Лабораториялық
жұмыстар бейорганикалық заттардың технологиясын
іс-тәжірбие жүзінде
оқып үйренуді, берілген өнімді алу процесін үйрену, сонымен қатар оны өндірістегі алынған
өнімен салыстыру.
Ең
негізгі мақсат химиялық технологияда лабораториялық іс-тәжірбие
болып табылатындықтан оның жүргізу бірінші этап болып
табылады.
Студент өздігінен лабораториялық
жұмысты орындауға міндетті. Ол барлық химиялық
және физико-химиялық әдістер пайдалану арқылы технологиялық параметрлердің
сақтауы қажет. Бұл студентті өздігінен кейбір
мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Әдістемелік
нұсқау 8
лабораториялық жұмыстан тұрады. Олардың
әрқайсысы мақсаттан
және тапсырма, қондырғы сипаттамасы, техникалық
және инструменталдық құралдан, жалпы процесстің
сипаттамасынан, қондырғы сипаттамасынан , лабораториялық
жұмысты орындаудан және оны талдаудан, бақылау
сұрағынан тұрады. Лабораториялық жұмыс 2-3
адамнан бірігіп жасауға раналған. Жұмысты орындау
алдында студенттер алдымен
нұсқау алуы қажет.
Жұмысты орындап болған соң әр студент оны қорғап өткізеді. Студенттер кредит санына және
сағат санына байланысты 5-8 жұмысты орындайды.
Жұмыстың жазылғандығы
өндірістік режимдерге жақын.
Әдістемелік нұсқау химиляқ заттардың технологиясы
мамандығының стандартына сәйкес жасалынған.
1 Жұмыстың мақсаты мен міндеті : аммофостың алынуын оқып үйрену және
оның сапасын бақылау.
2 Үрдістің
сипаттамасы
Аммофос – құрамында
екі қоректі элементі бар (азот және фосфор) жоғары шоғырлы күрделі тыңайтқышқа
жатады. Өндіруге қолданылатын алғашқы шикізаттың
түріне байланысты оның құрамында 41...52%
сіңірімділік Р2О5 және 9…13% N болады.
Аммофос экстракциялық
немесе термиялық фосфор қышқылдарын аммиак газымен
бейтараптаңдыру жолымен алынады.
H3PO4 + NH3(г)
= NH4H2PO4 + 147кДж (1)
H3PO4 + 2NH3(г)
= (NH4)2HPO4 + 215кДж (2)
H3PO4
+ 3NH3(г) = (NH4)3PO4
+ Q (3)
Фосфат аммоний тұздары тұрақсыз қосылыстарға жатады: аммоний дигидрофосфаты 1000С, аммоний гидрофосфаты 700С, ал аммоний үшфосфаты 25…300С температура ыдырай бастайды. Сол себептен аммофостың құрамы 80…90% аммоний дигидрофосфат, 10…20% аммоний гидрофосфат тұздарынан тұрады.
Егерде аммофосты алуға экстракциялық фосфор қышқылы (ЭФҚ) қолданылса, оның құрамындағы темір, алюминий, магний, сульфат кальцийлер де аммиакпен әрекеттеседі. ЭФҚ құрамындағы H2SO4
және H2SiF6 қышқылдары да аммиакпен бейтараптанып тұздар құрайды:
2NH3 + H2SO4
= (NH4)2SO4 (4)
2NH3 + H2SiF6
= (NH4)2SiF6
(5)
ЭФҚ-нан бейтараптандырып алынған аммофоста суда еритін фосфаттарға: NH4H2PO4,
(NH4)2HPO4, (NH4)2SO4,
(NH4)2SiF6, цитрат аммоний ерітіндісінде еритіндерге: ALPO4
2H2O, FePO42H2O, CaHPO4 2H2O
NH4(Fe,AL)(HPO4)2 0,5H2O, NH4MgPO4
2H2O жатады. Осы екі түрдегі фосфаттардың қосындысы сіңірімділік фосфаттар деп аталады. Аммофостың құрамында жоғарыда келтірілген қосылыстардан басқа фторид, фторидсиликат, гипс тағы басқа қоспалар да болады.
3 Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Газ тәрізді аммиактан аммофосты алу қондырғысы
Электплитасы
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
Фотоколориметр
4 Жұмыстың орындалу тәртібі
Лабораторияда аммофосты аммиак газының қолданылуына байланысты үш әдіспен алуға болады. Лаборатория қондырғысының үлгісі 1 суретте келтірілген.

1
–сурет -Аммофос алыну қондырғысының
үлгісі
|
1.
Аммиак баллоны 2.
Ресивер 3.
Реометр 4.
Термостат 5.
Реактор 6.
Былғауыш |
7.
3-жолды кран 8.
Барботер 9.
Бақылау термометрі 10. Қыздырғыш 11. Термореле 12. Контакт
термометрі |
3.1. Баллонан аммиакты жіберу
жылдамдығын реометр арқылы реттейді. Ол үшін
үшбағытты кранды «а» жағдайына көшіреді, яғни
аммиакты ауаға жібереді. Реометрмен /3/ керекті жылдамдақта
аммиакты жіберуді реттегеннен кейін, үшбағытты кранды «в»
жағдайына көшіреді, яғни аммиакты фосфор қышқылы
арқылы жібереді. Алдын ала аммиактың жылдамдығы мен мөлшерін біліп, фосфор
қышқылын бейтараптандыру процесінің керекті уақытын есептеп табу керек.
Үздіксіз аммиактың жылдамдығын реометрмен бақылап
тұру керек. Егер аммиактың жылдамдығы төмендесе, онда
барботер тұздармен бітеліп
қалғандығын білдіреді. Бейтараптандыру процесін pH арқылы бақылайды. PH көрсеткіші 4 пен 6-ның арасында
болу керек. Егерде pH – метр приборы болмаса pH бақылауы әмбебап индикатор
қағазы арқылы орындалады. Бейтараптандыру процесін 60-800С
аралығында жүргізу керек. Берілген температураны контакт термометрі
12 арқылы реттейді. Бейтараптандыру процесі біткен соң барботерді
ерітіндіден шығарып, үшбағытты кранды “а” жағдайына
көшіріп, аммиак баллонын жабады. Жалпы аммиактың шығынын табу
үшін орта жылдамдықты (мл/мин) бейтараптандыру уақытына
көбейтеді.
3.2. Аммиак газын аммиак суын қыздыру
арқылы алуға болады.Оның қондырғысы аммиак
құйылған колбадан, газды шығаратын түтіктен, ол
түтіктің бір шеті фосфор қышқылының ерітіндісіне
түсу керек. Фосфор қышқылы бар колбаны термостатқа
орналастырған абзал. Термостатта температура 30…400С-да болу
керек. Бейтараптандыру процесін pH арқылы бақылайды.
3.3. Бейтараптандыруды
аммиак суымен де (25% NH4OH) істеуге
болады. Бұл жағдайда
жоғары концентрациялық (30...40%
P2O5) алу керек. Фосфор
қышқылын бейтараптандыруды
20...30 минут уақыт ішінде 30...400С- те жүргізеді.
Аммиак суын тамшылатып бөлу үренкесі арқылы жіберу керек.
Осы
үш әдістің қайсысымен болсын алынған
қоймалжың ерітіндіні фарфор тарелкесіне салып кептіреді.
Кептіргенде әлісін - әлсін шыны таяқшамен араластырып тұру керек.
Кептіру 60…700С температурада кептіру шкафында орындалады. Кептіру
уақытын белгілеуі керек. Кептірілген
аммофосты өлшейді де, ылғылдығына, азотқа және
сіңірімділік P2O5 – ке талдау жасайды. Табылған керекті
заттарды (P2O5, N) оның
қосындысын құрғақ түріне есептеу керек.
Алынған нәтижелердің сандарын стандарт көрсеткіштерімен
салыстырады.
5. Талдаулардың орындалу әдістемесі
(ГОСТ 20851-75,
ГОСТ20851.3-93, ГОСТ 20851.4-75)
5.1 Аммофостың ылғалдығын
анықтау
Өнімнің 5 г (g1) 0,001г.
дәлдікке дейін өлшеп алып, бюкске салып кептіру шкафында 600С
температурада тұрақты салмағына дейін ұстау керек.
Шкафтан соң аммофосты эксикаторда суытып,
өлшейді (g2). Оның
ылғалдығын мына формуламен анықтайды:
![]()
5.2 Сіңірімділік түріндегі P2O5- ті анықтау
1 г. өнімді 0,001г дәлдікке
дейін өлшеп 500 см3
көлемдегі колбаға салады. Оған 150см3 0,2м трилон Б ерітіндісін (93+30С
қыздырылған) құйып, 15 минуттай шайқағыш
аппаратта шайқайды. Сонан соң колбаның көлемін 500 см3 дейін сумен жеткізеді. Оны
сүзіп бірінші бөлігін
төгіп тастап, 1 мл. аликвотты пипеткамен алып 100 мл. көлемдегі
колбаға салады. Оған 2 мл
концентрлік тұз қышқылын, 10 мл. су құйып
ақырын 5-10 минут қайнатады. Оны суытады да 20 мл су және 25 мл
«Г» ерітіндісін құяды. Одан кейін көлемін 100 мл. дейін сумен
жеткізіп, оны светофильтр №4 пен фотоколориметрде оптикалық
тығыздығын анықтайды. Анықтау салыстырушы ерітінді
арқылы орындалады. Оптикалық тығыздықтың мөлшерімен
калибрленген график арқылы оған сәйкес P2O5 – тің
массасын табады. Оның
массалық үлесі, %:

бұл
жерде а - P2O5 – тің
графикпен табылған массасы, мг.
g -
өнімнің талдауға алынған нақты мөлшері, г.
5.3 Формалин әдісімен азотты анықтау
Формалин аммиакпен
әрекеттесіп чексаметилентетрамин (уротрапин) N4(CH2)6 құрайды. Бұл реакция сұйытылған
аммоний тұздарының ерітіндісінде эквивалентік мөлшерде фосфор
қышқылын бөледі. Бөлінген фосфор қышқылын
фенолфталейн индикаторы арқылы натрий сілтісінің ерітіндісімен
титрлейді.
4NH4H2PO4
+ 6CH2O = N4(CH2)6 + 4H3PO4
+ 6H2O (6)
5 г аммофостың шақты мөлшерін (0,001 г дейін дәлдікпен өлшенген) 500 см3 көлемдегі колбаға салып, оған 400 см3 су құяды. Колбаны тығындап 30 минут шайқайды. Сонан соң көлемін 500 см3 дейін сумен толтырады да сүзеді. Аликвоттан 50 мл алып 250мл конустық колбаға салып, оған 2-3 тамшы фенолфталейн тамызады. Егерде ерітінді түссіз түрге айналса, 0,1 м NaOH ерітіндісімен қызғылт түріне дейін бейтараптандырады. Сонан соң 10-15 мл фенофталейнмен бейтараптандырылған формалин ерітіндісін құйып, 0,1 м NaOH ерітіндісімен жұтаң қызғылт түріне дейін титрлейді.
Азоттың мөлшер үлесі, %.
немесе 
бұл жерде: в – 0,1 м NaOH ерітіндісінің титрлағанда кеткен көлемі, мл.
g3 – өнімнің талдауға алынған шақты мөлшері, г.
0,0017
– аммиактың 1 мл 0,1 м ерітіндіге сәйкес массасы.
6
Нәтижелерді өңдеу
Тәжірибенің
нәтижелерін төмендегі кестеге түсіреді.
|
жағдайы |
нәтижелері |
||||||||||
|
CH3PO4 P2O5
% |
t бастапқы оС |
бастапқы
уақыты мин. |
pH |
NH3 көлемі
VNH3 |
toC |
|
|
CN |
Cp2O5 |
CN/ Cp2O5 |
m |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1
Аммофостың
сапасын қандай көрсеткіштермен анықтайды?
2
Аммофостың
құрамына нендей қосылыстар кіреді?
3
Аммофостың
кептіру температурасын дәлелдеңіз.
4
Жұмыстың
орындалу тәртібін айтыңыз.
5
Аммофостағы
P2O5 – пен N табу методтарын айтыңыз.
Тапсырма: Соңғы
өнім немесе негізгі компонентер
бойынша есептеп аммофос алу.
№ 2
СИЛЬВИНИТТЕН ХЛОРИД КАЛИЙ ТҰЗЫНЫҢ АЛЫНУЫ
(3 сағат)
1 Жұмыстың
мақсаты – хлорид калийді сильвиниттен галургия әдісімен алынуын, ерігіштік
айна арқылы есептеудің және бастапқы, соңғы
запттардың құрамында NaCl
және КСl – ға талдау жүргізу .
2 Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Сильвинитті алуға арналған
айналдырғышы бар термостат
Электплитасы
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
3 Жұмыстың орындалу тәртібі
Лабораторияда жұмысты 250...500
мл. көлемдегі араластырушысы мен термометрі бар ыдыстарда алып барады.
Бос реакторды араластырушысы мен техникалық таразыда өлшейді.
Сонан соң оған берілген тапсырма бойынша ерітінді
құяды. Ерітіндінің құрамында 12,5% КСl және 18,5% NaCl болады. Бұл
ерітіндінің құрамы КСl кристалдандырып алынған соң,
қалған ерітіндінің құрамына сәйкес.
Реакторды термостатта ұстап, оңдағы температураны 1000С–қа жеткізеді. Лабораториялық
қондырғы 1-суретте бейнеленген. Реактордағы
температура 1000С–қа
жеткен соң, оған есептелген сильвинитты болмаса, жасанды
қоспаны қосады. Оларды араластырып ерітуді 1...1,5 сағатқа созады. Осы уақыт ішінде
сүзу үренкесін дайындап, сүзуді ыстық күйінде
жүргізеді. Реактордегі ерітіндіні берілген уақыт өткен
соң, ыстық күйінде сүзеді. Фильтратты күн бурын
өлшенген стақанға жинап, сүзу біткен соң,
стақандағы фильтратты және ылғалды түнбаны
өлшейді.
Реакторды 250С дейін суытып түнбаға түскен
КСl тұзын сүзіп, оны
өлшейді. Ылғалды КСl
тұзының 2...3 г. шақты
мөлшерін алып, ылғалдығына анықтама жүргізеді.
КСl тұзын 100...105 0С кептіреді. Алынған хлорид натрий
және калий тұздарына жандыру фотометрімен талдау жасайды.

2- сурет-Сивинитті алу қондырғысы
1. мотор 4. реактор
2.
араластырғыш 5.
электроплитка
3.
термометр 6.
мұздатқыш

3- Сурет-25 және
100оС NaCl – KCl – H2O жүйесінің ерігіштік айнасы
Нүктелердің координаттары:
E250C =2036%NaCl; 11,2%KCl ![]()
E1000C =21,5%KCl;
16,9%NaCl
n1=20%KCL; 9%NaCl
n=12,5%KCl; 18,5%NaCl
Шығару
1 есеп. n нүктесіндегі 100г. минералдық ерітіндінің
құрамында12,5% KCl
және 18,5 % NaCl бар.
Жүйенің KCl-NaCl-H2O
(3-сурет) айна ерігіштігі арқылы ерітіндіге қосатын
сильвиниттың санын, ерітіндіні суытқанда тұнбаға
түсетін KCl тұзының
мөлшерін табыңыз. Қосатын сильвиниттың
қүрамыңда 25 % KCl және 75% NaCl тұздары бар.
KCl-NaCl-H2O жүйесінің ерігіштік айнасын
төмеңдегі 2 кесте арқылы сызыңыз.
2-
ке с т е
|
№ |
нүктелер |
Суйық күйі, |
Тепе-теңдіктегі
қатты күйі |
||
|
NaCl |
KCl |
H2O |
|||
|
1 2 3 4 5 6 |
C B E25 C
B E100 |
27 - 11,2 36 - 21,5 |
- 26,5 20,36 - 27,7 16,9 |
73,5 68,44
72,3 61,6 |
KCl NaCl KCl+NaCl KCl NaCl KCl+NaCl |
KCl-NaCl-H2O жүйесінің ерігіштік айнасын тадайық (3 сурет). Изотермада E25 E100 - екі тұзбен қаныққан эвтоникалық нүктелер болып C’E100 мен C’E100 сызықтары ерітіндінің KCl тұзымен қаныққанын көрсетеді. 25°С KCl - тұзының кристалдану ауданы В E100 В” үшбұрыштарының ішінде жайғасқан. Берілген жүйені ІОО°С -тан 25°С -қа суытқанда KCl тұзы ғана кристалданады, ал NaCl тұзының мөлшерлі саны эвтоникалық ерітіндіде көбейеді.
