Ф.7.11-19
XV-XVIII
ғ.ғ. қазақ әдебиеті тарихы пәнінен
практикалық сабақтар бойынша әдістемелік нұсқау
Шымкент – 2009
Қазақ
әдебиеті кафедрасы
«XV-XVIII
ғасырлардағы қазақ
әдебиет тарихы» пәнінен 050205 қазақ тілі
мамандығының студенттеріне практикалық
сабақтар бойынша әдістемелік
нұсқау
Оқу түрі: күндізгі
Шымкент – 2009
ББК 83.3(2) я 73
Құрастырған:
ф.ғ.к., доцент Қалдыбаев Т.
«XV-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиет тарихы»
пәнінен практикалық сабақтар бойынша әдістемелік
нұсқау.
Шымкент: М.Әуезов атындағы
ОҚМУ, 2009 – 21 бет.
Әдістемелік нұсқау
пәннің оқу жоспары мен бағдарламасының
талаптарына сәйкес құрастырылған. Әдістемелік
нұсқауда практикалық сабақтарда қажетті барлық
мәліметтер қамтылған. Әдістемелік нұсқау
қазақ тілі мен әдебиеті мамандықтарының
студенттеріне арналған. Әдістемелік нұсқау
оқытудың несиелік жүйесіне сай студенттердің өз
бетінше терең ізденіп, шығармашылықпен жұмыс
жүргізуіне негізделген.
XV-XVIII
ғасырлардағы қазақ әдебиет тарихы
пәнінен практикалық сабақ барысында ежелгі түркі
поэзиясының жаңа қоғамдық саяси
жағдайлардағы дәстүрлі жалғасы болып табылатын
қазақ жырауларының тарих сахнасына шығуымен танысып,
жырау, жыршы, ақын сынды халық әдебиетін жасаушылардың
өзіндік ерешеліктері, жыраулар поэзиясының дара табиғаты,
тақырыптық өзгешеліктерін меңгере түседі.
Сондай-ақ жыраулар поэзиясында туған жер, қоныс, сыртқы
жаулармен болған азаттық күрес, жаугершілік заман
көрінісі, өз дәуірінің шындығы, моральдік,
этикалық қағидалар, ерлік, ел бірлігі
тақырыптарының жырлануын танып біледі.
Рецензент: Дуанаева С.А. – ф.ғ.к.
М.Әуезов атындағы ОҚМУ
«Қазақ
әдебиеті» кафедрасының доцент м.а.
С.Өмірзақов –
ф.ғ.к. Қ.А.Иассауи атындағы ХҚТУ
«Қазақ
әдебиеті» кафедрасының доценті
Қазақ әдебиеті
кафедрасының мәжілісінде (хаттама №9, 27.02.2009) және
филология институтының әдістемелік комиссиясының отырысында
қаралған және басуға ұсынылған
(хаттама №7 12.03.2009 жыл)
Басуға М.Әуезов атындағы ОҚМУ-дің
әдістемелік кеңесі ұсынған,
хаттама №5 «17» 04.
2009 ж.
© М.Әуезов атындағы
Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, 2009
Шығаруға жауапты:
ф.ғ.к. Қ.Оразбаев.
Мазмұны
Кіріспе...........................................................................................................................4
Практикалық
сабақтардың мақсаты мен
міндеттері................................................4
Практикалық
сабақтардың
мазмұны......................................................................4-5
Практикалық
сабақтардың
тақырыптары............................................................5-21
Кіріспе
XV-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиет тарихы
пәнінен практикалық сабақтарда ұлттық сөз
өнері дамуының ерекшеліктерінің, ақындық
поэзиядағы фольклор мен әдебиет дәстүрі
сабақтастығы мұрасындағы түркі өркениеті
және ислам мәдениеті көріністерін қарастырады. XV-XVIII
ғасырлардағы жыраулар поэзиясы – сол дәуірдің
түрлі көріністерін қазақ тілінде көркем
жырлаған төл мұрасы. Жыраулар поэзиясында
қолданылған көркемдік кестелер, суреттеу тәсілдері,
образдар жүйесі, толғау жанрының өзіндік,
толғаудың сипаттамасы мен жанрлық белгілері
аңғартылады. Толғау – импровизациялық
дәстүрдегі дара шығармашылық үлгісі.
Толғаудың мазмұнына, тақырыбына қалай жіктелуі.
Толғаулардағы, арнау – толғаулардағы көркем
шындық, тарихилық мәселесі, толғаулардың
дидактикалық сипаты студенттерге жете таныстыру мақсат етіледі.
