Кіріспе

 

            Лабораториялық жұмыстар бейорганикалық заттардың технологиясын іс-тәжірбие жүзінде  оқып үйренуді, берілген өнімді алу процесін  үйрену, сонымен қатар  оны өндірістегі алынған өнімен салыстыру.

            Ең негізгі мақсат химиялық технологияда лабораториялық іс-тәжірбие болып табылатындықтан оның жүргізу бірінші этап болып табылады.

            Студент  өздігінен лабораториялық жұмысты орындауға міндетті. Ол барлық химиялық және физико-химиялық әдістер пайдалану арқылы  технологиялық параметрлердің сақтауы қажет. Бұл студентті өздігінен кейбір мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

            Әдістемелік нұсқау  8 лабораториялық жұмыстан тұрады. Олардың әрқайсысы  мақсаттан және тапсырма, қондырғы сипаттамасы, техникалық және инструменталдық құралдан, жалпы процесстің сипаттамасынан, қондырғы сипаттамасынан , лабораториялық жұмысты орындаудан және оны талдаудан, бақылау сұрағынан тұрады. Лабораториялық жұмыс 2-3 адамнан бірігіп жасауға раналған. Жұмысты орындау алдында  студенттер алдымен нұсқау алуы қажет.  Жұмысты орындап болған соң  әр студент  оны қорғап өткізеді.  Студенттер кредит санына және сағат санына байланысты 5-8 жұмысты орындайды.

             Жұмыстың жазылғандығы өндірістік  режимдерге жақын.

             Әдістемелік нұсқау  химиляқ заттардың технологиясы мамандығының стандартына сәйкес жасалынған.

 

№ 1 АММОФОСТЫҢ АЛЫНУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ САПАСЫН

ТЕКСЕРУ (3 сағат)

 

1 Жұмыстың мақсаты мен міндеті :  аммофостың  алынуын оқып үйрену және оның сапасын бақылау.

 

2  Үрдістің сипаттамасы

Аммофос – құрамында екі қоректі элементі бар (азот және фосфор) жоғары  шоғырлы күрделі тыңайтқышқа жатады. Өндіруге қолданылатын алғашқы шикізаттың түріне байланысты оның құрамында 41...52% сіңірімділік Р2О5 және 9…13% N  болады.

Аммофос экстракциялық немесе термиялық фосфор қышқылдарын аммиак газымен бейтараптаңдыру жолымен алынады.

 

H3PO4 + NH3(г) = NH4H2PO4 + 147кДж                          (1)

          H3PO4 + 2NH3(г) = (NH4)2HPO4 + 215кДж                       (2)

H3PO4 + 3NH3(г) = (NH4)3PO4 + Q                                   (3)

 

        Фосфат аммоний тұздары тұрақсыз қосылыстарға жатады: аммоний дигидрофосфаты 1000С, аммоний гидрофосфаты 700С, ал аммоний үшфосфаты 25…300С температура ыдырай бастайды. Сол себептен аммофостың құрамы 80…90% аммоний дигидрофосфат, 10…20% аммоний гидрофосфат тұздарынан тұрады.

Егерде  аммофосты алуға экстракциялық фосфор қышқылы (ЭФҚ) қолданылса, оның  құрамындағы темір, алюминий, магний, сульфат кальцийлер де аммиакпен әрекеттеседі. ЭФҚ құрамындағы H2SO4 және H2SiF6 қышқылдары да аммиакпен бейтараптанып тұздар құрайды:

 

2NH3 + H2SO4 = (NH4)2SO4                                                                                 (4)

2NH3 + H2SiF6 = (NH4)2SiF6                                                                                (5)

 

     ЭФҚ-нан бейтараптандырып алынған аммофоста суда еритін фосфаттарға: NH4H2PO4, (NH4)2HPO4, (NH4)2SO4, (NH4)2SiF6, цитрат аммоний ерітіндісінде еритіндерге: ALPO4 2H2O, FePO42H2O, CaHPO4 2H2O NH4(Fe,AL)(HPO4)2 0,5H2O, NH4MgPO4 2H2O жатады. Осы  екі түрдегі фосфаттардың қосындысы сіңірімділік фосфаттар деп аталады. Аммофостың құрамында жоғарыда келтірілген қосылыстардан басқа фторид, фторидсиликат, гипс тағы басқа қоспалар да болады.

 

3 Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Газ тәрізді аммиактан аммофосты алу  қондырғысы

Электплитасы

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

Фотоколориметр

 

4 Жұмыстың орындалу тәртібі

      Лабораторияда аммофосты аммиак газының қолданылуына байланысты үш әдіспен алуға болады. Лаборатория қондырғысының үлгісі 1 суретте келтірілген.

 

 

 

1        –сурет -Аммофос алыну қондырғысының үлгісі

 

1.      Аммиак баллоны

2.      Ресивер

3.      Реометр

4.      Термостат

5.      Реактор

6.      Былғауыш

7.      3-жолды кран

8.      Барботер

9.      Бақылау термометрі

10.  Қыздырғыш

11.  Термореле

12.  Контакт термометрі

    3.1. Баллонан  аммиакты жіберу жылдамдығын реометр арқылы реттейді. Ол үшін үшбағытты кранды «а» жағдайына көшіреді, яғни аммиакты ауаға жібереді. Реометрмен /3/ керекті жылдамдақта аммиакты жіберуді реттегеннен кейін, үшбағытты кранды «в» жағдайына көшіреді, яғни аммиакты фосфор қышқылы арқылы жібереді. Алдын ала аммиактың жылдамдығы мен  мөлшерін біліп, фосфор қышқылын  бейтараптандыру процесінің  керекті уақытын есептеп табу керек. Үздіксіз аммиактың жылдамдығын реометрмен бақылап тұру керек. Егер аммиактың жылдамдығы төмендесе, онда барботер  тұздармен бітеліп қалғандығын білдіреді. Бейтараптандыру процесін  pH арқылы бақылайды. PH көрсеткіші 4 пен 6-ның арасында болу керек. Егерде pH – метр приборы болмаса pH бақылауы әмбебап индикатор қағазы арқылы орындалады. Бейтараптандыру процесін 60-800С аралығында жүргізу керек. Берілген температураны контакт термометрі 12 арқылы реттейді. Бейтараптандыру процесі біткен соң барботерді ерітіндіден шығарып, үшбағытты кранды “а” жағдайына көшіріп, аммиак баллонын жабады. Жалпы аммиактың шығынын табу үшін орта жылдамдықты (мл/мин) бейтараптандыру уақытына көбейтеді.

   3.2.  Аммиак газын аммиак суын қыздыру арқылы алуға болады.Оның қондырғысы аммиак құйылған колбадан, газды шығаратын түтіктен, ол түтіктің бір шеті фосфор қышқылының ерітіндісіне түсу керек. Фосфор қышқылы бар колбаны термостатқа орналастырған абзал. Термостатта температура 30…400С-да болу керек. Бейтараптандыру процесін pH  арқылы бақылайды.

   3.3.   Бейтараптандыруды аммиак суымен де (25% NH4OH)    істеуге   болады.   Бұл жағдайда жоғары концентрациялық (30...40% P2O5) алу керек. Фосфор қышқылын  бейтараптандыруды 20...30 минут уақыт ішінде 30...400С- те жүргізеді. Аммиак суын тамшылатып бөлу үренкесі арқылы жіберу керек.

      Осы үш әдістің қайсысымен болсын алынған қоймалжың ерітіндіні фарфор тарелкесіне салып кептіреді. Кептіргенде әлісін - әлсін шыны таяқшамен араластырып тұру керек. Кептіру 60…700С температурада кептіру шкафында орындалады. Кептіру уақытын белгілеуі керек.  Кептірілген аммофосты өлшейді де, ылғылдығына, азотқа және сіңірімділік P2O5 – ке   талдау жасайды. Табылған керекті заттарды (P2O5, N) оның қосындысын құрғақ түріне есептеу керек. Алынған нәтижелердің сандарын стандарт көрсеткіштерімен салыстырады.

 

5. Талдаулардың орындалу әдістемесі

(ГОСТ 20851-75, ГОСТ20851.3-93, ГОСТ 20851.4-75)

 

5.1 Аммофостың ылғалдығын анықтау

 

Өнімнің 5 г (g1) 0,001г. дәлдікке дейін өлшеп алып, бюкске салып кептіру шкафында 600С температурада тұрақты салмағына дейін ұстау керек. Шкафтан соң аммофосты эксикаторда суытып, өлшейді (g2).  Оның ылғалдығын мына формуламен анықтайды:

 

5.2 Сіңірімділік түріндегі  P2O5- ті анықтау

 

      1 г. өнімді 0,001г дәлдікке дейін өлшеп 500 см3  көлемдегі колбаға салады. Оған 150см3  0,2м трилон Б ерітіндісін (93+30С қыздырылған) құйып, 15 минуттай шайқағыш аппаратта шайқайды. Сонан соң колбаның көлемін  500 см3 дейін сумен жеткізеді. Оны сүзіп бірінші  бөлігін төгіп тастап, 1 мл. аликвотты пипеткамен алып 100 мл. көлемдегі колбаға салады. Оған  2 мл концентрлік тұз қышқылын, 10 мл. су құйып ақырын 5-10 минут қайнатады. Оны суытады да 20 мл су және 25 мл «Г» ерітіндісін құяды. Одан кейін көлемін 100 мл. дейін сумен жеткізіп, оны светофильтр №4 пен фотоколориметрде оптикалық тығыздығын анықтайды. Анықтау салыстырушы ерітінді арқылы орындалады. Оптикалық тығыздықтың мөлшерімен калибрленген график арқылы оған сәйкес P2O5 – тің массасын  табады. Оның массалық үлесі, %:

бұл жерде    а - P2O5 – тің графикпен табылған массасы, мг.

        g - өнімнің талдауға алынған нақты мөлшері, г.

 

5.3 Формалин әдісімен азотты анықтау

Формалин аммиакпен әрекеттесіп чексаметилентетрамин (уротрапин) N4(CH2)6  құрайды.  Бұл реакция сұйытылған аммоний тұздарының ерітіндісінде эквивалентік мөлшерде фосфор қышқылын бөледі. Бөлінген фосфор қышқылын фенолфталейн индикаторы арқылы натрий сілтісінің ерітіндісімен титрлейді.

 

4NH4H2PO4 + 6CH2O = N4(CH2)6 + 4H3PO4 + 6H2O                    (6)

 

5 г аммофостың шақты мөлшерін (0,001 г дейін дәлдікпен өлшенген) 500 см3   көлемдегі колбаға салып, оған 400 см3  су құяды. Колбаны тығындап 30 минут шайқайды. Сонан соң көлемін 500 см3  дейін сумен толтырады да сүзеді. Аликвоттан 50 мл алып 250мл конустық колбаға салып, оған 2-3 тамшы фенолфталейн тамызады. Егерде  ерітінді түссіз түрге айналса, 0,1 м  NaOH ерітіндісімен қызғылт түріне дейін бейтараптандырады. Сонан соң 10-15 мл фенофталейнмен бейтараптандырылған формалин ерітіндісін құйып, 0,1 м NaOH ерітіндісімен жұтаң қызғылт түріне дейін титрлейді.

Азоттың мөлшер үлесі,  %.

    немесе     

 

бұл жерде:  в – 0,1 м NaOH ерітіндісінің титрлағанда кеткен көлемі, мл.

                   g3 –  өнімнің талдауға алынған шақты мөлшері, г.

            0,0017 – аммиактың 1 мл 0,1 м ерітіндіге сәйкес массасы.

 

6        Нәтижелерді өңдеу

 

Тәжірибе бойынша анықталған P2O5  бен N мөлшерлерін ылғалсыз өнімге есептеледі. Керекті заттардың суммасын табады да, оны стандартты көрсеткіштермен салыстырады.

Тәжірибенің нәтижелерін төмендегі кестеге түсіреді.

 

1-Кесте-Тәжірибенің нәтижелері мен жағдайлары

 

жағдайы

нәтижелері

CH3PO4

P2O5 %

t  бастапқы

оС

бастапқы уақыты мин.

pH

NH3 көлемі VNH3

toC

CN

Cp2O5

CN/ Cp2O5

 

 

 

 

m

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4        Тексеру сұрақтары

1        Аммофостың сапасын қандай көрсеткіштермен анықтайды?

2        Аммофостың құрамына нендей қосылыстар кіреді?

3        Аммофостың кептіру температурасын дәлелдеңіз.

4        Жұмыстың орындалу тәртібін айтыңыз.

5        Аммофостағы P2O5 – пен N табу методтарын айтыңыз.

 

Тапсырма: Соңғы  өнім немесе негізгі компонентер  бойынша  есептеп аммофос алу.

