Түсініктеме жазба

 

Мемлекеттік жалпыға бірдей кәсіптік білім стандартына (ҚР МЖМБС 3.001-2004) бейорганикалық заттардың химиялык технологиясы мамандығында оқуда Бейорганикалық қышқылдар мен негіздердің химиясы мен технологиясы профильдік пәндер циклндегі негізгі пәндердің бірі.

Пәнді оқудың мақсаты: студенттер қышқылдар мен негіздердің физика- химиялық қасиеттері, негізгі өнімдердің синтезі және кинетикасы, пайдаланылатын шикізаттар және бейорганикалық заттарды өндірудің өндірістік жолдары туралы жеткілікті білім алуы керек.

Курсты оқып игергеннен соң студент мынадый білім, білік және дағдыға ие болуға тиісті:

- осы заманға қышқылдар мен негіздердің теорияларының өзекті мәселерін білу

 -  бейорганикалық   қышқылдар мен негіздердің ең   маңызды химиялық қасиеттерін білу

-   бейорганикалық   қышқылдар мен негіздерді минералдық шикізаттан алу тәсілдерін білу

ҚР қолданылатын бейорганикалық қышқылдар мен негіздер технологиясын білу

-  жүйелердегі   (шикізаттағы) заттардың   қышқылдары   мен негіәздері функциясын анық айыру білігі

-  шикізаттағы қоспаларды тазалауды жасау білігі

-  бейорганикалық    қышқылдар    мен    негіздерді    шикізаттан синтездеу,оның оңтайлы жағдайларын таңдау білігі

- табиғи шикізаттың сипаттауын (сипаттамаларын) беру

-  Табиғи    шикізатты    дайындау    әдістерінің    ішінен    қажетті оңтайлысын таңдап алу

- бейорганикалық заттардың химиялық технологиясцы аумағында практикалық дағдыларды игеру

- бейорганикалық қышқылдар мен негіздердің қасиеттері мен алынуын зерттеудің ғылыми ыңғайларын игеру. Қышқылдар мен негіздер технологияысын білу үшін студенттер бейорганикалық,   аналитикалық,   физикалық   химия,   беттік құбылыстар   және   дисперсттік   жүйелер   жалпы   химиялық технология пәндерін толық оқуы керек.

минералдық үшін студенттер бейорганикалық, аналитикалық

физикалық химия, беттік қүбылыстар және дисперстік жүйелер,

жалпы химиялық технология пәндерін толық оқуы керек.

Студенттер кәсіпкерліки негізін, микроэкономика, менеджмент,

еңбекті қорғау, жобалау негіздері мен жабдықтар пәндерін окуда және

кәсіптік   практиканы   өту   үшін   қышқылдар   мен   негідздердің

технологиясын толық үйренуі   керек.      Бейорганикалык заттардың

химиялық технологиясы 050720 мамандығы үшін ұсынылып отырған типттік оқу бағдарламасыныц негізінде жоғары оқу орындары жұмыстық оқу бағдарламасын жасау және бекітуі мүмкін.

 

ПӘННІҢ МАЗМ¥НЫ

КІРІСПЕ

 

Негізгі бейорганикалық қышқылдар мен негіздердің сипаттамалары.

Шикізаттардың пайда болу, агрегатық күйіне және химиялық табиғатына байланысты сипаттмасы және классификациясы. Қайтадан жаңаратын және жаңармайтын шикізаттар көздері.Қышқылдар мен негіздердің зерттеу әдістері.

 

ІБӨЛІМ.

