ТИПТІК ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ

 

 

Жоғары кәсіптік білім беру

 

 

Тіл дамыту әдістемесі және мәнерлеп оқу практикумы

050101-«Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу» мамандығы бойынша

5 кредит (225 сағат)

 

 

 

 

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Алматы 2007

 

ТҮСІНІКТЕМЕ

Қазіргі таңда оқу орындары алдынла оқу жүйесін демокриятнялаидыру студенттердің білім сапасын түбірімен өзгертіп педагогикалық проблемаларды жоғарыдаи нұскау күтпей өздігінен шеше алатын педагог-тәрбиеші даярлау міндеті ең басты мәселе болйп қойылуда.

Соған орай тіл дамыту әдістемесі және мәнерлеп оқу практикумы бойынша сабақ процесінде мамандыққа тән іскерлік пен дағдыңың қалыптасу міндеттері анықталып, шешілуге тиіс. Тіл дамыту әдістемссі және мәнерлеп оқу практикумын оқу барысында студенттер мәнерлеп оқу туралы теориялық білімді, сөйлеу 'техниқасы, тілдік мәнерлеп құралдары туралы білімдерді, ана тілінін лингводидактикалық және психофизиологи ялық негіздерді терең ұғындыру, балалармен ұйымдастырылатын жұмыста тиімді әдіс-тәсілдерді қолдана білу дағдыларын меңгереді.

Пәнінін мақсаты, міндеттері оның оқу үрдісіндегі орны Мәнерлеп оқу - баланың ой-өрісін кенейту, ақыл-ойын дамыту, мінез құлқын, еркін тәрбиелсу. Бұл пәннің өзіне тән оқыту тәсілі, әдісі бар. Ол мәнерлеп оқудың өзіндік табиғатына байланысты зандылықтарға багынады, Болашах мамандарға көркем сөз оқу өнерінен кейбір теориялық мәлімет бере отырып, мәнерлеп оқу мен накышына келтіре әңгімелеудің әдісіне-тәсіліне төселдіру, жаттығу материалдары арқылы сөйлеу техниқасын - дұрыс демалу, дикция, /үні, сазы/, дауыс сапасын т.б. дамыту жолын үйретеді.

Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту әдістемесі

-        бұл мектепке дейінгі педагогика және психология бөлімінің бір пәні. Бұл - келешск жас урнақты жан-жақты тәрбиелеу ғылымы. Балалардың сөйлеу тілін, олардың сөздерді және сөйлемдерді байланыстыра сөйлеуіне, грамматикалық формада дұрыс сөйлеуінде сондай-ак тілдің дыбыстық мәдениетін тәрбиелеуге баулиды. Міне, осындай міндеттерді қарастыра отырып, болашақ маман кадрларға жоғары білім бере отырып, мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудың әдіс-тәсілдері мен жолдарын үйретеді. Олардың тілін дамыту әдістемесінің мазмұның, мақсаттарын қарастырады. Студенттердің теориялық білімдерін практикамен байланыста жүргізу мақсатын көздейді.

Пәнді оқыту міндеттері:

-        студенттердің тіл мәдениетін жетілдіру;

әр топ бойынша берілген көркем шығармалардың мазмұнын талдау;

сөйлегенде, оқығанда дауысты кұбылта білуге дағдыландыру;

анықтамалық әдебиетті жзне қосымша әдебиеттерді өздігіней оқып үйрену дағдыларын меңгерту;

ғылыми-педагогикалық негізде мәнерлеп оқудың тиімді әдістері мен

тасілдерін тандай білу;

-        ғылыми педагогикалық негізде бала тілін дамытудың тиімді әдістері

мен тәсілдерін тандай білу;

-        балалардың ауызша сөйлеу тілін өзінің жолдастарымен, үлкендермен сөйлссе білу дагдаларын қарастыру;

-        бала тілін дамытуға, ауыз екі сөйлеуге үйрету әдістемесінін ерекшеліктерін меңгерту;

-        теориялық білімді тәжірибеде қолдана білу қабілетін дамыту.

