Параболалық
типті теңдеулердің
айырымдық схемалары![]()
Берілген ![]()
(1) теңдеудің ![]()
=[0,
]
[0,Т] аралықтағы бастапқы және
шекті шарттарын U(Х,0)=
(Х), U(0,t)=
(t),
U(Х,t)=
(t) (2) Қанағаттандыратын және
(1) теңдеудің шешімі болатын U(Х,t) функциясын табу керек
болсын.(1),(2) есептеріндегі f,
және
функцияларының жеткілікті шешімдері бар деп есептейік.![]()
аралығын
тікбұрышты тормен h=X/M
және
=T/N қадамдермен сәйкесінше x және t координаттары бойынша
бөлеміз.
={(mh, n
):0
m
М,0
n
N}
торындағы (m,n) түйіндерінде анықталған U
функциясын
іздейік. U
функциясы
-аралықтардағы U-функциясының
жуықтауы болып табылады. Белгілеу енгізейік U
(mh,n
)=U
.![]()
![]()
(1)-теңдеудегі туындыларды айырымдық
қатынастармен
алмастырайық .
( mh,n
) нүктесіндегі
-әр түрлі айырымдық қатынастармен
алмастырылуы мүмкін,мысалы
![]()
немесе ![]()
![]()
.
Аппроксимация әдісіне байланысты
әр түрлі айырымдық схема құруға болады. Х
бойынша екінші туындыны жәй әдіспен алмастырайық
![]()
![]()
.
Осы
қатынастарды (1)-ші теңдеуге қойсақ
=
+
;m=1,…,M-1,n=0,…,N-1; (3)
=
+
;m=1,…,M-1,n=0,…,N-1; (4) (екінші
схема n
n+1
түрлендіргеннен кейін шыққан).
функциясы f(x,t)
функциясының аппроксимациясы.(1)-теңдеуден басқа
бастапқы және шекті шарттарды аппроксимациялау қажет. Бұдан u
=u
(mh),u
=
(n
),u
=
(n
). (5)
(3),(5) және (4),(5) теңдеулер
(1),(2)-параболалық теңдеудің шекті аппроксимациясы болады.
(3),(5) айырымдық аппроксимациялы схемасының ретін
табайық.Бұл үшін (3)-теңдеуге нақты дифференциалды есептің шешімін
қояйық
=
+![]()
,0![]()
![]()
![]()
,
=
+![]()
![]()
0![]()
![]()
h. Онда![]()
-
-
(x,t)=
-
+![]()
-
-
(x,t)=f(x,t)-
(x,t)+0(h
+
) . Осылай,
=f(mh,n
)-қойсақ ,онда
(3),(5) айырымдық
аппроксимациялы схеманың реті
0(h
+
) болады.
(3),(5)
және (4),(5) схемалар
арасында айырмашылықтар бар.Айырмашылықтарды табайық.(3) –
теңдеуден
U
=U
+
(U
-2U
+U
)+![]()
(6)
U
-функциясының мәні белгілі,(6)-теңдеуден U
(m=1,…,M-1) және
т.б табуға болады.Сол себепті U
белгілі мәнінен U
шешімін (6) формуладан көруге болады. .Сол себепті
(3),(5) схемалар анықталған схемалар деп аталады. (4)-теңдеуді түрлендіру
арқылы
-
U
+(1+
)U
-
U
=U
+![]()
,m=1,…,M-1; U
=![]()
((n+1)
),U
=![]()
((n+1)
). (7)
U
,m=1,…,M-1-белгілі ,(7) қатынастан сызықты
алгебралық теңдеулер жүйесіне қатысты белгісіздер U
,m=1,…,M-1.Сол себепті (4),(5)
схемалар анықталмаған деп аталады. (7)-
сызықты теңдеулер
жүйесіндегі белгісіз векторы v=(u
,…,u
)
мына түрде жазылуы мүмкін Аv=b,мұндағы
А-иатрица ,ал оң жақтағы b-векторы мына түрде
жазылады А=
, b
= 
Бұл жүйені
шешу үшін қуалау
әдісін қолдануға болады.
