Кіріспе
Ғылыми-техникалық
революцияның қарқында өрлеуі жағдайында,
сондай-ақ ғылыми және ғылыми-техникалық
ақпараттардың көлемінің жылдам көбеюі,
білімнің жаңаруы және тез өзгеруі жоғары
оқу орнында жоғары квалифицирленген мамандар дайындауы ерекше
мәнге ие, олар жоғары жалпы ғылыми және кәсіби
дайындалған, өзбетінше шығармашылық жұмысқа
және өндіріс үрдістеріне жаңа процесті нәтижелер
өндіруге қабілетті.
Осы
мақсатта жоғары оқу орнында көптеген мамандықтар
оқу жоспарына " Ғылыми зерттеу жұмыстарын қою
және жоспарлау " пәні енгізілген. Ол оқу процесінде
ғылыми зерттеулердің элементтері жүзеге асырылады.
1 Теориялық зерттеулер
1.1 Теориялық
зерттеулердің әдісі және мақсаты
Теориялық
зерттеулердің мақсаты-білімді саралау үрдісінде зерттелетін
нысана мен қоршаған орта арасындағы мәнді байланысты
бөліп, эмпериялық зерттеулер нәтижелерін біріктіріп
және түсіндіріп, жалпы заңдылықтарды және
олардың формалдылығын анықтау болып табылады.
Теориялық
зерттеулер теорияның орнауымен аяқталады, онда оның
математикалық аппаратын тұрғызу міндетті емес. Теория
өзінің өрлеуінде әртүрлі сатыларды сапалы
түсіндірулерден бастап, олардың тәртіп түрінде, немесе
математикалық теңдеу түрінде берілуі мүмкін.
Теориялық
зерттеудің мақсаты болып: зерттеу нәтижелерін жинақтау,
тәжірибе мәндерін интерпретация және өңдеу
жолымен жалпы заңдылықтарды табу; зерттеудің жалпы
көлемін біршама ұқсас нысандарға қайталамай
зерттеу нәтижелерін кеңейту; тікелей зерттеу үшін қол жеткізбейтін
нысандарды оқып үйрету; тәжірибелік нысанның
сенімділігін арттыру.
1.2 Мүмкін-статикалық
әдістер
Мүмкіндік
теориялары кездейсоқ жағдайларды оқып үйренуді
және келесі негізгі көрсеткіштерге негізделеді. Көптеген
біртекті жағдайлардың жинақталған кездейсоқ шама
х біріншілей статистикалық материалды құрайды. Массалық
құбылыстың керек деген әртүрлі вариантынан
тұратын жинақты ең жоғарғы жинақ немесе
үлкен таңдама N деп атайды.
Р(х) мүмкіндік х
жағдайының дегеніміз х жағдайының болуына алып келетін
және мүмкін жағдайлардың N(х) жағдай сандарына
қатынасын айтады.
Р(х) =
(1)
Математикалық
статистика өңдеу әдістерімен және эмпириалдық
ерекше жағдайларды талдаумен айналысады.
Математикалық
статистикада ерекше жағдайлардың жиілігі у(х) деген түсінік
үлкен мәнге ие, ол дегеніміз ерекше жағдай болған
кездегі кездейсоқ жағдайлардың санының n(х) жалпы
ерекше жағдай санына n қатынасын айтады:
y(x) =
(2)
Ерекше
жағдай санының мүмкіндігі- ол мүмкіндікті сандық
бағалау мен түсіндіру. Тұра дәл ерекше
жағдайдың мүмкіндігі р=1, ал мүмкін емес ерекше
жағдай р=0. Осыдан барып кездейсоқ ерекше жағдай үшін
0≤р(х)≤1 болады, ал барлық мүмкін мәндердің
мүмкіндік қосындысы келесідей болады:
=1 (3)
Зерттеулерде кей кездерде таралу
фукциясын білу жеткіліксіз болады. Сондай-ақ оның сипаттамасын білу
керек: орташа арифметикалық және математикалық күту,
дисперсия, таралу қатарының кеңеюі .