Пәнді оқу нәтижесінде студенттер білуге тиіс:

-дыбыстау мүшелері, олардың қызметін;

-мәнерлеп оқудың амал - тәсілдерін;

-шағын фольклор жанр шығармаларын (ертегі, мысал, әңгіме, өлең т.б.) оқып, талдауы;

-көркем шығарманы кейіпкерлендіре білуі және талдауы;

-тіл дамыту әдістемесінің мәндеттерін, әдіс-тәсілдерін;

-тіл дамыту әдістемесінің міндеттері бойынша сабақ өткізу әдістемесін;

-әр топ балаларының тіл ерекшеліктерін;

-мектепке дейінгі ұйымдардағы топ жоспарын, бағдарлама, оқу-әдістемелік кешендерін;

-        әдістемелік жұмыстың формаларын.

II Пәннің мазмұны

І.Кіріспе

«Мәнерлеп оқу практикумы» тіл дамыту әдістемесі курсының маңызды бөлімі. Мәнерлеп оқу мен накышына келтіре  әңгімелеудің әдісі мен тәсілі.

Көркем сөз өнерінің мәні. Көркем сөз оқумен актер өнерінің айырмашылығы. Көркем сөз оқу мен мәнерлеп оқудың ұқастығы және айырмашылығы. Көркем сөз өнерінің үш бағытта дамуы: халықтың ауыз әдебиеті, жазушылардың өз шығармаларын артисттердің орындауы.

2.Сөйлеу техниқасы

Сөйлеу техниқасы, оның мәнерлеп оқудағы маңызы. Сөйлеу мүшелері, оның дыбыстаудағы қызметі. Сөйлеу мүшелерін жатгыктыру жолы, тәсілі.,Хыныс алу, оның сөйлеудегі мәні. Тыныс алудың түрлері: Дикция /үн реңкі/, оның маныэы. Үн реңкінін жақсы шығуына қойылатын талаптар. Дауыс тап асы, оған дауыс биіктігі, дауыс күші, дауыснақызиы, дауыс икемдігі жататындығы. Орфоэпия оның мөнерлеп оқудағы маңызы. Орфоэпиянык басты ережелері.

3. Мәнерлеп оқу мен әңгімелеп берудің әдіс-тәсілдері

Көркем туындыңы оқудағы негізгі дауыс сарыны. Интонация /сөз сазы/. Шығарманын астарлы ойы және оның интоноцияны құбылтудағы қызметі. Ой екпіні міндетті түрде қойылатын жагдайлар/Кідіріс және оның турлері. Сөйлеу каркыны, дауыс биіктігі, күші. Көркем сөз оқушынын өзін ұстауы, тұрысы.

4. Көркем шығарманы талдау

Шығарманын мазмұны, идеясы, жанры және түбіріне байланысты шығуы. Шығарманын сюжеті, композициясы. Оқига шешімі. Көркем шығарманын тектері мен турлері. Көркем шығарманың тілі.

 

5.       Шағын фольклор жанры шығармаларын оқу

Ертегі айту. Ертегі - халық ауыз әдебиеті саласының бірі екендігі. Ертегінің түрлері. Қиял-гажайып ертегілері, оларда окиғаның фантазияга кұрылатындығы, адамзаттың ой-арманын танытатындығы. Тұрмыс-салт ертегілері және хайуанаттар туралы ертегілер. Шыншыл ертегілер. Бұл ертегілердің өзіндік ерекшелігі.

Ертегілердің басталу ерекшеліктері. Өлең оқу. Өлеңнің оқылу ерекшелігі. Өлеңді өлең ететін ырғақ, ал ырғақтың буынмен үндес келуі. Өлең өлшемдері: шумақ, тармақ, бунақ, ұйқас. Өлең оқудың ерекшелігі.