Шешуі: Ерігіштік айна арқылы (3-сурет) сильвиниттің құрамы S нүктесінде болғанда, 100г. ерітіндіге қосатын сильвиниттың саны К нүктесі болып табылады: 
бұл
жерде SK = 75 – 37 = 38
кесіндісінің ұзындығы
Кn = 37- 18,5 = 18,5 кесіндісінің
ұэындығы.
Gs-100г
аналық ертіндінің
құрамдағы массасы (жағдай бойынша).
Оған қосатын
сильвиниттың мөлшері

Ерітіндіде қосылған сильвиниттен
48,68 · 0,25 = 12,9г. KCl
ериді, ал NaCl тұнбада
қалады. Ерітіндінің массалық саны жүйенің
құрамы К болғанда:
G E100 = 100 + I2,9 = II2,9 г.
Ерітіндінің массасын айна бойынша
кесінділердің ережесімен де
есептеуге болады. Мысалы, жүйенің құрамы К- болғанда сүйық күйінің
құрамы E100 болып, қатты кұйінің құрамы В нүктелерімен белгіленеді. Егерде
жүйенің массасы 148,68 .
болғанда, қатты күйінің
В
нүктесіндегі құрамын Х деп белгілесек, сұйық күйінің
E100 нүктесіндегі құрамының массасы 148,68 - X болады. Кесінділер ережесі
бойынша:
Х= GB = 36
G![]()
Сонымен,
екі түрлі жолмен есептегендеде нәтижесі бірдей болғанын
көреміз.
Енді
ерітіндідегі NaCl тұзының массасы:
![]()
(E100 - қүрамы,
айна бойынша 21,52 % KCl және 16,9%NaCl). Ерітіндіні 25°С дейін суытқаңда
онан KCl. кристалданып
тұнбаға түседі де, тұзының бәрі ертіндіде қалады. Ерітіндіні 25°С
дейін суытқанда n
нүктесіндегі ерітіндінің құрамы белгілі. Ол айна
бойынша 12,5% KCl, 18,5% NaCl тұздарынан
түрады.
n
нүктесіңдегі қалған ерітіндінің массасы:

Енді ілім бойынша, ерітіндіден бөлінген KCl тұзы:
II2,2- 100 = 12,2г.
Циклді қайталау үшін, ерітіндіге қосылатын сильвиниттың мөлшері:
Тұнбада қалатын NaCl тұзы: 48,68
-12,2 = 36.48г.
Регенеративтік ерітіндінің E100 нүктесіндегі массасы:
100 + 12,2 = 112,2I
г.
Сонымен цикл бітеді, оны қайталауға болады.
2 - есеп. Берілген ерітіндінің құрамы: 50% KCl, 6% NaCl
және 44% H2O (Д нүктесі). 100 г ерітіндіні ІОО°С дан 25°С -қа дейін суытқанда кристалдану процесін бақыланыз және бөлінген құрамдастардың мөлшерін есептеңіз.
Шешуі: С мен Д нүктелері арқылы түзу сызық жүргізіп, оны C’E25 қисық сызығымен түйіскен n, нүктесімен белгілейік. n, нүктеде ерітіндінің құрамында 20% KCl мен 9%NaCl тұзынан түрады. Ерітіндіні 25°С - ға дейін суытқанда, онан KCl кристалданады, ал NaCl мен судың массалары өзгеріссіз қалады. Ерітіндінің n, нуктесіндегі массасын өзгермейтін құрамдас - NaCl арқылы табамыз. Ерітіндінің мөлшерін қатынас арқылы табуға болады.

Кристалданған KCl тұзы: 100 - 66,7 = 33,3 г.
4Талдаулардың
әдістемесі
4.1 Сильвиниттің
ылғалдығын анықтау
0.001г
дәлдiкке дейiн өлшенген бюксқа 1…2г ылғалды сильвинитті салып өлшейдi. Сонан соң
бюксты шкафта 100...1100С
температурада тұрақты
салмаққа дейiн кептiредi. Әр 2 сағатта салмағын өлшеп тұру керек.
Кептiрiлген преципитат хлорид кальций бар эксикаторда суытылады. Эксикаторда суытылған сильвинитті өлшейдi. Сильвиниттің ылғалдығы төмендегi
формуламен есептейдi:
W = (g - g1) × 100% / g
Бұл жерде: g - кептiрiлуге дейiн сильвиниттің салмағы, г.
g1 - кептiрiлген сильвиниттің
салмағы, г.
4.2 NaCl тұзының
құрамындағы Na-дің мөлшерін анықтау
0,0002 г
дәлдікке дейін өлшенген 0,5 NaCl стаканға салып, оған 300 мл. дестилденген су құйып
қайнағанша қыздырады. Ерітіндіні 500 мл көлемдегі
колбаға сүзеді де көлемін сумен белгіге дейін жеткізеді W (негізгі
ерітінді). Онан пипеткамен 5 м. алып 100 мл көлемдегі
белгіленген колбаға құйып, оның көлемін белгіге
дейін сумен жеткізеді де жалынды фотометрмен Nal мөлшерін табады.

бұл жерде: в – Na тұзының графикпен
табылған саны, мг/л
m – тұздың
шақты мөлшері, г.
w – тұздың ылғалдылығы, %.
V – аликвот
4.3 KCl тұзындағы құрамындағы К-дің мөлшерін
анықтау
0,0002 г дәлдікке дейін өлшенген 0,5 г KCl тұзын стаканға салып, оған 300 мл дестилденген су, 3 мл шоғырлы күкірт қышқылын құйып қайнағанша қыздырады. Қайнатуды 10
минуттай уақытқа созады. Оны суытады, егер тұнба болса сүзеді. Сүзуді 500
мл белгіленген колбаға жасайды да, түнбаны
хлор ионы жоғалғанша сумен шаяды. Сонан соң көлемін
сумен белгіге дейін толтырады W (негізгі
ерітінді). Осы колбадан
пипеткамен 5 мл алып 100 м. көлемдегі белгіленген колбаға қүйып, оның көлемін белгіге. дейін сумен толтырады. Осы ерітіндіден KCl тұзының
мөлшерін жалыңды фотометрде анықтайды. K массалық
мөлшерін пайызбен анықтайды.

бұл
жерде: а – K тұзының графикпен табылған саны, мг/л
m – KCl тұзының
шақты мөлшері, г
w - KCl тұзының
ылғалдығы, %.
V – аликвот
4.4 Хлорды аргонометриялық
әдіс арқылы анықтау
Индикатор
ретiнде 3 валенттi темiр иондарын қолданып, роданид аммониiнiң
ерiтiндiсiмен титрлейдi, күмiс нитратының артық мөлшерiмен
хлоридты тұндырады.
Талдау жүргiзу
Талдау
жасауға алынған мөлшердi және аликвотты сыйымдылығы
250 см3 конусты
колбаға қоямыз, оған 50
мл су, 5 мл азот
қышқылы, 0,1 н 10 мл дәлдiкпен AgNO3 ерiтiндiсiн қойып, темiраммонийлi
квасцты түндыру коагуляциялау үшiн және күмiс
нитратының артық мөлшерiн 0,1 н бойына түрақты
әлсiз ашық-қызыл түстiң пайда болуына дейiн
титрлейдi.
Сонымен
қатар жоғарыда келтiрген реактивтердiң бәрiн
қолданып, бос үлгiге талдау бiруақытта жүргiзiлiп
отырады.
Есептеу: Хлоридтердiң % құрамын
мына формуламен есептейдi.
% СI = (VxNHCVS
- VNHCNS) · W · K · 3,546 ·100 /
m · a ·1000
мұндағы: Vx -бос үлгiнi тирлеуге кеткен, 0,1 н роданид аммоний ерiтiндiсiнiң
мөлшерi, мл.
V - талдау жүргiзген үлгiге
кеткен 0,1 н роданид аммоний
ерiтiндiсiнiң
титрлеуге жұмсалған көлемi, мл
W – негізгі ерітінді
K - 0,1 н роданид аммоний ерiтiндiсiнiң нормальдылық коэффициентi.
3,546 - хлор мөлшерi, 1 мл 0,1 н AgNO3 ерiтiндiсiнiң
эквиваленттiк құрамы.
m
- үлгiнiң өлшенген массасы, г.
a - талдау жүргiзiлетiн ерiтiндiнiң аликвоттық бөлiмi, мл.
5
Тәжірибенің нәтижелерін өңдеу
Нәтижелерді төменгі кестелер арқылы
беріңіз
3- кесте - Бастапқы мәліметтер
|
Операцияның аттары |
Операцияның алып барғандағы
жағдайы |
Алғашқы ерітіндінің
құрамы |
||||||
|
уақыт, мин |
tH, 0C |
tk, 0C |
|
жалпы массасы, г. |
H2O % |
KCl % |
NaCl % |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Операцияның аттары |
Операцияның
жағдайы |
Алғашқы ерітіндінің
құрамы |
|||||
|
уақыт,мин |
tH, 0C |
tk, 0C |
жалпы массасы, г. |
H2O % |
KCl % |
NaCl % |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6 Тексеру сүрақтары
1.
KCl-NaCl-H2O
жүйесінің айна ерігіштігі арқылы процестің циклын айтып беріңіз.
2.
Құрамы белгілі сильвиниттен бөлгенде түнбаға түсетін KCl мен NaCl тұздарының мөлшерін ілімдік жолмен есептеуді айтып беріңіз.
3.
Жұмыстың орындалу тәртібі.
4.
Талдаулардың методикаларын айтып беріңіз.
5.
Калий және
натрий тұнбаларына талдау әдісі
Тапсырма. Белгілі бір құрамдағы
сильвиниттен калий хлорды алу. Ерігіштік диаграммасын құру
және өнімнің шығымын есептеу
1 Жұмыстың мақсаты: Үшкөпфосфат
натрий өндірісімен танысу, есептеу арқылы лабораториялық
жағдайда алу және оның сапасын анықтау
2 Үрдістің сипаттамасы
Үшполифосфат натрий
техникалық түздарға жатады. Үшполифосфат натрий кiр
жуатын, тазартушы және ағартушы заттардың
өндiрiстерде қолданады.
Үшполифосфат
натрий өндiрiсте алыну жолы бiрнеше сатыдан тұрады.
1.
Фосфор қышқылын карбонат натрий тұзымен
бейтераптап, моно- және динатрий фосфат тұздарын алады:
2,5Na2CO3+3H3PO4
= NaH2PO4+2Na2HPO4+2,5CO2+2,5H2O (7)
Бейтераптандыру процесі және келесі сатылары
ортофосфат ертінділерінің концентрациясына, температурасына, натрий
тотығымен фосфор тотығының мольдік қатынасына
(металдық титр) және басқа факторлерге байланысты болады. Іс
жүзінде бейтерпатандыру 80-900С аралығында
өткізеді. Фосфор қышқылының концентрациясы 42-45%.
Бейтерпатандыру дәрежсеін ұстаумен бақылайды.
2.Алынған ортофосфат натрий тұздарының
ертінділері таза болу үшін оны сүзеді.
3.Фильтрден шыққан ортофосфат натрий
тұздарын кептіру аппаратында сузыдандырады. Кептіргенде ертіндідегі гигроскопиялық суды ажыратады. Кептіру
аппаратына берілетін газдың температурасын кірісінде 4000С
шығысында 130-1400С ұстайды. Кептірліген тұз
аппараттан 1200С шығады.
4. Сусыз моно-
және динатрий фосфат тұздарын қатты қыздыру процесі. Қақтау
үрдісінің қорытынды теңдеу келесі реакциямен жазылады:
2Na2HPO4 + NaH2PO4 =Na5P3O10 +2H2O (8)
2,5Na2CO3 + 3H3PO4 = Na5P3O10 +1,5H2O +2,5CO2 (9)
3.Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Темростат
Электплитасы
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
Муфельді пеш
Техникалық және аналитикалық
таразы
4
²øïîëèôîñôàò
íàðòèéäiº
àëûíó ò´ðòiái
Òåðìîñòàòòàµû
êîëáàµà 1,
åñåïòåëiíãåí
ôîñôîð
¶ûø¶ûëûí ¶½éûï,
îíû áåðiëãåí
òåìïåðàòóðàµà
äåéií
¶ûçäûðàäû.
Ñîíàí ñîº
áåðiëãåí
òåìïåðàòóðàäà
àç –àçäàï ¾ðåíêå
/2/ àð¶ûëû
åñåïòåëiíãåí
ñîäàíû
ò¼ãåìiç.
Áåéòàðàïòàíäûðó
ïðîöåñií 1-2
ñàµàò àðàëûµûíäà
æ¾ðãiçåäi.
Áåéòàðàïòàíäûðó
áiòêåí ñîº, ¾øìîéûíäû
êîëáàíû
òåðìîñòатòàí
àëûï, εàí åñåïòåëiíãåí
ì¼ëøåðäå NÍ4NO3
åðòiнäiñií ¶½ÿäû.
Åрiтiндi ¶оспалармен лайланса оны сѕзу керек /кјк лента/. Сѕзiлген
ертiòiíдi фарфîð тарелкасына ¶Ѕйып, шкафта 100-1050С
–та сусыздандырады. Сусыздандырылµан тЅздарды 350-4000С муфель
пешiнде 20-30 минут ¶ыздырады. ¬ыздырылµан тЅзды суытыï јлшейдi. Сонан соє
ондаµы жалпы Р2О5 оныº 1%-òiê
åðòiíäiñiíiº ðÍ
ê¼ðñåòêiøií
àíû¶òàéäû. Табылµан
жалпы Р2О5 саны ар¶ылы Na5Р3О10
есептейдi. Алынµан јнiмнiє сапасын стандартты¶ јнiмiнiє сапасын салыстырады.
Осы вариант
бойынша берiлген јнiмдi аëу ѕшiн, тиiстi ортофосфат натрий тЅздарыныє
мјлшерлерiн есептеу керек. Їндiрiсте алынµан ортофосфат натрий тЅздарыныє
¶Ѕрамында кристаллогидратты¶ сулар бар. Мысалы Na2HPO4·12Н2О
æ´íå NaH2PO4·2Н2О /2/ теєдеу ар¶ылы ґрекетiлердiє шыµынын
табуда Na2HPO4 пен
NaH2PO4
мольдiк ¶атынасын
1: 2 деп алу керек.
Ìûñàëû:
Åãåðäå
ò½çäàðäà 99,8% NaH2PO4
*2Н2О ìåí
99% Na2HPO4 *12Н2О
áîëñà, 100ã
¾øïîëèôîñôàò
íàòðèé àëó
¾øií ò½çäàðäûº
øûµûíûí
òàáûºûç.
NaH2PO4 ·2Н2О шûµûíû:
100·15·100/368·99,8=42,5г.
б½ë æåðäå: 156
ìåí 368 - NaH2PO4 ·2Н2О ìåí Na5P3O10 ìîëÿðëûқ
ìàññàëàðû.
99,8 –
ò½çäàµû
NaH2PO4 ñàíû, %
NaH2PO4 · 12Н2О
øûµûíû
100·368·100·2
/368·99=196,5г.
Åêiíøi
âàðèàíòïåí Na5P3O10 àëûíóû.
Àлäûí àëà
¼ëøåíiлãåí
ôàрôîð òàðåëêàñûíà
åñåïòåëiíãåí
NaH2PO4·2Н2О ìåí Na2HPO4 ·12Н2О
ò½çäàðû
ñàëûï ìóôåëü
ïåøiíäå 340-4000Ñ
òåìïåðàòóðàäà
20-30 ìèíóò
¶ûçäûðàìûç. 350-4000Ñ
òåìïåðàòóðàäà ò½çäàð
àðàñûíäà ò¼ìåíäåãi
ðåàêöèÿ
æ¾ðåäi.
2 Na2HPO4 = Na4P2O7 + Н2О (10)
NaH2PO4 = NaPO3 + Н2О (11)
Na4P2O7 + NaPO3 = Na5P3O10 (12)
Ñîíàí
ñîº îíû
ñóûòûï
¼ëøåéäi,
îíäàµû æàëïû P2O5 æ´íå
îíûº
1
%–òiê åðòiíäiñiíiº
ðÍ
ê¼ðñåòêiøií
àíû¶òàéìûç.