Егер n ерекше
жағдайлардың арасында кездейсоқ шама хj, nj
рет х2 шамасы n2 рет қайталанса және т.б.,
онда орташа арифметикалық мән келесі түрде болады:
=![]()
(4)
Ерекше жағдай
қатарының вариациясының шамаланған бағасы
үшін келесі теңдеуді қолдануға болады:
R=Хмах-Хміп (5)
Мұнда: х max, x min
-өлшенген шаманың максималды және минемалды мәні.
Егер эмпириалық
жиіліктің у1,...уn орнына олардың
мүмкіндіктерін р1,...рn алатын болсақ, онда
ол таралудың ерекше сипаттамасын береді-математикалық күту: m(х)=
(6)
Дисперсия кездейсоқ
шаманың шашырауын математикалық күтуге қатысты
сипаттайды және келесі теңдеудің көмегімен
есептелінеді:
Д(х)=
(7)
Таралудың теориялық
қисық сызығының негізгі сипаттамасы, орташа квадратты
ауытқу болып табылады.
σ(х)=
(8)
Вариация коэффициенті
Rb=
(9)
Әртүрлі
жинақталуда шашыраудың жиілігін салыстыру үшін
қолданылады және қатысты бірлікте анықталынады (Rв<1).
Көптеген кездейсоқ дискретті процестердің талдауы кезінде
Пуассон таралуын қолданады.
Р(х)=
=
(10)
Мұнда: х-берілген уақыт
аралығындағы t, ерекше жағдайлар саны
λ - тығыздық, яғни бірлік
уақыт аралығындағы ерекше жағдайдың орташа саны
λt - t уақыттағы ерекше жағдай
саны
λt=m.
Пуассон
заңы үшін дисперсия t уақыт аралығында ерекше
жағдайдың болу санының математикалық күтуіне
тең, яғни σ2 = m. Пуассондық үрдісті х
және m параметрлерімен беруге болады. Мысалы:
Байқаудың
нәтижесінде келесі жағдайлар орнатылған, 5 минутта экска-ватор
астына көтеру үшін орташа шамамен алты автосамосвал түседі. 5
ми-нутта 10 автомобиль түсетініне қандай мүмкіндік бар.
х=10 λt=6
р(х)=
=0,041 (11)
Мүмкіндік
өте аз.
2 Тәжірибелік зерттеулер
Мақсаты:Ғылыми зерттеу
жұмысының ең басты құрамды бөлігі
тәжірибе болып табылады. Ал оның негізі дәл ескерілген
және жағдайлармен басқарылатын ғылыми
құрылған тәжірибелер. Тәжірибе (эксперимент) латын
сөзінен- үлгі, тәжірибеден шыққан.
Тәжірибені
ұйымдастыру және мәселені қою, оның мақсатымен
анықталады. Ғылымның әртүрлі саласында
жүргізілетін тәжірибелер 3 хи-миялық, биологиялық,
физикалық және т.б. болады.
2.1 Тәжірибелік
зерттеулердің нәтижелерін өңдеу
мақсаты: Кездейсоқ талдау, кездейсоқ қателердің
теориясына негізделген,ол өлшенген шаманың дұрыс мәнін
қандай да бір кепілдікпен есептеу мүмкіндігін беретін және
мүмкін қателерін бағалайтынға негізделген.
Кездейсоқ қате
теориялары дәлдікті бағалайтын және сол өлшеу
мөлшерде өлшеудің сенімділігін немесе өлшеудің
минималды мөлшерін анықтауға, өлшеудің керекті
сенімділігін және дәлдігін кепілдендіруге мүмкіндік береді.