 

№ 2  СИЛЬВИНИТТЕН ХЛОРИД КАЛИЙ ТҰЗЫНЫҢ АЛЫНУЫ

(3 сағат)

 

     1 Жұмыстың мақсаты – хлорид калийді сильвиниттен галургия әдісімен алынуын, ерігіштік айна арқылы есептеудің және бастапқы, соңғы запттардың құрамында NaCl  және КСl – ға талдау жүргізу .

 

2 Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Сильвинитті алуға арналған айналдырғышы бар термостат

Электплитасы

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

 

3 Жұмыстың орындалу тәртібі

  Лабораторияда жұмысты 250...500 мл. көлемдегі араластырушысы мен термометрі бар ыдыстарда алып барады. Бос реакторды араластырушысы мен техникалық таразыда өлшейді. Сонан соң оған берілген тапсырма бойынша ерітінді құяды. Ерітіндінің құрамында 12,5% КСl және 18,5% NaCl болады. Бұл ерітіндінің құрамы КСl  кристалдандырып алынған соң, қалған ерітіндінің құрамына сәйкес. Реакторды термостатта ұстап, оңдағы температураны 1000С–қа жеткізеді. Лабораториялық қондырғы 1-суретте бейнеленген. Реактордағы температура 1000С–қа жеткен соң, оған есептелген сильвинитты болмаса, жасанды қоспаны қосады. Оларды араластырып ерітуді 1...1,5 сағатқа созады. Осы уақыт ішінде сүзу үренкесін дайындап, сүзуді ыстық күйінде жүргізеді. Реактордегі ерітіндіні берілген уақыт өткен соң, ыстық күйінде сүзеді. Фильтратты күн бурын өлшенген стақанға жинап, сүзу біткен соң, стақандағы фильтратты және ылғалды түнбаны өлшейді.

Реакторды  250С  дейін суытып түнбаға түскен КСl  тұзын сүзіп, оны өлшейді. Ылғалды КСl  тұзының 2...3 г. шақты мөлшерін алып, ылғалдығына анықтама жүргізеді. КСl  тұзын 100...105 0С кептіреді. Алынған хлорид натрий және калий тұздарына жандыру фотометрімен талдау жасайды.

 

2- сурет-Сивинитті алу қондырғысы

 

1.      мотор                           4. реактор

2.      араластырғыш           5. электроплитка

3.      термометр                 6. мұздатқыш

 

 

3- Сурет-25 және 100оС NaCl – KCl – H2O  жүйесінің ерігіштік айнасы

Нүктелердің координаттары:

      E250C =2036%NaCl;   11,2%KCl 

      E1000C =21,5%KCl;  16,9%NaCl

 

      n1=20%KCL;  9%NaCl

 

     n=12,5%KCl;  18,5%NaCl

Шығару

1 есеп. n  нүктесіндегі 100г. минералдық ерітіндінің құрамында12,5% KCl және 18,5 % NaCl бар. Жүйенің KCl-NaCl-H2O (3-сурет) айна ерігіштігі арқылы ерітіндіге қосатын сильвиниттың санын, ерітіндіні суытқанда тұнбаға түсетін  KCl  тұзының мөлшерін табыңыз. Қосатын сильвиниттың қүрамыңда 25 % KCl және 75% NaCl тұздары бар. KCl-NaCl-H2O  жүйесінің ерігіштік айнасын төмеңдегі 2 кесте арқылы сызыңыз.

 

2- ке с т е 

 

№

 

нүктелер

Суйық күйі,

Тепе-теңдіктегі қатты күйі

NaCl

KCl

H2O

1

 

2

 

3

 

4

 

5

 

6

C

 

B

 

E25

 

C

 

B

 

E100

27

 

-

 

11,2

 

36

 

-

 

21,5

-

 

26,5

 

20,36

 

-

 

27,7

 

16,9

73,5

 

68,44

 

72,3

 

61,6

KCl

 

NaCl

 

KCl+NaCl

 

KCl

 

NaCl

 

KCl+NaCl

 

 

KCl-NaCl-H2O  жүйесінің ерігіштік айнасын тадайық (3 сурет). Изотермада E25 E100 - екі тұзбен қаныққан эвтоникалық нүктелер болып C’E100 мен C’E100 сызықтары ерітіндінің KCl тұзымен қаныққанын көрсетеді. 25°С  KCl - тұзының кристалдану ауданы В E100 В” үшбұрыштарының ішінде жайғасқан. Берілген жүйені ІОО°С -тан 25°С -қа суытқанда KCl тұзы ғана кристалданады, ал NaCl тұзының мөлшерлі саны эвтоникалық ерітіндіде көбейеді.

Шешуі:   Ерігіштік айна арқылы (3-сурет) сильвиниттің құрамы  S нүктесінде болғанда, 100г. ерітіндіге қосатын сильвиниттың саны К нүктесі болып табылады: 

бұл жерде    SK = 75 – 37 = 38  кесіндісінің ұзындығы

                     Кn  = 37- 18,5 = 18,5 кесіндісінің ұэындығы.

      Gs-100г аналық ертіндінің  құрамдағы массасы (жағдай  бойынша).

                  Оған қосатын сильвиниттың мөлшері

 

 

   Ерітіндіде қосылған сильвиниттен 48,68 · 0,25 = 12,9г.  KCl ериді, ал NaCl тұнбада қалады. Ерітіндінің массалық саны жүйенің құрамы  К  болғанда:

 

G E100 = 100 + I2,9 = II2,9 г.

 

Ерітіндінің массасын айна бойынша кесінділердің ережесімен де  есептеуге болады. Мысалы, жүйенің құрамы  К-   болғанда сүйық күйінің құрамы E100  болып, қатты кұйінің құрамы В нүктелерімен белгіленеді. Егерде жүйенің массасы 148,68 . болғанда, қатты күйінің  В  нүктесіндегі құрамын  Х   деп белгілесек, сұйық күйінің E100  нүктесіндегі құрамының массасы 148,68 - X болады. Кесінділер ережесі бойынша:

 

 

 Х=  GB = 36

G

 

Сонымен, екі түрлі жолмен есептегендеде нәтижесі бірдей болғанын көреміз.

 

Енді ерітіндідегі NaCl тұзының массасы:

 

 

(E100 - қүрамы, айна бойынша 21,52 % KCl   және  16,9%NaCl). Ерітіндіні 25°С дейін суытқаңда онан  KCl. кристалданып тұнбаға түседі де,  тұзының бәрі ертіндіде қалады. Ерітіндіні 25°С дейін суытқанда  n  нүктесіндегі ерітіндінің құрамы белгілі. Ол айна бойынша 12,5% KCl, 18,5% NaCl  тұздарынан түрады.

n  нүктесіңдегі қалған ерітіндінің массасы:

Енді ілім бойынша, ерітіндіден бөлінген  KCl тұзы:

II2,2- 100 = 12,2г.

Циклді қайталау үшін, ерітіндіге қосылатын сильвиниттың мөлшері:

 

 

Тұнбада қалатын  NaCl тұзы:    48,68 -12,2 = 36.48г.

Регенеративтік ерітіндінің  E100  нүктесіндегі массасы:

100 + 12,2 = 112,2I г.

Сонымен цикл бітеді, оны қайталауға болады.

2 - есеп.   Берілген ерітіндінің құрамы: 50% KCl, 6% NaCl және 44% H2O (Д нүктесі). 100 г ерітіндіні ІОО°С дан 25°С -қа дейін суытқанда кристалдану процесін бақыланыз және бөлінген құрамдастардың мөлшерін есептеңіз.

Шешуі:  С мен   Д нүктелері арқылы түзу сызық жүргізіп, оны C’E25 қисық сызығымен түйіскен n, нүктесімен белгілейік. n, нүктеде ерітіндінің құрамында 20% KCl мен  9%NaCl тұзынан түрады. Ерітіндіні 25°С - ға дейін суытқанда, онан KCl кристалданады, ал NaCl мен судың массалары өзгеріссіз қалады. Ерітіндінің n,  нуктесіндегі массасын өзгермейтін құрамдас -  NaCl арқылы табамыз. Ерітіндінің мөлшерін қатынас арқылы табуға болады.

 

Кристалданған KCl  тұзы:                100 - 66,7 = 33,3 г.

 

4Талдаулардың әдістемесі

        

        4.1 Сильвиниттің ылғалдығын анықтау

 

    0.001г дәлдiкке дейiн өлшенген бюксқа 1…2г ылғалды сильвинитті салып өлшейдi. Сонан соң бюксты шкафта 100...1100С температурада тұрақты салмаққа дейiн кептiредi. Әр 2 сағатта салмағын өлшеп тұру керек. Кептiрiлген преципитат хлорид кальций бар эксикаторда суытылады. Эксикаторда суытылған сильвинитті өлшейдi. Сильвиниттің ылғалдығы төмендегi формуламен есептейдi:

 

W = (g - g1) × 100%  / g

 

Бұл жерде: g - кептiрiлуге дейiн сильвиниттің салмағы, г.

                    g1 - кептiрiлген сильвиниттің салмағы, г.

 

4.2  NaCl тұзының құрамындағы Na-дің мөлшерін анықтау

 

   0,0002 г дәлдікке дейін өлшенген 0,5  NaCl стаканға салып, оған 300 мл. дестилденген су құйып қайнағанша қыздырады. Ерітіндіні 500 мл көлемдегі колбаға сүзеді де көлемін сумен белгіге дейін жеткізеді W (негізгі ерітінді). Онан пипеткамен 5 м. алып 100 мл  көлемдегі белгіленген колбаға құйып, оның көлемін белгіге дейін сумен жеткізеді де жалынды фотометрмен Nal мөлшерін табады.

 

 

бұл жерде:  в – Na тұзының графикпен табылған саны, мг/л

                     m – тұздың шақты мөлшері, г.

                     w – тұздың ылғалдылығы, %.

                     V –  аликвот

 

4.3 KCl тұзындағы құрамындағы К-дің мөлшерін анықтау

 

0,0002 г дәлдікке дейін өлшенген 0,5 г KCl  тұзын стаканға салып, оған 300 мл дестилденген су, 3 мл шоғырлы күкірт қышқылын құйып қайнағанша қыздырады. Қайнатуды 10 минуттай уақытқа созады. Оны суытады, егер тұнба болса сүзеді. Сүзуді 500 мл белгіленген колбаға жасайды да, түнбаны хлор ионы жоғалғанша сумен шаяды. Сонан соң көлемін сумен белгіге дейін толтырады W (негізгі ерітінді). Осы колбадан пипеткамен 5 мл алып 100 м. көлемдегі белгіленген колбаға қүйып, оның көлемін белгіге. дейін сумен толтырады. Осы ерітіндіден KCl  тұзының мөлшерін жалыңды фотометрде анықтайды. K массалық мөлшерін пайызбен анықтайды.

бұл жерде:   а – K тұзының графикпен табылған саны, мг/л

                     m – KCl тұзының шақты мөлшері, г

                     w -  KCl тұзының ылғалдығы, %.

                     V –  аликвот

 

4.4 Хлорды аргонометриялық әдіс арқылы анықтау

 

            Индикатор ретiнде 3 валенттi темiр иондарын қолданып, роданид аммониiнiң ерiтiндiсiмен титрлейдi, күмiс нитратының артық мөлшерiмен хлоридты тұндырады.

 

 Талдау жүргiзу

 

            Талдау жасауға алынған мөлшердi және аликвотты сыйымдылығы 250 см3 конусты колбаға қоямыз, оған 50 мл су, 5 мл азот қышқылы, 0,1 н 10 мл дәлдiкпен AgNO3 ерiтiндiсiн қойып, темiраммонийлi квасцты түндыру коагуляциялау үшiн және күмiс нитратының артық мөлшерiн 0,1 н бойына түрақты әлсiз ашық-қызыл түстiң пайда болуына дейiн титрлейдi.

            Сонымен қатар жоғарыда келтiрген реактивтердiң бәрiн қолданып, бос үлгiге талдау бiруақытта жүргiзiлiп отырады.

 

  Есептеу:   Хлоридтердiң % құрамын мына формуламен есептейдi.

 

% СI  = (VxNHCVS - VNHCNS) · W · K · 3,546 ·100 /  m · a ·1000

 

мұндағы: Vx -бос үлгiнi тирлеуге кеткен, 0,1 н роданид аммоний      ерiтiндiсiнiң

                          мөлшерi, мл.

        V - талдау жүргiзген үлгiге кеткен 0,1 н роданид аммоний    ерiтiндiсiнiң  

               титрлеуге жұмсалған көлемi, мл

       W – негізгі ерітінді

       K - 0,1 н роданид аммоний ерiтiндiсiнiң нормальдылық     коэффициентi.