Æàëïû P2O5
àð¶ûëû Na5P3O10 ì¼ëøåðií
åñåïòåï îíûº
ñàïàñûí
ñòàíäàðòòû
ñàïàñûìåí
ñàëûñòûðàäû.

4- сурет-Үшкөпфосфат
натрий алу қондырғысы
1-колба; 2-үренке;
3-қайтарымды тоңазытқыш; 4-матор; 5-араластырғыш
5 Òàëäàóäûº
îðûíäàлó ´äiñi
Æàëïû Ð2Î5
–òi àíû¶òàó
0,0005 ã
ä´ëäiêêå äåéií
2,5ã ¼íiìäi 400ñì3
ê¼ëåìäåãi
ñòàêàíµà
ñàëûï, ¾ñòiíå
100ñì3 ñó 5ìл
øîµûðëû àçîò
¶ûøûëûí ¶½ÿäû.
Åðiòiíäiíi 10
ìèнóò
¶àéíàòàäû äà ñóûòûï,
ñîíàí ñîº 2-3
òàìøû
ìåòèëîðàíæ
èíäèêàòîðûí
òàìûçûï,
øûíû
òаÿ¶øàìåí
àðàëàñòûðà
îòûðûï, 2М NaОН
åðòiíäiñiìåí
áåéòàðàïòàíäûрàäû.
Áåéòàðàïòàíäûðóäû
åðòiíäiíiº
¶ûçµûëò ò¾ði
¶ûçµûëò ñàðû
ò¾сiíå
àóûñ¶àíøà
òî¶òàòïàéäû.
Ñîíàí ñîº
òàÿ¶øàíû
àçµàíòàé
ñóìåí øàéûï,
ñòàêàíäû
ìàãíèòòi
àðàëàñòûðµûø¶à
¶îÿäû. Øûíû
ýëåêòðîäû
áàð
ïîòåíöèîìåòðìåí
áþðåòêàäàí
1М NaОН
åðòiíäiñiìåí
òèòðëåï ðÍ
6,4-êå æåòêiçåäi.
Îñûäàí êåéií
òèòðëåóäi ðÍ
9-µà æåòêåíøå
òîқòàòïàéäû.
Æàëïû
Ð2Î5-òûº
ì¼ëøåðëi
¾ëåñi, %:
ÕÐ2Î5=
V·0,071·100/2,5
б½ë
æåðäå: V-1Ì
NaОН
åðòiíäiñiíiº
ðÍ-òûº 4 òåí 9-µà
äåéiíãi êåòêåí
ê¼ëåìi, ñì3
0,071- 1 ìë
1Ì NaОН
åðòiíäiñiíå
ñ´éêåñ Ð2Î5 –òûº
ñàíû, ã
ÆàëïûÐ2Î5-òiº
ì¼ëøåðëi
ñàíû àð¶ûëû
¼íiìäåãi
Na5P3O10
ì¼ëøåðií
åñåïòåéäi:
А =1,7277·ÕÐ2Î5
Á½ë
æðäå 1,7277- Ð2Î5
-òi Na5P3O10
-µà
àéíàëäûðûï
åñåïòåéòií
êîýôôèöèåíò,
îíû ìûíà
¶àòûíàñïåí
òàáàìûç.
368/1,5·142
á½ë
æåðäå:368 бåí 142– Na5P3O10
мен Ð2Î5 -òûº
ìîëÿðëû¶
ìàññàëàðû.
ƽìûñòûº
í´òèæåëåðií
ò¼ìåíäåãi
êåñòåëåð
àð¶ûëû ¼ºäåéäi
|
Îïåðàöèÿ
àòòàðû |
Îïåðàöèÿíû
¼òêiçóäåãi
æàµäàéëàð |
||||
|
Óà¶ûò,
ìèí |
Òåìïåðàòóðà,
0Ñ |
Í3PO4, шîµûðû,% |
Í3PO4
мјлшерi, г/мл |
NÍ4NO3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
6
-Êåñтå -
Àëûíµàí
í´òèæåëåð
|
Îïåðàöèÿ
àòòàðû |
Îïåðàöèÿíû
¼òêiçóäåãi
æàµäàéëàð |
||||||
|
Óà¶ûò,
ìèí |
Òåìïåðàòóðà,0Ñ |
Na5P3O10салмаµы,г |
P2O4 саны,% |
1%-т3к ертiндiнiє рН |
Тарелканыє салмаµы г |
Na5P3O10мјлшерлi ѕлесi,% |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6
Òåêñåðó
ñ½рà¶òàрû
1. ²øïîëèôîñôàò
íàòðèéäiº
¼íäiðóäåãi
ñàòûëàð
2. Ñоäàíûº
æ´íå ôîñôîð
¶ûø¶ûëûíûº
øûµûíäàðû
åñåïòåóäi
ò¾ñiíäiðiºiç
3. ƽìûñòûº
îðûíäàëó ´äiñi
4. Ð2Î5–êå
æ¾ðåòií
òàëäàóäûº
æåëiñií
ò¾ñiíäiðiºiç
5. ¯íiìäåãi Na5P3O10
ì¼ëøåðëiê
¾ëåñií òàáó
æîëû.
Тапсырма. Белгілі бір есептелінген
мөлшерде үшкөпфосфатты алу және оған талдау жасау.
№4 ҚАҚТАЛҒАН СОДАНЫҢ
АММИАК ӘДIСIМЕН АЛЫНУЫ
(3 сағат)
1. Жұмыстың
мақсаты: Қақталған соданы алудың технологиясымен танысып,
оның сапасын анықтау
2. Үрдістің сипттамасы
Сода өндiрiсiнде натрий
бикарбонаты ас тұзы ерiтiндiсiн NH3 және және СО2
газдарымен қанықтыру жолымен алынады. Сода алыну үрдісінің
қорытынды реакциясы:
NaCl + NH3 + CO2 + H2O
= NaHCO3 + NH4Cl
(13)
Көмiрқышқыл
газы суда нашар еритiндiктен, оны аммиактың қатынысуымен
сiңiредi. Iс жүзiнде NaCl ерiтiндiсi алғашында аммиакпен
сiңiредi, аммиагы бар ас тұзы ерiтiндiсi алынады. Сонан соң
сол ерiтiндiден СО2 газын жiбередi. Бiрiншi сатыдағы аммиак
сiңiру процесiн – абсорбция, екiншi сатыдағы СО2-нi
сiңiру – корбонизация процестерi деп аталады. Карбонизация
процесiнiң нәтижесiнде тұнбаға түскен NaHCO3
сүзiлiп оны кальцинациялайды (қыздырады). Кальцинация процесiнде
жүретiн реакция:
2NaHCO3 160-180 C
Na2CO3 + CO2 + H2O (14)
Қақтауда
бөлiнген СО2 газын карбонизация бөлiмiне
қайтарылады. Сүзгенде алынған ерiтiндiдегi аммиакты пайдалану
үшiн, оны дистилляция бөлiмiнде әк сүтiмен
әрекеттестiрiп ыдырытады.
2NH4Cl +
Ca(OH)2 = 2NH3 + 2H2O + CaCl2 (15)
Бөлiнген аммиак газын
абсорбция бөлiмiне жiбередi. СaCl2 ерiтiндiсi,
өндiрiстiң қалдығы болып саналады.
Әк сүтiн алу үшiн,
керектi кальций тотығы карбонат шикiзаттарын күйдiру (1000-1200)
арқылы алады. Күйдiру реакциясы:
CaCO3 →
CaO + CO2 – 178 кДж
(16)
Бөлiнген СО2
карбонизация бөлiмiне жiберiледi. Алынған кальций тотығы сумен сөндiрiлгенде алынған
әк сүтiн дистилляция бөлiмiнде қолданады.
Сода өндiрiсiнде негiзгi
алғашқы заттардың бiрiне NaCl ерiтiндiнi сода
өндiрiсiне жiбередi. Демек қақталған сода алу
технологиясы өте күрделi болып, ол төмендегiдей
бөлiмшелерден (цехтардан) тұрады:
1.NaCl ерiтiндiсiн жер
астындағы тас тұзын сумен ерiтiп ажырату жолымен
алады.
1.
NaCl ерiтiндiсiн тазарту
2.
CaCO3 шикiзатын өндiру
3.
Карбонат шикiзатын күйдiру (обжиг).
4.
NaCl ерiтiндiсiн аммиакпен қанықтыру
(аммонизация).
5.
Аммиакты ерiтiндiнi СО2 газымен
қанықтыру (карбонизация)
6.
NaНCО3-тi қақтау (кальцинация).
3 Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Газ тәрізді көміртегі қос
тотығынан
қақталған соданы
алу қондырғысы
Электплитасы
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
4 Жұмыстың орындалу тәртiбі
Лабораторияда соданы алу жолы
төмендегi негiзгi сатылардан тұрады:
-
NaCl ерiтiндiсiн дайындау
-
NaCl ерiтiндiсiн аммиакпен қанықтыру
-
Аммиакты ас тұзы ерiтiндiсiн карбонизациялау
-
Бөлiнген тұнбаны сүзу
-
NaНСО3 қақтау (кальцинация)
Сода өндiрiсiнде ерiтiндiлердiң талдау жұмыстарында
олардың концентрацияларын г/л, болмаса нормальдық бөлiм (н.б)
арқылы белгiлейдi.
I нормальдық бөлiм дегенiмiз ерiтiндiнiң 1-экв/л
концентрациясының 1/20 бөлiгi. Мысалы, егер NaCl-дың концентрация 307 г/л
болғанда, оның нормальдық бөлiмi:
|
С NaCl
= |
NaCl (г/л) |
*
20 = |
307 |
*
20 = 105 н.д. |
|
ЭNaCl |
58,5 |
Бұл жерде: ЭNaCl - NaCl грамм
– эквивалентi (ЭNaCl = 58,5)
Керiсiнше,
ерiтiндiнiң концентрациясы нормальдық бөлiмде берiлсе,
оның концентрациясы г/л:
|
С NaCl
= |
105 |
*
58,5 = 307 г/л |
|
20 |
Өндiрiсте NaCl
ерiтiндiсiнiң шоғырлы 100-104 н.б. бөлу керек.
Алғашқы NaCl ерiтiндiсiнiң концентрациясын және
оның көлемiн мұғалiм беру керек. Мысалы:
мұғалiм 102 н.б. бар 200 мл NaCl ерiтiндiсiнен сода алуды
ұсынған болса, оны дайындау үшiн мына формуламен есептеуге
болады. Әуелi оның г/л табамыз.
|
102 ·
58,5 |
= 298,35
г/л болады |
|
20 |
Ал 200 мл ерiтiндiдегi NaCl
тұзының салмағы:
|
298,5 ·
260 |
= 59,7 г |
|
1000 |
Демек,
4.1 Ерiтiндiнi аммиакпен қанықтыру
Тапсырма бойынша берiлген NaCl
ерiтiндiсiн, аамиакпен қанықтыру процесiн ерiтiндiдегi
аммиактың концентрациясы 84-85 г/л болғанша жүргiзедi. Ол
үшiн лаборатория қондырғысы бойынша (1 сурет) балоннан (I)
кранды ашып (II) аммиакты буфер ыдысымен (3), реометр (6) арқылы барботер
(4) мен аммонизаторға (5) жiбередi. Аммиактың шығынын
реометрмен (6) реттейдi. Аммиакты жiбергенде, процестiң басталған
уақытын белгiлеу керек. NaCl ерiтiндiсiнiң аммиакпен
қаныққанын тексеру үшiн мезгiл-мезгiл аммонизатордан 5
мл ерiтiндi алып талдау жасап тұру керек. Алынған 5 мл ерiтiндiге
шамалы мөлшерде су құйып, I М NaCl ерiтiндiсiмен
реакцияға қатыспаған бос аммиакты анықтайды. Аммиакпен
қанықтыру процесiн

5- сурет – Тұздықты аммонизациялау
және карбонизациялау қондырғысы
1- аммиак балоны; 2- көмірқышқыл
газы балоны; 3- буферлі сыйымдылық; 4- Барботер; 5- Аммонизатор; 6-
Реометр; 7- Колба Бунзена; 8- Воронка Бюхнера; 9- Аммиак сулы колба; 10- Кабонизатор;
11- Кран; 12- Электр плитасы;
13- Бақылаушы термометр.
ерiтiндiдегi аммиактың концентрациясы 98-100
н.б. жеткенше тоқтатпайды. Тәжiрибе бiткен соң, алынған
аммиакпен қаныққан NaCl ерiтiндiсiн карбонизаторға
құю керек. Егерде аммиагi бар баллон жоқ болған
жағдайда, ас тұзының ерiтiндiсiн аммиак суын қайнату
арқылы (4) қанықтыруға болады.
Мысал: Аммиакталған NaCl
ерiтiндiсiнiң концентрациясы 80 н.б. және ондағы NН3:
NaCl қатынасы I,I:I болған 200 см3 ерiтiндiнi дайындау
үшiн, керектi NaCl тұзымен аммиактың мөлшерлерiн
табыңыз.
Техникалық NaCl
тұзының мөлшерi:
|
80 · 1 ·
58,5 · 200 |
= 48,75
г. |
|
1000 · 20
· 0,96 |
бұл жерде: 96 – NaCl
тұзының техникалық NaCl тұзындағы саны, %.
Аммиак суының
концентрациясы 210 г/л болғанда, керектi аммиактың концентрациясы:
80 · 1,1 = 88 н.б. немесе 88 · 170/20 = 74,8 г/л
200 мл ерiтiндiде 100% NН3-тың
керектi мөлшерi:
|
74,8 · 100 |
= 14,96 г. |
|
1000 |
Егер концентрациясы 210г/л
аммиагi бар суды қолданғанда оның кезектi мөлшерi.
|
14,96 ·1000 |
=71,23
мл. |
|
210 |
яғни бұл вариантпен аммиакталған
NaCl ерiтiндiсiн дайындау үшiн, бөлiмi бар стаканға 48,75 г
техникалық NaCl тұзын өлшеп салыңыз да, үстiне
71,23 мл аммиак суын (210 г/л) құйып көлемiн дестилденген су
арқылы 200 мл жеткiзiңiз. Осы екi варианттың қайсысымен
болса да алынған аммиакталған NaCl ерiтiндiсiне Cl ионы мен бос
аммиакқа талдау жасау керек.
4.2 Аммиакпен қыныққан NaCl
ерiтiндiсiн СО2 газымен
қынықтыру
(карбонизация)
Аммиакпен
қаныққан NaCl ерiтiндiсiне баллоннан (2) СО2 газын
буфер ыдысымен (3) реометр (6) арқылы карбонизаторға (10) жiбередi.
Процестiң жүре бастағаны ерiтiндi ақ сүттене
бастағанынан белгiлi болады. Ақ сүттене бастағаны –
тұнбаға NaНСО3 тұзы түсе бастағаны деп
бiлемiз. Карбонизация процесi 1-2 сағатқа созылады. Процестiң
бiткенi бос аммиактың мөлшерiмен анықталады. Ол 30 н.б. болу
керек. Бос аммиакқы талдау жасау әдістемесі төменде
келтiрiледi. Суспензиясын (лайлы ерiтiндiнi) сүзу керек. Сүзудi су
сорғалату насосы арқылы
орындайды.
4.3 Суспензияны
сүзу және гидрокарбонат натрийды қақтау
(кальцинация)
Сүзудi Бюхнер воронкасы (8)
арқылы жүргiзедi. Фильтраттағы бос және жалпы
аммиактың мөлшерлерiн табу керек. Тұнбаны 2-3 рет
дистилденген сумен шайып, өлшейдi де оның шығысы мен
ылғалдығына талдау жасайсыз. Ылғалды NaНСО3 фарфор
тарелкесiне салып муфель пешiнде 200-250оС температурада 2-3
сағат қыздырады (кальцинациялайды). Алынған өнiмдегi Na2СО3
мөлшерiн және қыздырғанда жоғалтқан
массасын табуға талдау жасайды.
5 Талдау
әдістемесі
5.1 Ерiтiндiдегi Cl ионын анықтау (Мор
әдiсi)
Мор әдiсiнiң
мәнiсi бейтараптанған немесе әлсiз ерiтiндiлердi титрлегенде
хлоридтар тұнбаға түседi.