2.1.1 Сенімді мүмкіндік
көмегімен интервалды бағалау
Үлкен таңдау
үшін және өлшеудің тұрақты тарату
заңымен жалпы бағалау сипаттамасы болып вариация
коэффициентінің дисперсиясы Rв табылады:
Д=σ2=
(12)
Rb=
(13)
Дисперсия бірыңғай
өлшеуді сипаттайды. Неғұрлым D жоғары болса,
соғұрлым өлшеудің аумағы көп. Вариация
коэффициенті өзгергіштікті сипаттайды. Неғұрлым Rв
жоғары болса, соғұрлым өлшеудің орташа
мәнге қатысты өзгеруі көп болады. Сондай-ақ Rв
бірнеше таңдауды бағалау кезінде таралуын бағалайды. Рg
сенімді мүмкіндіктің келесі теңдеумен өрнектеледі:
Рg=[а≤хg≤b]=(
)[
] (14)
Мұнда Q(t) Лопластың
интервалды функциясы (1-кесте) келесі теңдеумен анықталады: φ(t)=
(15)
Осы функцияның аргументі
μ және σ орташа квадратты ауытқу, яғни:
t=
(16)
Мұнда: t- кепілді
коэффициент.μ=b-X; μ=-(a-x)
μ=σarg(pg)=σt (17)
Мұнда: аrg(pg)- Лопласты
фукциясының аргументі, n<30 болса онда, Стьюдент функциясы
Сенімді мүмкіндік Рg келесі
теңдеумен өрнектеледі:
Pg=![]()
![]()
Мысалы: автомобиль жолының
бөлігінде жол шімдерінің төзімділігінің 30 өлшемі
орындалған, ондағы өнімнің орташа шімдік иілгіштігі
Е=1700Мпа және орташа квадраттық қатынастық есептелген
мәні σ=3,1 Мпа.
Шешуі:
1) вариант
Өлшеудің керекті
дәлдігін сенімді мүмкіндіктің әр түрлі
деңгей үшін анықтауға болады (Рg= 0,9; 0,95; 0,99973) t
мәндерінің көптігі 1-кесте бойынша. Мұндай
жағдайда сәйкес μ=± 1,3·1,65=5,1...Мпа
Осыдан барып, осы
құрал үшін және сенімді аралық әдісі
жобамен екі есеге өседі, егер Рg тек 10%- ға жоғарлатса.
2) вариант
М= ±7 Мпа 16-шы теңдеу
бойынша
μ 7
t = ------ · ------ = 226
σ 3,1
1-кесте бойынша t= 2,26
үшін Рg= 0,97 анықтайтын болсақ.
Бұл дегеніміз, берілген
сенімді аралықта 100 өлшеудің ішінде тек үшеуі
ғана ілікпейді. (1- Рg) мәнін ерекше деңгей деп атайды.
2μ = 0,2м сенімді интервалдан асып кететін,
қателік,
Пи
=
(18)
(18) теңдеуге байланысты 0,79/(1-0,79) =
3,37- деп бір рет кездесетін болады, яғни төрт өлшеуден
кейін, бұндай жіберілмейді.
2.2
Өлшеудің минималді санын анықтау
Берілген
дәлдікпен және
қателік үшін
экспериментатор өлшеу санын білу ,
сонымен қатер оның оң
екендігіне көз жеткізу керек. Болу мүмкіндігі мен минимальды көлемін Nmin таңдап алыну қажет. Өлшеуді орындауда дәлдікті дәл білу қажет.
(19)
мұндағы σ0- орташа арифметикалықтың орташа
арифметиккалық ауытқуы
.
σ0 мәні
орташа қателік деп аталады.
μ=tσ0 өлшеу
үшін Δ. мәні
анықталады. t көмегімен мүмкінділік мәнін
анықтауға болады. 1 кесте.
Берілген дәлдікпен ықтималдылық болу үшін
орташа өлшеу коэффициенті анықталады.
(17) және (19) алуға болады = σargφ(Pg)=
(20)
Nmin=n
болғанда
Nmin =
=
(21)
Мұндағы Rb- вариация коэффициенті, %. Δ- өлшеу
дәлдігі, %
Мысалы .
Қабылдағыш
қондырғысында коммисия бір
параметр бойынша оның енін
өлшейді. Инструкция бойынша 25 өлшем жүргізу қажет. Шекті
қатынасч ±0,1м. Егер
алынағн мән σ=0,4 м тең болса, онда коммисия қандай мән
бойынша оның ықтималдығын анықтайды.