 3,546 - хлор мөлшерi, 1 мл 0,1 н AgNO3 ерiтiндiсiнiң эквиваленттiк құрамы.

       m - үлгiнiң өлшенген массасы, г.

        a - талдау жүргiзiлетiн ерiтiндiнiң аликвоттық бөлiмi, мл.

 

5 Тәжірибенің нәтижелерін өңдеу

 

Нәтижелерді төменгі кестелер арқылы беріңіз

3- кесте - Бастапқы мәліметтер

Операцияның аттары

Операцияның алып барғандағы жағдайы

Алғашқы ерітіндінің құрамы

уақыт,

мин

tH, 0C

tk, 0C

 

жалпы массасы, г.

H2O                                     %

KCl           %

NaCl                 %

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
4- кесте- Алынған нәтижелер

Операцияның аттары

Операцияның  жағдайы

Алғашқы ерітіндінің құрамы

уақыт,мин

tH, 0C

tk, 0C

жалпы       массасы, г.

H2O  %

KCl   %

NaCl %

 

 

 

 

 

 

 

 

6  Тексеру сүрақтары

 

1.      KCl-NaCl-H2O жүйесінің айна ерігіштігі арқылы процестің циклын айтып беріңіз.

2.      Құрамы белгілі сильвиниттен бөлгенде түнбаға түсетін KCl мен NaCl тұздарының мөлшерін ілімдік жолмен есептеуді айтып беріңіз.

3.      Жұмыстың орындалу тәртібі.

4.      Талдаулардың методикаларын айтып беріңіз.

5.      Калий және натрий тұнбаларына талдау әдісі

 Тапсырма.  Белгілі бір құрамдағы сильвиниттен калий хлорды алу. Ерігіштік диаграммасын құру және өнімнің шығымын есептеу

 

 

№3 ҮШПОЛИФОСФАТ НАТРИЙДІҢ  АЛЫНУЫ(8 сағат)

 

 

1 Жұмыстың мақсаты: Үшкөпфосфат натрий өндірісімен танысу, есептеу арқылы лабораториялық жағдайда алу және оның сапасын анықтау

           

2   Үрдістің  сипаттамасы

 

Үшполифосфат натрий техникалық түздарға жатады. Үшполифосфат натрий кiр жуатын, тазартушы және ағартушы заттардың өндiрiстерде қолданады.

            Үшполифосфат натрий өндiрiсте алыну жолы бiрнеше сатыдан тұрады.

1.       Фосфор қышқылын карбонат натрий тұзымен бейтераптап, моно- және динатрий фосфат тұздарын алады:

 

2,5Na2CO3+3H3PO4 = NaH2PO4+2Na2HPO4+2,5CO2+2,5H2O        (7)

 

Бейтераптандыру процесі және келесі сатылары ортофосфат ертінділерінің концентрациясына, температурасына, натрий тотығымен фосфор тотығының мольдік қатынасына (металдық титр) және басқа факторлерге байланысты болады. Іс жүзінде бейтерпатандыру 80-900С аралығында өткізеді. Фосфор қышқылының концентрациясы 42-45%. Бейтерпатандыру дәрежсеін ұстаумен бақылайды.

2.Алынған ортофосфат натрий тұздарының ертінділері таза болу үшін оны сүзеді.

3.Фильтрден шыққан ортофосфат натрий тұздарын кептіру аппаратында сузыдандырады. Кептіргенде ертіндідегі  гигроскопиялық суды ажыратады. Кептіру аппаратына берілетін газдың температурасын кірісінде 4000С шығысында 130-1400С ұстайды. Кептірліген тұз аппараттан 1200С шығады.

4. Сусыз  моно- және динатрий фосфат тұздарын қатты қыздыру процесі. Қақтау үрдісінің қорытынды теңдеу келесі реакциямен жазылады:

2Na2HPO4  + NaH2PO4  =Na5P3O10  +2H2O          (8)

2,5Na2CO3  + 3H3PO4  = Na5P3O10  +1,5H2O +2,5CO2   (9)

 

3.Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Темростат

Электплитасы

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

Муфельді пеш

Техникалық және аналитикалық таразы

 

4 ²øïîëèôîñôàò íàðòèéäiº àëûíó ò´ðòiái

 

            Òåðìîñòàòòàµû êîëáàµà 1, åñåïòåëiíãåí ôîñôîð ¶ûø¶ûëûí ¶½éûï, îíû áåðiëãåí òåìïåðàòóðàµà äåéií ¶ûçäûðàäû. Ñîíàí ñîº áåðiëãåí  òåìïåðàòóðàäà àç –àçäàï ¾ðåíêå /2/ àð¶ûëû åñåïòåëiíãåí ñîäàíû ò¼ãåìiç. Áåéòàðàïòàíäûðó ïðîöåñií 1-2 ñàµàò àðàëûµûíäà æ¾ðãiçåäi. Áåéòàðàïòàíäûðó áiòêåí ñîº, ¾øìîéûíäû êîëáàíû òåðìîñòатòàí àëûï, εàí åñåïòåëiíãåí ì¼ëøåðäå   NÍ4NO3 åðòiнäiñií ¶½ÿäû. Åрiтiндi ¶оспалармен лайланса оны сѕзу керек /кјк лента/. Сѕзiлген ертiòiíдi фарфîð тарелкасына ¶Ѕйып, шкафта 100-1050С –та сусыздандырады. Сусыздандырылµан тЅздарды 350-4000С муфель пешiнде 20-30 минут ¶ыздырады. ¬ыздырылµан тЅзды суытыï јлшейдi. Сонан соє ондаµы жалпы Р2О5 оныº 1%-òiê åðòiíäiñiíiº ðÍ ê¼ðñåòêiøií àíû¶òàéäû.  Табылµан  жалпы Р2О5 саны ар¶ылы  Na5Р3О10 есептейдi. Алынµан јнiмнiє сапасын стандартты¶ јнiмiнiє сапасын салыстырады.

Вариант 2

Осы вариант бойынша берiлген јнiмдi аëу ѕшiн, тиiстi ортофосфат натрий тЅздарыныє мјлшерлерiн есептеу керек. Їндiрiсте алынµан ортофосфат натрий тЅздарыныє ¶Ѕрамында кристаллогидратты¶ сулар бар. Мысалы Na2HPO4·12Н2О æ´íå   NaH2PO4·2Н2О    /2/ теєдеу ар¶ылы ґрекетiлердiє шыµынын табуда  Na2HPO4 пен NaH2PO4 мольдiк ¶атынасын

1: 2 деп алу керек.

Ìûñàëû: Åãåðäå ò½çäàðäà 99,8% NaH2PO4 *2Н2О  ìåí 99% Na2HPO4 *12Н2О áîëñà, 100ã ¾øïîëèôîñôàò íàòðèé àëó ¾øií ò½çäàðäûº øûµûíûí òàáûºûç.

NaH2PO4 ·2Н2О  шûµûíû:

100·15·100/368·99,8=42,5г.

б½ë æåðäå:  156 ìåí 368 -  NaH2PO4 ·2Н2О  ìåí Na5P3O10 ìîëÿðëûқ ìàññàëàðû.

99,8 – ò½çäàµû  NaH2PO4  ñàíû,  %   

NaH2PO4 · 12Н2О øûµûíû

100·368·100·2 /368·99=196,5г.

 

Åêiíøi âàðèàíòïåí Na5P3O10    àëûíóû.

 

            Àлäûí àëà ¼ëøåíiлãåí ôàрôîð òàðåëêàñûíà åñåïòåëiíãåí NaH2PO4·2Н2О    ìåí Na2HPO4 ·12Н2О ò½çäàðû ñàëûï ìóôåëü ïåøiíäå 340-4000Ñ òåìïåðàòóðàäà 20-30 ìèíóò ¶ûçäûðàìûç. 350-4000Ñ òåìïåðàòóðàäà  ò½çäàð àðàñûíäà ò¼ìåíäåãi ðåàêöèÿ æ¾ðåäi.

2 Na2HPO4  = Na4P2O7 + Н2О (10)

NaH2PO4 = NaPO3 + Н2О       (11)

Na4P2O7 + NaPO3 = Na5P3O10  (12)

 

Ñîíàí ñîº îíû ñóûòûï ¼ëøåéäi, îíäàµû æàëïû  P2O5 æ´íå îíûº

 1 %–òiê åðòiíäiñiíiº ðÍ ê¼ðñåòêiøií àíû¶òàéìûç. Æàëïû  P2O5 àð¶ûëû  Na5P3O10 ì¼ëøåðií åñåïòåï îíûº ñàïàñûí ñòàíäàðòòû ñàïàñûìåí ñàëûñòûðàäû.

4- сурет-Үшкөпфосфат натрий алу қондырғысы

1-колба; 2-үренке; 3-қайтарымды тоңазытқыш; 4-матор; 5-араластырғыш

5 Òàëäàóäûº îðûíäàлó ´äiñi

Æàëïû Ð2Î5 –òi àíû¶òàó

 

     0,0005 ã ä´ëäiêêå äåéií 2,5ã ¼íiìäi 400ñì3 ê¼ëåìäåãi ñòàêàíµà ñàëûï, ¾ñòiíå 100ñì3 ñó 5ìл øîµûðëû àçîò ¶ûøûëûí ¶½ÿäû. Åðiòiíäiíi 10 ìèнóò ¶àéíàòàäû äà ñóûòûï, ñîíàí ñîº 2-3 òàìøû ìåòèëîðàíæ èíäèêàòîðûí òàìûçûï, øûíû òаÿ¶øàìåí àðàëàñòûðà îòûðûï, 2М NaОН  åðòiíäiñiìåí áåéòàðàïòàíäûрàäû. Áåéòàðàïòàíäûðóäû åðòiíäiíiº ¶ûçµûëò ò¾ði ¶ûçµûëò ñàðû ò¾сiíå àóûñ¶àíøà òî¶òàòïàéäû. Ñîíàí ñîº òàÿ¶øàíû àçµàíòàé ñóìåí øàéûï, ñòàêàíäû ìàãíèòòi àðàëàñòûðµûø¶à ¶îÿäû. Øûíû ýëåêòðîäû áàð  ïîòåíöèîìåòðìåí  áþðåòêàäàí 1М NaОН  åðòiíäiñiìåí òèòðëåï ðÍ 6,4-êå æåòêiçåäi. Îñûäàí êåéií òèòðëåóäi ðÍ 9-µà æåòêåíøå òîқòàòïàéäû.

Æàëïû  Ð2Î5-òûº ì¼ëøåðëi ¾ëåñi, %:

ÕÐ2Î5= V·0,071·100/2,5

 б½ë æåðäå: V-1Ì NaОН   åðòiíäiñiíiº ðÍ-òûº 4 òåí 9-µà äåéiíãi êåòêåí ê¼ëåìi, ñì3

                   0,071-  1 ìë 1Ì NaОН     åðòiíäiñiíå ñ´éêåñ Ð2Î5  –òûº ñàíû, ã

ÆàëïûÐ2Î5-òiº ì¼ëøåðëi ñàíû àð¶ûëû ¼íiìäåãi  Na5P3O10 ì¼ëøåðií åñåïòåéäi:

А =1,7277·ÕÐ2Î5

Á½ë æðäå 1,7277- Ð2Î5 -òi   Na5P3O10 -µà àéíàëäûðûï åñåïòåéòií êîýôôèöèåíò, îíû ìûíà ¶àòûíàñïåí òàáàìûç.

368/1,5·142

á½ë æåðäå:368   бåí 142– Na5P3O10 мен Ð2Î5 -òûº ìîëÿðëû¶ ìàññàëàðû.

ƽìûñòûº í´òèæåëåðií ò¼ìåíäåãi êåñòåëåð àð¶ûëû ¼ºäåéäi

 

5-кесте-Àлµàø¶û åñåïòåëiíãåí í´òèæåëåð       

Îïåðàöèÿ àòòàðû

Îïåðàöèÿíû ¼òêiçóäåãi æàµäàéëàð

Óà¶ûò, ìèí

Òåìïåðàòóðà, 0Ñ

Í3PO4,

шîµûðû,%

 

Í3PO4 мјлшерi, г/мл

NÍ4NO3

 

 

 

 

 

 

 

6 -Êåñтå - Àëûíµàí í´òèæåëåð

Îïåðàöèÿ àòòàðû

Îïåðàöèÿíû ¼òêiçóäåãi æàµäàéëàð

Óà¶ûò, ìèí

Òåìïåðàòóðà,0Ñ

Na5P3O10салмаµы,г

P2O4 саны,%

1%-т3к ертiндiнiє рН

 

 

Тарелканыє салмаµы г

 

Na5P3O10мјлшерлi ѕлесi,%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 Òåêñåðó ñ½рà¶òàрû

1.      ²øïîëèôîñôàò íàòðèéäiº ¼íäiðóäåãi ñàòûëàð

2.      Ñоäàíûº æ´íå ôîñôîð ¶ûø¶ûëûíûº øûµûíäàðû åñåïòåóäi ò¾ñiíäiðiºiç

3.      ƽìûñòûº îðûíäàëó ´äiñi

4.      Ð2Î5–êå æ¾ðåòií òàëäàóäûº æåëiñií ò¾ñiíäiðiºiç

5.      ¯íiìäåãi  Na5P3O10 ì¼ëøåðëiê ¾ëåñií òàáó æîëû.