I Практикалық
сабақтардың мақсаты мен міндеттері
Жаңа
дәуір – еліміздің өз тәуелсіздігін алуы, бұрын
белгісіз болып келген әдебиеттегі ой жауһарларын, көрнекті
сөз зергерлерінің әдеби мұраларын жаңа
қырларынан қарап, танып білуімізге, тәуелсіз елге тән
ғылыми ізденіс тұрғысынан зерттеуімізге мүмкіндік те
берді.
XV-XVIII ғасырларда халықтың сан
ғасырлардан келе жатқан салт-дәстүрлері, өзіндік
ел басқару жүйесі, ата-мекен, сұлу табиғатының
игіліктерінің қастерлеген ұлттық қасиеттерін
қорғаумен қатар азаматтық ойларының,
ар-ұят, имандылық мәселелерінің сынға
түскен кезеңін терең тебіреніспен меңгеру мақсаты
көзделеді. Осындай ауыр кезеңдерде халықты еркіндікке,
азаттыққа алып шығуға өз үлестерін
қоспақ болған ұлы мақсаттағы сөз
шеберлерінің толғаулары мен қаруды қатар
қолданған еңбектерін терең ұғындыру басты
назарда болады. Практикалық сабақта студент бұл кезең
әдебиеті бойынша іздену барысында әр кезең жарық
көрген оқулықтар мен әдеби жинақтарды, зерттеу
еңбектерді, мерзімді басылымдарда жарияланған пікірлерді салыстыра
ой елегінен өткізе сергек қарауы қажет.
Әдебиеттің дамуына, зерттелуіне қоғамдық, саяси
жағдайлардың әсер ықпалын қарастырып отырумен
қатар мерзімдік басылымдардағы пікірлерді де ескеріп
шығармашылықпен пайдаланады. Асан қайғы,
Қазтуған сияқты қайраткерлер – сөз шеберлері, сол
сияқты ой алыбы Б. Қалмақанұлының әдеби
мұрасы мен оның шығармашылық өмірбаяны,
шығармаларын тереңнен үйрену көзделеді.
Қазақ әдебиетінің дамуында өзіндік елеулі
орындары бар ақын-жыраулар мен айтыс ақындарының
шығармашылықтарын да қарастырып, терең ұғым
меңгертіледі.
II Практикалық
сабақтардың мазмұны
XV-XVIII
ғасырлардағы тарихи әлеуметтік- экономикалық
жағдай. Дәуір әдебиетінің саяси-әлеуметтік,
көркемдік негіздері. XV-XVIII
ғасырлардағы жыраулар поэзиясының басты жанры –
толғаулар. Бұл дәуір әдебиетін XIX ғасырдың екінші жартысынан
бастап Кеңес үкіметі орнағанға дейінгі кезең
аралығындағы жиналу, жариялану жұмыстары
Ш.Уәлихановтың, В.В.Радловтың жыраулар
шығармашылығына қатысты пікірлерді жинап бастыруы. Жыраулар
мұрасының «Ноғай уа құмық
шығармалары», М.Оспанов «Жақсы үгіт», М.Бекмұхаммедов
«Шайыр», «Көксілдер» Ғ.Мұштақ, «Тауарих хамса»
Қ.Хамидұлы құрастырған жинақтарға
енуі.
А.Байтұрсынов,
Е.Ысмайылов, С.Мұқанов, М.Мағауин, Б. Әбілқасымов
сынды ғалым- зерттеушілердің толғау туралы құнды
пікірлері.
XIX
ғасырдың 60-90 жылдар аралығында жыраулар поэзиясының
тиянақты зеттелуі: Б.Кенжебаев, Ә.Марғұлан,
Х.Сүйіншәлиев, М.Мағауин зерттеулерінің маңызы.
Жыраулардың
саяси және қоғамдық өмірдегі өзгерістерге
орай жорықшы, батыр жауынгер болуы. Жыраулардың келесі бір
функциясы – сәуегейлігі, көріпкелдігі, болашақты болжауы.
Жыраулар шығармаларындағы болжал өлеңдер.
III Қолданылатын техникалық
құрал-жабдықтар
Оқу фильмі,
көркем фильм, күйтабақ, бейне фильм, электронды
оқу-құралдары, интерактивті тақта.
IV Сабақты өту тәртібі
Лекция өтіліп
болған соң практикалық сабақты өтуге
арналған сұрақтар беріледі. Сұрақтарға
студенттер дайындалып келеді олардың дайындығын анықтау
үшін әртүрлі әдістер арқылы студенттердің
білімі анықталады. Олардың өз бетінше іздену деңгейі
оқыған материалдардан алған білімі тексеріледі.
Нәтижеде меңгерген білімінің деңгейіне қарай
бағаланады.