Азот қышқылының химиясы мен технологиясы

Бейорганикалық заттар технологиясындағы негізгі өндірістік және синтез газдары. Ауаны терең мүздату және басқа тәсілдермен құрамына бөлу. Ауадан азотты, оттегіні және сирек газдарды бөліп алудың басты принциптері мен эффективті технологиясының үлгілерін жасау. Сутекті өндірудің жолдары: отындарды газификациялау; көмісутектердің конверсиясы, өндірістік газдар қоспасынан бөлу, суды электр -термохимиялық жіктеу. Азот өндірісінің маңызы. Азот құрамдас заттар мен материалдардың пайдалану аймақтары.Синтетикалық аммиакты өндірудің қазіргі жолдары. Табиғи газды тазалау мен су буы және ауамен конверциялау. Азотсутек қоспасын өндірудің басты технологиялық үлгілері.

Аммиакты азот пен сутектен алудың физика-химиялық негізі. Процестің оптималды жағдайларын таңдау. Аммиак синтездеудің энерготехнологиялық және ресурсты үнемдеу үлгілерін жасау.

Азот қышқылының физика-химиялық қасиеті, оны пайдалану және өндірудің технологиясы. Процестің оптималды жағдайларын таңдау. өндірістің қазіргі технологиялық үлгілері.

 

2 БӨЛІМ.

Фосфор қышқылының химиясы мен технологиясы.

2.1. Ортофосфор қышқылын күкірт қышқылы тәсілімен өндіру.

Ортофосфор қышқылының физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Фосфаттарды күкіртқышқылды шайғындаудың физика-химиялық негіздері:

Процесстің химизмі; фосфаттарджы күкіртқышқылды шайғындау арқылы фосфор қышқылын алғандағы ыдырауы; кальций сульфатының    кристалдануы. Экстракциялық   фосфор қышқылын дегидраттық тәсілмен өндіру: техникалық-экономикалық көрсеткіштері, фосфор қышқылын концентрлеу. Концентрлі фосфор қышқылын жартылай гидратты жолмен алу. Технологиялық үлгілер және оларды жетілдіру перспективалары.

2.2.   Фосфор қышқылын электротермиялық жолмен өндіру

Термиялық ортофосфор қышқылының қолданылуы. Фосфорды кальций фосфатынан бірден буландырудың ұшыраудың теориялық негіздері. Фосфорды фосфаттардан электрұшыру арқылы өндіру:технологиялық параметрлері; шығындық коэффициенттері; өндіріс қалдықтары, оларды іске жарату.Фосфор қышқылын алу технологиялық үлгілер және оларды жетілдіру перспективалары.

 

3 БӨЛІМ.

Хлорсутек және тұз қышқылы

Хлорсутектің физика- химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Ингибирленген (тежелген) тұз қышқылы. Хлорсутекті алу: сульфатты тәсіл; Гаргривс-Робинзон тәсілі; элеменнтерден, хлор мен су буынан көмірдің қатысуында алу. Хлорсутек - кейбір өндірістердің қосалқы өнімі. Хлорсутек абсорциясын суыта жүргізу, адиабаттық абсорбция. Сұйық хлорсутек желінген етріндіден хлорсутекті қайтара алу. Хлорсутекті хлорға айналдырып өңдеу.Қазақстанда хлорсутек пен тұз қышқылын отандық шикізаттан өңдеу.

 

4 БӨЛІМ.

 Хлор қышқылы

Физика-физика қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Хлор қышқылының тұз қышқылдық тәсілі. Хлор қышқылының алудың технологиялық ерекшеліктері. Түрақтандырғыш агенттер. Хлор кышкылын алу: тұз қышқылының электролизі; хлорды электролиттік тотықтыру; хлор қышқылын тазалау. Хлор қышқылын Қазақстанда өндіру мүмкіндіктері. Технологияны жетілдіру перспективалары.

 

5 БӨЛІМ.

 Көгерткіш қышқыл

Физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Көгерткіш (циансутекті) қышқылды контакт әдісімен өндіру. Көгерткіш қышқылды синтездеудің тәсілдері; көгерткіш қышқылды метан мен аммиакты контакт жолымен тотықтыру арқылы өндіру. Циансутекті аммиак пен көмірсутек оксидінен формальдегидті тәсілмен алу. Көгерткіш қышқылды плазмалық әдіспен алу. Процестер мен аппараттар. Технологиялық үлгілер мен өндіріс параметрлері.