 

Тапсырма. Белгілі бір есептелінген мөлшерде үшкөпфосфатты алу және оған талдау жасау.

 

 

№4      ҚАҚТАЛҒАН СОДАНЫҢ АММИАК ӘДIСIМЕН АЛЫНУЫ

(3 сағат)

       1. Жұмыстың мақсаты: Қақталған соданы алудың технологиясымен танысып, оның сапасын анықтау

 

2. Үрдістің сипттамасы

 

Сода өндiрiсiнде натрий бикарбонаты ас тұзы ерiтiндiсiн NH3 және және СО2 газдарымен қанықтыру жолымен алынады. Сода алыну үрдісінің қорытынды реакциясы:

NaCl + NH3 + CO2 + H2O = NaHCO3 + NH4Cl       (13)

Көмiрқышқыл газы суда нашар еритiндiктен, оны аммиактың қатынысуымен сiңiредi. Iс жүзiнде NaCl ерiтiндiсi алғашында аммиакпен сiңiредi, аммиагы бар ас тұзы ерiтiндiсi алынады. Сонан соң сол ерiтiндiден СО2 газын жiбередi. Бiрiншi сатыдағы аммиак сiңiру процесiн – абсорбция, екiншi сатыдағы СО2-нi сiңiру – корбонизация процестерi деп аталады. Карбонизация процесiнiң нәтижесiнде тұнбаға түскен NaHCO3 сүзiлiп оны кальцинациялайды (қыздырады). Кальцинация процесiнде жүретiн реакция:

2NaHCO3 160-180 C Na2CO3 + CO2 + H2O              (14)

Қақтауда бөлiнген СО2 газын карбонизация бөлiмiне қайтарылады. Сүзгенде алынған ерiтiндiдегi аммиакты пайдалану үшiн, оны дистилляция бөлiмiнде әк сүтiмен әрекеттестiрiп ыдырытады.

2NH4Cl + Ca(OH)2 = 2NH3 + 2H2O + CaCl2             (15)

Бөлiнген аммиак газын абсорбция бөлiмiне жiбередi. СaCl2 ерiтiндiсi, өндiрiстiң қалдығы болып саналады.

Әк сүтiн алу үшiн, керектi кальций тотығы карбонат шикiзаттарын күйдiру (1000-1200) арқылы алады. Күйдiру реакциясы:

CaCO3  →  CaO + CO2 – 178 кДж            (16)

Бөлiнген СО2 карбонизация бөлiмiне жiберiледi. Алынған кальций тотығы  сумен сөндiрiлгенде алынған әк сүтiн дистилляция бөлiмiнде қолданады.

CaO + H2O = Ca(OH)2                        (17)

Сода өндiрiсiнде негiзгi алғашқы заттардың бiрiне NaCl ерiтiндiнi сода өндiрiсiне жiбередi. Демек қақталған сода алу технологиясы өте күрделi болып, ол төмендегiдей бөлiмшелерден (цехтардан) тұрады:

1.NaCl ерiтiндiсiн жер астындағы тас тұзын сумен ерiтiп ажырату жолымен  

     алады.

1.      NaCl ерiтiндiсiн тазарту

2.      CaCO3 шикiзатын өндiру

3.      Карбонат шикiзатын күйдiру (обжиг).

4.      NaCl ерiтiндiсiн аммиакпен қанықтыру (аммонизация).

5.      Аммиакты ерiтiндiнi СО2 газымен қанықтыру (карбонизация)

6.      NaНCО3-тi қақтау (кальцинация).

 

3 Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Газ тәрізді көміртегі қос тотығынан  қақталған соданы  алу  қондырғысы

Электплитасы

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

 

4 Жұмыстың орындалу тәртiбі

Лабораторияда соданы алу жолы төмендегi негiзгi сатылардан тұрады:

-         NaCl ерiтiндiсiн дайындау

-         NaCl ерiтiндiсiн аммиакпен қанықтыру

-         Аммиакты ас тұзы ерiтiндiсiн карбонизациялау

-         Бөлiнген тұнбаны сүзу

-         NaНСО3 қақтау (кальцинация)

Сода өндiрiсiнде ерiтiндiлердiң талдау жұмыстарында олардың концентрацияларын г/л, болмаса нормальдық бөлiм (н.б) арқылы белгiлейдi.

I нормальдық бөлiм дегенiмiз ерiтiндiнiң 1-экв/л концентрациясының 1/20 бөлiгi. Мысалы, егер NaCl-дың концентрация 307 г/л болғанда, оның нормальдық бөлiмi:

 

С NaCl =

NaCl (г/л)

*  20 =

307

*  20 = 105 н.д.

ЭNaCl

58,5

Бұл жерде: ЭNaCl  - NaCl грамм – эквивалентi (ЭNaCl = 58,5)

Керiсiнше, ерiтiндiнiң концентрациясы нормальдық бөлiмде берiлсе, оның концентрациясы г/л:

 

С NaCl =

105

*  58,5 = 307 г/л

20

 

Өндiрiсте NaCl ерiтiндiсiнiң шоғырлы 100-104 н.б. бөлу керек. Алғашқы NaCl ерiтiндiсiнiң концентрациясын және оның көлемiн мұғалiм беру керек. Мысалы: мұғалiм 102 н.б. бар 200 мл NaCl ерiтiндiсiнен сода алуды ұсынған болса, оны дайындау үшiн мына формуламен есептеуге болады. Әуелi оның г/л табамыз.

102 · 58,5

= 298,35 г/л болады

20

Ал 200 мл ерiтiндiдегi NaCl тұзының салмағы:

298,5 · 260

= 59,7 г

1000

Демек, 59,7 г аз тұзан алып, 200 мл көлемге дейiн су қосып ерiтсеңiз, 200 мл 102 н.д. NaCl ерiтiндiсiн дайындаған боласыз.

 

4.1  Ерiтiндiнi аммиакпен қанықтыру

Тапсырма бойынша берiлген NaCl ерiтiндiсiн, аамиакпен қанықтыру процесiн ерiтiндiдегi аммиактың концентрациясы 84-85 г/л болғанша жүргiзедi. Ол үшiн лаборатория қондырғысы бойынша (1 сурет) балоннан (I) кранды ашып (II) аммиакты буфер ыдысымен (3), реометр (6) арқылы барботер (4) мен аммонизаторға (5) жiбередi. Аммиактың шығынын реометрмен (6) реттейдi. Аммиакты жiбергенде, процестiң басталған уақытын белгiлеу керек. NaCl ерiтiндiсiнiң аммиакпен қаныққанын тексеру үшiн мезгiл-мезгiл аммонизатордан 5 мл ерiтiндi алып талдау жасап тұру керек. Алынған 5 мл ерiтiндiге шамалы мөлшерде су құйып, I М NaCl ерiтiндiсiмен реакцияға қатыспаған бос аммиакты анықтайды. Аммиакпен қанықтыру процесiн

5- сурет – Тұздықты аммонизациялау және карбонизациялау қондырғысы

1- аммиак балоны; 2- көмірқышқыл газы балоны; 3- буферлі сыйымдылық; 4- Барботер; 5- Аммонизатор; 6- Реометр; 7- Колба Бунзена; 8- Воронка Бюхнера; 9- Аммиак сулы колба; 10- Кабонизатор; 11- Кран; 12- Электр плитасы;

13- Бақылаушы термометр.

 

ерiтiндiдегi аммиактың концентрациясы 98-100 н.б. жеткенше тоқтатпайды. Тәжiрибе бiткен соң, алынған аммиакпен қаныққан NaCl ерiтiндiсiн карбонизаторға құю керек. Егерде аммиагi бар баллон жоқ болған жағдайда, ас тұзының ерiтiндiсiн аммиак суын қайнату арқылы (4) қанықтыруға болады.

Мысал: Аммиакталған NaCl ерiтiндiсiнiң концентрациясы 80 н.б. және ондағы NН3: NaCl қатынасы I,I:I болған 200 см3 ерiтiндiнi дайындау үшiн, керектi NaCl тұзымен аммиактың мөлшерлерiн табыңыз.

Техникалық NaCl тұзының мөлшерi:

80 · 1 · 58,5 · 200

= 48,75 г.

1000 · 20 · 0,96

 

бұл жерде: 96 – NaCl тұзының техникалық NaCl тұзындағы саны, %.

Аммиак суының концентрациясы 210 г/л болғанда, керектi аммиактың концентрациясы:

80 · 1,1 =  88  н.б. немесе 88 · 170/20 = 74,8 г/л

200 мл ерiтiндiде 100% NН3-тың керектi мөлшерi:

74,8 · 100

= 14,96 г.

1000

Егер концентрациясы 210г/л аммиагi бар суды қолданғанда оның кезектi мөлшерi.

14,96 ·1000

=71,23 мл.

210

яғни бұл вариантпен аммиакталған NaCl ерiтiндiсiн дайындау үшiн, бөлiмi бар стаканға 48,75 г техникалық NaCl тұзын өлшеп салыңыз да, үстiне 71,23 мл аммиак суын (210 г/л) құйып көлемiн дестилденген су арқылы 200 мл жеткiзiңiз. Осы екi варианттың қайсысымен болса да алынған аммиакталған NaCl ерiтiндiсiне Cl ионы мен бос аммиакқа талдау жасау керек.

4.2  Аммиакпен қыныққан NaCl ерiтiндiсiн  СО2 газымен қынықтыру  

     (карбонизация)

Аммиакпен қаныққан NaCl ерiтiндiсiне баллоннан (2) СО2 газын буфер ыдысымен (3) реометр (6) арқылы карбонизаторға (10) жiбередi. Процестiң жүре бастағаны ерiтiндi ақ сүттене бастағанынан белгiлi болады. Ақ сүттене бастағаны – тұнбаға NaНСО3 тұзы түсе бастағаны деп бiлемiз. Карбонизация процесi 1-2 сағатқа созылады. Процестiң бiткенi бос аммиактың мөлшерiмен анықталады. Ол 30 н.б. болу керек. Бос аммиакқы талдау жасау әдістемесі төменде келтiрiледi. Суспензиясын (лайлы ерiтiндiнi) сүзу керек. Сүзудi су сорғалату насосы  арқылы орындайды.

4.3 Суспензияны сүзу және гидрокарбонат натрийды қақтау 

      (кальцинация)

Сүзудi Бюхнер воронкасы (8) арқылы жүргiзедi. Фильтраттағы бос және жалпы аммиактың мөлшерлерiн табу керек. Тұнбаны 2-3 рет дистилденген сумен шайып, өлшейдi де оның шығысы мен ылғалдығына талдау жасайсыз. Ылғалды NaНСО3 фарфор тарелкесiне салып муфель пешiнде 200-250оС температурада 2-3 сағат қыздырады (кальцинациялайды). Алынған өнiмдегi Na2СО3 мөлшерiн және қыздырғанда жоғалтқан массасын табуға талдау жасайды.

5  Талдау әдістемесі

5.1  Ерiтiндiдегi Cl ионын анықтау (Мор әдiсi)

Мор әдiсiнiң мәнiсi бейтараптанған немесе әлсiз ерiтiндiлердi титрлегенде хлоридтар тұнбаға түседi.

NaCl + AgNO3 = AgCl + NaNO3         (18)

Егер ертiтiндiге бiрнеше тамшы дихромит калий тамызып, тұнбаға түскен барлық Cl ионнан артық қалған AgNO3 титрлегенде жүретiн реакция:

K2 Cr2O4  +  2Ag NO3  =  Ag2 Cr2O4 + 2 KNO3    (19)

Пайда болған Ag2Cr2O4 (қызыл күрең) кiрпiш сияқты түрiнде болады.Кiрпiш түрiне айналғаны реакцияның ақырына дейiн барғанын белгiлейдi. Аммиагы  жоқ ерiтiндiдегi Cl ионын төмендегi түрде анықтайды.