Практикалық сабақтардың
тақырыптары
1-тақырып. XV-XVIII
ғасырлардағы қазақ
әдебиет тарихы
Қамтылатын мәселелер
–
Қазақ хандығының
құрылуы қарсаңындағы
қоғамдық,
әлеуметтік, саяси жағдай;
–
Ақ Орданың қазақ хандығының
құрылуына негіз болғаны;
–
Қазақтың
алғашқы хандары:
Әбілқайыр, Керей, Әз Жәнібек.
–
XVI ғасырдағы қазақ
хандығы. Қасым ханның қазақтың
алғашқы ресми заңы – “Қасым ханның
қасқа жолын” жасап шығуы;
–
Тәуке хан тұсында
қазақ хандығының бірлік-берекесінің арта
түсуі;
–
Тәуке хан реформалары. “Жеті жарғы” заңы.
–
Қазақ
жырауларының тарих сахнасына шығуы;
–
Жырау және жыршы;
–
Жыраудың
қоғамдық-әлеуметтік тұлғасы;
–
Толғау
жанрының табиғаты, ерекшеліктері.
Практикалық сабақтарға тапсырмалар:
-
Қазақ
хандығының құрылуын, алған туын тіккен жерін ата;
-
қазақ
хандығының құрылуына ұйытқы болған
қайраткерлерді атап өт;
-
сол
дәуірде жазылған жазба мұраларды көрсет;
-
қазақ
хандығының мәдениеті жайлы
мәлімет топта;
-
хандық
дәуір әдебиеті жөнінде Ә.Марғұлан,
Е.Ысмайыловтардың пікірлерін жина.
Бақылау сұрақтары:
1. Қай жерде
қазақ хандығы құрылып, алғаш туын тіккен?
2. Сол кездегі
әлеуметтік жағдай қай жыраулардың шығармаларында
көрініс тапты?
3.
Қазақтың алғаш хандары кімдер еді?
4. Қазақ
хандығының құрылуына қай қала негіз
болған?
5. Тәуке ханның
«Жеті жарғы» заңында қандай мәселе айтылған?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Қазақ
хандығының құрылуы қарсаңындағы
қоғамдық, әлеуметтік, саяси жағдай;
-
Қасым
ханның қазақтың алғаш ресми заңы
«Қасым ханның қасқа жолын» жасап шығуы;
-
Толғау
жанрының табиғаты, ерекшеліктері.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
2-тақырып. Қазтуған жырау
Қамтылатын мәселелер:
– Қазтуған жырау (XV г.) - қазақ әдебиетінің
төлбасыларының бірі;
–
Жыраудың өмірінен
мәлімет;
–
Қазтуғанның
жорықшы, жауынгер жырау болғандығы;
–
Қазтуған нәр алған
әдебиет — ежелгі түркі
дәуіріндегі көшпелілердің поэзиясы, мұрасы, бізге
жетпеген Кет-бұға, Сыпыра жыраулардың толғаулары;
–
Қазтуған поэзиясы — табиғат
аясындағы көңілі таза сәби көшпелінің поэзиясы;
–
Қазтуғанның өзіне арналған мадақ жыры;
–
Жыраудың шынайы ақындық
талантының қуатын танытатын толғауы - оның туған жерімен
қоштасу жыры.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Жырау (XV г.)
- қазақ
әдебиетінің төлбасыларының бірі екендігі туралы
деректерді жина;
-
С.Сейфуллиннің Қазтуған жыраудың
шығармаларын жариялауға қосқан үлесін ата;
-
Жыраудың жорықшы, жауынгер болғандығы туралы
мәлімет бер;
-
Қазтуған жырау толғауларының
идеялық-көркемдік ерекшеліктерін көрсет;
-
Жырауды ноғай халқы да өз жырауы деп
есептегендігінің себебін айт.
Бақылау сұрақтары:
1.
Қазтуғанның өмірі, туып өскен ортасы?
2.
Қазтуған нәр алған әдебиеттер қайсылар?
3.
Қазтуғанның өзіне арналған мадақ жырын
білесің бе?
4.
Ноғай тілінен қандай толғаулар аударған?
5.
Жыраудың туған жерімен қоштасу жырының мазмұны
қандай?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Жыраудың
өз өлеңдерінде өміріне қатысты деректерді келтір;
-
Қазтуғанды
ноғай халқы да өз жырауы есептегендігінің себебі туралы
ғалым Р.Бердібаевтың пікірі.
-
Қазтуған
поэзиясының ерекшелігі.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983.
11.
Мұқанов С. Халық мұрасы. А., «Жазушы», 1974, 188-бет.
12.
Дербісәлин Ә. Әдебиет туралы толғаныстар. А.,
«Ғылым», 1990.