6.       Жұмбақ, мақал-мәтел, жаңылтпаш, нақыл сөздерді балабақшада пайдалану

Жұмбақ - халық ауыз әдебнстінің ең кенс түрінің бірі. Жұмбалакталатын заттың белгілері. Жаңылтпаш - халық ауыз әдебиетінің бір саласы. Жаңылтпаш айтуға төселдіру жолдары.

Мақал-мәтел, нақыл сөздер халықтын ұзақ ғасырлар бойы адамдардың жасаған іс-әрекетінен, мінез-құлкына сай жасаған бақылауларынан туған даналық сөздер тобы.

7. Көркем шығарманы кейпкерлендіру.

Әдеби шығарма образдарын кейіпкерлендіру баланың әрі көру, әрі есту арқылы қабылдау жағын көздейтіндігі. Сценарий кұрастыру. Спектакльді көркемдеу. Кейіпкерлердің үні мен сөзі. Репетиция. Театр түрлері: үстелде қорсетілетін театр, куыршак театры, саусақ театры, көлеңке театры.

8. Бала тілін дамыту әдістемесі және курс міндеттері

Тіл дамыту әдістемесі - педагогикалық ғылым, балалардың тілін дамыту ерекшеліктерін зерттейтін ғылыми пән. Тіл дамыту
әдістемесінін маңызы. Мектепке дейінгі ұйымдарда тіл дамыту
жұмысынық мақсаты мен міндеті. Балабақшадағы балалардың тілін
дамыту мен мектептегі қазақ тілі әдістемесі арасындағы айырмашылықпен байланыс.   

Тіл дамыту әдістемесінін зерттеу әдістері. Тіл дамыту әдістемесінін басқа ғылым салаларымен байланысы. «Қазақстан Рсспубликасының Тіл туралы заны» /1999/. «Білім беру туралы Қазақстан Республикасының Заңы» /1999/, «Қазақ балалар бақшасында тәрбиелеу, білім беру мазмұнының жаңгырту тұжырымдамасының маңызы», «Мектеп жасына дейінгі мекемелердің базистік оқу жоспары» /1995/.

 

9.Тіл дамыту әдістемесінін ғылым болып қалыптасуы

Тіл дамыту әдістемесінін ғылым болып қалыптасуы. Б.Б.Баймұратованың тіл дамыту әдістемесіне қосқан үлесі. Оның бала тәрбиесіндегі ана тілінің ролі туралы пікірлері. Балаларды ауызша . сөйлей білуге үйретудің жолдары. К.Д.Ушинский, Е.Н.Тихеева, А.М. Бородин және т.б. мектеп жасына дейінгі бала тілін дамыту әдістемесіне байланысты еңбектері. Қазіргі кездегі тіл дамыту әдістемесінің басты міндеттері.

 

10. Балабақшадағы балалар тілін дамыту адістемесінің мазмұны, міндеттері мен әдіс-тәсілдері

 

Балаларды жан-жақты тәрбиелеудегі ана тілінің маңызы. Сөздік қорды дамытудың негізгі әдістері. Сөздің грамматикалық құрылысын меңгерту,   дыбыстық   мәдениеті',   көркем   әдебиетпен   таныстыру, балалардың сауатын ашу, бала тілін дамыту жұмыстарын жоспарлау мен есепке алу, мектепке дейінгі педагогикалық қолледжде «тіл дамыту әдістемесі» курсының оқытылуы. Әдіс-тәсілдерінін түрлері, мәні. Сабақтарда сөздік, көрнекілік әдістерін қолдану. Балабақшадағы тәрбиелеу, білім беру бағдарламасы. «Балбөбек» бағдарламасынын мазмұны, мәні. Сабаққа қойылатын талаптар.

 

11. Балаларды байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі

Балаларды байланыстыра сөйлеуге үйрету - балабақшаныч негізі міндеті. Байланыстырып сөйлеудің түрлері /диалог және монолог/. Сөздің диалогтік формасының қалыптасуы. Сәбилік шақтағы балалардың тілін дамыту сабақтарынын әдістемесі. Балабақша әр жас тобындағы балалармен әңгімелесудің мақсаты. Монологты сөзге үйрету әдістері. Ойыншыққа, затқа, картинаға қарап әңгіме құрастыру және олардың маңызы. Әңгімелеудің әдістері. Көркем шығарма мәтінің қайталал айтуға үйретудегі тәрбиешінің басшылығы. Шығармаларды іріктеу. Балаларды байланыстырып сөйлеуге үйретудің әдістері.