NaCl + AgNO3 = AgCl +
NaNO3 (18)
Егер ертiтiндiге бiрнеше тамшы
дихромит калий тамызып, тұнбаға түскен барлық Cl ионнан
артық қалған AgNO3 титрлегенде жүретiн
реакция:
Пайда болған Ag2Cr2O4 (қызыл күрең) кiрпiш сияқты түрiнде болады.Кiрпiш түрiне айналғаны реакцияның ақырына дейiн барғанын белгiлейдi. Аммиагы жоқ ерiтiндiдегi Cl ионын төмендегi түрде анықтайды.
Талдауға пипеткамен 5 мл
ерiтiндiнi алып 100 мл колбаға құямыз да көлемiн 100 мл
дейiн сумен толтырамыз. Одан 5 мл алып конусты колбаға салып бiрнеше
тамшы K2CrO4 ерiтiндiсiн тамызып, 0,1 AgNO3
ерiтiндiсiмен кiрпiш түрiндегi тұнба түскенше титрлейдi.
Егерде AgNO3-тiң орнына 0,1 Hg(NO3)2
алса, ерiтiндiнi аздап 0,2 М азот қышқылымен
қышқылдандырады. Индикатор орнына дифенилкарбазидтың 2%-тiк
спирттелген ерiтiндiсiн қолданады. Титрлегенде тұнбаға
түсетiн HgCl2 ерiтiндiнiң реңiн көк
түрiне айналуына әсер етедi.
Тұзының ерiтiндiдегi
мөлшерi:
|
C NaCl
= |
V · N · 100 · K
|
· 58,5 г/л |
|
5,5 |
немесе
|
C
NaCl = |
V · 0,00585 · 100 · 1000
|
, г/л |
|
5,5 |
немесе
ХNaCl = CNaCl · 20, н.д.
бұл жерде: V – 0,1N AgNO3
[Hg(NO3)2]ерiтiндiсiнiң титрлегенде
кеткен көлемi, см3,
К – түзету коэффициентi.
5.2 Бос аммиакты анықтау (тiкелей титр)
Пипеткамен 5 см3
аммиакталған NaCl ерiтiндiсiн алып, 100 см3 көлемдегi
колбаға құйып сумен көлемiн 100 см3
жеткiзедi. Онан 25 см3 ерiтiндiнi алып конусты колбаға
құйып оның үстiне 1-2 тамшы метилфанус тамызып IN НCl ерiтiндiсiмен сары
түрiнен қызғылт түрiне дейiн ауысқанша титрлейдi.
Титрмен реакциясы:
NH4OH
+ HСl = NH4Cl + H2O (20)
NH4HCO3
+ HCl = NH4Cl + CO2 + H2O (21)
(NH4)2CO
+ 2HCl = 2NH4Cl + CO2 + H2O (22)
Бос аммиактың мөлшерi:
|
NH3 бос = |
V ·
K · 100 · 20
|
= B н.д.
немесе NHбос= В * |
17 |
, г/л |
|
5 · 25 |
20 |
немесе:
|
NH3 бос = |
V · 100 · 0,017 · 1000
|
, г/л |
|
5 · 25 |
Бұл жерде: V –IN HCl ерiтiндiсiнiң
титрлегенде кеткен мөлшерi, см3,
N – HCl ерiтiндiсiнiң
нормальдығы;
К – түзету коэффициентi.
5.3 Аммиакталған
ерiтiндiдегi Cl ионын анықтау
5 см3
аммиакталған NaCl ерiтiндiсiн болмаса сүзуден шыққан
фильтратты фенофталейн 12%-тiк НNО3 ерiтiнiдiсiмен түссiз
түрiне дейiн бейтараптарандырады. Сонан соң оған бiрнеше
тамшы КОН (1:6) ерiтiндiсiмен сiлтiлiк реакцияға жеткiзедi.
Ерiтiндiнiң реңi қызыл күрең болу керек. Одан
әрi оған тағыда 0,1 N сiрке қышқылмен бейтараптарындыруды
қызыл күрең түрi жоғалғанша
тоқтатпайды. 3-4 тамшы K2CrO4 ерiтiндiсiн тамызып
0,1N АgNO3 ерiтiндiсiмен
титрлейдi. Есептеу жолы жоғарыда 4.1 келтiрiлген.
5.4 Тұнбаның
ылғалдығын анықтау
Ылғалды натрийгидрокарбонатынан
5 г нақты мөлшерiн бюкске салып шкафта 85о
жоғарыда тұрақты салмағына дейiн кептiредi. Сонан
соң бюксты NaHCO3 бiрге өлшейдi. Оның
ылғалдығын форуламен есептейдi
|
W = |
m1
– m2 |
· 100% |
|
m1 |
Бұл жерде: m1 –
кептiруге дейiнгi NaHCO3 массасы, г.
m2 – кептiрiлген NaHCO3
массасы, г.
4.6.5 Сүзiлген фильтраттағы жалпы
аммиакты анықтау.
Жалпы аммиакқа
қышқылмен титрленетiн NH4OH(NH4)2CO3,
NH4HCO3NH4COONH2бос NH3
және титрленбейтiн NH4Cl (байланысқан NH3)
жатады. Жалпы аммиакты формальдегид әдiсiмен анықталады.
Жалпы аммиакты тұз
қышқылымен титрлеп оларды байланысқан аммиак түрiне
келтiредi. Егерде осы ерiтiндiге формалин қоссақ, реакция
жүрiп бос тұз қышқылынан гексометилентетрамин
(уротропин) алынады.
Бөлiнген тұз
қышқылын сiлтi ерiтiндiсiмен титрлейдi. Индикатор орнына фенолфталейн
қолданады.
Ерiтiндiдегi бос аммиакты
жоғарыда көрсетiлген (4.2) жолмен анықталған соң
титрленген ерiтiндiден көмiр қышқылын бөлу үшiн,
оны 5 минут қайнатады. Ерiтiндiнi суытып, оған 5-10 мл 40%-тiк
формалин ерiтiндiсiн құйып IN
NaOH ерiтiндiсiмен фенолфталейнмен қызыл күрең түрiне
дейiн титрлейдi. Байланысқан аммиактың мөлшерiн жалпы
және бос аммиактың айырмасы арқылы табады.
Жалпы
аммиактың мөлшерi:
|
NH3ж= |
V · K · N
|
·20, н.д. |
|
5 |
бұл жерде: V – IN NaOH ерiтiндiсiнiң титрлегенде кеткен
мөлшерi, см3
N - NaOH ерiтiндiсiнiң
нормальдығы (IN)
5.6 Na2CO3 массалық
үлесiн анықтау
0,0001 дәлдiкке дейiн
өлшенген 2-2,5 г қақталған соданың нақты
мөлшерiн 250 мл конусты колбаға салып, 50 мл суда ерiтедi де 2N күкiрт
қышқылымен метилфанис индикаторымен сары түрiнен
қызғылт сары түрiне дейiн титрлейдi.
Na2CO3
массалық үлесi (%):
|
Х = |
V · 0,053 · 100
|
,% |
|
m |
Бұл жерде: V – IN
күкiрт қышқылының титрлегенде кеткен мөлшерi, мл.
0,0530 – I мл IN күкiрт
қышқылына (IN)
лайықты Na2CO3 массасы
m
- Na2CO3 шақты мөлшерi,
г.
5.7 Соданы
қыздырғанда массасының төмендеуiн анықтау.
0,0001 г дәлдiкке дейiн
өлшенген 5-6 г қақталған соданың нақты
мөлшерiн өлшенген тигельге салып, 300-400оС
температурада 1 сағат аралығында пеште қыздырады.
Қыздырылған соданы алып эксикаторда суытып өлшейдi.
Қыздырғандағы массасының төмендеуi:
|
Х = |
(m1 – m2) |
·100 ,% |
|
m1 |
Бұл жерде: m1 - Na2CO3
қыздырғанаға дейiнгi массасы, г.
m2 - Na2CO3 қыздырғаннан
кейiнгi массасы, г.
5.8 HCl арқылы
титрлеу
Na2CO3 + 2 HCl
→ 2 NaCl + CO2 + H2O (24)
Na2CO3 –
химиялық
6 Тәжiрибенiң нәтижелерiн өндеу
Na2CO3
шығыны:
|
Na2CO3
= |
G1 ·
58,5 |
· 100, % |
|
G2 ·
84 |
Бұл жерде: G1 – натрий гидрокарбонатының
кепкен түрiндегi массасы, г.
G2 – алғашқы ерiтiндiдегi NaCl
тұзының массасы, г.
58,5 пен 84 – NaCl мен NaНСО3 молярлық
массалары.
Na2СО3
шығымы:
|
Na2СО3
= |
D1 · 58,5 · 2 · 100
|
, % |
|
G2 · 106 |
D1 – қақталған
соданың массасы, г.
106 – Na2СО3 молярлық массасы.
Натрийдың пайдалану
дәрежесi:
|
UNа = |
[NH3 бай] |
· 100, % |
|
[Cl] |
Бұл жерде: [NH3 бай] мен [Cl] – NH3
бай мен Cl ионының ерiтiндiдегi концентрациялары, н.д.
[NH3 бос] = NH3 - NH3 бос
, н.д.
Аммиактың
пайдалану дәрежесi:
|
UNH3
= |
[NH3
бай] |
· 100, % |
|
[NH3 ж] |
Эксперимент
нәтижесi.
mNaCl, mNH3OH,
t, сүзу жылдамдығы, m ылға. тұнба,
m кептiр, m қақталған, анализ
нәтижелерi.
8 Бақылау сұрақтары
1.
Кальцийлендiрiлген соданы алу сатыларын айтыңыз.
2.
NaCl ерiтiндiсiн аммиактандырғанда температураның
процеске тиетiн әсерiн айтыңыз.
3.
Ерiтiндiнi не үшiн тазалайды
4.
Н.Д. деген не, қалай оны анықтайды
5.
Карбонизация процесiне әсер ететiн факторларды
айтыңыз.
6.
Гидрокарбонатты кальцианциялау процесiн айтыңыз.
7.
Аммиактың ерiтiндiдегi түрлерi, олардың
айырмашылықтары.
8.
Жұмыстың орындалу тәртiбiн
түсiндiрiңiз.
9.
Талдау жолдарына түсiнiк берiңiз.
10. Өндiрiс
көрсеткiштерiн есептеу қолдары.
Тапсырма: Соданы алу үшін
ертіндіні есептеп дайындау, аммонизация , карбонизация және кальцинация
процестерін жүргізу және алынған өнімнің сапсаын
тексеру
№5 ҚОС
СУПЕРФОСФАТТЫҢ АЛЫНУЫ(4 сағат)
1 Жұмыстың мақсаты: Іс-тәжірбиеде
қос суперфосфатты алу технологиясымен танысу ,оның сапасын МЕСТ
бойынша талдау жасау
2 Үрдістің сипаттамасы
¬ос суперфосфат шоµырлы фосфор тыєайт¶ышына жатады. ¬ос
суперфосфатты фосфат шикiзаттарын фосфор
¶ыш¶ылы ар¶ылы ыдырату жолымен алады, Оныє сапасын ондаµы сiєiрiмдiлiк, суда
ерiгiштiк Р2О5-тыє жґне бос фосфор ¶ыш¶ылыныє
мјлшерлерiмен баµаланады.
Лабораторияда ¶ос
суперфосфат камерлiк ґдiске жа¶ын жолмен алынады. ¬ос суперфосфат алуда еє негiзгi реакция:
Ñà5F(PO4)3+7H3PO4+5H2O=5Ca(H2PO4)2H2O+HF (25)
Фосфаттыє ¶Ѕрамындаµы
доломит
темiр, алюминий ¶оспалары
да
фосфор ¶ыш¶ылымен
ґрекеттеседi:
CaMg(CO3)2+4H3PO4+H2O=Cа(H2PO4)2H2O+Mg(H2PO4)2H2O+2CO2 (26)
AI2O3+2H3PO4+H2O=2AIPO4
2H2O (27)
Fе2O3+2H3PO4+H2O=2FePO4
2H2O (28)
Фторапатит
ыдыраµанда
бјлiнген
фторид
сутегi кремний
ангидридiмен
жґне
силикатпен
ґрекеттесiп
тјртфторлы
кремний
жґне
гексафторкремний ¶ыш¶ылын
тѕзедi.
4HF+SiO2=SiF4+2H2O (29)
SiF4+2HF=H2SiF6 (30)
3 Фосфор ¶ыш¶ылыныє шыµыын есептеу
Апатиттi фосфор
¶ыш¶ылымен ыдырат¶анда оныє шыµынын (25) реакция ар¶ылы есептейдi.
=2,33[Р2О5(апатит)], г немесе Н3РО4=
×1,38, г
Åãåð
ûäûðàòóµà
¶àòûñàòûí Н3РО4
êîíöåíòðàöèÿñû
áåëãiëi
áîëñà, îíäà
øûµûííûº
ñàíû ,
![]()
áîëàäû. Á½ë
æåðäå:
-
ûäûðàòóµà
¶àòûñàòûí Н3РО4 êîíöåíòðàöèÿñû,
%
Íåìåñå
,
;мл
Á½ë æåðäå: r - Í3ÐÎ4
òûµûçäûµû, ã/ñì3
¬îñ
ñóïåðôîñôàòòû
¬àðàòàó
ôîñôàòòàðûíàí
àëàòûí
áîëµàíäà,
îíäà ôîñôîð
¶ûø¶ûëûíûº
øûµûíûí
ìûíàäàé
ôîðìóëàìåí
åñåïòåéäi ( 100 ã
¬àðàòàó
ôîñôîðèòií
ûäûðàò¶àíäà)
= 2,54 Õ1 + 3,55 Õ2 + 1,39 Õ3
+ 0,89 Õ4 -
Õ, ã
Á½ë æåðäå:Õ1,Õ2,Õ3,Õ4 жґне Õ – СаО,
МgО, Al2О3, Fe2O3
-òiº
ôîñôîðèòòåãi
ñàíû,%
Áåðiëãåí
êîíöåíòðàöèÿäàµû
ôîñôîð
¶ûø¶ûëûíûº
øûµûíûí
åñåïòåãåíäå:
, г
íåìåñå
, мл
Á½ë
æåðäå: r - áåðiëãåí
êîíöåíòðàöèÿäàµû Н3РО4–òûº
òûµûçäûµû,ã/ñì3
.
4 Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Фарфор шашкасы
Электплитасы
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
5
¬îñ
ñóïåðôîñôàòòûº
ëàáîðàòîðèÿäà
àëûíóû
Åñåïòåëiíãåí
ì¼ëøåðäåãi
ôîñôîð
¶ûø¶ûëûí
ôàðôîðëû
ûäûñ¶à ñàëûï,
øûíû
òàÿ¶øàìåí
àðàëàñòûðà
îòûðûï 1-2
ìèíóò
àðàëûµûíäà
åñåïòåëiíãåí
ôîñôîðèò
½íûí ñàëàäû.
Àðàëàñòûðó
òåìïåðàòóðàñû 80-900Ñ
áîëó êåðåê.
Òàµû äà 3—5
ìèíóò
àðàëàñòûðàäû
äà 105-1100Ñ
òåìïåðàòóðàñû
áàð øêàô¶à
¶îÿäû. Øêàôòà
60-90 ìèíóò ò½ðó
êåðåê. Îñû
óà¶ûò ¼òêåí
ñîº ôàðôîðëû
ûäûñòû
àëûï
ñóûòàäû äà
¼ëøåéäi.
Àëûíµàí ¼íiìäi
ìàéäàëàï,
¼íiìäi æàëïû,
ñiºiðiìäiëiê,
ñóäà åðiìòàë
æ´íå
ðåàêöèÿµà
¶àòûñïàé
¶àëµàí áîñ Ð2Î5
-òåðäi
àíû¶òàéäû.
6
Òàëäàóëàðäûº
îðûíäàëó ´äiñi
Æàëïû P2O5-òi
àíû¶òàó.
2 ã 0,001 ã
øåéií
ä´ëäiêïåí
¼ëøåíãåí ¶îñ ñóïåðôîñôàòòûº
íà¶òû
ì¼ëøåðií 50 ìë
20%-òiê ò½ç ¶ûø¶ûëû
áàð ñòà¶àíµà
ñàëàäû.