3-тақырып. Асан Қайғы
Қамтылатын мәселелер:
–
Асан Қайғы (Хасан Сәбитұлы
XIV-XVI);
–
Жырау
өмірінің деректері;
–
Асан Қайғы жыраудың
толғауларында шұрайлы
жер, бақытты ел
іздеген халық
арманының көрінісі;
–
Асан қайғы – XV ғасырдағы бүкіл Дешті
Қыпшақтың ірі жырауы;
–
Асан Қайғы жыраудың "Қырында киік
жайлаған", "Ай, хан, мен айтпасам білмейсің", "Бұл заманда не
ғаріп", "Еділ бол да Жайық бол" деп басталатын толғаулары.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Жырау
өмірінен деректер жина;
-
Асан
Қайғы кімдермен тұстас өмір сүріп,
қарым-қатынаста болғандығы туралы мәлімет бер;
-
Асан қайғы – XV ғасырдағы бүкіл Дешті
Қыпшақтың ірі жырауы екендігін көрсет;
-
Асан шығармашылығының жанрлық ерекшелігін айт.
Бақылау сұрақтары:
1. Асан
Қайғының туған жері?
2. Асан
атына «қайғы» сөзі неліктен қосылып айтылады?
3.
Жырауу өмірі туралы М.Әуезов, Ә.Марғұландар
қандай деректер айтқан?
4.
Жәнібекке айтқан арнау-толғауын білесің бе?
5.
Толғаулары мен өсиет сөздерінің тәрбиелік
мәні неде?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Асан
Қайғының қазақ әдебиетінің дамуында
алатын орны;
-
Жыраудың
адамды ізгілікке, достыққа шақыратын насихат үлгілері;
-
«Құйрығы
жоқ, жалы жоқ құлан қайтіп күн көрер»
деп басталатын өлеңінің мәні, ерекшелігі.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12.
Ақатаев С. Тереңнен тартқан тамырлар. А., «Жазушы», 1988,
5-34-беттер.
13. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983.
14.
Көпеев М.Ж. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. 2
томдық. А.,»Ғылым», 1992.
4-тақырып. Доспамбет жырау
Қамтылатын мәселелер:
-
Доспамбет жыраудың (XVI г.) есімі кезінде бүкіл Ноғайлы
Ордасы мен Дешті Қыпшаққа мәшһүр
болған;
-
Доспамбет — жорықшы жырау, талай
шайқастарда ерлік көрсеткен батыр. –
-
Доспамбет
жыраудың "садақ толы сайгез
оқты бората атқан"
батырды, "алты құлаш ақ найзамен" жауын
шаншыған қаһарманды, Еділдің бойын ел жайлап, бейбіт
тұрмыс кешкен заманды өз толғауларына өзек етуі;
-
Доспамбет жырау
толғауларындағы дәуір
көрінісі;
-
Доспамбет жыраудың
"Қоғалы көлдер, қом сұлар", "Арғымаққа оқ
тиді", "Айналайын Ақ
Жайық", "Тоғай, тоғай, тоғай су"
деп басталатын толғауларының
идеялық мазмұны, көркемдік ерекшеліктері.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Жыраудың
туып өскен ортасы, шыққан тегі, өмірі туралы деректер
жина;
-
Доспамбеттің
жорықшы жырау аталуының мәнін айт;
-
Жырау толғауларындағы
дәуір көрінісін суретте;
-
өз
толғауларында өзек еткен ойларды топтастыр.
Бақылау сұрақтары:
1.
Доспамбет жыраудың есімі мәшһүр болған қай
жер?
2.
Доспамбеттің батырлығы туралы не білесің?
3.
Доспамбет жарақаттанғанда айтқан толғауын жатқа айт.
4. жырау
толғауларының басты идеясы не?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Жыраудың
өмірі мен шығармашылығына, қоғамдық
қызметіне байланысты қазақ ғалымдарының
пікірлері;
-
«Айналайын
Ақ Жайық», «Тоғай, тоғай, тоғай су» деп
басталатын толғауларының идеялық мазмұны, көркемдік
ерекшеліктері.
-
Доспамбет –
ерлік пен еркіндікті аңсаған жорықшы жырау.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12.
Сыдықов Қ. Ақын, жыраулар. А., «Ғылым», 1974.
13.
Мұқанов С. Халық мұрасы. А., 1974, 188-бет.
14.
Дербісәлин Ә. Дәстүр және жалғастық.
А., «Ғылым», 1974.