Шығару
Инструкйия байланысты
t Δ=0,1м. (21) теңдеу бойынша
t=
=![]()
1 кесте бойынша t=1,25 мәніне Pg=0,79 сәйкес. Төмен ықтималдылық
2μ=0,2м айырмашылық
болғанда, (18) бойынша
мән алуға болады. Яғни төрт өлшем алуға болады.
Бұл шектеусіз..
Pg-0,9 немесе 0,95. Минимальды өлшеу мәнін
анықтау қажет Nmin=
Pg=0.9
Pg=0.9=64 Pg=0.95
2.3 Эмпириалық
теңдеуді талдау әдісі
Тәжірибелік
мәндердің негізінде функцияның алгебралық
теңдеулерін таңдауға болады: y=f(x) (22)
Оларды эмпириалық
теңдеулер деп атайды. Эмпириалық теңдеулер
мүмкіндігінше қарапайым және аргументтің өзгеру
аралығында тәжірибелік мәндерге дәл сәйкес болуы
керек.
у
= а + вх
(23)
Мысалы: Келесі
өлшеулердің эмпириалық теңдеулерін таңдау керек.
|
1 |
1,5 |
2,0 |
2,5 |
3 |
3,5 |
4,0 |
4,5 |
|
15,2 |
20,6 |
27,4 |
36,7 |
49,2 |
66,0 |
87,4 |
117,5 |
Шешуі: Жоғарыда берілген
мәндердің негізінде график тұрғызылады (1а-сурет), у=аевх қисығына сәйкес
(1б-сурет).
Y=lgy. Y=lga+bxlge теңдеуін логарифмдегеннен
кейін. Егер
lg у =V1 деп белгілесек, онда lg а +
вх, яғни теңдеудің жартылай логарифмдік координациясы у
үшін түзу сызықтан тұратын болады (1б-сурет). Шеткі
нүктелердің координат теңдеуіндегі орнына қою келесідей
болады:
lga+blge=1,183
lga+4,5blge=2,070
b=
=0.579
lga=1.483-0.254=0.929
a=1.85
lg 15.2 =
lg а + в lg е және lg е- де lg
Осыдан барып lg а + в lg е =
Эмпириалық теңдеу
келесі түрде болады:
У=1,85·e0,579х


1- сурет – Эмпириалдық сиппаттаманы
таңдау
а-эмпириалдық ;
б-тікелей
2.4 Регрессиялық талдау
Регрессиялық талдау
дегеніміз көптеген кейбір жағдайда белгісіз факторларға
байланысты болатын құбылыстар арасындағы байланыс
заңдылықтарын зерттеуді айтады. Көп жағдайда айнымалы х
және у арасында байланыс болады, яғни х-тің бір мәніне
у-тің бірнеше мәні сәйкес болады. Мұндай жағдайды
байланысты регрессивті емес дейді.
Түзу регрессия
теңдеуін келесі түрде беруге болады.
у=
(23)
мұнда: r- корреляция
коэффициенті.
r=
айнымалы
факторлар үшін байланыс екінші реттік теңдеумен n- өлшеудегі
жазықтықтың көмегімен орнатылуы мүмкін.
у=b0+
(24)
b=(n
) (25)
a=y-bx=
(26)
Мысалы:
n- өлшеу саны.
Қосарласа
өлшеудің статистикалық қатары бар
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
|
8 |
11 |
14 |
16 |
21 |
26 |
27 |
32 |
34 |
41 |
Түзу
сызықты регрессия теңдеуін табу, байланыс тарлығын
бағалау және дәлдіктің дәрежесін бағалау.
Есептеуді кесте түрінде жүргізген дұрыс болады (кесте 1)
2-кесте
тәжірибелік және теориялық регрессияның
жақындығы келтірілген:
.