Талдауға пипеткамен 5 мл ерiтiндiнi алып 100 мл колбаға құямыз да көлемiн 100 мл дейiн сумен толтырамыз. Одан 5 мл алып конусты колбаға салып бiрнеше тамшы K2CrO4 ерiтiндiсiн тамызып, 0,1 AgNO3 ерiтiндiсiмен кiрпiш түрiндегi тұнба түскенше титрлейдi. Егерде AgNO3-тiң орнына 0,1 Hg(NO3)2 алса, ерiтiндiнi аздап 0,2 М азот қышқылымен қышқылдандырады. Индикатор орнына дифенилкарбазидтың 2%-тiк спирттелген ерiтiндiсiн қолданады. Титрлегенде тұнбаға түсетiн HgCl2 ерiтiндiнiң реңiн көк түрiне айналуына әсер етедi.

Тұзының ерiтiндiдегi мөлшерi:

C NaCl =

V · N · 100 · K

· 58,5 г/л

5,5

 

немесе

 

C NaCl =

V · 0,00585 · 100 · 1000

, г/л

5,5

 

немесе

ХNaCl = CNaCl · 20, н.д.

бұл жерде: V – 0,1N AgNO3 [Hg(NO3)2]ерiтiндiсiнiң титрлегенде кеткен көлемi, см3,

К – түзету коэффициентi.

 

5.2  Бос аммиакты анықтау (тiкелей титр)

Пипеткамен 5 см3 аммиакталған NaCl ерiтiндiсiн алып, 100 см3 көлемдегi колбаға құйып сумен көлемiн 100 см3 жеткiзедi. Онан 25 см3 ерiтiндiнi алып конусты колбаға құйып оның үстiне 1-2 тамшы метилфанус тамызып IN НCl ерiтiндiсiмен сары түрiнен қызғылт түрiне дейiн ауысқанша титрлейдi. Титрмен реакциясы:

NH4OH + HСl = NH4Cl + H2O                            (20)

NH4HCO3 + HCl = NH4Cl + CO2 + H2O            (21)

(NH4)2CO + 2HCl = 2NH4Cl + CO2 + H2O         (22)

Бос аммиактың мөлшерi:

 

NH3 бос =

 

V · K · 100 · 20

 

= B н.д. немесе NHбос= В *

 

17

, г/л

5 · 25

20

немесе:

NH3 бос =

V · 100 · 0,017 · 1000

, г/л

5 · 25

Бұл жерде: V –IN HCl ерiтiндiсiнiң титрлегенде кеткен мөлшерi, см3,

N – HCl ерiтiндiсiнiң нормальдығы;

К – түзету коэффициентi.

5.3 Аммиакталған ерiтiндiдегi Cl ионын анықтау

5 см3 аммиакталған NaCl ерiтiндiсiн болмаса сүзуден шыққан фильтратты фенофталейн 12%-тiк НNО3 ерiтiнiдiсiмен түссiз түрiне дейiн бейтараптарандырады. Сонан соң оған бiрнеше тамшы КОН (1:6) ерiтiндiсiмен сiлтiлiк реакцияға жеткiзедi. Ерiтiндiнiң реңi қызыл күрең болу керек. Одан әрi оған тағыда 0,1 N сiрке қышқылмен бейтараптарындыруды қызыл күрең түрi жоғалғанша тоқтатпайды. 3-4 тамшы K2CrO4 ерiтiндiсiн тамызып 0,1N АgNO3 ерiтiндiсiмен титрлейдi. Есептеу жолы жоғарыда 4.1 келтiрiлген.

 

5.4 Тұнбаның ылғалдығын анықтау

Ылғалды натрийгидрокарбонатынан 5 г нақты мөлшерiн бюкске салып шкафта 85о жоғарыда тұрақты салмағына дейiн кептiредi. Сонан соң бюксты NaHCO3 бiрге өлшейдi. Оның ылғалдығын форуламен есептейдi

 

W =

m1 – m2

· 100%

m1

Бұл жерде: m1 – кептiруге дейiнгi NaHCO3 массасы, г.

                    m2 – кептiрiлген NaHCO3 массасы, г.

 

4.6.5  Сүзiлген фильтраттағы жалпы аммиакты анықтау.

 

Жалпы аммиакқа қышқылмен титрленетiн NH4OH(NH4)2CO3, NH4HCO3NH4COONH2бос NH3 және титрленбейтiн NH4Cl (байланысқан NH3) жатады. Жалпы аммиакты формальдегид әдiсiмен анықталады.

Жалпы аммиакты тұз қышқылымен титрлеп оларды байланысқан аммиак түрiне келтiредi. Егерде осы ерiтiндiге формалин қоссақ, реакция жүрiп бос тұз қышқылынан гексометилентетрамин (уротропин) алынады.

 

4 NH4Cl + 6 CH2O  =  (CH2)6 NH4 + 4 HCl + 6 H2O                   (23)

 

Бөлiнген тұз қышқылын сiлтi ерiтiндiсiмен титрлейдi. Индикатор орнына фенолфталейн қолданады.

Ерiтiндiдегi бос аммиакты жоғарыда көрсетiлген (4.2) жолмен анықталған соң титрленген ерiтiндiден көмiр қышқылын бөлу үшiн, оны 5 минут қайнатады. Ерiтiндiнi суытып, оған 5-10 мл 40%-тiк формалин ерiтiндiсiн құйып IN NaOH ерiтiндiсiмен фенолфталейнмен қызыл күрең түрiне дейiн титрлейдi. Байланысқан аммиактың мөлшерiн жалпы және бос аммиактың айырмасы арқылы табады.

Жалпы аммиактың мөлшерi:

NH3ж=

V · K · N

·20, н.д.

5

бұл жерде: V – IN NaOH ерiтiндiсiнiң титрлегенде кеткен мөлшерi, см3

                   К – түзету коэффициентi

          N - NaOH ерiтiндiсiнiң нормальдығы (IN)

 

5.6  Na2CO3 массалық үлесiн анықтау

0,0001 дәлдiкке дейiн өлшенген 2-2,5 г қақталған соданың нақты мөлшерiн 250 мл конусты колбаға салып, 50 мл суда ерiтедi де 2N күкiрт қышқылымен метилфанис индикаторымен сары түрiнен қызғылт сары түрiне дейiн титрлейдi.

Na2CO3 массалық үлесi (%):

 

Х =

V · 0,053 · 100

,%

m

Бұл жерде: V – IN күкiрт қышқылының титрлегенде кеткен мөлшерi, мл.

  0,0530 – I мл IN күкiрт қышқылына (IN) лайықты Na2CO3 массасы

           m - Na2CO3 шақты мөлшерi, г.

5.7 Соданы қыздырғанда массасының төмендеуiн анықтау.

0,0001 г дәлдiкке дейiн өлшенген 5-6 г қақталған соданың нақты мөлшерiн өлшенген тигельге салып, 300-400оС температурада 1 сағат аралығында пеште қыздырады. Қыздырылған соданы алып эксикаторда суытып өлшейдi.

Қыздырғандағы массасының төмендеуi:

 

Х =

(m1 – m2)

·100 ,%

m1

Бұл жерде: m1 - Na2CO3 қыздырғанаға дейiнгi массасы, г.

                    m2 - Na2CO3 қыздырғаннан кейiнгi массасы, г.

 

5.8 HCl арқылы титрлеу

                         Na2CO3  + 2 HCl  → 2 NaCl + CO2 + H2O            (24)

Na2CO3 – химиялық

 

6  Тәжiрибенiң нәтижелерiн өндеу

 

Na2CO3 шығыны:

 

Na2CO3 =

G1 · 58,5

· 100, %

G2 · 84

 

Бұл жерде: G1 – натрий гидрокарбонатының кепкен түрiндегi массасы, г.

                    G2 – алғашқы ерiтiндiдегi NaCl тұзының массасы, г.

58,5 пен 84 – NaCl мен NaНСО3 молярлық массалары.

Na2СО3 шығымы:

Na2СО3 =

D1 · 58,5 · 2 · 100

, %

G2 · 106

D1 – қақталған соданың массасы, г.

106 – Na2СО3 молярлық массасы.

Натрийдың пайдалану дәрежесi:

UNа  =

[NH3 бай]

· 100, %

[Cl]

Бұл жерде: [NH3 бай] мен [Cl] – NH3 бай мен Cl ионының ерiтiндiдегi концентрациялары, н.д.

[NH3 бос] = NH3 - NH3 бос , н.д.

Аммиактың пайдалану дәрежесi:

 

UNH3 =

[NH3 бай]

· 100, %

[NH3 ж]

Эксперимент нәтижесi.

mNaCl, mNH3OH, t, сүзу жылдамдығы, m ылға. тұнба, m кептiр, m қақталған, анализ нәтижелерi.

 

            8 Бақылау сұрақтары

1.      Кальцийлендiрiлген соданы алу сатыларын айтыңыз.

2.      NaCl ерiтiндiсiн аммиактандырғанда температураның процеске тиетiн әсерiн айтыңыз.

3.      Ерiтiндiнi не үшiн тазалайды

4.      Н.Д. деген не, қалай оны анықтайды

5.      Карбонизация процесiне әсер ететiн факторларды айтыңыз.

6.      Гидрокарбонатты кальцианциялау процесiн айтыңыз.

7.      Аммиактың ерiтiндiдегi түрлерi, олардың айырмашылықтары.

8.      Жұмыстың орындалу тәртiбiн түсiндiрiңiз.

9.      Талдау жолдарына түсiнiк берiңiз.

10.  Өндiрiс көрсеткiштерiн есептеу қолдары.

 

Тапсырма: Соданы алу үшін ертіндіні есептеп дайындау, аммонизация , карбонизация және кальцинация процестерін жүргізу және алынған өнімнің сапсаын тексеру

 

 

№5 ҚОС СУПЕРФОСФАТТЫҢ АЛЫНУЫ(4 сағат)

 

            1 Жұмыстың мақсаты: Іс-тәжірбиеде қос суперфосфатты алу технологиясымен танысу ,оның сапасын МЕСТ бойынша талдау жасау

 

2 Үрдістің сипаттамасы

            ¬ос суперфосфат шоµырлы фосфор тыєайт¶ышына жатады. ¬ос суперфосфатты  фосфат шикiзаттарын фосфор ¶ыш¶ылы ар¶ылы ыдырату жолымен алады, Оныє сапасын ондаµы сiєiрiмдiлiк, суда ерiгiштiк Р2О5-тыє жґне бос фосфор ¶ыш¶ылыныє мјлшерлерiмен баµаланады.

            Лабораторияда ¶ос суперфосфат камерлiк ґдiске жа¶ын жолмен алынады. ¬ос суперфосфат  алуда еє негiзгi реакция:

Ñà5F(PO4)3+7H3PO4+5H2O=5Ca(H2PO4)2H2O+HF     (25)

        ФосфаттыєЅрамындаµы доломит темiр, алюминийоспалары да фосфорышылымен ґрекеттеседi:

CaMg(CO3)2+4H3PO4+H2O=Cа(H2PO4)2H2O+Mg(H2PO4)2H2O+2CO2  (26)

AI2O3+2H3PO4+H2O=2AIPO4 2H2O                                                         (27)

Fе2O3+2H3PO4+H2O=2FePO4 2H2O                                                          (28)

      Фторапатит ыдыраµанда бјлiнген фторид сутегi кремний ангидридiмен жґне силикатпен ґрекеттесiп тјртфторлы кремний жґне гексафторкремнийышылын тѕзедi.

4HF+SiO2=SiF4+2H2O                                                                                (29)

SiF4+2HF=H2SiF6                                                                                         (30)

 

3 Фосфор ¶ыш¶ылыныє шыµыын есептеу

 

Апатиттi фосфор ¶ыш¶ылымен ыдырат¶анда оныє шыµынын (25) реакция ар¶ылы есептейдi.

 

=2,33[Р2О5(апатит)], г     немесе   Н3РО4=×1,38, г

 

Åãåð ûäûðàòóµà ¶àòûñàòûí Н3РО4 êîíöåíòðàöèÿñû áåëãiëi áîëñà, îíäà øûµûííûº ñàíû , 

áîëàäû.    Á½ë æåðäå:   - ûäûðàòóµà ¶àòûñàòûí Н3РО4 êîíöåíòðàöèÿñû, %

 

Íåìåñå , ;мл

Á½ë æåðäå:   r  - Í3ÐÎ4 òûµûçäûµû, ã/ñì3

 

¬îñ ñóïåðôîñôàòòû  ¬àðàòàó ôîñôàòòàðûíàí àëàòûí áîëµàíäà, îíäà ôîñôîð ¶ûø¶ûëûíûº øûµûíûí ìûíàäàé  ôîðìóëàìåí åñåïòåéäi ( 100 ã ¬àðàòàó  ôîñôîðèòií ûäûðàò¶àíäà)

= 2,54 Õ1 + 3,55 Õ2 + 1,39 Õ3 + 0,89 Õ4  - Õ, ã

Á½ë æåðäå:Õ1,Õ2,Õ3,Õ4  жґне Õ  – СаО, МgО, Al2О3,  Fe2O3 -òiº ôîñôîðèòòåãi ñàíû,%

Áåðiëãåí êîíöåíòðàöèÿäàµû ôîñôîð ¶ûø¶ûëûíûº øûµûíûí åñåïòåãåíäå:

        , г      íåìåñå        , мл

 Á½ë æåðäå: r - áåðiëãåí êîíöåíòðàöèÿäàµû  Н3РО4–òûº òûµûçäûµû,ã/ñì3 .