5-тақырып. Шалкиіз
жырау
Қамтылатын мәселелер:
-
Шалкиіз жырау —
қазақтың жыраулық
поэзиясының атасы;
-
Жырау өмірінен
мәлімет;
-
Шалкиіз — жаңашыл, қазақ
поэзиясындағы философиялық
бағыттың негізін салушы;
-
Жыраудың толғауларында
жалғыздықтың
мансұқталып, бірліктің
туыстықтың дәріптелуі. (Артыңда туысқанның көбі игі» «Қамалған қалың туғанның арқасы»), Шалкиіздің Би Темірге
арналған толғаулары «Аспанды бұлт құрсайды»,
«Қара бас құспен шалдырып» Шалкиіз поэзиясының рухы — ерлік;
-
Шалкиіз жырау
толғауларындағы тіл нақыштары, нақыл сөздер,
афоризмдер;
-
Жырау мұрасының зерттелуі.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Шалкиіз –
қазақ поэзиясындағы философиялық бағыттың
негізін салушы, жаңашыл жырау екендігін айт;
-
Шалкиіздің
өміріне байланысты деректер жина;
-
Жырау
арнаулары, олардың ерекшеліктері туралы мәлімет топта;
-
Шалкиіз –
сахара эпосын жасаушылардың бірі болғандыын атап көрсет.
Бақылау сұрақтары:
1.
Шалкиіз Тіленшіұлының өмір сүрген кезеңі?
2. жырау
толғауларының негізгі тақырыптары қайсылар?
3.
Шалкиіздің арнауларынан үзінділер жатқа айт.
СӨЖ тапсырмалары:
-
Шалкиіздің
ақындық шеберлігін танытатын көркемдік тәсілдер.
-
Жыраудың
Би Темірге айтқан толғауын жаттап ал.
-
Жырау
мұрасының зерттелуі.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12.
Сыдықов Қ. Ақын, жыраулар. А., «Ғылым», 1974.
13.
Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы
өкілдері. А., «Ғылым», 1976, 155-160-беттер.
14.
Дербісәлин Ә. Дәстүр және жалғастық.
А., «Ғылым», 1974.
15.
Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. А.,
ҚАЗақпарат. 1999.
6-тақырып. Жиембет Бортоғашұлы
Қамтылатын мәселелер:
-
Жиембет жырау Бортоғашұлы (XVII ғ.) — жорықшы жырау;
-
Есім ханның
әскербасыларының бірі, қалмақтармен шайқаста сан рет ерлігімен
көзге түскен батыр;
-
Жиембет жыраудың мемлекет ішіндегі,
халық алдындағы беделі жоғары болғандығын
аңғартатын толғаулары;
-
Жыраудың "Әмірі" қатты Есім хан", "Еңсегей бойлы ер
Есім", "Қол-аяғым бұғауда", т.б. толғаулары.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Жыраудың
өмір сүрген кезеңі, шыққан ортасы туралы
мәлімет жина;
-
Жиембеттің
бізге жеткен әдеби мұрасын топтастыр;
-
Толғау-термелеріндегі
философиялық толғаныстарды айқындау.
Бақылау сұрақтары:
1.
Жыраудың өмір сүрген кезеңі, шыққан ортасы
туралы мәлімет.
2.
Жыраудың Тәуекел ханға айтқан толғауын талдау
жаса.
3.
Халықтың ауызша айтуымен жеткен аңыз, жырлары туралы өз
ойыңды айт.
СӨЖ тапсырмалары:
-
жырау
өмірінен мәлімет берер аңыз-әңгімелер;
-
Жыраудың
«Еңсегей бойлы ер Есім», «Қол-аяғым бұғауда»
толғауларына талдау жаса.
-
Жырау
шығармаларының қазақ әдебиеті тарихынан алатын
орны туралы мәлімет бер.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12.
Дербісәлин Ә. Дәстүр және жалғастық.
А., «Ғылым», 1974.
13.
Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. А.,
ҚАЗақпарат. 1999.
14.
Ысмайылов Е. Ақындар. А., «Жазушы», 1956.
7-тақырып. Марғасқа жырау
Қамтылатын мәселелер:
-
Марғасқа
(ХҮІІғ) –ерлікті, достықты, адалдықты жырлаушы;
-
Ол
жортақшы жырау;
-
Марғасқа жыраудың Ташкентті
билеген Тұрсын Мұхаммед Сұлтанға қарата
айтқаны. («Ей, Қатағанның хан Тұрсын» толғауының шығу тарихы)
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Марғасқа
жыраудың өмірі, қоғамдық қызметі туралы
деректер топтастыр;
-
Шығармаларына
толдау жаса;
-
Марғасқа
– ерлікті, антқа беріктікті жырлаушы жырау екендігін сипатта.
Бақылау сұрақтары:
1.
Марғасқа жыраудың өмірі туралы толық
мәлімет айт.
2. Жырау
шығармаларының тақырыптарына тоқтал.
3. Бізге
жеткен шығармаларын топтастыр.