Айырымдық схемалардың
тұрақтылығын зерттейік.(m,n)-түйіндеріндегі
m=0,...,M
көпмүшеліктің түрін n-қатарлы деп атаймыз
.U
-функциясы U
функциясының жақындауы ,ал
-оң жақтағы
функциясының
ішкі түйіндеріндегі n-қатарлы жақындауы.Қатарлы шаманы
енгізейік
=![]()
,
=![]()
. Айырымдық схеманы С кеңістігінде
торлы нормада тұрақты деп атаймыз,егер h және
қадамдарға байланысты С
-тұрақты табылса . ![]()
![]()
С![]()
. (8)
(3),(5)-белгілі схеманы
тұрақтылыққа зерттейік:
Теорема 1.
берілсін.Сонда (3),(5)-түрдегі айырымдық схемасының С- кеңістігіндегі торлы
нормада тұрақты.
Дәлелдеуі :
(3)-түрдегі теңдеуді мына түрде жазайық
u
=(1-2p)u
+pu
+pu
+
,
Мұндағы
p=
.Егер (m
,n+1) ішкі нүктелердегі![]()
болса ,онда
![]()
=![]()
![]()
(1-2p)
+2p
+
=
+
.
Қарама-қарсы
жағдайда ![]()
![]()
max(
,
). Бұдан
![]()
max
(9)
(3),(5) теңдеулерінің
u
түріндегі шешімі u
=y
+
,мұндағы y
-(3) теңдеудің шешімі , (5)-оң
жақтағы
,ал
-(3),(5)
теңдеудің біртекті
шекті және бастапқы шартты шешімі . (9) теңдеуіндегі y
бағасы үшін
![]()
…
.
Басқа жағынан , (9)
теңдеуіндегі u
- үшін
![]()
![]()
+
Егер (n+1)
Бұдан
Мұндағы теңсіздіктер кез келген n (
) үшін
орындалады ,онда бұл айырымдық схеманың С кеңістігінде
торлы нормада тұрақты болады .теорема дәлелденді .
Сол
себепті, (4),(5) схемалары
тұрақты болады.
Берілген (3),(5) және (4),(5)
–айырымдық схемалардың
тұрақтылығын басқс да L
және W
нормалардан көрейік, бұлар бір әдіс
бойынша ізделінетін болғандықтан екі схеманы біріктіруге болады.
Айырымдық схема үшін шаблон
құрастырайық .
функциясы берілсін .
-мәнінде m-түйінінде анықталған.![]()
;
/
,
белгілейік.
Жалпы түрде (3),(4) және (4),(5)
схемалардың түрі.
m=1…M-1 (11).(11)-теңдігіндегі
-тұрақтысы салмақты және жәй түрде
. Жеке жағдайда
болғанда (3),ал
=1 болғанда (4)
аламыз.(11),(5) айырымдық схемасын
салмақты схема деп атайды .(11) түріндегі схемаларды басқа белгісіз
схемалардан айыру үшін оны таза белгісіз схема деп атайды.Бізге
осы берілсін. Жоғарыдағыдай ұзындықты
,(12). Мұндағы
торындағы
түйін нүктелеріндегі шешім мәні .Ескерту
,бастапқы және шекті шарттар
функциясы үшін
нақты түрде орындалады .u-да
нүктелерінде Тейлор бойынша жіктейік ,сонда ![]()
.Бұдан
. Осыдан кейін , егер
болса ,онда
болғанда
және
болғанда
. Бастапқы берілгендер бойынша
тұрақтылыққа зертейік.
берілген болсын
.Белгілейік:
. Соңғы
айырымдық схеманы
нормасында
бастапқы берілгендері бойынша тұрақты дейміз, егер
табылса
-тұрақты, тордың
және
қадамына байланысты емес ,
-теңдеудің (11),(5) шешімі
шын болатын
(13).Айырымды схемалар
теоремасында матрица арасында
және оның сызықты операторы арасында айырым болмайтындай
теория бар .