Ñòà¶àíäû ñàµàò
´éíåãiìåí
æàóûï, ´óåëi
à¶ûðûí
¶ûçäûðûï 30
ìèíóò ¶àéíàòàäû.
Ñòà¶àíäû
´ëñií-´ëñií
øûíû
òàÿ¶øàìåí
àðàëàñòûðûï
¶îÿäû. ¬àéíàó
óà¶ûòû ¼òêåí
ñîº, ñòà¶àíµà
àçûðà¶ ñó
¶½éûï, 250 ñì3
ê¼ëåìäåãi
êîëáàµà
ò½íáàñûìåí
àóûñòûðàäû.
Êîëáàäàµû
åðiòiíäi
ñóûòûëµàí ñîº îµàí
ñó ¶½þìåí
ê¼ëåìií 250 ìë
æåòêiçåäi.
Ñîíàí ñîº
êîëáàäàµûíû ñүçåäi.
Ñүçãiëåãåíäå
áiðíåøå
àëµàø¶û
ïîðöèÿëàðäû
ò¼ãiï
òàñòàó êåðåê.
Ôèëüòðàòòàí
ïèïåòêàìåí 2
ìë àëûï, 100 ìë
ê¼ëåìäåãi êîëáàµà
¶½ÿäû. Îíûº
¾ñòiíå 50 ìë ñó,
25-30 ìë ôîñôàò
ðåàêòèâií (Ã
åðiòiíäiñi) ¶½éûï,
êîëáàíûº
ê¼ëåìií
ñóìåí 100 ìë
¼ëøåï òàáûºûç.
Åðiòiíäiíiº
îïòèêàëû¶ òûµûçäûµû
ñàëûñòûðìàëû
åðiòiíäi àð¶ûëû
òàáûëàäû.
Åðiòiíäiäåãi
Ð2Î5-òiº
¾ëåñií
ò¼ìåíäåãi
ôîðìóëà
àð¶ûëû
òàáàñûç.
Ð2Î5
æàëïû = m1
* V1 * 100 / m2 * V2
* 100 = %
á½ë
æåðäå:
m1
-êàëèáðëåíãåí
ãðàôèêïåí
òàáûëµàí Ð2Î5-òiº
ìàññàñû, ìã.
m2 -
òàëäàóµà
àëûíµàí
ñóïåðôîñôàòòûº
ìàññàñû, ã.
V1 –
êîëáàíûº
ê¼ëåìi, ñì3
V2 –òàëäàóµà
àëûíµàí
ôèëüòðàòòûº
ê¼ëåìi, ñì3
Сіңірімділік
P2O5-i анықтау
0,0002 ã
øåéií
ä´ëäiêïåí
¼ëøåíãåí 1-2 ã ¶îñ
ñóïåðôîñôàòòû
¾ðåíêå
àð¶ûëû 500 ñì3
ê¼ëåìäåãi êîлáàµà
ñàëàäû. ²ðåíêåäåãi
æ½µûëûï ¶àëµàí
ñóïåðôîñôàòòû
200 ñì3 93 +
30Ñ
äåéií ¶ûçäûðûï
òðèëîí
åðiòiíäiñiìåí
0,2ì/äì3/
¶½éûï øàéқаºûç.
Ñîíàí ñîº,
êîëáàíû òûµûíäàï,
ìåõàíèêàëû¶
øàé¶àµûøòà
20-30 ìèíóò
øàé¶àéñûç.
Åðiòiíäiíiº
ê¼ëåìií 500 ñì3
ñóìåí
æåòêiçiï “à¶
ëåíòà” ¶àµàçû
àð¶ûëû ñүçåäi.
Ïèïåòêàìåí
2 ñì3
ôèëüòðàòòû
àëûï, 100 ñì3
ê¼ëåìiíäåãi
êîëáàµà ¶½éûï. Îë
êîëáàµà 2 ñì3 20%-òiê
ò½ç ¶ûø¶ûëûí,
10-15 ñì3
ñó ¶½éûï, 10
ìèíóò ¶àéíàòàäû.
Ñîíàí
ñîº, îíû
ñóûòûï, 30 ñì3 ñó, 25-30
ñì3
“Ô åðiòiíäiñií
¶½éûï,
êîëáàäàµû
ñûçû¶¶à
äåéií ñóìåí
òîëòûðàäû. Îñû
îïåðàöèÿëàðäàí
êåéií,
ñiºiðiìäiëiê Ð2Î5-òi
æîµàðûäà
êåëòiðiëãåí
æàëïû Ð2Î5-òi
àíû¶òàéòûí
æîëìåí iñòåéäi.
Ñiºiðiìäiëiê Ð2Î5-òiº
ì¼ëøåðií äå
æîµàðûäà
êåëòiðiëãåí
ôîðìóëàìåí есептейді.
Ñóäà
åðiìòàë æ´íå
áîñ ò¾ðiíäåãi P2O5-òi
àíûºòàó
0,0002 ã
øåéií
ä´ëäiêïåí
¼ëøåíãåí 5-10 ã
¶îñ ñóïåðôîñôàòòû 500 ñì3
ê¼ëåìäåãi
êîáàµà
ñàëûï, îµàí 400
ñì3
ñó ¶½éûï, òûµûíäàï,
ìåõàíèêàëûқ
øàéқяàµûøòà
30 ìèíóò øàé¶àéäû.
Ñîíàí ñîº,
åðiòiíäiíiº
ê¼ëåìií 500 ñì3
ñóìåí
æåòêiçiï ñүçåäi.
Ïèïåòêàìåí
2 ñì3
ôèëüòðàòòû
àëûï, 100 ñì3
ê¼ëåìiíäåãi
êîëáàµà
¶½éàäû. Îíûº
¾ñòiíå 2 ñì3 20%-òiê ò½ç ¶ûø¶ûëûí,
5-10 ñì3
ñó ¶½éûï, 10
ìèíóò
¶àéíàòàäû.
Êîëáàíû
ñóûòûï 30 ñì3
ñóìåí
ñ½éûëòàäû,
ñóûµàí êîëáàµà 25-30
ñì3
ôîñôàò
åðiòiíäiñií ¶½éûï,
îíûº ê¼ëåìií 100
ñì3
äåéií ñóìåí
æåòêiçåäi.
Îäàí ´ði
òàëäàóäû,
åñåïòåóäi
æîµàðûäà
àéòûëµàí
æàëïû Ð2Î5-òi
àíû¶òàµàíäàµû
æîëìåí îðûíäàéäû.
Ðåàêöèÿµà
¶àòûñïàé ¶àëµàí
áîñ ò¾ðiíäåãi
Ð2Î5-òi
ìûíàäàé
æîëìåí àíûқòàéäû:
Æîµàðûäà
äàéûíäàëµàí
åðiòiíäiäåí 50 ñì3
ôèëüòðàòòû
ïèïåòêàìåí
àëûï,
êîíóñòû êîëáàµà
¶½ÿäû. εàí 100-150 ñì3 ñó ¶îñûï,
3-5 òàìøû
ìåòèëîðàíæ
èíäèêàòîðûìåí
0,1 ì NaOH åðiòiíäiñiìåí
ñàðû ò¾ñêå
àéíàëµàíøà
òèòðëåéäi. Áîñ
ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òûº
ìàññàëû¶
¾ëåñií òåºäåóìåí
åñåïòåéäi.
Ð2Î5 áîñ
= V1*0,007*V2/ m * V3*100,%
Á½ë
æåðäå:
V1 –0,1
ì NaOH åðiòiíäiñiíiº
òèòðëåãåíäåãi
êåòêåí
ê¼ëåìi, ñì3
V2 –
åðiòiíäiíiº
æàëïû ê¼ëåìi,
ñì3 (500
ñì3)
V3-òàëäàóµà
àëûíµàí
åðiòiíäiíiº
ê¼ëåìi, ñì3
m –
ñóïåðôîñôàòòûº
íà¶òû ì¼ëøåði,
ã.
¬îñ
ñóïåðôîñôàòòû
àëóäà
ìàºûçäû
ê¼ðñåòêiøòåðiíiº
áiðiíå
ôîñôàòòûº
ûäûðàó
êîýôôèöåíòi æàòàäû.
Ôîñôàòòûº
ûäûðàó
êîýôôèöåíòií
ìûíà òåºäåóìåí
àíû¶òàéäû:
Êð=
Ð2Î5 ñi»iðiì/ Ð2Î5
æàëïû*100,%
á½ë
æåðäå: Ð2Î5
æàëïû æ´íå Ð2Î5
ñi»iðiì.-¶îñ ñóïåðôîñôàòòàµû Ð2Î5
–òiº æàëïû
æ´íå ñiºiðiìäiê
ò¾ðiíäåãi
ìàññàëûº ¾ëåñòåði,
%.
¬îñ
ñóïåðôîñôàòòûº
øûµóû /Â/
ìûíàäàé
¶àòûíàñïåí
òàáàäû:
B = Gñóï.
./ Gg;
á½ë
æåðäå: Gñóï..-
¶îññóïåðôîñôàòòûº
ìàññàñû, ã.
Gg-
ôîñôàòòûº
ìàññàñû, ã.
7-
Êåñòå
-Ñóïåðôîñôàòòûº
ìiíåçäåìåñi
ìåí ¶½ðàìû.
|
Ð2Î5
æàëïû, % |
Ð2Î5
áîñ % |
Ð2Î5
ñi»iðiì % |
Ð2Î5
ñóäà
åðiìòàë
% |
Êð % |
|
|
|
|
|
|
7. Òåêñåðó
ñ½ðà¶òàðû.
1.
¬îñ
ñóïåðôîñôàò
äåãåí íå,
îíûº àëûíóû.
2.
Øèêiçàòòàðäûº
ò¾ðëåði æ´íå
îëàðäûº
¼íiìíiº ñàïàñûíà
òèåòií
´ñåðëåði.
3.
¯íiìíiº
¶½ðàìûíà,
ûäûðàó
ä´ðåæåñiíå
´ñåð åòåòií
ôàêòîðëàðäû
êåëòiðiºiç.
4.
Ôîñôîð
¶ûø¶ûëûíûº
øûµûí
åñåïòåó.
5.
Ûäûðàó
êîýôôèöèåíòií
åñåïòåó.
6.
Òàëäàóäûº
îðûíäàó
ò´ðòiïòåði.
7.
¬îñ
ñóïåðôîñôàòòûº
àëûíó
´äiñòåði.
Тапсырма. Берілген
өнімнің санына
қарай фосфор қышқылын есептеу. Химиялық талдау жасау.
Қорытынды шығару.
1 Жұмыстың мақсаты – приципитатты
лабораториялық жағдайда алу процесiн үйренумен қатар,
технологиялық көрсеткіштерге баға бере бiлудi көздейдi.
2
Үрдістің сипаттамасы
Преципитатты фосфор
тыңайтқышы және фосфат жемi ретiнде қолданады. Тыңайтқыш
преципитат құрамында 33…48%, Р2О5
сiңiрiмдiлiк, ал фосфат жемi ретiнде қолданылатын преципитатта Р2О5-тың
0.4%тiк тұз қышқылы ерiтiндiсiнде ерiмтал саны 47 ± 1% болу керек.
Преципитатты фосфор
қышқылы ерiтiндiсiнен, әк сүтiмен болмаса,
езiлген әктiң лайлы ерiтiндiсiмен
әрекеттестiрiп алады.
Тұнбаға түскен
CaHPO4×2H2O тұзын
сүзiп құрғатады. Преципитатты алуға әлсiз
фосфор қышқылы қолданады.
Фосфор қышқылын кальций карбанаты тұзы пайда болады:
CaCО3 + 2H3PO4 = Ca(H2PO4)2
+ CO2 + H2O
(31)
Ca(OH)2 + 2H2PO4
= Ca(H2PO4)2 + 2H2O (32)
Әлсiз фосфор қышқыл ерiтiндiсiн
одан әрi бейтараптандырған сайын, дигидрофосфат кальций гидрофосфатна
айналады:
Ca(H2PO4)2+2H2O
= CaHPO4 × 2H2O +
H3PO4 (33)
Дигидрофосфат әкпен немесе әк сүтiмен де әрекеттесiп кальций гидрофосфатына айналады:
Ca(H2PO4)2
+ Ca(OH)2 + 2H2O = 2CaHPO4× 2H2O (34)
Ca(H2PO4)2
+ CaCO3 + 3H2O = 2CaHPO4× 2H2O (35)
Берiлген әк сүтi егерде стехиометрикалық мөлшерден жоғары болса, калций гидрофосфат ыдырап кальций фосфатына айналуы мүмкiн.
4CaHPO4=Ca(H2PO4)2+Ca3(PO4)2 (36)
Сол
себептен
фосфор
қышқылын
әк сүтiмен
бейтараптандырғанда
оның
мөлшерiн
есептеп
берiп, ерiтiндiнiң
РН
көрсеткiшiн 6.3 тен
асырмау
керек. Фосфор
қышқылындағы
қоспалар
әкпен
немесе
әк
сүтiмен
әрекеттескенде:
H2SO4
+ Ca(OH)2 = CaSO4 × 2H2O (37)
H2SiF6
+ Ca(OH)2 = 3CaF2 + SiO2 + 4H2O (38)
Кальций гидрофосфатың кристалдануына көп факторлар әсер етедi. Кальций гидрофосфатың жайлап тұнбаға түсiрсе оның кристалдары үлкен болады. Температураны тұнбаға түсiрерде 40-600С тан асырмау керек. Түсетiн кристалдарға фосфор қышқылының құрамындағы қоспалар керiсiнше әсер етедi.
Преципитатты алу процесiнде ең маңызды көрсеткiшiне оның преципитаттың коэффициентi жатады. Бұл көрсеткiштi ылғалсыз преципитаттағы Р2О5 -тың санды мөлшерлерiмен өнiмге талдау жасап бағалайды.
3Қондырғылар, техникалық
құрал жабдықтар:
Нейтрализатор
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
Фотоколориметр
Аналитикалық таразы
4 Жұмыстың орындалу
әдістемесі
Әрекетшілердің шығын
мөлшерiне есептер.
Әкті
және калций карбонатының керектi шығын мөлшерiн
төмендегi теңдеулермен табады:
H3PO4 +
Ca(OH)2 = CaHPO4 × 2H2O (39).
(Fe1Al)2O3 +
2H3PO4 + H2O = 2(Fe1Al)PO4 × 2H2O (40)
H2SO4 + Ca(OH)2
= CaSO4 × 2H2O (41)
H2SiF6 + 3Ca(OH)
= 3CaF2 + SiO2 + 4H2O (42)
H3PO4 + CaCO3
+ H2O = CaHPO4 × 2H2O + CO2 (43)
H2SO4 + CaCO3
+ H2O = CaSO4 × 2H2O +
CO2 (44)
H2SiF6 + CaCO3
= CaSiF6 + CO2 + H2O (45).
Осы реакциялардың iшiнен /40/ реакциясында әк пен кальций корбанат қатыспайды, тек қана фосфор қышқылы әрекеттеседi.
Әк пен кальций карбонатының шығынына мысал келтiрейiк. Есептi 100г қышқылға жүргiземiз.
ЭФҚ /экстракциялық фосфор қышқылы/ құрамы,%:
P2O5-20,
F-1.5, (Fe1Al)2O3-2, SO3-1.5.
100г
фосфор қышқылындағы массалары:
Н3РО4 = (20 × 2 × 98) /142 = 27,61 г
(Fe1Al) = 2 г
H2SiF6 = (1,5 × 144) / (6
× 19) = 1,89 г
H2SO4= (1,5 × 98) / 80 =1,84 г
(Fe1Al)2O3 пен
байланысқан фосфор қышқылының массасы:
(2× 2× 98) / 131 = 2,99 г
Бұл жерде: 131 - (Fe1Al)2O3
орташа малекулалық массасы. Фосфор қышқылының әк
немесе әк сүтiмен байланысатын массасы:
27,61 - 2,99 = 24,62 г.
СаО шығыны: 39 реакция бойынша (56 × 24,62) / 98 = 14,07 г
41 реакция бойынша (56 × 1,84) /
98 = 1,05 г
42 реакция бойынша
(3 × 56 × 1,89) / 98 = 2,21 г
Жалпы
СаО шығыны: 14,07 +1,05 +2,21 = 17,33 г.