4 Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Фарфор шашкасы

Электплитасы

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

 

5   ¬îñ ñóïåðôîñôàòòûº ëàáîðàòîðèÿäà àëûíóû

 

            Åñåïòåëiíãåí ì¼ëøåðäåãi ôîñôîð ¶ûø¶ûëûí  ôàðôîðëû ûäûñ¶à ñàëûï, øûíû òàÿ¶øàìåí àðàëàñòûðà îòûðûï 1-2 ìèíóò àðàëûµûíäà  åñåïòåëiíãåí ôîñôîðèò ½íûí ñàëàäû. Àðàëàñòûðó  òåìïåðàòóðàñû  80-900Ñ áîëó êåðåê. Òàµû äà 3—5 ìèíóò àðàëàñòûðàäû äà 105-1100Ñ òåìïåðàòóðàñû áàð øêàô¶à ¶îÿäû. Øêàôòà 60-90 ìèíóò ò½ðó êåðåê. Îñû óà¶ûò ¼òêåí ñîº ôàðôîðëû ûäûñòû  àëûï ñóûòàäû äà ¼ëøåéäi. Àëûíµàí ¼íiìäi ìàéäàëàï, ¼íiìäi æàëïû, ñiºiðiìäiëiê, ñóäà åðiìòàë æ´íå ðåàêöèÿµà ¶àòûñïàé ¶àëµàí áîñ Ð2Î5 -òåðäi àíû¶òàéäû.

 

6 Òàëäàóëàðäûº îðûíäàëó ´äiñi

          Æàëïû P2O5-òi àíû¶òàó.

2 ã 0,001 ã øåéií ä´ëäiêïåí ¼ëøåíãåí  ¶îñ ñóïåðôîñôàòòûº íà¶òû ì¼ëøåðií 50 ìë 20%-òiê ò½ç ¶ûø¶ûëû áàð ñòààíµà ñàëàäû. Ñòà¶àíäû ñàµàò ´éíåãiìåí æàóûï, ´óåëi à¶ûðûí ¶ûçäûðûï 30 ìèíóò ¶àéíàòàäû.

Ñòà¶àíäû ´ëñií-´ëñií øûíû òàÿ¶øàìåí àðàëàñòûðûï ¶îÿäû. ¬àéíàó óà¶ûòû ¼òêåí ñîº, ñòà¶àíµà àçûðà¶ ñó ¶½éûï, 250 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîëáàµà ò½íáàñûìåí àóûñòûðàäû. Êîëáàäàµû åðiòiíäi ñóûòûëµàí ñîº îµàí ñó ¶½þìåí ê¼ëåìií 250 ìë æåòêiçåäi. Ñîíàí ñîº êîëáàäàµûíû  ñүçåäi.

Ñүçãiëåãåíäå áiðíåøå àëµàø¶û ïîðöèÿëàðäû ò¼ãiï òàñòàó êåðåê. Ôèëüòðàòòàí ïèïåòêàìåí 2 ìë àëûï, 100 ìë ê¼ëåìäåãi êîëáàµà ¶½ÿäû. Îíûº ¾ñòiíå 50 ìë ñó, 25-30 ìë ôîñôàò ðåàêòèâií (à åðiòiíäiñi) ½éûï, êîëáàíûº ê¼ëåìií ñóìåí 100 ìë ¼ëøåï òàáûºûç. Åðiòiíäiíiº îïòèêàëû¶ òûµûçäûµû ñàëûñòûðìàëû åðiòiíäi àð¶ûëû òàáûëàäû.

Åðiòiíäiäåãi Ð2Î5-òiº ¾ëåñií ò¼ìåíäåãi ôîðìóëà àð¶ûëû òàáàñûç.

Ð2Î5 æàëïû =  m1 * V1 * 100 /  m2  *  V2 *  100  = %

á½ë æåðäå: 

m1 -êàëèáðëåíãåí ãðàôèêïåí òàáûëµàí Ð2Î5-òiº ìàññàñû, ìã.

m2 - òàëäàóµà àëûíµàí ñóïåðôîñôàòòûº ìàññàñû, ã.

V1 – êîëáàíûº ê¼ëåìi, ñì3

V2 –òàëäàóµà àëûíµàí ôèëüòðàòòûº ê¼ëåìi, ñì3

Сіңірімділік   P2O5-i анықтау

0,0002 ã øåéií ä´ëäiêïåí ¼ëøåíãåí 1-2 ã ¶îñ ñóïåðôîñôàòòû ¾ðåíêå àð¶ûëû 500 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîлáàµà ñàëàäû. ²ðåíêåäåãi æ½µûëûï ¶àëµàí ñóïåðôîñôàòòû 200 ñì3 93 + 30Ñ äåéií ¶ûçäûðûï òðèëîí åðiòiíäiñiìåí 0,2ì/äì3/ ¶½éûï øàéқаºûç. Ñîíàí ñîº, êîëáàíû òûµûíäàï, ìåõàíèêàëû¶ øàé¶àµûøòà 20-30 ìèíóò øàé¶àéñûç. Åðiòiíäiíiº ê¼ëåìií 500 ñì3 ñóìåí æåòêiçiï “à¶ ëåíòà” ¶àµàçû àð¶ûëû ñүçåäi.

Ïèïåòêàìåí 2 ñì3 ôèëüòðàòòû àëûï, 100 ñì3 ê¼ëåìiíäåãi êîëáàµà ¶½éûï. Îë êîëáàµà 2 ñì3 20%-òiê ò½ç ûøûëûí, 10-15 ñì3 ñó ½éûï, 10 ìèíóò àéíàòàäû.

Ñîíàí ñîº, îíû ñóûòûï, 30 ñì3 ñó, 25-30 ñì3 “Ô åðiòiíäiñií ¶½éûï, êîëáàäàµû ñûçû¶à äåéií ñóìåí òîëòûðàäû. Îñû îïåðàöèÿëàðäàí êåéií, ñiºiðiìäiëiê Ð2Î5-òi æîµàðûäà êåëòiðiëãåí æàëïû Ð2Î5-òi àíû¶òàéòûí æîëìåí iñòåéäi. Ñiºiðiìäiëiê Ð2Î5-òiº ì¼ëøåðií äå æîµàðûäà êåëòiðiëãåí ôîðìóëàìåí есептейді.

Ñóäà åðiìòàë æ´íå áîñ ò¾ðiíäåãi P2O5-òi àíûºòàó

0,0002 ã øåéií ä´ëäiêïåí ¼ëøåíãåí 5-10 ã ¶îñ ñóïåðôîñôàòòû  500 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîáàµà ñàëûï, îµàí 400 ñì3 ñó ¶½éûï, òûµûíäàï, ìåõàíèêàëûқ øàéқяàµûøòà 30 ìèíóò øàéàéäû. Ñîíàí ñîº, åðiòiíäiíiº ê¼ëåìií 500 ñì3 ñóìåí æåòêiçiï ñүçåäi.

Ïèïåòêàìåí 2 ñì3 ôèëüòðàòòû àëûï, 100 ñì3 ê¼ëåìiíäåãi êîëáàµà ¶½éàäû. Îíûº ¾ñòiíå 2 ñì3 20%-òiê ò½ç ûøûëûí, 5-10 ñì3 ñó ¶½éûï, 10 ìèíóò ¶àéíàòàäû. Êîëáàíû ñóûòûï 30 ñì3 ñóìåí ñ½éûëòàäû, ñóûµàí êîëáàµà 25-30 ñì3 ôîñôàò åðiòiíäiñií ½éûï, îíûº ê¼ëåìií 100 ñì3 äåéií ñóìåí æåòêiçåäi. Îäàí ´ði òàëäàóäû, åñåïòåóäi æîµàðûäà àéòûëµàí æàëïû Ð2Î5-òi àíû¶òàµàíäàµû æîëìåí îðûíäàéäû.

Ðåàêöèÿµà ¶àòûñïàé ¶àëµàí áîñ ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òi ìûíàäàé æîëìåí àíûқòàéäû: Æîµàðûäà äàéûíäàëµàí åðiòiíäiäåí 50 ñì3 ôèëüòðàòòû ïèïåòêàìåí àëûï, êîíóñòû êîëáàµà ¶½ÿäû. εàí 100-150 ñì3 ñó îñûï, 3-5 òàìøû ìåòèëîðàíæ èíäèêàòîðûìåí 0,1 ì NaOH åðiòiíäiñiìåí ñàðû ò¾ñêå àéíàëµàíøà òèòðëåéäi. Áîñ ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òûº ìàññàëû¶ ¾ëåñií òåºäåóìåí åñåïòåéäi.

 

Ð2Î5 áîñ = V1*0,007*V2/ m * V3*100,%

Á½ë æåðäå:

V1 –0,1 ì NaOH åðiòiíäiñiíiº òèòðëåãåíäåãi êåòêåí ê¼ëåìi, ñì3

V2 – åðiòiíäiíiº æàëïû ê¼ëåìi, ñì3 (500 ñì3)

V3-òàëäàóµà àëûíµàí åðiòiíäiíiº ê¼ëåìi, ñì3

m – ñóïåðôîñôàòòûº íà¶òû ì¼ëøåði, ã.

 

Ïðîöåñòiє ê¼ðñåòêiøòåðií åñåïòåó

 

¬îñ ñóïåðôîñôàòòû àëóäà  ìàºûçäû ê¼ðñåòêiøòåðiíiº  áiðiíå ôîñôàòòûº ûäûðàó êîýôôèöåíòi æàòàäû. Ôîñôàòòûº ûäûðàó êîýôôèöåíòií ìûíà òåºäåóìåí  àíûòàéäû:

Êð= Ð2Î5 ñi»iðiì/ Ð2Î5 æàëïû*100,%

á½ë æåðäå: Ð2Î5 æàëïû æ´íå Ð2Î5 ñi»iðiì.-¶îñ ñóïåðôîñôàòòàµû Ð2Î5 –òiº æàëïû æ´íå ñiºiðiìäiê ò¾ðiíäåãi ìàññàëûº ¾ëåñòåði, %.

¬îñ ñóïåðôîñôàòòûº øûµóû /Â/ ìûíàäàé ¶àòûíàñïåí òàáàäû:

B = Gñóï. ./ Gg;

 

á½ë æåðäå: Gñóï..- ¶îññóïåðôîñôàòòûº ìàññàñû, ã.

                    Gg- ôîñôàòòûº ìàññàñû, ã.

 

7- Êåñòå -Ñóïåðôîñôàòòûº ìiíåçäåìåñi ìåí ¶½ðàìû.

Ð2Î5 æàëïû,

%

Ð2Î5 áîñ %

Ð2Î5 ñi»iðiì %

Ð2Î5 ñóäà åðiìòàë  %

Êð %

 

 

 

 

 

 

            7. Òåêñåðó ñ½ðà¶òàðû.

1.      ¬îñ ñóïåðôîñôàò äåãåí íå, îíûº àëûíóû.

2.      Øèêiçàòòàðäûº ò¾ðëåði æ´íå îëàðäûº ¼íiìíiº ñàïàñûíà òèåòií ´ñåðëåði.

3.      ¯íiìíiº ¶½ðàìûíà, ûäûðàó  ä´ðåæåñiíå ´ñåð åòåòií ôàêòîðëàðäû êåëòiðiºiç.

4.      Ôîñôîð ¶ûø¶ûëûíûº øûµûí åñåïòåó.

5.      Ûäûðàó êîýôôèöèåíòií åñåïòåó.

6.      Òàëäàóäûº îðûíäàó ò´ðòiïòåði.

7.      ¬îñ ñóïåðôîñôàòòûº àëûíó ´äiñòåði.

 Тапсырма. Берілген өнімнің санына қарай фосфор қышқылын есептеу. Химиялық талдау жасау. Қорытынды шығару.

 

№6 ПРЕЦИПИТАТТЫҢ АЛЫНУЫ(4 сағат)

 

1 Жұмыстың мақсаты – приципитатты лабораториялық жағдайда алу процесiн үйренумен қатар, технологиялық көрсеткіштерге баға бере бiлудi көздейдi.