 

6 БӨЛІМ.

Бор қышқылы

Физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Қазақстанда бор қышқылдары. Бор қышқылын алу: бурадан, магний бораттарынан, датолиттен. Процестер мен аппараттар. Технологиялық үлгілер және оларды жетілдіру перспективалары.

 

7 БӨЛІМ.

 Кремний қышқылы

Физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Кремний қышқылының кірнесін (золін) (а,р-формалары) өндіру кезінде қолданылатын технологиялық процесстер, аппараттар мен қондырғылар. Диализ. Диализаторлар. Қазақстандағы кремний қышқыл өндіру мүмкіндіктері.

 

8БӨЛІМ.

 Фтор сутек және фтор құрамдас қышқылдар

Фторсутек, балқытқыш және фторкремнийсутек қышқылдарының физико-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Фторсутек пен балқытқыш қышқыл: балқытқыш шпаттың және басқа фторсутектер ыдырауы; фторсутектің абсорбциясы мен конденсациясы; сұйық фторсутек. Негізгі процестер мен аппараттар. өндірістің тиімділігі. Фторкремнийсутек қышқылдарды өндіру жолдары. Өндірістік фторқұрамдас газдар және оларды ұстаудың тәсілдері.

 

9 БӨЛІМ.

Күкірт қышқылының химиясы мен технологиясы

Күкірт қышқылының маңызы және оны өндіру масштабы. Өндірісті орналастыру принципі. Шикізат түрлері: күкірт, колчедан, сульфиттер, қққ күкіртті сутек, сульфаттар, өһдірістің күкіртқұрамдас қалдық газдары. Шикізатты күйдірудің физико-химиялық негізі мен кинетикасы. Күкіртті газдарды өндірудің технологиясы. Күйдіру газының жылуын пайдалану. Күкірт қышқылын өндіру тәсілдері. Күйдіру газын тазалау мен кептіру. Күкірт диоксидін контактты тотықтыру. Тотығудың оптималды режимін және технологиясын таңдау. Контакт торабының өндірістік үлгілері. Күкірт ангидридінің абсорбциясы. Абсорбция бөлімшесі және аппараттары. Екі стадиялы тотығу мен абсорбция үлгілері. Күкірт қышқылын өндірудің өндірістік үлгілері. Өндірістің даму перспективалары. Күкірт қышқылын нитроздық тәсілмен өндірудің физико-химиялық негізі, параметрлері, технологиялық үлгілері.

 

10 БӨЛІМ.

Бейорганикалық негіздер

10.1. Натрий гидроксиді

Табиғи галлургиялық шикізаттан металл гидроксидтерін алудың жалпы өнеркәсіптік тәсілдері.

Алу технологиясы, аппараттар. Өнімнің өзіндік құнын есептеу. Тазалау, кептіру, дайын өнімді бөліп ыдысқа салу.

Күйдіргіш натрды электрохимиялық тәсімен (галит NaCI ерітіндісін электролиздеу) және кальцийленген содадан (ферриттік және әктік тәсілдер) химиялық тәсілдермен өндіру. Әдістердң жетімсіздігі. Аппараттар мен процестер.Темір катодты ванна, сүзгіш диафрагмалы ванна, «тұнған диафрагмалы ванна», сынап катодты ванна. Электролиз өнімдерін өңдеу.

10.2.                  Магнезиялар мен магний гидроксиді Физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Магнезит

пен доломиттен алынатын магнезияның ауыр түрлері. Магнезияны алу тәсілдері: бикорбанатты, аммиакты, ізбесті. Магний гидроксидін алудың гидросульфидті тәсілі: жеңіл магнезияны алудың содалық тәсілі; магний хлоридін гидролиздеу мен тотықтыру. Жоғары сапалы рапалы магний оксидін өндірудің технологиясының сызбанұсқасы. Әрмен қарай магний гидроксидін алу. Қазақстандағы табиғи магнийлі көздер.