![]()
1-кесте Регрессияны есептеу теңдеуі.
|
х |
у |
|
|
( |
( |
х2 |
у2 |
ху |
( |
|
1 |
8 |
-4,5 |
-15 |
20,25 |
225 |
1 |
64 |
8 |
67,5 |
|
2 |
11 |
-3,5 |
-12 |
12,25 |
144 |
4 |
121 |
22 |
42,0 |
|
3 |
14 |
-2,5 |
-9 |
6,25 |
81 |
9 |
196 |
42 |
22,5 |
|
4 |
16 |
-1,5 |
-7 |
2,25 |
49 |
16 |
256 |
64 |
10,5 |
|
5 |
21 |
-0,5 |
-2 |
0,25 |
4 |
25 |
441 |
105 |
1,0 |
|
6 |
26 |
0,5 |
3 |
0,25 |
9 |
36 |
676 |
156 |
1,5 |
|
7 |
27 |
1,5 |
4 |
2,25 |
16 |
49 |
729 |
189 |
6,0 |
|
8 |
32 |
2,5 |
9 |
6,25 |
81 |
64 |
1024 |
256 |
22,5 |
|
9 |
34 |
3,5 |
11 |
12,25 |
121 |
81 |
1156 |
306 |
31,5 |
|
10 |
41 |
4,5 |
18 |
20,25 |
325 |
100 |
1681 |
410 |
81,0 |
|
55 |
230 |
- |
- |
82,50 |
1054 |
385 |
6344 |
1558 |
286,0 |
2-кесте Тәжірибелік және теориялық
регрессия жақындығы.
|
У |
8 |
11 |
14 |
16 |
21 |
26 |
27 |
32 |
34 |
41 |
|
уэ |
7,1 |
10,6 |
14,2 |
17,7 |
21,8 |
24,8 |
28,3 |
31,9 |
35,4 |
39,0 |
Коррекция
коэффициенті (25) теңдеуге байланысты:
![]()
25
және 26-дан
b=
=3.55
a=![]()
Регрессия теңдеуі келесі
түрде
![]()
Теориялық шешімнің
адекватты бағалау
Тәжірибеде
адекватты бағалау мақылдаудық әртүрлі
статикалық критерийінде қолданылады. Мұндай
критерийлердің бірі Фишер критерийі болып табылады.
Тәжірибелік
Фишер критерийі келесі теңдеумен есептеледі.
(28)
Мұнда:
Да- адекваттық дисперсия
Дор- оның тәжірибесінің
орташа дисперсиясы
Dа=
(29)
Dср=
(30)
Мұнда:
уіТ- әрбір өлшеу
үшін функцияның теориялық мәні.
уіэ-
функцияның тәжірибелік мәні.
уіэ
- n түрін өлшеудегі функцияның орташа тәжірибелік
мәні.
n- бір тәжірибедегі өлшеу
мөлшері.
d- теориялық регрессия
теңдеуінің коэффициенттерінің саны
Rор
мәнін, 5-ші кесте бойынша сенім мүмкіндігі үшін 0,95
және бостандық дәрежесінің саны q1 = n
=d q2 = n
(31)
Мысалы
Теориялық жолмен у=80х мәні алынды, яғни оны
дәлелдеу қажет.
Әр ббір бес серияан кейін ( қайалау, м=8 ) 7 өлшеу
жүргізілді. (n=7).
Тәжірбие нәтижесі 3
кестеде келтірілген. Осы мәліметтер бойынша адекваттықты анықтауға
болады
3- кесте- Эксперимент және адекватты
бағалау қорытындысы
|
№ |
Хi |
Өлшеу нәтижесі yiэ серия бойынша |
Орташа мәні y1э |
y1т |
y1т- y1э ср |
(y1т- y1э )2 |
|
||||
|
y1э |
y2э |
Y3э |
Y4э |
Y5э |
|||||||
|
1 |
0,2 |
12 |
17 |
15 |
14 |
16 |
14,8 |
16 |
1,2 |
1,44 |
4,4 |
|
2 |
0,3 |
23 |
21 |
24 |
25 |
23 |
23,2 |
24 |
0,8 |
0,64 |
2,4 |
|
3 |
0,4 |
30 |
34 |
31 |
35 |
35 |
33,0 |
32 |
1,0 |
1,00 |
3,8 |
|
4 |
0,5 |
38 |
43 |
40 |
39 |
42 |
40,4 |
40 |
0,4 |
0,16 |
3,6 |
|
5 |
0,6 |
52 |
47 |
48 |
49 |
40 |
47,2 |
48 |
0,8 |
0,64 |
16,4 |
|
6 |
0,7 |
59 |
58 |
55 |
54 |
43 |
55,8 |
56 |
0,2 |
0,04 |
5,4 |
|
7 |
0,8 |
62 |
66 |
62 |
61 |
63 |
62,8 |
64 |
1,8 |
1,44 |
4,4 |
|
|
5,36 |
40,4 |
|||||||||
Шығару :
Адекваттық дисспериясы
анықталады.