СӨЖ тапсырмалары:
-
Марғасқа
– жортақшы жырау.
-
Жырау – Есім
ханның батырларының бірі екендігін сипатта.
-
Марғасқа
жыраудың Тұрсын Мұхаммед Сұлтанға айтқан
толғауына талдау жаса.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12.
Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. А.,
ҚАЗақпарат. 1999.
13.
Ысмайылов Е. Ақындар. А., «Жазушы», 1956.
14. Дербісәлин Ә. Әдебиет туралы толғаныстар. XV-XVII
ғасырдағы қазақ поэзиясы. А., «Ғылым», 1990,
43-96-беттер.
15. Ерте дәуірдегі
қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983, 10-49,
246-249-беттер.
8-тақырып. XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті
Қамтылатын мәселелер:
-
XVIII ғасыр әдебиетінің өзіндік
ерекшеліктері;
-
XVIII ғасырдың бірінші
жартысындағы қазақтар мен қалмақтар
арасындағы соғыстар;
-
Бұл кезеңдегі жыраулар поэзиясының тақырыптық-мазмұндық жағынан толығып,
көркемдігінің артуы.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
XVIII ғасырдағы қазақ
халқының саяси-экономикалық дамуы туралы айт;
-
Жыраулар шығармаларында ерлік мәселелеріне елдік
мәселелерінің қоса жырлануын
талқыла;
-
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы
қазақтар мен қалмақтар арасындағы соғыстар
туралы реферат жаз.
-
Бақылау сұрақтары:
1. XVIII ғасыр
әдебиетінің өзіндік ерекшелігін сипатта;
2. XVIII ғасырда
өмір сүрген жыраулар кімдер еді?
3. XVIII ғасыр
поэзиясында қандай философиялық-дидактикалық туындылар бар?
СӨЖ тапсырмалары:
-
XVIII ғасыр әдебиетінің өзіндік
ерекшелігі;
-
Жыраулық дәстүрдің XVIII ғасырдағы даму сипатын
көрсет;
-
Ақындар поэзиясының ең көрнекті өкілдері
кімдер еді?
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың
би-шешендері. А., «Жалын», 1993.
11.
Бердібаев Р. Эпос мұраты. А., «Білім», 1997, 104-125-беттер.
12.
Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. А., «Қазақстан», 1994,
3-99-беттер.
9-тақырып.
Ақтамберді жырау
Қамтылатын мәселелер:
-
Ақтамберді жырау Сарыұлы (1675-1768) - қазақтың белгілі жорықшы жырауы,
қалмақтармен күресте қол бастаған батыр;
-
Ақтамберді жырау толғауларындағы басты сарын-ерлікке,
батырлыққа, дұпшаннан кек алуға, елді жаудан
қорғауға шақыру;
-
Ақтамбердінің
"Күлдір-күлдір кісінетіп", "Уа, қарт Бөгенбай", "Еділ,
Жайық екі өзен", "Балпаң, балпаң кім
баспас", «Жағалбай деген ел болар», «Жағаға
қолдың тигені», «Жел, жел есер, жел есер» т.б. толғаулары;
-
Толғауларының
әлеуметтік мәні, көркемдігі, сөз нақыштары.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Ақтамберді
жыраудың өмірінен мәлімет жина;
-
Әз
Тәуке хан өлгеннен кейін халық бірлігі ісіне араласуын
талқыла;
-
Жырау
толғауларындағы басты сарынды анықта.
Бақылау сұрақтары:
1.
Жыраудың туып, өскен ортасы?
2.
шғармаларындағы гуманистик, адамгершілік идеялар.
3.
«Көк көгершін, көгершін», «Балаларыма өсиет»
сияқты толғауларының идеялық, тәрбиелік
мәні.
СӨЖ тапсырмалары:
-
жырау
поэзиясында нақыл, афористік толғаныстардың берілуін
топтастыр;
-
Ақтамберді
шығармаларының танымдық, тәрбиелік мәнін айт;
-
Жыраудың
«Жағаға қолдың тигені», «Жел, жел есер, жел есер»
өлеңдеріне талдау жаса.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983,
249-257-беттер.
12. Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. А.,
ҚАЗақпарат. 1999.
13.
Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары. А., «Санат», 1996,
29-33-беттер.