 

            2 Үрдістің сипаттамасы

            Преципитатты фосфор тыңайтқышы және фосфат жемi ретiнде  қолданады. Тыңайтқыш преципитат құрамында 33…48%, Р2О5 сiңiрiмдiлiк, ал фосфат жемi ретiнде қолданылатын преципитатта Р2О5-тың 0.4%тiк тұз қышқылы ерiтiндiсiнде ерiмтал саны 47 ± 1% болу керек.

            Преципитатты фосфор  қышқылы ерiтiндiсiнен, әк сүтiмен болмаса, езiлген  әктiң лайлы ерiтiндiсiмен әрекеттестiрiп алады.   Тұнбаға түскен  CaHPO4×2H2O тұзын сүзiп құрғатады. Преципитатты алуға әлсiз фосфор қышқылы қолданады.

   Фосфор қышқылын  кальций карбанаты тұзы пайда болады:

              CaCО3 + 2H3PO4 = Ca(H2PO4)2 + CO2 + H2O               (31)    

              Ca(OH)2 + 2H2PO4 = Ca(H2PO4)2 + 2H2O                      (32)

Әлсiз фосфор қышқыл ерiтiндiсiн одан әрi бейтараптандырған сайын, дигидрофосфат кальций гидрофосфатна айналады:

                Ca(H2PO4)2+2H2O = CaHPO4 × 2H2O + H3PO4            (33)

Дигидрофосфат әкпен немесе әк сүтiмен де әрекеттесiп кальций гидрофосфатына айналады:

                 Ca(H2PO4)2 + Ca(OH)2 + 2H2O = 2CaHPO4× 2H2O     (34)

                 Ca(H2PO4)2 + CaCO3 + 3H2O = 2CaHPO4× 2H2O        (35)

   Берiлген әк сүтi егерде стехиометрикалық мөлшерден жоғары болса, калций гидрофосфат ыдырап кальций фосфатына айналуы мүмкiн.

                             4CaHPO4=Ca(H2PO4)2+Ca3(PO4)2                      (36) 

Сол себептен фосфор қышқылын әк сүтiмен бейтараптандырғанда оның мөлшерiн есептеп берiп, ерiтiндiнiң РН көрсеткiшiн 6.3 тен асырмау керек. Фосфор қышқылындағы қоспалар әкпен немесе әк сүтiмен әрекеттескенде:

 

H2SO4 + Ca(OH)2 = CaSO4 × 2H2O                                      (37)

H2SiF6 + Ca(OH)2 = 3CaF2 + SiO2 + 4H2O                          (38)

 

   Кальций гидрофосфатың кристалдануына көп факторлар әсер етедi. Кальций гидрофосфатың  жайлап тұнбаға түсiрсе оның кристалдары үлкен болады. Температураны тұнбаға түсiрерде 40-600С тан асырмау керек. Түсетiн кристалдарға фосфор қышқылының құрамындағы қоспалар керiсiнше әсер етедi.

   Преципитатты алу процесiнде ең маңызды көрсеткiшiне оның преципитаттың коэффициентi жатады. Бұл көрсеткiштi ылғалсыз преципитаттағы Р2О5 -тың санды мөлшерлерiмен өнiмге талдау жасап бағалайды.

 

3Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Нейтрализатор

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

Фотоколориметр

Аналитикалық таразы

 4  Жұмыстың  орындалу  әдістемесі

 Әрекетшілердің шығын мөлшерiне есептер.

  Әкті және калций карбонатының керектi шығын мөлшерiн төмендегi теңдеулермен табады:

 

        H3PO4 + Ca(OH)2 = CaHPO4 × 2H2O                                (39).

        (Fe1Al)2O3 + 2H3PO4 + H2O = 2(Fe1Al)PO4  × 2H2O        (40)  

        H2SO4 + Ca(OH)2 = CaSO4  × 2H2O                                  (41)

        H2SiF6 + 3Ca(OH) = 3CaF2 + SiO2 + 4H2O                      (42)

         H3PO4 + CaCO3 + H2O = CaHPO4 × 2H2O + CO2              (43)

         H2SO4 + CaCO3 + H2O = CaSO4  × 2H2O + CO2               (44)

         H2SiF6 + CaCO3 = CaSiF6 + CO2 + H2O                            (45).

 

Осы реакциялардың iшiнен /40/ реакциясында әк пен кальций корбанат қатыспайды, тек қана фосфор  қышқылы әрекеттеседi.

   Әк пен кальций карбонатының  шығынына мысал келтiрейiк. Есептi 100г қышқылға жүргiземiз.

   ЭФҚ /экстракциялық фосфор қышқылы/ құрамы,%:

P2O5-20, F-1.5, (Fe1Al)2O3-2, SO3-1.5.

100г фосфор қышқылындағы массалары:

Н3РО4 = (20 × 2 × 98) /142 = 27,61 г

        (Fe1Al) = 2 г

        H2SiF6 = (1,5 × 144) / (6 × 19) = 1,89 г

        H2SO4= (1,5 × 98)   / 80 =1,84 г

(Fe1Al)2O3 пен байланысқан фосфор қышқылының массасы:

(2× 2× 98)  / 131 = 2,99 г

 

Бұл жерде: 131 - (Fe1Al)2O3 орташа малекулалық массасы. Фосфор қышқылының әк немесе әк сүтiмен байланысатын массасы:

27,61 - 2,99 = 24,62 г.

   СаО шығыны: 39 реакция бойынша (56 × 24,62)  / 98 = 14,07 г

  41  реакция бойынша (56 × 1,84)  /  98 = 1,05 г

                           42  реакция бойынша (3 × 56 × 1,89) / 98 = 2,21 г

Жалпы СаО шығыны:     14,07 +1,05 +2,21 = 17,33  г.

Оксид кальций реактивiндегi СаО саны 99% болғанда,

 СаО-ның шыгыны:          17,33  / 0,09 = 17,51 г

Әк сүтінің шығыны әк сүтiнiң концентрациясы 70 г/л болғанда:

(17,33 × 1000)  / 70 = 247,57 мл.

Дайындалған әк сүтiнiң тығыздығы 1,15 г/см3 болса, оны дайындағанда кететiн судың массасы:

247,57 × 1,15 -17,51 = 266,86 г

Кальций карбонатының шығыны:

                              43 реакциясымен (100× 24,62)  / 98 = 25,12 г

                              44 реакциясымен (100 × 1,84) / 98 = 1,88 г

                             45 реакциясымен (100 × 1,89) / 98 = 1,31 г

Бұл жерде: 

               4,62. 1,84. 1,89 - Н3РО4, H2SO4 және H2SiF6 массалары г.

 

 Жалпы шығын: 25,12 +1,88 +1,31 = 28,31 г.

Кальций карбонаты тұзының тазалығы 95% болғанда жалпы  СаСО3 шығыны:

28,31 / 095 = 29,8 г

СаСО3 суспензиясында Ж:Т қатынасы 1,5:1 болғанда, оны дайындағанда кететiн судың массасы:    

                       29,8 × 5,5 = 44,7 г

  СаСО суспензиясының жалпы массасы  44,7 + 29,8 = 74,5 г

 

5Әк сүтін дайындау

             500мл кјлемдегi араластырғышы бар фосфор не шыны стаканға 50...70мл су құйып 20...250С температурада 2...3г әктi қосып былғайды. Одан әрi әлсiн-әлсiн су мен әктi қосып 30...40 минут iшiнде әк сүтiн дайындауды бiтiредi. Әк пен судың шығындарын жоғары көрсетiлген есеппен iстеу керек.

 

            6Преципитаттың алынуы

   500мл көлемдегi стаканға есептелген фосфор қышқылын құйып, араластырушыны жұмысқа қосыңыз. 40...500С температурада 10...15 см3/мин жылдамдықта әк сүтiн қосып, тәжiрибенi 1...1,5 сағатқа созыңыз. Сонан соң пульпаны Бюнхер воронкасымен сүзу керек. Шыққан фильтраттың көлемiн, массасын табасыз да, ондағы Р2О5 -тың мөлшерiне талдау жүргiзесiз. Тұнбаны бiрнеше рет жуасыз да, оны шкафқа 1000С температурада кептiресiз. Ылғалсыз преципитатты өлшейсiз. Алынған преципитаттағы жалпы және сiңiрiмдiлiк  түрiндегi Р2О5тi анықтайсыз. Талдауды ылғалды преципитатқа да жасауға

болады, бiрақ ылғалдығын тауып, ылғалсыз өнiмiн есептеу керек.

            P2O5кебу = (P2O5ылғал× 100) / (100 - W) г.

      Бұл жерде: Р2О5 -ылғалды өнiмдегi жалпы және сiңiрiмдiлiк 

                                    түрiндегi Р2О5 -тың массалық үлесi %.

                             W - өнiмнiң ылғалдығы,%.

Ылғалсыз преципитаттың массасы: 

Gқұрғақ = (Gылғалды ×100) / (100 - W), г.

 

Бұл жерде: G - ылғалды преципитаттың массасы, г.

                    W - преципитаттың ылғалдылығы,%

7-. сурет.- Преципитат алынуы қондырғысының нобайы.

 

 

 

            7Өнiмдерге талдау жасау

            Преципитаттың ылғалдығын анықтау

 

            0.001г дәлдiкке дейiн өлшенген бюксқа 3…5г ылғалды преципитатты салып өлшейдi. Сонан соң бюксты шкафта 1000С температурада тұрақты салмаққа дейiн кептiредi. Әр 2 сағатта салмағын өлшеп тұру керек. Кептiрiлген преципитат кальций хлориды бар эксикаторда суытылады. Суытылған преципитатты өлшейдi. Преципитаттың ылғалдығы төмендегi формуламен есептейдi:

W = (g - g1)  / g × 100%

Бұл жерде: g - кептiрiлуге дейiн преципитаттың салмағы, г.

                    g1 - кептiрiлген преципитаттың салмағы, г.

 

Преципитатпен фильтраттағы  жалпы Р2О5 -тi фотоколориметрлiк әдiспен анықтау

 

   1...1.5 г. преципитатты немесе 5 г фильтратты 0.001 г дәлдiкпен 10-15 мл тұз қышқылын құйып қайнағанға дейiн қыздырады. Стаканды сағат әйнегiмен жауып қою керек. Қайнатуды 30 минут iшiнде жүргiзiп, суытады.  Суытылған  ерiтiндiнi 250 мл колбаға құйып, оны сызығына дейiн сумен толтырып араластырады. Сонан кейiн фильтратты таза конусты колбаға сүзедi. Онан 1 мл фильтратты пипеткамен алып 100 мл көлемдегi колбаға салып, оған 100 мл 50 мл дестилденген су мен 25 мл       * Г * ерiтiндiсiн құяды. Содан соң колбаның көлемiн 100 мл жеткiзедi. 15 минуттан кейiн фотокалоиметрде ерiтiндiнiң оптикалық тығыздығын өлшейдi. Табылған оптикалық  тығыздықтың көрсеткiшi арқылы калибрленген  графикпен Р2О5 -тың мг санын табамыз. Р2О5 проценттiк санын төмендегi формуламен есептеймiз

Р2О5 = а × 250 × 100 / д × 1000, %

бұл жерде: а - Р2О5 -тың калибрленген сызыєпен табылған саны, мг

                    д - преципитаттың шақты мөлшерi, г.

 

Преципитаттағы сiңiрiмдiлiк түрiндегi Р2О5 – ты анықтау.
    

       1 г преципитатты 0.001г дәлдiкке дейiн өлшеп, 500 мл көлемдегi   

колбаға үренке арқылы 200 мл В ерiтiндiсiмен жуады.  Ерiтiндi  93 ± 3 0C температураға  дейiн єыздырылып  шаєты мјлшердегi преципитатты жуып колбаға түсiредi. Сонан соң колбаға 15 минут шайқаушы машинада шайқайды, суытады да көлемiн 500 мл дестил- денген сумен жеткiзедi. Оны *ақ лента* қағазы арғылы сүзедi. 1 мл фильтратты 100 мл көлемдегi колбаға салып, жоғарыда көрсетiлген методика арқылы талдау жасайды /жалпы Р2О5/.

 

8 Жұмыстың нәтижелерiн өңдеу

 Преципитатқа айналу коэффицентi есептелiнедi:

 

Кпрец = С прец · Р2О5прец / Ск · Р2О5к · 100, %

 

бұл жерде: Ск, С прец – алғашқы фосфор қышқылымен ылғалсыз  

                                      преципитаттың массалары, г.

         Р2О5к, Р2О5прец  – фосфор  қышқылындағы және ылғалсыз    

                                      преципитаттағы Р2О5 –тiң массалық  үлесi, %.