12. Балалардың сөздік қорын молайту әдістемесі

Балабақшада балалардың жас мөлшеріне қарай сөздік қорын молайту жү-мысының мазмұны мен міндеттері. Балалардың актив, және пассив сөздері. Сөздікті молайту сабақтарының түрлері^өздік жұмысынын принциптері. Бақылау мен топ- саяхаттың ролі және оларды ұйымдастыру әдістемесі. Сөздікті молайту процессіндегі дидактикалық ойынның маңызы. Жалпылама сөздерді меңгерту.

13. Сөздің грамматикалық курылысын қалыптастыру әдістемесі

Қарым-қатынас процесі кезіндегі тілдің грамматикалық курылысын меңгерту. Есту қабілетінің мәні.Балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастырудағы сабақтын ролі. Арнаулы сабақтарды, грамматикалық жатгығуларды, дидактикалық ойындарды қолдану және өткізу әдістемесі. Сабақтан тыс уақытта және күнделікті өмірде грамматикалық нормада дұрыс сөйлеуге үйрету әдістемесі.

 

14. Сөздің дыбыстық мәдениетін тәрбиелеу әдістемесі

 

Балаларды мектепке даярлауда баланың жеке басының дамуы және сөздік қарым-қатынастын дамуы үшін сөздің дыбыстық мәдениетін тәрбиелеудің маңызы. Дыбыстық тазалығын және мәнерлілілігін қалыптастыру. Балалардың фонематикалық есту қабілетін дамыту. Сөйлеу техниқасымен жаттығу  тыныс алу, дауыс, дикция. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі туралы жалпы мағлұмат. Сабақтардың маңызы, мазмұны. Балалар сөзінің мәнірлілігін тәрбиелеу. Балалар әдебиетін пайдалану. Балалардың сөздік, дыбыстық мәдениетін қалыптастырудағы қажетті жағдай.

15. Көркем әдебиетпен жұмыс істеу әдістемесі

Балаларды жан-жақты тәрбиелеуде көркем әдебиетгің маңызы. Балалардың жас ерекшелігіне қарай көркем шығармаларды іріктеу принциптері. кітаппен жұмыс істеу. Тәрбиешінің мәнерлеп оқуға даярлығы. Балаларды кітаптың мұқабасымен таныстыру. Мұқабаға педагогикалық және эстетикалық талап. Сабақтан тыс уақытта кітаппен жұмыс істеу. Балабақшадағы кітап бұрышының маңызы және оны безендіру.

 

16. Балалардың сауатын aшy

Балабақшадағы балалардың сауатын ашу және мектепке даярлаудың мақсаты мен міндеті. Дыбыс және әріп туралы ұғым. Балаларды мектепке даярлау жұмысының мазмұны. «Балабақшадағы білім беру және тәрбиелеу», «Балбөбек» бағдарламаларын талдау. Сауат ашу кезеңдері. Сауат ашу жұмысының даму тарихы.

17. Мектепке дейінгі ұйымдарда тіл дамыту жұмысын жоспарлау және есепке алу

Балабақшада тіл дамыту жұмысын жоспарлаудың маңызы. Жоспарлау принципі. Перспектиті және календарлық жоспарлау. Жоспардағы тәрібиешінің балалармен жеке жұмысы. Тіл дамыту жұмысын есептеудің маңызы.

