыќ турбиналар, электрґткізгіш тізбектер, генераторлар, трансформа-торлар);
- элeктротехникалыќ ґндірістіѕ ґнімдері (интегралдыќ схемалар, микропроцессорлар, платалар жјне т.б.);
- электрондыќ жабдыќтар;
- электр ќўралдар;
- спутник байланыстардыѕ жабдыќтары;
- терминология.

Халыќаралыќ стандарттауєа ќатысатын халыќаралыќ ўйымдар

ООН-ныѕ Еуропалыќ экономикалыќ комиссиясы (ЕЭК) – бўл ООН-ныѕ экономикалыќ жјне јлеуметтік Кеѕесініѕ органы (ЭКОСОС ООН).

Стандарттау саласында ЕЭК-тыѕ негізгі міндеті - стандарттау саясаттыѕ негізгі баєытын јзірлеу жјне осы аймаєындаєы негізгі проблемаларды аныќтау. ЕЭК ISO, МЭК жјне басќа халыќаралыќ ўйымдарымен бірге “ЕЭК-тыѕ стандарттау жґніндегі тізімі” деген ќўжатты дайындалып жарияланды. Бўл ќўжаттыѕ маќсаты – ЕЭК-ќа кірген мемлекет їкіметтеріне ўлттыќ проблемаларын шешуге кґмек беру, халыќаралыќ стандартаудыѕ приоритеттік аймаєында тез арада дамыту жјне барлыќ јлемдегі елдердіѕ стандарттау туралы жўмыстарын їйлестіру.

ООН-ныѕ Азыќ-тїлік жјне ауылшаруашылыќ ўйымы 1945 жылы їкіметаралыќ арнайы ўйымы ретінде ќўрылєан. Оныѕ ішіне мїше ретінде 160 мемлекет кіреді. Бўл ўйымныѕ Жарєыєа сай маќсаты – жалпыєа бірдей жаќсы жаєдай жасау жјне азыќ–тїлік пен ауылшаруашылыќ таєамдарын шыєару ґндірісін жјне тарату жўмыстарын тиімділігін жоєарылату жјне ауыл халќыныѕ тўрмыс жаєдайын ґркендету болып табылады.

Бїкілјлемдік денсаулыќ саќтау ўйымы (БДСЎ) ООН-ныѕ Экономикалыќ жјне јлеуметтік кеѕестіѕ ўсынысы бойынша 1948 жылы ќўрылды. БДСЎ-ныѕ маќсаты – барлыќ дїние жїзіндегі халыќтардыѕ денсаулыєын еѕ жоєары деѕгейге жеткізу. БДСЎ-ныѕ мїшелері болып 180 мемлекет кіреді олардыѕ ішінде Ќазаќстанда бар.

Кґптеген проблемалармен айналысатын БДСЎ келесі ќызметтерді дамытуды кґздейді: денсаулыќ саќтау ќызметтерін дамыту; аурулардыѕ алдын алу жјне емдеу; денсаулыќ саќтау кадрларын кґбейту жјне олардыѕ сапасын жоєарылату; ќоршаєан ортаны жаќсарту; денсаулыќ саќтау бґлімдерін; фармакология жјне токсика-логия бґлімдерін ныєайту.

БДСЎ ISO-да консультативті беделі бар жјне 40-тан аса техникалыќ комитеттердіѕ жўмыстарына ќатысады.

“Алиментариус Кодексі” деген комиссия азыќ-тїлік ґнімдерге ќатысты халыќаралыќ стандарттарды јзірлейді. Бўл комиссия БЎЎ-ныѕ Азыќ-тїлік жјне ауылшаруашылыќ ўйымыныѕ ўсынысы бойынша ќўрылєан жјне олардыѕ ќўрамында 130-дан астам мїше мемлекеттері бар. Комиссияныѕ негізгі міндеттерініѕ бірі – негізгі таєам жґніндегі стандарттар туралы халыќаралыќ келісім жасау жјне осы стандарттарды ўлттыќ стандарттау жїйелерге енгізу.

Жалпы еуропалыќ стандарттау ўйымдары

Еуропалыќ стандарттау ўйымы (ЕСЎ) 1961 жылы ќўрылєан. ЕСЎ-ныѕ мїшелері ретінде 17 еуропалыќ мемлекеттерініѕ стандарттау ўлттыќ ўйымдары кіреді, олар: Австрия, Белгия, Ўлыбритания, Грекия, Дания, Германия, Испания, Исландия, Италия, Люксембург, Норвегия, Нидерланды, Португалия, Финляндия, Франция, Швеция, Швейцария. Бўл жабыќ ўйым. Еуропалыќ деѕгейде ЕСЎ їшін стандарттау процесі мына жўмыстардан тўрады: барлыќ мїдделі жаќтардыѕ консенсус негізінде стандарттарды жоспарлау, јзірлеу жјне ќабылдау.