Оксид
кальций реактивiндегi СаО саны 99% болғанда,
СаО-ның
шыгыны: 17,33 /
0,09 = 17,51 г
Әк сүтінің шығыны
әк сүтiнiң концентрациясы 70 г/л
болғанда:
(17,33 × 1000) /
70 = 247,57 мл.
Дайындалған әк сүтiнiң
тығыздығы 1,15 г/см3 болса, оны дайындағанда
кететiн судың массасы:
247,57 × 1,15 -17,51 = 266,86 г
Кальций карбонатының
шығыны:
43 реакциясымен (100× 24,62) / 98 = 25,12 г
44 реакциясымен (100 × 1,84) / 98 = 1,88 г
45 реакциясымен (100 × 1,89) / 98 = 1,31 г
Бұл
жерде:
4,62. 1,84. 1,89 - Н3РО4, H2SO4
және H2SiF6 массалары г.
Жалпы шығын: 25,12 +1,88 +1,31 = 28,31 г.
Кальций карбонаты тұзының тазалығы 95% болғанда жалпы СаСО3 шығыны:
28,31 /
095 = 29,8 г
СаСО3 суспензиясында Ж:Т қатынасы
1,5:1 болғанда, оны дайындағанда кететiн судың массасы:
29,8 × 5,5 = 44,7 г
СаСО суспензиясының жалпы массасы 44,7 + 29,8 = 74,5 г
5Әк
сүтін дайындау
500мл кјлемдегi араластырғышы бар фосфор
не шыны стаканға 50...70мл су құйып 20...250С
температурада 2...3г әктi қосып былғайды. Одан әрi
әлсiн-әлсiн су мен әктi қосып 30...40 минут iшiнде
әк сүтiн дайындауды бiтiредi. Әк пен судың
шығындарын жоғары көрсетiлген есеппен iстеу керек.
6Преципитаттың алынуы
500мл
көлемдегi стаканға есептелген фосфор қышқылын
құйып, араластырушыны жұмысқа қосыңыз.
40...500С температурада 10...15 см3/мин жылдамдықта
әк сүтiн қосып, тәжiрибенi 1...1,5 сағатқа
созыңыз. Сонан соң пульпаны Бюнхер воронкасымен сүзу керек.
Шыққан фильтраттың көлемiн, массасын табасыз да, ондағы
Р2О5 -тың мөлшерiне талдау жүргiзесiз. Тұнбаны бiрнеше рет жуасыз да, оны шкафқа
1000С температурада кептiресiз. Ылғалсыз преципитатты
өлшейсiз. Алынған преципитаттағы жалпы және
сiңiрiмдiлiк түрiндегi Р2О5тi
анықтайсыз. Талдауды ылғалды преципитатқа да жасауға
болады, бiрақ ылғалдығын тауып,
ылғалсыз өнiмiн есептеу керек.
P2O5кебу =
(P2O5ылғал× 100) / (100 -
W) г.
Бұл жерде: Р2О5 -ылғалды өнiмдегi
жалпы және сiңiрiмдiлiк
түрiндегi Р2О5 -тың массалық үлесi %.
W - өнiмнiң ылғалдығы,%.
Ылғалсыз
преципитаттың массасы:
Gқұрғақ = (Gылғалды
×100) / (100 - W), г.
Бұл жерде: G - ылғалды преципитаттың
массасы, г.
W - преципитаттың ылғалдылығы,%

7-. сурет.- Преципитат алынуы қондырғысының
нобайы.
7Өнiмдерге талдау
жасау
Преципитаттың
ылғалдығын анықтау
0.001г
дәлдiкке дейiн өлшенген бюксқа 3…5г ылғалды
преципитатты салып өлшейдi. Сонан
соң бюксты шкафта 1000С температурада тұрақты
салмаққа дейiн кептiредi. Әр 2 сағатта салмағын
өлшеп тұру керек. Кептiрiлген преципитат кальций хлориды бар эксикаторда суытылады.
Суытылған преципитатты өлшейдi. Преципитаттың
ылғалдығы төмендегi формуламен есептейдi:
W = (g - g1) / g × 100%
Бұл жерде: g - кептiрiлуге дейiн преципитаттың салмағы, г.
g1 - кептiрiлген преципитаттың
салмағы, г.
Преципитатпен
фильтраттағы жалпы Р2О5 -тi
фотоколориметрлiк әдiспен анықтау
1...1.5 г. преципитатты немесе 5 г фильтратты 0.001 г дәлдiкпен 10-15
мл тұз қышқылын құйып
қайнағанға дейiн қыздырады. Стаканды сағат
әйнегiмен жауып қою керек. Қайнатуды 30 минут iшiнде
жүргiзiп, суытады. Суытылған
ерiтiндiнi 250 мл колбаға
құйып, оны сызығына дейiн сумен толтырып араластырады. Сонан
кейiн фильтратты таза конусты колбаға сүзедi. Онан 1 мл фильтратты
пипеткамен алып 100 мл көлемдегi колбаға салып, оған 100 мл
50 мл дестилденген су мен 25 мл * Г
* ерiтiндiсiн құяды. Содан соң колбаның көлемiн
100 мл жеткiзедi. 15 минуттан кейiн фотокалоиметрде ерiтiндiнiң
оптикалық тығыздығын өлшейдi. Табылған
оптикалық
тығыздықтың көрсеткiшi арқылы
калибрленген графикпен Р2О5
-тың мг санын табамыз. Р2О5
проценттiк санын төмендегi формуламен есептеймiз
Р2О5 = а × 250 × 100 / д × 1000, %
бұл жерде: а - Р2О5 -тың калибрленген сызыєпен табылған саны, мг
д
- преципитаттың шақты мөлшерi, г.
1
г преципитатты 0.001г дәлдiкке дейiн өлшеп, 500 мл көлемдегi
колбаға үренке арқылы
200 мл В ерiтiндiсiмен жуады. Ерiтiндi 93 ± 3 0C
температураға дейiн
єыздырылып шаєты мјлшердегi преципитатты
жуып колбаға түсiредi. Сонан соң колбаға 15 минут
шайқаушы машинада шайқайды, суытады да көлемiн 500 мл дестил-
денген сумен жеткiзедi. Оны *ақ лента* қағазы арғылы
сүзедi. 1 мл фильтратты 100 мл көлемдегi колбаға салып,
жоғарыда көрсетiлген методика арқылы талдау жасайды /жалпы Р2О5/.
8 Жұмыстың нәтижелерiн
өңдеу
Преципитатқа айналу коэффицентi
есептелiнедi:
Кпрец = С прец · Р2О5прец
/ Ск · Р2О5к
· 100, %
бұл жерде: Ск, С прец – алғашқы фосфор
қышқылымен ылғалсыз
преципитаттың массалары, г.
Р2О5к, Р2О5прец – фосфор қышқылындағы және
ылғалсыз
преципитаттағы Р2О5 –тiң
массалық үлесi, %.
Жұмыстың нәтижелерiн
кестелерге жазыңыздар.
8-к е с т е- Алғашқы
заттар
|
Әрекеттесушiлердiң
шығыны, г. |
|
Ерiтiндiнiң
құрамы, % масс. |
||
|
фосфор қышқылы |
Әк немесе карбонат
кальций |
Су
|
Фосфор
қышқылындағы Р2О5 |
Әк немесе СаСО3 құрамындағы
СаО |
|
|
|
|
|
|
9-к е с т е
|
Температура |
СаСО3 қоймалжынындағы
немесе СаОН- тағы СаО-ның мөлшерi, г/л |
Преципитатталған уақыт, сағат |
Преципитат
|
фильтрат |
||||
|
масса, г |
ылғалдығы, %. |
Р2О5 %. |
масса, г. |
Р2О5 % |
||||
|
жалпы |
сiңiрiмдi |
|||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Кпрец = j(t) или Р2О5усв .= j(t)
9 Тексеру сұрақтары
1.
Преципитат
деген не.
2. Преципитатты алынуға қолданылатын заттар.
3. Процестiң химизмi.
4. СаСО3 немесе Са(ОН)2 шығын есептеу жолдары.
5. Жұмыстың орындалу
тәртiбi.
6. Өнiмге және фильтратқа қандай
талдаулар жасайды.
7. Преципитаттың коэффиценттiк есебi.
Тапсырма. Берілген тыңайтқышқа
шығындалатын күкірт қышқылын есептеу. Берілген
температурамен уақытта процесті жүргізу Өнімнің
сапасынн анықтау.
№7
ÆÀÉ
ÑÓÏÅÐÔÎÑÔÀÒÒÛҢ
ÀËÛÍÓÛ(8 сағат)
1
ƽìûñòû»
ìàºñàòû. Æàé
ñóïåðôîñôàòòû»
àëûíó
æîëûìåí òàíûñûï,
îíû»
¼íäiðiñòåãi
àíûºòà¹ûøòûº
áàºûëàóëàðûìåí
òàíûñó.
2 Үрдістің
сипаттамасы
Æàé
ñóïåðôîñôàò
ôîñôàò øèêi
çàòòàðûí
ê¾êiðò
ºûøºûëûìåí
ûäûðàòó
æîëìåí àëûíàäû.
Îë 65-72% ºàòòû, 28-35%
ñ½éûº
çàòòàðäàí
ò½ðàäû. ²àòû
ê¾éëåðiíäå
êàëüöèé,
ìàãíèé,
òåìið, àëþìèíèé
ôîñôàòòàðû,
ñóëüôàò
êàëüöèé,
ûäûðàìàéòûí
ìèíåðàëäàð
æàòàäû.
ѽéûº
ê¾éëåði
ôîñôîð
ºûøºûëûìåí
ºàíûººàí
äèãèäðîôîñôàò
êàëüöèéäåí
ò½ðàäû.
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû»
ñàïàñûí
îíäà¹û
ñi»iðiìäiëiê
ò¾ðiíäåãi P2O5
òû» ì¼ëøåði
àðºûëû
áà¹àëàéäû.
Áàñòàïºû
àëûíó¹à
ºîëäàí¹àí
ôîñôàò
øèêiçàòûíû»
ò¾ðiíå ºàðàï,
æàé
ñóïåðôîñôàòòà¹û
ñi»iðiìäiëiê P2O3
ò¾ði 14 ïåí 21%-òi»
àðàëû¹ûíäà
áîëàäû.
Íåãiçãi
ðåàêöèÿëàð
ìåí ê¾êiðò
ºûøºûëûíû» øû¹ûíäàðûí
æàáó
åñåïòåði.
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû
àïàòèòòi
ê¾êiðò ºûøºûëûìåí
¼»äåó àðºûëû
àëûíóûí
ò¼ìåíäåãi
ºîðûòûíäû
ðåàêöèÿìåí
áåëãiëåóãå
áîëàäû:
2 Ca3 F(PO4)3
+ 7 H2 SO4 + 6,5 H2 O =3 Ca (H2PO4)2ŁH2O
+
7 CaSO4*0,5 H2O + 2 HF (46)
Øûíûíäà,
àïàòèò
ê¾êiðò
ºûøºûëûìåí
ûäûðàñòûð¹àíäà
îíû» àëûíó
ðåàêöèÿëàðû 2
ñàòûäà ò½ðàäû.
Áiðiíøi
ñàòûäà
ôòîðàïàòèò
ê¾êiðò
ºûøºûëûìåí
¸ðåêåòòåñåäi:
Ca5 F(PO4)3 + 5 H2 SO4 + 2,5
H2O = 3 H3 PO4
+ 5 CaSO4Ł 0,5 H2O + HF
(47)
Åêiíøi
ñàòûäà
ðåàêöèÿëàð
ò¼ìåíäåãåí
æûëäàìäûºòà
¼òiï, 15-30
ò¸óëiêêå
äåéií
ñîçûëàäû.
Ca5 F
(PO4)3 + 7 H3ÐO4 + 5 H2 O = 2 Ca (H2PO4)2ŁH2
O + 2 HF (48)
²àðàòàó
ôîñôîðèòi
àïàòèòòi»
ûäûðàó
æîëûíàí
àðòûºøûëû¹û,
îíû» ûäûðàó
æîëû 3
ñàòûäàí ò½ðàäû.
Áiðiíøi
ñàòûäà¹û
ðåàêöèÿëàð:
Ca5 F(PO4)3 +
5 H2SO4 = 5
CaSO4 + 3 H3PO4 + HF ( 49)
Ca Mg (SO3)2
+ 2 H2 SO4 = Ca SO4 + Mg SO4 +
2 CO2 + 2 H2O ( 50)
Mg2 Si O4 + 2 H2SO4 =
2 Mg SO4 + S iO2+H2O ( 51)
Á½ë
ðåàêöèÿëàðäà
ïðîöåññ
ôîñôîð
ºûøºûëûìåí
ñóëüôàò
ìàãíèé
ò½çäàðû
ïàéäà
áîëóìåí
àÿºòàëàäû.
Åêiíøi
ñàòûäà:
Ca5 F (PO4)3 +
5 Mg SO4 + 7 H2PO4 = 5 CaSO4 + 5 Mg
(H2PO4)2 + HF
Åêiíøi
ñàòûäàғû
ðåàêöèÿ
áiòêåíäå, îíû»
ñ½éûº ê¾éi H3PO4,
Mg (H2PO4)2
æ¸íå Í2Î
ò½ðàäû. ¶øiíøi
ñàòûäà
ûäûðàìàé
ºàë¹àí àïàòèò
ôîñôîð
ºûøºûëûìåí әðåêåòòåñåäi:
Ca5 F
(PO4)3 + 7 H2PO4 = 5 Ca (H2PO4)2
+ HF ( 52 )
Ôîñôîðèò
қ½ðàìûíäàғû
òåìið ìåí
àëþìèíèé
îêñèäòåði äå
ê¾êiðò ºûøºûëûìåí
¸ðåêåòòåñåäi.
Fe2 O3 + H2SO4 + Ca(H2PO4) = 2 FePO4 + CaSO4 +
3H 2O
Al2O3
+ H2 SO4 + Ca(H2PO4)2 =
2 AlPO4+ CaSO4 + 3 H2O
Àïàòèòòi
ê¾êiðò
ºûøºûëûìåí
ûäûðàòóäàғû
ê¾êiðò қûøқûëûíûң øûғûíûí
/I/ òåңäåó àðрûëû
åñåïòåéìiç.
7mH2SO4
/3m P2O5 = 686/428=1,61
ìàññàëûº
á¼ëiãi I
ìàññàëûº P2O5-òû»
á¼ëiãiíå òå».
Åãåð
àïàòèòòi» 100
ìàññ. à% P2O5
áàð áîëñà,
100%-òiê ê¾êiðò
ºûøºûëûíû»
øû¹ûíû:
а- 1,61 = â
ìàññ.áîë. Í2SO4
Ûäûðàñóғà
æ½ìñàëàòûí
Í2SO4
êîíöåíòðàöèÿñû
Ñ áîëғàíäà îíûң øûғûíû:
а- 1,61/ Ñ =
â/Ñ ì.á/ 100 ì.
áîëàäû;
áîëìàñà,
îíû» ê¼ëåìi
à* 1,61/ ÑŁρ =
â/ÑŁρ, ñì3
á½ë
æåðäå: ρ
- ê¾êiðò
ºûøºûëûíû»
òû¹ûçäû¹û,
ã/ñì3
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû
²àðàòàó
ôîñôîðèòiíåí
àëғàíäà ê¾êiðò қûøºûëûíûң øûғûíûí
/I/, /5/, /9/ æ¸íå /10/
ðåàêöèÿëàðû
àðқûëû
åñåïòåéäi.
ʼðñåòiëãåí
ðåàêöèÿëàð
áîéûíøà
åñåïòåãåíäå
øûғûí
êîýôèöåíòòåði
ìûíàäàé
áîëàäû:
I
ðåàêöèÿ
áîéûíøà: 7ŁH2SO4 / 3Ł
P2O5 = 7Ł98/ 3Ł142 = 1,61 ìá
5
ðåàêöèÿ
áîéûíøà: 1
ìîëü H2SO4 /
1ìîëü ÑO2 = 98 / 44 = 2,33
ìá
9
ðåàêöèÿ
áîéûíøà: 1
ìîëü H2SO4/
1ìîëü Fe2O3 =98/160=0,61
ìá
10
ðåàêöèÿ
áîéûíøà: 1
ìîëü H2SO4/
1ìîëü Al2O3 =98/102=0,96
ìá
Ñîíäà æàëïû
ê¾êiðò
øû¹ûíû:
Á½ë æåðäå: à,â,ñ
æ¸íå Д - P2O5, СO2, Fe2O3 æ¸íå
Al2O3
øèêiçàòòà¹û
ì¼ëøåðëåði, % .