18. Мектепке дейінгі ұйымдарда тіл дамыту жұмысына
әдістемелік басшылық

Балабақшада әдістемелік жұмысты ұйымдастыру. Балалардың тілін дамытудағы балабақша меңгерушісінің, тәрбиешісінің басшылығы. Тәрбиешінің білімін көтеру. Консультация, семинарлар өткізу әдістемесі Балабақша мен отбасының арасындағы байланыс. Халық ағарту білімінің әдіскері мен инспекторлық жұмыстың мақсаты мен міндеті. Балабақшадағы тексеру жұмыстары.

 

Студенттердің оқытушымен орындайтын жұмысынын (СӨОЖ) үлгі тақырыптары:

1 .Сөйлеу техниқасы

2.Мәнерлеп оқу мен әңгімелеп берудің амал-тәсілдері

3. Көркем шығармамы кеяілкерлендіру

4.Ауыз әдебиеті үлгілерін балабақшада пайдалану

5.Тіл дамыту әдістемесі пані, курс міндеттері

б.Тіл дамыту әдістемесінің дамуы, тарихы

7.Тіл дамыту әдістемесінде мазмұның міндеттері, әдіс-тәсілдері

8.Балаларды байланыстырып сөйлеуге үйретудің жолдары

9.Жас ерекшелігіне байланысты балалардың сөздік қорын дамыту

10.Сөздің грамматикалық құрылысын қалыптастырудың маңызы мен

міндеттері, әдістері

Курстық жұмыстың үлгі тақырыптары:

 І.Мектеп жасына дейінгі балаларды монологты сөйлеуге үйрету әдістемесі

2.Көркем әдебиет арқылы бала тілін дамыту технологиясы

З.Мектеп жасына дейінгі балалардың сөздік қорын дамыту жолдары

4. Мектеп жасына дейінгі баланын сөздік қорын дамытудың тиімді әдіс-тәсілдері

5.Қазіргі кезеңдегі бала тілін дамыту әдістемесінін ерекшеліктері 6.Балаларды қабылдау бойынша әңгіме құрастыру әдістемесі

7,Дидактикалық ойындар арқылы балаларды әңгімелесеуге үйрету жолдары

8.Мектел жасына дейінгі балалардың сауатын ашудағы балабақшанын ролі

9.Бала тілін дамытуға мектепке дейінгі ұйым мен отбасынын бірлескен жұмысының мазмұнын, міндеті, формалары

10.Балаларды әңгімені курстарын ойлауға үйретуде дидактикалық ойындарды тандау

Негізгі әдебиеттер:

1.Қожахметова Қ. Мәнерлеп оқу Алматы, Мектеп 1982

2.Қарамененко Т.Н., Қарамененко Ю.Г. «куқольный театр дошқольникам» М., Просв 1982.

3.Дмитриев Е.Д. Практикум по выразительному чтению. М., 1981

4.Aқанов К.А. Tiл білімдерінің негіздері. А., 2000,4 бас.

5.Баймұратоиа Б.Б. Бақшадағы ересек балалар тілін дамыту туралы методикалық құрал. А., 1970

б.Баймұратова Б.Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың байланыстырып сөйлеу тілін дамыту. А., 1976

7.Баймұратова Б.Б. Балабақшадағы  даярлық топ балаларының тілін дамыту / типтік программаға нұсқау/, А., 1984.

8.Баймуратова Б.Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методиқасы. А., 1991

9.Бородин A.M. Методика развития речи детей. М., 1981

10.Балабақшада оқыту және тәрбиелеу бағдарламасы. А.. 1989. «Балбөбек» бағдарламасы. А., 2000.

Қосымша әдебиеттер:

1 .Дүкенбаева Г.Қ. Сауат ашу методиқасы /Мет.нұсқау/ А., 1989.

2.Журова Л.Е. Обучение грамоте в детском саду. М., 1985

3.Карпинская Н.С. Художественное слова в воспитании детей. Ранний и

дошқольный возраст. М., 1982

4.Қороткова  Э.П. Обучение детей  дошқольного  возраста рассказыванию. М., 1982

б.Қазақстан Республикасының тіл туралы Заңы. А., 1999

 

Құрастырған: п.ғ.к., аға оқыпушы К..М.Метербаева