10.3.                  Барий гидроксиді

Физика-химиялық қасиеттері. Қолданылуы. Шикізаты. Процесстер мен аппараттар. Негізгі өндірістік алу тәсілдері: барий хлориді мен натрий гидроксидінен; барий сульфидінен, барий гидрокстдін алудың басқа тәсілдері. Қазақстанда барий гидроксидін алу жолдары.

10.4.                  Хром (III) гидроксиді және хром (II) оксиді Физика-химиялық      қасиеттері.      Қолданылуы.      Шикізаты.

Шикізатты дайындау. Процестер мен аппараттар. Алу тәсілдері. Хром оксидін хромиттік күкірттік әдіспен алу - негізгі өнеркәсіптік тәсіл. Өндірістік тиімділігі мен өзіндік құны. Хром оксидін Қазақстанда алу жолдары.

10.5.                   Темір оксидтері мен гидроксидтері Физика-химиялық   қасиеттері.   Қолданылуы.   Шикізаты.   Алу

тәсілдері. Өндірістің технологиялық жағдайы және ерекшеліктері. Қазақстанда темір оксидтері мен гидроксидтерін өндіру.

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

Бейорганикалық қышқылдар мен негіздердің химиясы мен химиялық технологиясының қазіргі кездегі даму үрдістері. Қазақстанның инновациялық- индустриалды даму бағдарламасы және еліміздің химия өнеркәсібінде минералдық қышқылдар мен негіздерді өндіруге сай енгізілуге жоспарланған жаңа технологиялар.

 

ҰСЫНЫЛАТЫН ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТІЗІМІ

1.  Сульфид шикізатын тотығу күйдіру

2.  SO2 газын каталитикалық тотықтыру және SO3 абсорбциясы.

3.  Азот қышқылын алу.

4.  Кальций корбанатын күйдіру.

5.  Сульфатты күйдіру

6. Әк тәсілімен каустикалық соданы алу.

7. Ферритті тәсілмен кастикалык соданы алу.

8. Түрлі процестер үшін контакт массасын алу (ваннадийлі, темірхромды т.б.)

9. Фторсутек қышқылын алу

10.Фосфор қышқылын алу және тазалау.

12.Тұз қышқылын алу.

13.Технологиялықгаздарды тазалау.

14. Бор қышқылын алу.

15. «Каустикалық магнезиттер» аса қызу емес температурада (~700°С) жоғары сортты магнезитті өртеу жолымен алу

15. Магний  хлориді ерітінділерінен ізбес пен (ізбес суымен) магний гидроксидін тұнбаға түсіру арқылы магнезия алу

1б. Жеңіл магнезияларды содалық тәсілмен алу

17.Магнийлі бораттардан (гидроборацит) бор қышқылын алу

18.Кальций хлоридінен төменгі температурада (~ 80°С) хлорсутек алу

19.Тұндырылған барий корбанаты мен майдаланған кремнеземнен барий гидроксидін алу

2О.Натрий   монохроматының   сілтілік   ерітінділерінен   күкіртпен тотықсыздандыру арқылы хром оксидін алу

21.Колчедан мен өртендідегі күкіртті анықтау

22.Нитроздағы азот оксидтерінің шамасын анықтау

23.Техникалық күкірт қышқылын талдау

24.нитроза   газдарындағы   азот   оксидтерінің   концентрациясын колориметрмен анықтау

25.Фосфор және күкірт қышқылы қоспасын талдау

 

ҰСЫНЫЛАТЫН КУРСТЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТІЗІМІ

 

1. Аммиак    синтезінің    материалдық    және    жылу    балансы, технологияық үлгісі

2. Ауаны  терең  мұздату  арқылы   азот  өңдірудің  материалдық балансы және технологиялық үлгісі