ʾêiðò
ºûøºûëûíû»
ìàññàëûº
íåìåñå
ê¼ëåìäiê
øû¹ûíû
æî¹àðûäà
ê¼ðñåòiëãåí
åñåïòåð áîéûíøà
òàáûëàäû. Iñ
æ¾çiíäå H2SO4
øû¹ûíû
ñòåõèîìåòðèÿëûº
ì¼ëøåðäåí 3-5%
æî¹àðû
àëûíàäû.
3 Қондырғылар,
техникалық құрал жабдықтар:
Нейтрализатор
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
Техникалық және аналитикалық таразылар
4
ƽìûñòû»
îðûíäàëó
ò¸ðòiái
ƽìûñ
ìûíàäàé
ñàòûëàðäàí
ò½ðàäû:
1.
H2SO4 øû¹ûíäûº
ì¼ëøåðií
åñåïòåï
òàáó.
2.
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû
áåðiëãåí æà¹äàé¹à
àëó.
3.
Ñóïåðôîñôàòòà¹û
æàëïû,
ñi»iðiìäiëiê, ñóäà
åðiìòàë æ¸íå
ðåàêöèÿ¹à
ºàòûñïàé
ºàë¹àí /áîñ/ Í3ÐÎ4 Ð2Î5 -ò¾ðiíäå
àíûºòàó.
4.
´íäiðiñòi»
ê¼ðñåòêiøií
åñåïòåó.
Ûäûðàòó¹à
êåðåêòi
àïàòèòòû
íåìåñå
ôîñôîðèòòi
¼ëøåï
àëàñûç. ʾíi
á½ðûí
¼ëøåíãåí ñòàºàíäû
50-600Ñ
äåéií ºûçäûðó
êåðåê.
²ûçäûðûë¹àí
ñòàºàí¹à åñåï
áîéûíøà
ê¾êiðò
ºûøûºûëûí
º½éûï, îíû» ¾ñòiíå
2-3 ìèíóò
àðàëû¹ûíäà
àïàòèòòi
íåìåñå ôîñôîðèòòi
ò¼ãiï îíû
øûíû
òàÿºøàìåí
àðàëàñòûðó
êåðåê. Ñîíàí
ñî»,
ñóïåðôîñôàòû
áàð ñòàºàíäû
êåïòiðó
øêàôûíà
ºîéû»ûç.
Øêàôòà òåìïåðàòóðà
105-1100Ñ
áîëó êåðåê.
Îñû
òåìïåðàòóðàäà
ñóïåðôîñôàòòû
1-1,5 ñà¹àò
½ñòàó êåðåê.
Îíàí êåéií,
ñóïåðôîñôàòòû
ñóûòàñûç äà,
¼ëøåéñiç.
Àëûí¹àí
ñóïåðôîñôàòòà¹û
æàëïû, ñóäà
åðèòií, ñ»iðiìäi Ð2Î5-
òåðãå æ¸íå
áîñ ôîñôîð
ºûøºûëûíà
òàëäàó æ¾ðãiçó
êåðåê. Æàé
ñóïåðôîñôàòòà¹û
Ð2Î5–òi»
áàðëûº
ò¾ðëåðií
ôîòîêàëèìåòðëiê
¸äiñïåí òàëäàó
æàñàó¹à
áîëàäû.
5
Талдау әдістемесі
Æàëïû
P2 O5-òi
àíûºòàó
2
ã 0,001 ã øåéií
ä¸ëäiêïåí
¼ëøåíãåí
æàé ñóïåðôîñôàòòû»
øàºòû
ì¼ëøåðií 50 ìë
20%-òiê ò½ç
ºûøºûëû áàð
ñòàºàí¹à
ñàëû»ûç.
Ñòàºàíäû
ñà¹àò
¸éíåãiìåí
æàóûï, ¸óåëi
àºûðûí ºûçäûðûï
30 ìèíóò
ºàéíàòàñûç.
Ñòàºàíäû
¸ëñií-¸ëñií
øûíû
òàÿºøàìåí
àðàëàñòûðûï
ºîéû»ûç.
²àéíàó
óàºûòû
¼òêåí ñî»,ñòàºàí¹à
àçûðຠñó
º½éûï, 250 ñì3
ê¼ëåìäåãi
êîëáà¹à
ò½íáàñûìåí
àóûñòûðû»ûç.
Êîëáàäà¹û
åðiòiíäi
ñóûòûë¹àí ñî»
î¹àí ñó
º½þìåí
ê¼ëåìií 250 ìë
æåòêiçi»iç.
Ñîíàí ñî»
êîëáàäà¹ûíû
ôèëüòåðëå»iç.
Ôèëüòåðëåãåíäå
áiðíåøå
àë¹àøºû
ïîðöèÿëàðäû
ò¼ãiï
òàñòàó
êåðåê.
Ôèëüòðàòòàí
ïèïåòêàìåí 2
ìë àëûï, 100 ìë
ê¼ëåìäåãi
êîëáà¹à
º½éû»ûç. Îíû»
¾ñòiíå 50 ìë ñó,
25-30 ìë ôîñôàò
ðåàêòèâií (Ã
åðiòiíäiñi)
º½éûï,
êîëáàíû»
ê¼ëåìií
ñóìåí 100 ìë
¼ëøåï
òàáû»ûç.
Åðiòiíäiíi»
îïòèêàëûº
òû¹ûçäû¹û
ñàëûñòûðìàëû
åðiòiíäi àðºûëû
òàáûëàäû.
Åðiòiíäiäåãi
Ð2Î5-òi»
¾ëåñií
ò¼ìåíäåãi
ôîðìóëà
àðºûëû
òàáàñûç.
Ð2Î5
æàëïû= m1*V1*100/
m2*V2*100
=%
á½ë
æåðäå:
m1
-êàëèáðëåíãåí
ãðàôèêïåí
òàáûë¹àí Ð2Î5-òi»
ìàññàñû, ìã.
m2 -
òàëäàó¹à
àëûí¹àí
ñóïåðôîñôàòòû»
ìàññàñû, ã.
V1 -
êîëáàíû»
ê¼ëåìi, ñì3
V2 -òàëäàó¹à
àëûí¹àí
ôèëüòðàòòû»
ê¼ëåìi, ñì3
Ñi»iðiìäiëiê
P2O5-òi
àíûºòàó
0,0002
ã øåéií
ä¸ëäiêïåí
¼ëøåíãåí 1-2 ã
æàé ñóïåðôîñôàòòû
âîðîíêà
àðºûëû 500 ñì3
ê¼ëåìäåãi
êîáà¹à
ñàëû»ûç.
Âîðîíêàäà¹û
æ½¹ûëûï
ºàë¹àí
ñóïåðôîñôàòòû
200 ñì3
93 + 30Ñ
äåéií
ºûçäûðûë¹àí
òðèëîí
åðiòiíäiñiìåí
/0,2ì/äì3/
º½éûï
øàéû»ûç.
Ñîíàí ñî»,
êîëáàíû
òû¹ûíäàï,
ìåõàíèêàëûº
øàéºà¹ûøòà
20-30 ìèíóò
øàéºàéñûç.
Åðiòiíäiíi»
ê¼ëåìií 500 ñì3
ñóìåí
æåòêiçiï
“áåëàÿ ëåíòà”
ºà¹àçû
àðºûëû ôèëüòåðëåéñiç.
Ïèïåòêàìåí
2 ñì3
ôèëüòðàòòû
àëûï, 100 ñì3
ê¼ëåìiíäåãi
êîëáà¹à
º½éû»ûç. Îë
êîëáà¹à 2 ñì3 20%-òiê
ò½ç
ºûøºûëûí, 10-15 ñì3 ñó
º½éûï, 10
ìèíóò
ºàéíàòàñûç.
Ñîíàí
ñî», îíû ñóûòûï,
30 ñì3
ñó, 25-30 ñì3
“Ôåðiòiíäiñií
º½éûï,
êîëáàäà¹û
ñûçûººà
äåéií ñóìåí
òîëòûðàñûç.
Îñû
îïåðàöèÿëàðäàí
êåéií, ñi»iðiìäiëiê
Ð2Î5-òi
æî¹àðûäà
êåëòiðiëãåí
æàëïû Ð2Î5-òi
àíûºòàéòûí
æîëìåí
içäåéñiç.
Ñi»iðiìäiëiê Ð2Î5-òi»
ì¼ëøåðií äå
æî¹àðûäà
êåëòiðiëãåí ôîðìóëàìåí
åñåïòåéñiç.
Ñóäà
åðiìòàë æ¸íå
áîñ ò¾ðiíäåãi P2O5-òi
àíûºòàó
0,0002
ã øåéií
ä¸ëäiêïåí
¼ëøåíãåí 5-10 ã
æàé ñóïåðôîñôàòòû 500 ñì3
ê¼ëåìäåãi êîлáà¹à
ñàëûï, î¹àí 400
ñì3
ñó º½éûï,
òû¹ûíäàï,
ìåõàíèêàëûº
øàéºà¹ûøòà 30
ìèíóò
øàéºàéñûç.
Ñîíàí ñî», åðiòiíäiíi»
ê¼ëåìií 500 ñì3
ñóìåí
æåòêiçiï
ôèëüòåðëåéñiç.
Ïèïåòêàìåí
2 ñì3
ôèëüòðàòòû
àëûï, 100 ñì3
ê¼ëåìiíäåãi
êîëáà¹à
º½éû»ûç. Îíû»
¾ñòiíå 2 ñì3 20%-òiê
ò½ç
ºûøºûëûí, 5-10 ñì3 ñó
º½éûï, 10
ìèíóò
ºàéíàòàñûç.
Êîëáàíû ñóûòûï
30 ñì3
ñóìåí
ñ½éûëòàñûç,
ñóû¹àí êîëáà¹à
25-30 ñì3
ôîñôàò
åðiòiíäiñií
º½éûï, îíû»
ê¼ëåìií 100 ñì3 äåéií
ñóìåí
æåòêiçåñiç.
Îäàí ¸ði
òàëäàóäû, åñåïòåóäi
æî¹àðûäà
àéòûë¹àí
æàëïû Ð2Î5-òi
àíûºòà¹àíäà¹û
æîëìåí
îðûíäà»ûç.
Ðåàêöèÿ¹à
ºàòûñïàé
ºàë¹àí áîñ
ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òi
ìûíàäàé
æîëìåí
àíûºòàéäû:
Æî¹àðûäà
äàéûíäàë¹àí
åðiòiíäiäåí 50 ñì3
ôèëüòðàòòû
ïèïåòêàìåí
àëûï,
êîíóñòû êîëáà¹à
º½ÿäû. ιàí 100-150
ñì3
ñó ºîñûï, 3-5
òàìøû
ìåòèëîðàíæ
èíäèêàòîðûìåí
0,1 ì NaOH
åðiòiíäiñiìåí
ñàðû ò¾ñêå
àéíàë¹àíøà òèòðëàéäû.
Áîñ ò¾ðiíäåãi
Ð2Î5-òû»
ìàññàëûº
¾ëåñií
ôîðìóëàìåí
åñåïòåéäi.
Ð2Î5
áîñ
= V1· 0,007· V2/
m ·V3 ·100,%
Á½ë
æåðäå:
V1 –0,1
ì NaOH åðiòiíäiñiíi»
òèòðëà¹àíäà
êåòêåí
ê¼ëåìi, ñì3
V2 –
åðiòiíäiíi»
æàëïû ê¼ëåìi,
ñì3
(500 ñì3)
V3 -òàëäàó¹à
àëûí¹àí
åðiòiíäiíi»
ê¼ëåìi, ñì3
m -
ñóïåðôîñôàòòû»
íàºòû
ì¼ëøåði, ã.
6 Үрдістің көрсеткіштері
есептеу
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû
àëóäà å»
ìà»ûçäû
ê¼ðñåòêiøòåðiíi»
áiðiíå
ôîñôàòòû»
ûäûðàó
êîýôôèöåíòi
æàòàäû.
Ôîñôàòòû»
ûäûðàó
êîýôôèöåíòií
ìûíà
ôîðìóëàìåí
àíûºòàéäû:
Êð = Ð2Î5
ñi»iðiì /
Ð2Î5
æàëïû * 100,%
á½ë
æåðäå: Ð2Î5
æàëïû æ¸íå Ð2Î5
ñi»iðiì.-æàé
ñóïåðôîñôàòòà¹û
Ð2Î5 –òi» æàëïû
æ¸íå ñi»iðiìäiê
ò¾ðiíäåãi
ìàññàëûº
¾ëåñòåði, %.
Æàé
ñóïåðôîñôàòòû»
øû¹óû /Â/
ìûíàäàé
ºàòûíàñïåí
òàáàäû:
B = Gñóï
../ Gg ;
á½ë
æåðäå: Gñóï..-
æàé
ñóïåðôîñôàòòû»
ìàññàñû, ã.
Gg-
ôîñôàòòû»
ìàññàñû, ã.
7
ƽìûñòû»
í¸òèæåëåðií
êåñòåìåí
¼ðíåêòå»iç
10-
Êåñòå-Ñóïåðôîñôàòòû»
õàðàêòåðèñòèêàñû
ìåí º½ðàìû.
|
Ð2Î5
æàëïû % |
Ð2Î5 áîñ % |
Ð2Î5 ñi»iðiì % |
Ð2Î5
ñóäà
åðiìòàë
% |
Êð % |
|
|
|
|
|
|
8Òåêñåðó
ñ½ðàºòàðû
8.
Æàé
ñóïåðôîñôàò
ºàëàé àëûíàäû?
9.
Ôîñôàòòû»
ûäûðàó
êîýôôèöåíòi
äåãåí íå, îë
ºàëàé
àíûºòàëàäû?
10.
Ûäûðàó
ïðîöåñiíå
òåìïåðàòóðà
ìåí ê¾êiðò ºûøºûëûíû»
êîíöåíðàöèÿñû ºàëàé
¸ñåð åòåòiíií
ò¾ñiíäiði»iç.
11.Àïàòèò
ïåí ²àðàòàó
ôîñôîðèòiíi»
ûäûðàó ïðîöåñòåðiíäåãi
àéûðìàøûëû¹ûí
ò¾ñiíäiði»iç.
12.ʾêiðт
ºûøºûëûíû»
ûäûðàó¹à
æ½ìñàëàòûí
ì¼ëøåðií ºàëàé
åñåïòåéäi?
13.Æàé
ñóïåðôîñôàòòà¹û
Ð2Î5-òû»
ò¾ðëåðiíå
ñèïàòòàìà
áåðiï,
àéûðìàøûëûºòàðûí
ò¾ñiíäiði»iç.
Тапсырма. Қышқылдың
нормасы мен шығынын есептеу және берілген жағдайда тыңайтқышты алу
№8 ЛАБОРАТОРИЯЛЫЌ Ж¦МЫС
1Ж±мыс маќсаты- азот ќышќылын аммиакпен бейтараптау арќылы аммоний нитраты µндіру
2 Үрдістің
сипаттамасы
Аммоний нитраты –ауыл
шаруашылыѓында кµп мµлшерде пайдаланылатын азот ќ±рамдас тыњайтќыштардыњ бірі.
Оны µндіру тєсілі азот ќышќылын
аммиакпен бейтераптау реакциясына негізделген:
NH3+HNO3=NH4NO3 (1)
С±йыќ азот ќышќылын (47-54%)
бейтераптаудан алынѓан ертіндіні буландыру арќылы суыќ балќыма алынады, оны т‰йіршіктеу арќылы тауар
µндіріледі.
Азот ќышќылын бейтераптау кезінде
кµп мµлшерде жылу бµлінеді. Сондыќтан
экспериментті ж‰ргізгенде ќауіпсіздікті саќтау керек, немесе азот
ќышќылында алдын ала NH4NO3 бір
шамасын ерітеді де, ќалѓан бос азот ќышќылын аммиакпен бейтераптайды.