10 -тақырып. Тәтіқара ақын
Қамтылатын мәселелер:
-
Тәтіқара ақыны (XVIII ғ.) — қазақ елін жаугершілік заманда сыртқы жауға карсы
күреске үндеген жауынгер ақын;
-
Тәтіқараның
әскери жорықтарда ұдайы Абылай ханның қасында жүретін
жортуыл жыршысы болғандығы;
-
Тәтіқараның
қалмақтармен соғыста ерлік көрсеткен Жәнібек
Шақшақұлын, Бөкейді, Сағырды,
Дәріпсәліні, Бөгембайды, Жабай, сол қатардағы
т.б. қазақ,
батырларын жырлағандығы;
-
Ақынның «Қамыстың басы майда, түбі сайда”, “Кебеже қарын, кең
құрсақ”, “Ассалаумағалейкум, жайсаңдар мен
қасқалар”, т.б. өлеңдерінің
мәні.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Ақынның
өміріне байланысты деректер жина;
-
Тәтіқараның
Абылай ханмен арақатынасын суреттеп бер;
-
Ақынның «Қамыстың басы майда, түбі сайда”, “Кебеже қарын, кең
құрсақ” өлеңдеріне талдау жаса.
Бақылау сұрақтары:
1. Ақынның “Кебеже қарын, кең
құрсақ” өлеңі кімге арналған?
2. Тәтіқара өлеңдерінің
қазақ әдебиеті тарихында алатын орны қандай?
3. Тәтіқараның ақындықтан
бөлек қандай қасиеті болды?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Ақынның
Абылайдың тұңғыш ұлы Жанбай өлгенде
айтқан өлеңінің мәні, ерекшелігі,
халықтық сипаты;
-
Шығармаларына
талдау жаса;
-
Ақынның ұраншы, жауынгер атанғанына
қатысты реферат жаз.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983.
13. Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. А.,
ҚАЗақпарат. 1999.
14.
Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары. А., «Санат», 1996,
3-18-беттер.
11-тақырып. Үмбетей жырау Тілеуұлы
Қамтылатын мәселелер:
-
Үмбетей (1706—1775) — өз дәуірінің аса маңызды мәселелерін
дидактикалық-философиялық сарында жырлаған жырау;
-
Үмбетей жыраудың
даңқын шығарған жырлары — Бөгембай батырға
арналған “Бөгембай өліміне”, “Бөгембай өлімін
Абылай ханға естірту” деп аталатын екі ұзақ толғауы;
-
Үмбетей — қазақ поэзиясында Бегембай батырдың өшпес образын
жасаған жырау.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Үмбетей
өміріне байланысты мәлімет жина;
-
Жыраудың
даңқын шығарған шығармаларын топтастыр;
-
Үмбетей –
қазақ поэзиясында Бөгембай батырдың өшпес образын
жасағандығын талқыла.
Бақылау сұрақтары:
1. Жырау
өмір сүрген кездегі қазақ халқының тарихы,
саяси-әлеуметтік жағдайына тоқтал;
2.
Бөгембай өліміне шығарған жоқтауының
ерекшелігі неде?
3.
Бұқарға айтқан арнауына талдау жаса.
СӨЖ тапсырмалары:
-
жырау
толғауларында ел, жер тарихы туралы деректерді жина;
-
арнау-тодлғауларынан
үзінділер келтір;
-
шыармаларының
танымдық, тәрбиелік мәні.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983,
310-350-беттер.
13. Жұмалиев Қ.
XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Мектеп», 1967.
12-13-тақырып. Бұхар жырау Қалқаманұлы
Қамтылатын мәселелер:
-
Бұхар жырау (1668-1781) - XVIII ғасыр әдебиетіндегі ең көрнекті
тұлға;
-
Бұхар жырау - өз
дәуірінің данышпан ойшылы, Абылай ханның ақылгөй
кеңесшісі, белгілі қоғам қайраткері;
-
Бұхар жырау толғауларындағы Абылай хан бейнесі;
-
Жыраудың өмір мен
өлім туралы толғаулары;
-
Бұқардың
отаршылдыққа байланысты туған болжал толғаулары;
-
Ұлы жыраудың ел
бірлігін нығайтуға, тәуелсіздікті сақтап
қалуға үндеуі;
-
Бұқар жырау поэзиясы
тіліндегі көркем сөз нақыштары.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Бұқар
жыраудың өмірі туралы деректерді топтастыр;
-
Жыраудың
мұсылманша жазба сауатының болғандығын дәлелде;
-
Толғауларындағы
Абылай хан бейнесін көрсет.
Бақылау сұрақтары:
1.
Бұқардың туып өскен ортасы, қоғамдық
істері туралы?
2.
Ұлы жыраудың ел бірлігін нығайтуға, тәуелсіздікті
сақтап қалуға үндеген шығармалары қайсылар?
3.
Бұқар жыраудың шығармаларын жинап, зерттегендерден
кімдерді білесің?
СӨЖ тапсырмалары:
-
Бұқар
жырау – қазақ жыраулар поэзиясының алыбы.
-
Шығармаларының
мәнін тану (текстологиясы) мәселелері.