3. Азот қышқылын комбинация тәсілімен өндірідің материалдық балансы және технологиялық үлгісі

4. Колчеданнан   күкірт   қышқылын   материалдық   және   жылу балансы, технологияық үлгісі

5. Күкіртпен күкірт қышқылын өндірудің материалдық және жылу балансы, технологияық үлгісі

6. «Ылғалды» тәсілмен күкірт қышқылын өндірудің материалдық жөне жылу балансы, технологияық үлгісі

7. Сульфаттан күкірт қышқылын өндірудің материалдық және жылу балансы, технологияық үлгісі

8. Кальций фторидынан фторсутек қышқылын өндіру технологиясы

9. Бор қышқылын өндіру технологиясы

10.Түз қышқылын өндіру технологиясы

11. Әк тәсілімен каустикалық соданы өндірудің технологиясы

12.Ферритті тәсілмен каустикалық сода өндірудің технологиясы

ІЗ.Электрохимиялық    тәсілмен    каустикалық    сода    өндірудің технологиясы

14.Кальций карбонатын күйдіру және әк сүтін алу

15.ЭФҚ технологиясы

16.ТФҚ технологиясы

 

ҰСЫНЫЛАТЫН ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҚТАРДЫҢ ТІЗІМІ

 

1. Бейорганиқалық  қышқылдар   мен   негіздерді   өндіруге  керек шикізат, қосалқы заттар, отын, су, ауа шығындарын есептеу

2. Қышқылдар мен негіздер өндірісінің материалдық баланстарын есептеу

3. Өндіріс стадияларының жылу балансын есептеу

4. Қышқылдар мен негіздердің физикалық қасиеттерін өлшеу

 

ҰСЫНЫЛАТЫН СТУДЕНТТЕРДЩ ӨЗДІК ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ТІЗІМІ

 

1. Азот, сутек, оттек алу тәсілдерін салыстыру

2. Ауаны компоненттеріне босу тәсілдерін салыстыру

3. Аммиак синтезінің катализаторлары

4. Сүйық азот қышқылын өндіру үлгілерін салыстыру

5. Технологиялық газдарды тазалау тәсілдерін салыстыру

6. Күкірттен күкірт қышқылын өндіру ерекшкліктері

7. Фосфор    қышқылын    азот    қышқылды    тәсілмен    өндіру ерекшеліктері

8. Хлорсутектің тікелей синтезі

9. Бор қышқылын алу тәсілдерін салыстыру

10.Хлор қышқылын алу тәсілдерін салыстыру

11.Металдар гидрооксидтерін өндіру тәсілдерін салыстыру

 

ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР

Негізгі:

1. Т.Г.  Ахметов  и  др.  Химическая  технология  неорганических веществ. В 2кн., кн.1.2002, 688с, кн.2.2002,533с.

2. Технология связанного азота./В.И. Атрощенко, A.M. Алексеев, А.П. Засорин идр. Под ред. акад. АН УССР В.И. Атрощенко/ Киев: Высшая школа. Головное издательство, 1985-327с.

3. Анштейн В.Г., Захаров М.К., Носов Г.А. и др. Общий курс процессов и аппаратов химической технологии.- М.: Логос- 2003.-550 с.

4. Позин    М.Е., Зинюк    Р.Ю.    Физико-химические    основы неорганической технологии. - СПб.: Химия, 1993. - 437 с.

5. Производство аммиака./ Под ред. В.П.Семенова. М.: Химия, 1985 -368с.

6. Кузнецов Л.Д. Синтез аммиака. - М.: Химия, 1982 -

7. Методы расчетов по технологии связаЪшого азота. / Под ред. В.И.Атрощенко. Киев.: Высшая школа, 1987 - 312с.

8. Производство азотной кислоты в агрегатах большой единичной мощности./ Под ред. В.М.Олевского. М.: Химия, 1985 - 400с.

9. Амелин А.Г. Технология серной кислогты. М.: Химия, 1983 - 360c.