операторы арқылы
функциясын келесі мәндері
түйіндерінде
0,...,М берілген функцияның мәндерін сол
түйіндерінде
. Егер барлық жағдайда
(11)
теңдеуін мына түрде
жазайық:
. S матрицасы матрица немесе ауысу операторы деп
аталады, егер қатардан
қатарға өтсе. Жалпы жағдайда S матрицасы
n-ге байланысты.
болсын, i=1,...,M-1 -
S матрицасынын мәндері. S -матрицасы симметриялы, сондықтан
.
функциясын дискретті
Фурье қосындысы арқылы
көрсетуге болады,
.Бұдан
,Мұндағы
оператордың мәндері.(11) теңдеуден
аламыз .
Сондықтан
. Бұл теңдеулерден кейін S матрицасы үшін
сандары мына түрде
.
шарты қашан орындалатынын көрейік.
-ны
арқылы түрлендіріп, мына шартты
аламыз :
.
>0 болғандықтан,онда бұл теңсіздіктер
эквивалентті
.Оң жақтағы
теңсіздік әрқашан орындалады, ал сол жақтағы
.
соңғы теңсіздік
барлық
>0 болғанда орындалады,ал
<1/2 болса онда
(14) Бұдан кейін
(11),(5) – мәнінен алынған схемалардың жеткілікті
шарты тұрақты. Егер
және
болса, онда
болғанда
(11),(5)айырымдық схемасы нақты тұрақты, ал
болғанда схема
тұрақты,егер hжәне
қадамдары (14)қатынаспен байланысты , ал мұндағы
(11),(5) схемалар бұл
жағдайда тұрақты.
шарты орындалмайды десек онда
, мұндағы
және h,
қадамдарына байланысты емес . U
=
қойып көрелік сонда
U
=(1+
)
sin
және
=(1+
)![]()
,мұндағы
.Бұл жағдайда ![]()
егер
болса, онда схема
тұрақты емес. Әр жағдайда бастапқы берілгендері
бойынша әр түрлі анықтамалар беруге болады. Айырымдық
схема берілгендері бойынша
тұрақты,егер оператырдың мәні радиусы 1+с
дөңгелегінде жатады . Шынында,
-S матрицасынын нақты мәні болсын. Сонда U
=S
U
және
![]()
.Бұл жағдайда n
және
болғанда ![]()
![]()
,n мұнау орындалады.
U(x,t) –
есебінің шешімі
,U(0,t)=U(x,t)=0,U(x,0)=U
(x) (15)
Оң жақтағы f(x,t) және U
функциясы кезкелген t
үшін интегралы
және
t- бойнша үзіліссіз. (15)
теңдеудің екі жағында u-ға көбейтіп,x-бойынша
интегралдаймыз. Бөліктеп интегралды
қолдана отырып энергетикалык формула аламыз:
. Кез келген t
:
функциясы W![]()
кеңістігінде жатады , белгілеп алайық
.
Егер f(x,t) функциясы кез келген
g
-бойынша
бар ,
-үшін норма арқылы белгілесек
=
.
анықтамасы бойынша
.Соңғы
теңсіздікті алу үшін
пайдаланылады
. (17) Бұл қатынастан кейін 0
.Бұл жағдайда
-теңдеуді а-ға байланысты ,ал
- теңдеуді в-ға байланысты белгіледік. Сонда (16) теңдеуден
. Анықтық үшін
болсын .
аралығында t –бойынща
интегралдайық:
. Мұндағы
. Соңғы теңсіздік
энергетикалық теңсіздік деп аталады.Бұдан
оң
жақтағы бастапқы шартқа байланыссыз
үзіліссіз.(11),(5)- торындағы схеманы
тұрақтылыққа зертеу әр түрлі схемалармен
көрсетуге болады.u
- u
функциясынын
n-қатарындағы мәні: u
.Бұл жағдайда (11) теңдеуіміз мына түрде u
=
+
(18) .Мұндағы u
=
/
.Берілген кеңістікте функциямыз үшін скалярлы
көбейтінді және норма енгізейік: Бұны алмастырайық
;
,сондықтан (8) теңдікті мынадай
түрлендірумен алмастырамыз:
(19). (19) - теңдіктің екі жағында 2
скаляр көбейтеміз. Сонда
(20).