-
Бұқардың
арнау-толғауларына талдау жаса.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12. Жұмалиев
Қ. XVIII-XIX ғасырлардағы
қазақ әдебиеті. А., «Мектеп», 1967.
13. Мамырұлы
К. Қазақ тарихы. А., «ылым», 1995.
14. Мыңжан Н.
Қазақтың қысқаша тарихы. А., «Жалын», 1994,
360-361-беттер.
14-тақырып. Көтеш ақын
Қамтылатын мәселелер:
-
Көтеш
ақын (1745—1818) - тарихи тақырып пен ерлік идеясын, тұрмыс,
кедейлік мәселелерін жыр еткен ақын;
-
Жоңғар басқыншыларына
қарсы күресті, ел қайғысын толғаған
жырлары;
-
"Абылай,
Ботақанды сен өлтірдің", "Күркелінің
бауыры күнде дауыл", "Қартайғанда
қатының дұшпан болды", т.б. өлеңдері.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Ақынның
өмірі, шыққан тегі, туып-өскен ортасы туралы
мәлімет бер;
-
Көтеш
ақын шығармашылығының өзіне тән ерекшелігін
ата;
-
Өлеңдерін
топтастырып, талдау жаса.
Бақылау сұрақтары:
1.
Өмірі мен шығармашылығының зерттелуі?
2.
Өліміне қатысты деректер жина.
3. Бізге
жеткен айтыстарына талдау жаса.
СӨЖ тапсырмалары:
-
Көтеш
ақын Жоңғарларға қарсы күресті
жырлаған жауынгер жырау.
-
Ақынның
тұрмыс, кедейлік мәселелерін жырлаған толғау жырларынан
жатқа айтып бер.
-
Көтештің
айтыскер ақын болғандығы жөнінде реферат жаз.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ тарихының
әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12. Жұмалиев
Қ. XVIII-XIX ғасырлардағы
қазақ әдебиеті. А., «Мектеп», 1967.
13. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983.
15-тақырып. Шал ақын
Қамтылатын мәселелер:
-
Шал (Тілеуке) Құлекеұлы (1748-1819) - жыраулық поэзия үлгісінен өзгешелеу, жаңа типтегі
ақын;
-
Шал өлеңдерінің
тақырыбы;
-
Шал
ақынның айтыстары;
-
Шал мен Дегдар қыздың
айтысы;
-
Жыраулар поэзиясы мен фольклор арасындағы тақырып, мазмұн, жанр, стиль бірлігі;
-
Жыраулар поэзиясының кейінгі
әдебиетке әсері.
Практикалық сабақтарға
тапсырмалар:
-
Шал
ақынның өмірі туралы мәлімет бер;
-
Ақынның
жазбаша сауатты болғандығына тоқтал;
-
Шал ақын
айтыстарын топтастыр.
Бақылау сұрақтары:
1. Шал ақын қай
жерде дүниеге келген?
2. ақын
шығармаларын зерттегендер кімдер?
3. ақынның
өлеңдерінің тақырыптық ерекшеліктері
қандай?
4. ақын поэзиясында
ерекше жырланатын тақырыпқа тоқтал.
СӨЖ тапсырмалары:
-
Шал ақын
мен Дегдер қыздың айтысына талдау жаса;
-
Шал ақын
шығармаларының сатиралық сипаты.
-
Ақынның
қоғамдық құбылыстарды танып,
бағалаудағы өзіндік ерекшеліктері туралы мәлімет бер.
Әдебиеттер:
1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат, 1997.
2. Мағауин М. Қазақ
хандығы дәуіріндегі әдебиет. А., «Ана тілі», 1992.
3. Мағауин М. Қобыз сарыны. А.,
1968.
4. Сүйіншәлиев Х. VIII-XVIII ғасырлардағы қазақ
әдебиеті. А., «Метеп», 1989.
5. Сүйіншәлиев Х. XV-XVII
ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Типогр. КазГУ,
1973.
6. Сүйіншәлиев Х. Қазақ
әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. А.,
«Қазақстан», 1967.
7. Қазақстан тарихы. II том. А.,
«Атамұра», 1998.
8. Мағауин М. Қазақ
тарихының әліппесі. А., Қазақстан, 1995.
10.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің
тарихы. А., «Санат», 1994.
11.
Өмірәлиев Қ. XV-XVII
ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. А.,
«Ғылым», 1976.
12. Жұмалиев
Қ. XVIII-XIX ғасырлардағы
қазақ әдебиеті. А., «Мектеп», 1967.
13. Ерте
дәуірдегі қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1983.
14. Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары.
А., «Санат», 1996, 3-38-беттер.
15.
Мамырұлы К. Қазақ тарихы. А., «Ғылым», 1995.