10.Васильев Б.Т., Отвагина М.И. Технология серной кислоты. М.:Химия, 1985 - 384с.

11.Позин М.Е. Технология минеральных солей. 4-ое изд. ч.і и 2. Л.:Химия, 1974.-1556с.

12.Крашенинников С.А. Технология соды. М.: Химия, 1988 - ЗОЗс.

ІЗ.Абрамова В.Я., Стельнов Т.Д., Николаев И.В. Физико-химические основы  комплексной  переработки  алюминатного  сырья.  М.:Металлургия, 1985 - 285с.

14.3айцев И.Д. Производство соды. М.: Химия, 1986 -Зііс.

15.Технология фосфорных и комплексных удобрений. / Под ред.С.Д.Эвенчика и А.А.Бродского. М.: Химия, 1987 - 464с.

16.Франк-Каменецкий Д.А. Диффузия и теплопередача в химической кинетике. М.: Наука, 1964 - 608с.

17.Копылев Б.А. Технология экстракционной фосфорной кислоты,1972-ЗПс.

18.Постников Н.Н. Термическая фосфорная кислота, 1970 - 304с.

19.Якименко   Л.М.   Производство   хлора,   каустической   соды   и неорганических хлоропродуктов. М.: Химия, 1974, 426с.

20.Хлористый водород и соляная кислота

21.Киперман С.Д. Введение в кинетику гетерогенно-каталитических реакций. М.: Наука, 1964-608с.

22.Электротермические процессы химической технологии. Учебное пособие для вузов./ Под ред. В.А.Ершова. Л.: Химия, 1984 - 464с.

23.Кельман Ф.Н. и др. Методы анализа и контроля производства серной кислоты и фосфорных удобрений, 1963 - 220.

24.Шатенштейн А.И. Теория кислот и оснований, 1949.

25.Усанович М.И. Исследования в области теории растворов и теории кислот и оснований, Алма-Ата, Наука 1970.

26.В.А.Ершов, С.Пименов. Технология фосфора. С-П.: Химия, 1996 -279с.

27.В.Ф.Кармышов. Химическая переработка фосфоритов. М.: Химия,1983 - 304с.

28.С.А.Крапивина. Плазмохимические технологические процессы. Л.:Химия, 1981 - 248с.

29.Расчеты  по  технологии  неорганических  веществ. / Под ред.П.В.Дыбиной. М.: Химия, 1973 - 496с.

30.Расчеты по технологии неорганических веществ. Уч. пособие для  ВУЗов. / Под ред. М.Е.Позина. Л.: Химия, 1977 - 524с.

 

Қосымша:

1. Справочник  азотчика.  Физико-химические  свойства  газов  и жидкостей. Производство технологических газов. Синтез аммиака. 2-ое изд. М.: Химия, 1986 - 512с.

2. Справочник     азотчика.     Производство     азотной     кислоты. Производство    азотных    удобрений.    Техника    безопасности производства связанного азота. 2-ое изд. М.: Химия, 1987 - 464с.

3. Справочник сернокислотчика./ Под ред. К.М.Малина. М.: Химия, 1971-746с.

4. Мельник    Б.Д.    Инженерный    справочник    по    технологии неорганических веществ. Графики, номограммы. Изд.2, переработ. и дополненное. М.: Химия, 1975 - 544с.

5. Свойство неорганических соединений. Справочник/ А.И.Ефимов и др. Л.: Химия, 1983 - 392с.

6. Краткий справочник физико-химических величин, 1967 - 182с.

7.КарапетьянцМ.Х.  Термодинамические   свойства неорганических и органических веществ, 1968 - 472с.

8. Б.В.Некрасов, Основы общей химии. В 2 томах, т.1, 2003 - 656с, т.2, 2003 - 688с.

9. М.Отто, Современные методы аналитической химии, в 2 томах, т.1, 2003 - 416с, г.2, 2004-288с.