Бөліктеп
қосындылаудың нәтижесінде
,берілгенге
,
қойсақ
.
– операторы
симметриялы, сондықтан
Алынған
қатынастарды пайдаланып(20) – теңдеуді мына түрге
түрлендіреміз
.(21) Алынған теңдіктерді үзілісіз
жағдайларда энергетикалық
теңбе- теңдік деп аталады.(21) теңдеудің
оң жағындағы скаляр көбейтіндіні
бағалайық:
.Сонда
(21)теңдеуінің
(22).
-өрнегінде квадратталған жақша болатындығын
анықтайық. Мұндағы
–нақты сан. Егер
болса ,
шарты жеткілікті болады. Бұл жағдайда
деп алайық. Сонда(22) – теңдіктен
(23).
болғандағы тұрақтылықты
дәлелдейік. Алдын берілген
теңсіздігі және(22) теңдіктен
. Сондықтан
қатынасынан(23)
теңдігінін растығы шығады. Сол себепті
болғанда
(23)теңдігінің жеткілікті қатынас орындалады
(24). (23) –
теңдеуді рекурентті
түрлендіргеннен кейін
(25).Соңғы
теңсіздіктен(11),(5) айырымдық схемалардын бастапқы
берілгендерінің тұрақтылығы шығады. Сол
себепті(25) теңдеудің оң жағындағы квадратты
формуласының интегралы
.Осы айтылғандардан (11),(5) схемалары
және
болғанда
тұрақты екенін көреміз
функциясын алайық. Бұл жағдайда
функциясы (1)
теңдеуді біртекті шекті
шарттары және оң жағы
шешімі болады. Сол себепті
– бойынша
және
туындысы бар болады .Торлы әдісте (11) теңдеудің біртекті емес
шарттарын(5) – теңдеудің
біртекті шарттары деуге болады.
Бізге
– торлы
әдістің шешімі берілсін. Орнына қойып көрелік
Бұл
жағдайда
–(5) біртекті шекті шарттарын
қанағаттандырады,(5) -
бастапқы шарты мен (11)
теңдеулер жүйесін
болғанда
оны
–ге алмастырсақ
,сонда

Осылайша, (11),(5) біртекті емес шекті
шарттарын біртекті шекті
шарттарымен ауыстырып жазуға
болады . (11),(5) схемаларын көрейік, албасқа схемалар
олардың жеке схемалары түрінде қарастырайық.
-(1) –дифференциал теңдеудің шешімі , ал
-(11),(5)
-айырымдық есептің шешімі. Анықтама бойынша
.
– айырымдарын қарастырайық. Ал бұл
теңдеуді қанағатандырады
(26). Сол себепті
- (11)
теңдеудің шешімі болады. Егер қарастырылып отырған схема тұрақты болса,онда (25) – теңдеуі шындық, сонда.
Шындығында,
болғанда
және
болғанда
(11),(5)торлы есептің тұрақтылық шарттары
-дифференциалды
есептің торлы
–нормасымен сәйкес келеді .Айырымды схемалардың
жинақталуы
қатарлы торлы кеңістігінде орналасқан.
Шындығында
айырымдық
схемадан торлы С–кеңістігінде реті
бойынша жинақтылығы шығады.Басқа түрдегі шекті шарты аппроксимациясын көрейік:
(27) . (27)- теңдеудің
туындысын
алмастырсақ
(28). Бұдан
(29) . Шекті шартты
аппроксимация
–ретті болады.
Аппроксимацияның ретін көрсету үшін дифференциалды
теңдеуді пайдаланамыз.(1) –теңдеуден
-ты бөліп алайық.Бұдан
.Сонда
немесе
.Бұл
теңдіктерді (29)-ды қойсақ
. Осылайша (27) -шекті
аппроксимациясы
реті бойынша мынадай
болады
(30) немесе
. (31) Осы шартар үшін
сызықты комбинацияларды қолдануға болады: ![]()
.(32) Осылайша (32)–
теңдеуі
ретті
болады.Соңында
болса, онда(27) –
теңдеуден (37) шартынын реті
.