Да=5,361(7-1)=0,89
d=1
m қатар үшін Дср
анықталады
бірінші қатар үшін
Д1=![]()
Д2=
и т.д.
Онда
Дср.=![]()
Rфэ=![]()
q =7-1=6 q2=7(5-1)=27 Rфт=3,75
Rфэ>0,15< R=3,75. Модель адекватты., яғни алынған математикалық модель 95% жоғары ықималдылықты береді.
Жоғары өлшеулерге Пирсона, Романовского, Колмогоров ықтималдылықтарының
критериясын пайдаланған жөн.
Р(x2,q)>α=1-φ(x)
(32)
α=1-φ(x)- өлеу
мәнілігі 0,10 тең
х – Пирсон критериясы критерий согласно Пирсона
q – бос сан дәрежесі
q=m-s
(33)
m – бір сериядағы
өлеу саны немесе
топтағы өлеу саны.
s –қолданылатын байланыс саны
х2 =
(34)
Романовского критериясы
Rp=
(35)
Rp<3
Бақылау сұрақтары
1 вариант
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
|
8 |
12 |
16 |
18 |
20 |
27 |
29 |
30 |
32 |
40 |
Тікелей
регрессивті теңдеуін
және ықималдылық
дәрежесін бағалау қажет
2 вариант
3 вариант
1. ҒЗЖ этаптары
2. Тәжірбиенің
классификация, түр және
мақсаты
4 вариант
1.
Ғылыми әдебиеттермен жұмыс жүргізу
2. Эксперименттік қорытындыларды өңдеу
3. Төмендегі мәндер
бойынша Д және К в коэффициентерін анықтау
керек
|
У |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
х |
105 |
103 |
104 |
102 |
104 |
103 |
101 |
5 вариант
1. Теориялық зерттеудің
мақсаты мен міндеті
2. Ғылми зерттеуді қорытыныдылау
3. Төмендегі мәндер бойынша
Д және К в коэффициентерін анықтау
керек
|
У |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
х |
15 |
14 |
13 |
12 |
13 |
14 |
15 |
6 вариант
3.Төмендегі мәндер
бойынша Д және К в коэффициентерін анықтау
керек
|
У |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
х |
5 |
4,9 |
5,1 |
4,8 |
1,15 |
4,95 |
5,05 |
7 вариант
8 вариант
1. Ғылми
зерттеулерді ЭВМ қолдану
2.
Экспериментатордың жұмыс
орны және оны ұйымдастыру
9 вариант
1. Қолданбалы
эксперимент
2. ҒЗЖ этаптары
3.
Төмендегі
мәндер бойынша Д және К в коэффициентерін анықтау
керек
|
У |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
х |
90 |
89 |
80 |
88 |
87 |
88 |
85 |
10 вариант
|
У |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
х |
25 |
24 |
23 |
24 |
23 |
24 |
23 |
11 вариант
12 вариант
1. Экспериментатордың жұмыс орны және оны
ұйымдастыру
2. Эксперименттің мақсаты мен міндеті
Әдебиеттер
1.Основы
научных исследований /Под ред. В.И. Крутов идр.-М.: Высшая школа, 1989.-400с.
2.Ю.П.
Адлер и др. Планирование эксперимента при поиске оптимальных условий. - М.:
Наука, 1971.-2825с.
3Бестереков и др. Планирование, постановка НИР
электронды оқу құралы