ЕСЎ-ныѕ негізгі маќсаты – еуропалыќ стандарттарды јзірлеу арќылы тауарлардыѕ жјне ќызмет жасау саудасын дамыту.

ЕСЎ еуропалыќ стандарттарды мына салаларєа јзірлейді: авиация жабдыќтары, суды ысыту газ приборлары, газ боллондары, кґтеру механизмдердіѕ бґлшектері, газ плиталары, пісіру жјне кесу, ќўбырлар жјне ќўбыр жолдары, сорєы станциялар жјне т.б.

Скандинавия аралыќ стандарттау ўйымдары (ССЎ) 1952 жылы ќўрылды. Оныѕ мїшелері – Дания, Норвегия, Финляндия, Швеция стандарттау жґніндегі ўлттыќ ўйымдарымен кіреді.

ССЎ-ныѕ басќа ўќсас ўйымдардан ерекшелігі ол аймаќтыќ жалпы скандинавиялыќ стандарттарды јзірлемейді. Оныѕ себебі кґптеген жасап шыєарылєан ґнімдері шет мемлекеттерге сатылады, сондыќтан халыќаралыќ стандарттар кеѕінен пайдаланылады. Мысалы, Дания 1970 жылдардан бастап ўлттыќ стандарттардан тїгел халыќаралыќ жјне аймаќтыќ стандарттарєа кґшкен.

ССЎ-ныѕ негізгі міндеттері:
- скандинавия мемлекеттердіѕ стандарттарын ґзара сјйкестендіру жјне ўлттыќ нормативтік ќўжаттарыныѕ техникалыќ талаOтарсн бірыѕєабландыру; 8br> , станаааттас fўДыqт`рынЫѕ аќпаратлн ўйымдасІыру;< r> - стандарттарды јжірлеу тјжірибесін тарату жјне ISO, МЭК, ЕСЎ жјне т.б. ўйымдарына кіретін мемлекеттерімен келісім баєытымен жўмыс істеу.

Тјуелсіз мемлекеттер достыєыныѕ (ТМД) стандарттауы

Стандарттау жґніндегі жўмыстар 1992 жылы ќабылданєан келісім шарт «Стандарттау, метрология жјне сертификаттау аймаєындаєы саясатын жїргізу келісімі» бойынша жїргізіледі. ТМД мемлекеттердіѕ барлыќ стандарттау ўлттыќ ўйымдары ќўрылєан Мемлекетаралыќ кеѕесініѕ (МАК) мїшесі ретінде кіреді. Бўл Кеѕес мемлекетаралыќ стандарттарды јзірлеп ќабылдайды.

Стандарттау жґніндегі барлыќ жўмыстар МАК ќабылдаєан баєдарламаларєа сјйкес жїзеге асырылады. 1996 жылєа дейін 2000-нан астам жаѕа мемлекетаралыќ стандарттар јзірленіп ќабылданды.

Барлыќ ўйымдастыру жўмыстары ГОСТ 1.0-92 «Мемлекетаралыќ стандарттау жўмыстарын жїргізу ережелері. Негізгі ќаєидалар.» бойынша жїргізілуі керек. Сонымен ќатар, ќосымша «Мемлекетаралыќ стандарттау жґніндегі ережелер», «Стандарттау жґніндегі нормативтік ќўжаттарды тексеру жјне баспаєа дайындау тјртібі» жјне басќа негізге алынєан нормативтік ќўжаттар ќабылданєан.

МАК–тыѕ шешімі бойынша еуропалыќ стандарттарды мемлекетаралыќ ретінде ќолдануєа болады егер мына ережелер саќталынса:
- ТМД стандарты ќандай еуропалыќ стандартќа сјйкес келетіндігі туралы нўсќау болу керек;
- нормативтік ќўжатты жаѕєыртуєа ЕСЎ–ныѕ рўќсаты бар деген деректер ескерілуі тиіс;
- еуропалыќ стандарттарына ќайшылы келетін ТМД-ныѕ барлыќ ўлттыќ стандарттары ќолданудан алынуы тиіс;
- еуропалыќ нормаларды тікелей ќолдануєа алынєан стандарт-тардыѕ барлыќ кґшірмесі ЕСЎ-єа міндетті тїрде жіберілуі керек.