3
Қондырғылар мен техникалық құралдар
Кептіргіш шкаф
Химиялық ыдыстар
Аналитикалық және техникалық таразы
Титрлеуге қажеттті бюретка
Реакторѓа берілетін аммоний
нитратыныњ мµлшерін есептеу. Мысалы, экспериментке
100г 10%-тін азаот ќышќылы алынады.
Ќ±рамында 40% NH4NO3 бар ертінді алу
‰шін, ќышќылѓа Хг аммоний нитраты керек.
x*100/(100+x)=40%
100x=40*100+40*x
x=4000/60=66.67г
Барлыѓы 100+66,67=166,67г ертінді
пайда болады.
Ертінді ќ±рамы: HNO3 =100*10/1667.67=6% (10г)
Н2О= 100*90/166,67=5%
(90г)
NH4NO3=100*40/166,67=
40% (66,67)
___________________________________
Барлыѓы 100%
1667.67г
Бейтераптауѓа керек аммиакты
реакция (1) бойынша есептейді:
HNO3 NН3
63
17
10 х х=2,698~2,7г 100% NН3
Экспериментте 25%-тік аммиак
ертіндісін пайдаланса, онда 2,7/0,25=10,8г
Эксперимент кезінде
аммиак толыќ реакцияѓа т‰спеуі м‰мкін
(аммиактыњ біразы ±шуы м‰мкін). Сондыќтан алынатын аммоний нитраты теориялыќ
есептеу тµлм болады.
Бастапќы 166,67г
ертіндіні бейтераптау кезінде алынатын аммоний нитраты: 66,67+10*80/63=79,368г
80,63- NH4NO3, HNO3 молекулалыќ
массалары.
Эксперимент кезінде
А г - NH4NO3 (сусыз) алынса,
онда аммоний нитратыныњ шыѓымы
Х=А*100/79,368, %
5 Процессті талдау тєсілі
Эксперимент кезінде
келесі параметрлерді аныќтайды:
-аммиактыњ жєне
азот ќышќылыныњ шоѓырын жєне шыѓынын;
-алынѓан µнімдегі
азот жєне аммиак ќ±рамын.
¤німдегі
аммиак бойынша, аммоний нитраты ќ±рамын
аныќтайды.
Аммиактыњ
жалын ќ±рамын 3 тєсілмен аныќтайды.
Талдау
ж‰ргізетін бµлмедегі ауада аммиак болмау керек.
Тікелей титрлеу арқылы аныќтау
Ертіндіні
метил-оранж ќатысуымен ќышќылмен титрлейді. Бос жєне жартылай байланыстаѓы
аммиак ќышќылмен бейтерапталады:
NH4ОН+HCI=NH4CI+H2O
NH4HCO3+HCI=NH4CI+CO2+H2O
(NH4)CO3+2HCI=2NH4CI+H2O+CO2
Талдау жолы: Аналитикалыќ таразыда µнімніњ 0,5-2,0г мµлшерін дєлдігі 0,0002г алады, оны µлшемді колбаѓа салады, суда ерітеді, жаќсы араластырады, колбаѓа белгіге дейін су ќ±яды.Даярланѓан ертіндіден 10-15 мл µлшемді кµлемі 250мл конусты колбаѓа ќ±яды, 40-50мл тазаланѓан су жєне 2-3 тамшы индикатор метил-оранж ќосады. Ертіндіні 0,1 немесе 1,0 НСІ ќышќылмен титрлейді (т‰сі сарыдан ќызѓылтќа µткенше)
Бос жєне жартылй
байланысќан аммиак
QNH3=(а-в)*0,017*V*100/g*а, %
V-титрлеуге кеткен
ќышќыл кµлемі, мл;
0,017-1мл НСІ
ертіндісіне эквивалентті NH3 массасы,г.
N-ќышќылдыњ
нормальдігі
g-зерттелетін заттыњ
наќты мµлшері ,г
Жалпы аммиакты кері титрлеу арќылы аныќтау.
Ертінді ‰лгісін
(наќты µлшемін) алдын ала тікедей титрлеу арќылы (мысалы NaOH ертіндісімен) барлық
аммиакты бос түріне айналдырады:
+NaOH=NaCi+NH4OH
(NH4)2SO4+2NaOH=Na2SO4+2NH4OH
Аммиакты қыздыру
арқылы толық айдағаннан қалған ертіндідегі
артық NаОН қышқылмен титрленеді (1н НСІ), метил-оранж
индикаторы
G NH3= (50-V)*0.017*1000/10,немесе %
NH3 =(а-в)*0,017* V*100/g*A
V-титрлеуге кеткен 1н НСІ
көлемі,г
0,017-1мл 1н НСІ эквивалентті NH3
N-қышқыл
нормальдігі
g-зерттелетін заттың
нақты мөлшері,г
A-анализге алынған ертінді
мөлшері,мл;
b-титрлеуге кеткен NaOH көлемі, мл;
a-аммиакты ұстауға
кеткен Н2SO4 (0,1н) ертінді көлемі,мл;
Формальдегидтік тәсіл
Құрамында аммоний тұздары (NH4CI,
(NH4)2SO4 т.б ) бар бейтарап ертіндіге
формалин қосылады. Реакция кезінде гексаматилентетрамин (уротропин)
және бос қышқыл түзіледі:
4NH4CI +6СН2О= (СН2)6N4+4НСІ+6Н2О
Бөлінген қышқылды негізбен
титрлейді (индикатор-фенолфталейн).
Қышқыл мөлшері ертіндідегі
аммиак мөлшерін эквивалентті.
Реактивтер:
Формалин, 40%-тік
Күйдіргіш натр, 1н, 0,1н,
Тұз қышқылы, 1н
Фенолфталин-индикатор, 1%-тік спирттеі ертінді
Метил-оранж- индикатор, 0,1%-тік
Талдау жолы:
Тікелей титрді анықталған ертіндіні
қайнату арқылы СО2 газынан тазалайды,
салқындатады, 5-10мл 40%-тік формалин ертіндісін (күйдіргіш натр
ертіндісінде фенолфталин арқылы бейтерапталған) және 2-3
тамшы фенолфталин қосады. 2-3 минуттан кейін 1н NaOH ертіндісімен
түсі қызыл- қоңырға өзгергенге дейін
титрлейді.
Аммиак құрамы :
NH3(ж)=(V*К*Н/5)*20н.б. немесе %
NH3=(а-в)*0,017*
V*100/g*А
V -титрлеуге кеткен көлемі 0,1н NaOH көлемі,мл;
К -NaOH ертіндісінің нормальдігін
түзету коэффиценті;
Н -0,1н NaOH ертіндісінің нормальдігі
g-зерттелетін заттың
нақты мөлшері,г
A-анализге алынған ертінді
мөлшері,мл;
0,017-1мл 1н НСІ эквивалентті NH3
Азотты
анықтау
(формальиндік
тәсіл)
Ертіндідегі азотпен формалин реакцияға
түскенде гексаметилентетрамин N4(CH2)6түзіледі,
бос қышқыл пайда болады:
4NH4NO3+6 CH2O=N4(CH2)6+4HNO3+6H2O
Ертіндіде кальций, мангий бар болса, алдын ала
фенолфталеин қатысуында тирлеу
керек.
Анализ жолы
Өнімнің 5г (3)
өлшемін дәлдігі 0,001г дейін алады, оны өлшемді 500мо
колбаға (негізгі ертінді) салады, 400мл су құяды, 30мин аппаратта
араластырады.
Колбадағы
сұйыққа белгіге дейін су қлсады, араластырады
және ақ лента-фильтр арқылы сүзеді, фильтраттың
алғашқы порцияларын төгеді. Конусты колбаға (250мл) 15
мл формалин, 100мл су және 2-3 тамшы фенолфталеин құяды, 0,1н
NaOH ертіндісімен қызғылт түске днейін бейтараптайды.
Бейтарапталған ертіндіге 25-50мл негізгі ертіндінің аликотасын
қосады, жақы араластырады. 2-3 мин тыныштыққа
қояды, кейін 0,1н NaOH ертіндісімен әлсіз қызғылт
түске дейін титрлейді.
Азот құрамы:
CN=V*0.014*500*100/g3*50
V -титрлеуге кеткен 0,1н NaOH көлемі,мл;
g3-анализге алынған өнім
мөлшері, г;
0,014-1мл 0,1н NaOH сәйкес азот массасы.
Жұмыс қорытындысын төмендегі
кестеге толтырады
|
Жағдай |
Қорытынды |
|
|||||
|
t, мин |
t,0C |
HNO3,% |
V(NH3) |
N,% |
NH3,% |
NH4NO3,% |
C(H2O) ,% |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6 Бақылау
сұрақтары
1.Аммоний нитратын өндіруге керек шикізаттар
сипаттамасы
2.Бейтараптау процесіне әртүрлі
факторлардың әсері
(уақыт, температура, аммиак пен азот
қышқылы шығыны)
3.Өнім алуға әртүрлі
фаторлар әсері
4.Эксперимент жүргізу тәсілі
5.Химиялық анализ тәсілі
ХИМИЯЛЫҚ
ЛАБОРАТОРИЯДАҒЫ ТЕХНИКА ҚАУІПСІЗДІГІ.
1.Қышқылдарды, сілтілерді
және басқа сілтілі сұйықтарды пипеткамен ауызбен
соруға қатаң тиым салынады. Қышқылдар мен
сілтілерді тек қана сорғышпен груша алу қажет.
2.Барлық құрғақ
реактивтерді, әсіресе күйдіргіш сілтілерді фарфор
қасықтар немесе шпательмен алу қажет.Күйдіргіш
сілтілерді қолмен ұстауға
қатаң тиым салынады.
3.Ішінде бром,сутек пероксиді, плавик
қышқылы және басқа күйдіргіш
сұйықтары бар ыдыстарды ашқанда, ыдыстың аузы ашып
жатқан адамға бағытталмауы тиіс.
4.Қышқылдар мен сілтілер және басқа улы
уландырғыш заттармен тек қана желдеткіші қосылған
сорғыш шкафтың ішінде жұмыс істеу қажет.
5.Раквинаға сумен араласпайтын
сұйықтарды және қатты заттарды, сонымен қатар
күшті уларды тастауға қатаң тиым салынады.
6.Белгісіз және аты күмән
келтіретін реактивтерді пайдалануға қатаң тиым салынады.
7.Қосулы тұрған электр құралдарының жанында
өрттен қауіпті заттармен жұмыс істеу.
8. Ыстық сұйығы бар ыдыстарды
тек қана екі қолмен ұстау қажет: бір қолмен ыдыстың мойынан, ал екінші
қолмен ыдыстың түбі.
9.Сынған ыдысты сыпырғы
және күрек
көмегімен жинайды, қолмен жинауға болмайды.
10. Қышқылдармен,
сілтілермен және басқа күйдіргіш заттармен күйіп
қалған жағдайда:
11. зақымданған жерді судың
көп мөлшерімен жуып, содан соң қышқылмен
күйгенде - 10 % -к сода ертіндісімен;
сілтілермен күйгенде -3 - 4%
-к сірке қышқылының немесе 3 % - к бор
қышқылының ертіндісімен шаяды.
12.Күйген жер қызарған
жағдайда, 2 % -к марганец ертіндісімен шаяды;
13. Қиын жағдайларда
алғашқы көмек көрсеткеннен кейін дәрігерге қаралу қажет.
14. Шынымен жарақаттанумен бірге
қышқылдар мен сілтілер әсер етсе, ең алдымен
жарақаттанған жерді судың көп мөлшерімен шаю
қажет және жарақаттанған жерді шыны
қалдықтарының қалмағанына көз жеткізіп,
содан соң айналасын иод ертіндісімен өңдеп таңып тастау қажет.
Күкірт қышқылы теріге
төгілген, жағдайда, оны судың көп мөлшерімен шайып,
кейін соданың әлсіз
ертіндіісімен бейтараптандырады
және калии пермангат ертіндісіне салынып алынған матамен
таңып, дәрігерге көрсетеді.
15.Егер қышқыл төгілсе:
қышқылды сумен сұйылтып, содан соң оны мен
бейтараптандырады және күрекпен алып тастайды. Егер
төгілсе,онда сумен сұйылтып, содан кейін оның үстіне
құм төгіп немесе сумен шайып
тастау керек, содан соң барып содамен бейтараптандырады.
16.Егер төгілген сілті болса, онда оны сумен
шайып, кейін әлсіз қышқылмен сірке, бор бейтараптандырады.
17.Ыдыстарды хром қоспасымен жуғанда,
хром қоспасын алған ыдысқа қайтып жинайды, хром
қоспасын раквинаға төгуге болмайды.
18.Лабораторияда жұмыс істеп болған
соң, сіз қолыңызды жуып және аузыңызды шаюыңыз қажет.
Жұмысты өңдеудің
жалпы ережесі
Жұмысты жазалап
өңдеудің жалпы ережесі:
Бірінші бетте тақырып,
жұмыстың мақсаты және
жұмыс көлемінің сағаттық түрі жазылады. Студенттің аты-жөні,
тобы орындаған күні
келтіріледі. Жазалап өңдеу
жұмысы әдістемелік
нұсқау бойынша жазылады.
Жұмыс тігілген А4 форматына
қолмен
ұқыпты түрде
жазылады. Барлық МЕСТ2.105, МЕСТ 8.417
ФС 4.6-001-2006 стандарттарды
сақтай отырып жүргізті қажет. Сонымен қатар
жазбалауда жұмыстың
барлық мәліметтері келтіріліп, есептеулері жазылады.
Әдебиеттер
1 М.Е.Позин. Технология минеральных
удобрений и солей. М.: Химия, 1957.с. 277
2
И.М.Кольтгоф,
Е.Б.Сендэл, Количественный анализ
3 Справочник основной химической промышленности, стр.498-
499, Берль-Лунге
4 Позин М.Е.
Технология минеральных удобрений –
Л.Химия, 1974,с.376.
5 Дохалова А.Н.,Кармышев
В.Ф., Производство и применениеаммофоса –
М:Химия, 1977.с.240.
6 Постников Н.Н.
Термическая фосфорная кислота, соли и удобрения на ее основе – М:Химия, 1976
7 КопыловВ.А., ЗавертяеваТ.И. АндрейченкоА.М.
Производство двойного суперфосфата. – М:Химия., 1976
8 Шапкин
М.А.,ЗавертяеваТ.И.,Зинюк Р.Ю. Двойной суперфосфат. Технология и применение –
Л:Химия, 1987.
9 СоколовскийА.А.,Яшнее.В.Технология минеральных
удобренийи кислот.-М:Химия, 1971.
10 Крашенниников С.А.
Технология соды. М:Химия, 1988
11
Шокин И.Н.,
Крашенниников С.А., Технология соды. М:Химия, 1975
12
Зайцев И.Д., ТкачГ.А. Производство соды.
М:Химия, 1986
13 Мойжес И.В. руководство
по анализу в производстве фосфора, фосфорной кислоты и удобрений. Л:Химия,
1973.
14 Методы анализа
фосфатного сырья, фосфорных и комплексных удобрений – Л,Химия, 1975.
15
Позин М.Е. руководство к практическим занятиям
неорганических веществ. Л:Химия 1980.
16 Лапкина е.Д., Горобец
Л.И. Сборник унифицированных методов анализа сырья, побочных продуктов и
технологических отходов в производстве фосфора. - Чимкент, 1978.
17 Кельман Ф.Н. Методы
анализа при контроле производства серной кислоты и фосфорных удобрений.
–М:Химия., 1963
18 Атрощенко В.И., Каргин
С.И. Технология азотной кислоты –МХимия,1970
19 Амелин А.Г. Технология
серной кислоты – М:Химия, 1983
20 Воскресенский П.И.
Техника лабораторных работ – М:Химия, 1973
21
Г.М.
Гильманова, Г.П. Попова, Л.И. Миркина,
Е.С. Бугенов, А.С. Сейтмагзимов Методические указания к выполнению лабораторных
работ по технологии неорганических веществ для студентов специальности
25.02-Шымкент: КазХТИ, 1990, 55с.
22
Г.М.Гильманова,Г.П.Попова
Методические указания к выполнению лабораторных работ по технологии отраслевого
производства для студентов специальности 07.04-Шымкент. КазХТИ,1999
23 Методы анализа фосфатного
сырья, фосфатных и комплексных удобрений-Л: Химия,1975