       Жұмыстың нәтижелерiн кестелерге жазыңыздар.

8-к е с т е- Алғашқы заттар

Әрекеттесушiлердiң шығыны, г.

 

Ерiтiндiнiң құрамы, % масс.

фосфор қышқылы

Әк немесе карбонат кальций

Су

Фосфор қышқылындағы Р2О5

Әк немесе СаСО3 құрамындағы СаО

 

 

 

 

 

                                                                                 

   9-к е с т е

 

 

Температура

СаСО3

қоймалжынындағы немесе СаОН- тағы СаО-ның мөлшерi, г/л

Преципитатталған уақыт, сағат

Преципитат

фильтрат

 масса,    г

ылғалдығы, %. 

Р2О5 %.

масса, г.

Р2О5 %

жалпы

сiңiрiмдi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                              

 Кпрец = j(t)  или  Р2О5усв .= j(t) 

 

9 Тексеру сұрақтары

 

1.      Преципитат деген не.

2.      Преципитатты алынуға қолданылатын заттар.

3.      Процестiң химизмi.

4.      СаСО3 немесе Са(ОН)2 шығын есептеу жолдары.

5.      Жұмыстың  орындалу тәртiбi.

6.      Өнiмге және фильтратқа қандай талдаулар жасайды.

7.      Преципитаттың коэффиценттiк есебi.

Тапсырма. Берілген тыңайтқышқа шығындалатын күкірт қышқылын есептеу. Берілген температурамен уақытта процесті жүргізу Өнімнің сапасынн анықтау.

 

№7 ÆÀÉ ÑÓÏÅÐÔÎÑÔÀÒÒÛҢ ÀËÛÍÓÛ(8 сағат)

 

1 ƽìûñòû» ìàºñàòû.  Æàé ñóïåðôîñôàòòû» àëûíó æîëûìåí òàíûñûï, îíû» ¼íäiðiñòåãi àíûºòà¹ûøòûº áàºûëàóëàðûìåí òàíûñó.
        

2 Үрдістің сипаттамасы

 

    Æàé ñóïåðôîñôàò ôîñôàò øèêi çàòòàðûí ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ûäûðàòó æîëìåí àëûíàäû. Îë 65-72% ºàòòû, 28-35% ñ½éûº çàòòàðäàí ò½ðàäû. ²àòû ê¾éëåðiíäå êàëüöèé, ìàãíèé, òåìið, àëþìèíèé ôîñôàòòàðû, ñóëüôàò êàëüöèé, ûäûðàìàéòûí ìèíåðàëäàð æàòàäû. ѽéûº ê¾éëåði ôîñôîð ºûøºûëûìåí ºàíûººàí äèãèäðîôîñôàò êàëüöèéäåí ò½ðàäû.  Æàé ñóïåðôîñôàòòû» ñàïàñûí îíäà¹û ñi»iðiìäiëiê ò¾ðiíäåãi P2O5 òû» ì¼ëøåði àðºûëû áà¹àëàéäû. Áàñòàïºû àëûíó¹à ºîëäàí¹àí ôîñôàò øèêiçàòûíû» ò¾ðiíå ºàðàï, æàé ñóïåðôîñôàòòà¹û ñi»iðiìäiëiê P2O3 ò¾ði 14 ïåí 21%-òi» àðàëû¹ûíäà áîëàäû.

Íåãiçãi ðåàêöèÿëàð ìåí ê¾êiðò ºûøºûëûíû» øû¹ûíäàðûí æàáó åñåïòåði.

Æàé ñóïåðôîñôàòòû àïàòèòòi ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ¼»äåó àðºûëû àëûíóûí ò¼ìåíäåãi ºîðûòûíäû ðåàêöèÿìåí áåëãiëåóãå áîëàäû:

   2 Ca3 F(PO4)3 + 7 H2 SO4 + 6,5 H2 O  =3 Ca (H2PO4)2ŁH2O +

 7 CaSO4*0,5 H2O + 2 HF                             (46)

 

Øûíûíäà, àïàòèò ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ûäûðàñòûð¹àíäà îíû» àëûíó ðåàêöèÿëàðû 2 ñàòûäà ò½ðàäû.

Áiðiíøi ñàòûäà ôòîðàïàòèò ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ¸ðåêåòòåñåäi:

Ca5 F(PO4)3  + 5 H2 SO4 + 2,5 H2O  = 3 H3 PO4 + 5 CaSO4Ł 0,5 H2O + HF                                                                     (47)

 

Åêiíøi ñàòûäà ðåàêöèÿëàð ò¼ìåíäåãåí æûëäàìäûºòà ¼òiï, 15-30 ò¸óëiêêå äåéií ñîçûëàäû.

Ca5 F (PO4)3 + 7 H3ÐO4 + 5 H2 O  = 2 Ca (H2PO4)2ŁH2 O + 2 HF  (48)

²àðàòàó ôîñôîðèòi àïàòèòòi» ûäûðàó æîëûíàí àðòûºøûëû¹û, îíû» ûäûðàó æîëû 3 ñàòûäàí ò½ðàäû.

Áiðiíøi ñàòûäà¹û ðåàêöèÿëàð:


     
Ca5 F(PO4)3  +  5 H2SO4 =  5 CaSO4 + 3 H3PO4 + HF               ( 49)    

Ca Mg (SO3)2 + 2 H2 SO4 = Ca SO4 + Mg SO4 + 2 CO2 + 2 H2O ( 50)

 Mg2 Si O4 + 2 H2SO4   =  2  Mg SO4 + S iO2+H2O                        ( 51)

 

Á½ë ðåàêöèÿëàðäà ïðîöåññ ôîñôîð ºûøºûëûìåí ñóëüôàò ìàãíèé ò½çäàðû ïàéäà áîëóìåí àÿºòàëàäû.

Åêiíøi ñàòûäà:

  Ca5 F (PO4)3 + 5 Mg SO4 + 7 H2PO4 = 5 CaSO4 + 5 Mg (H2PO4)2 + HF     

 

Åêiíøi ñàòûäàғû ðåàêöèÿ áiòêåíäå, îíû» ñ½éûº ê¾éi H3PO4,

 Mg (H2PO4)2 æ¸íå Í2Î ò½ðàäû. ¶øiíøi ñàòûäà ûäûðàìàé ºàë¹àí àïàòèò ôîñôîð ºûøºûëûìåí әðåêåòòåñåäi:

Ca5 F (PO4)3 + 7 H2PO4 = 5 Ca (H2PO4)2 + HF        ( 52 )

 Ôîñôîðèò қ½ðàìûíäàғû òåìið ìåí àëþìèíèé îêñèäòåði äå ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ¸ðåêåòòåñåäi.

Fe2 O3  + H2SO4 +  Ca(H2PO4)  = 2 FePO4 + CaSO4 + 3H 2O

Al2O3 + H2 SO4 + Ca(H2PO4)2 = 2 AlPO4+ CaSO4 + 3 H2O

 

Àïàòèòòi ê¾êiðò ºûøºûëûìåí ûäûðàòóäàғû ê¾êiðò қûøқûëûíûң øûғûíûí /I/ òåңäåó àðрûëû åñåïòåéìiç.                         

                                  7mH2SO4 /3m P2O5 = 686/428=1,61

 

ìàññàëûº á¼ëiãi I ìàññàëûº P2O5-òû» á¼ëiãiíå òå».

Åãåð àïàòèòòi» 100 ìàññ. à% P2O5 áàð áîëñà, 100%-òiê ê¾êiðò ºûøºûëûíû» øû¹ûíû:

а- 1,61 = â ìàññ.áîë. Í2SO4

Ûäûðàñóғà æ½ìñàëàòûí Í2SO4  êîíöåíòðàöèÿñû Ñ áîëғàíäà îíûң øûғûíû:

а- 1,61/ Ñ = â/Ñ ì.á/ 100 ì. áîëàäû;

áîëìàñà, îíû» ê¼ëåìi

à* 1,61/ ÑŁρ = â/ÑŁρ, ñì3

á½ë æåðäå: ρ - ê¾êiðò ºûøºûëûíû» òû¹ûçäû¹û, ã/ñì3

Æàé ñóïåðôîñôàòòû ²àðàòàó ôîñôîðèòiíåí àëғàíäà ê¾êiðò қûøºûëûíûң øûғûíûí /I/, /5/, /9/ æ¸íå /10/ ðåàêöèÿëàðû àðқûëû åñåïòåéäi.

ʼðñåòiëãåí ðåàêöèÿëàð áîéûíøà åñåïòåãåíäå øûғûí êîýôèöåíòòåði ìûíàäàé áîëàäû:

   I ðåàêöèÿ áîéûíøà:  7ŁH2SO4 / 3Ł P2O5 = 7Ł98/ 3Ł142 = 1,61 ìá

5 ðåàêöèÿ áîéûíøà: 1 ìîëü H2SO4 / 1ìîëü ÑO2 = 98 / 44 = 2,33 ìá

 9 ðåàêöèÿ áîéûíøà: 1 ìîëü H2SO4/ 1ìîëü Fe2O3 =98/160=0,61 ìá

10 ðåàêöèÿ áîéûíøà: 1 ìîëü H2SO4/ 1ìîëü Al2O3 =98/102=0,96 ìá

Ñîíäà æàëïû ê¾êiðò øû¹ûíû:

 

N H2SO4 = 1,61Ła + 2,33Łв + 0,61ŁС + 0,96Д

 

Á½ë æåðäå: à,â,ñ æ¸íå Д - P2O5, СO2, Fe2O3  æ¸íå Al2O3 øèêiçàòòà¹û ì¼ëøåðëåði, % .

ʾêiðò ºûøºûëûíû» ìàññàëûº íåìåñå ê¼ëåìäiê øû¹ûíû æî¹àðûäà ê¼ðñåòiëãåí åñåïòåð áîéûíøà òàáûëàäû. Iñ æ¾çiíäå H2SO4   øû¹ûíû ñòåõèîìåòðèÿëûº ì¼ëøåðäåí 3-5% æî¹àðû àëûíàäû.

 

 3 Қондырғылар, техникалық құрал жабдықтар:

Нейтрализатор

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

Техникалық және аналитикалық таразылар

 

     4 ƽìûñòû» îðûíäàëó ò¸ðòiái

 

ƽìûñ ìûíàäàé ñàòûëàðäàí ò½ðàäû:

1.      H2SO4 øû¹ûíäûº ì¼ëøåðií åñåïòåï òàáó.

2.      Æàé ñóïåðôîñôàòòû áåðiëãåí æà¹äàé¹à àëó.

3.      Ñóïåðôîñôàòòà¹û æàëïû, ñi»iðiìäiëiê, ñóäà åðiìòàë æ¸íå ðåàêöèÿ¹à ºàòûñïàé ºàë¹àí /áîñ/ Í3ÐÎ4    Ð2Î5 -ò¾ðiíäå àíûºòàó.

4.      ´íäiðiñòi» ê¼ðñåòêiøií åñåïòåó.

Ûäûðàòó¹à êåðåêòi àïàòèòòû íåìåñå ôîñôîðèòòi ¼ëøåï àëàñûç. ʾíi á½ðûí ¼ëøåíãåí ñòàºàíäû 50-600Ñ äåéií ºûçäûðó êåðåê. ²ûçäûðûë¹àí ñòàºàí¹à åñåï áîéûíøà ê¾êiðò ºûøûºûëûí º½éûï, îíû» ¾ñòiíå 2-3 ìèíóò àðàëû¹ûíäà àïàòèòòi íåìåñå ôîñôîðèòòi ò¼ãiï îíû øûíû òàÿºøàìåí àðàëàñòûðó êåðåê. Ñîíàí ñî», ñóïåðôîñôàòû áàð ñòàºàíäû êåïòiðó øêàôûíà ºîéû»ûç. Øêàôòà òåìïåðàòóðà 105-1100Ñ áîëó êåðåê. Îñû òåìïåðàòóðàäà ñóïåðôîñôàòòû 1-1,5 ñà¹àò ½ñòàó êåðåê. Îíàí êåéií, ñóïåðôîñôàòòû ñóûòàñûç äà, ¼ëøåéñiç.

Àëûí¹àí ñóïåðôîñôàòòà¹û æàëïû, ñóäà åðèòií, ñ»iðiìäi Ð2Î5- òåðãå æ¸íå áîñ ôîñôîð ºûøºûëûíà òàëäàó æ¾ðãiçó êåðåê. Æàé ñóïåðôîñôàòòà¹û Ð2Î5–òi» áàðëûº ò¾ðëåðií ôîòîêàëèìåòðëiê ¸äiñïåí òàëäàó æàñàó¹à áîëàäû.

 

     5 Талдау әдістемесі

Æàëïû P2 O5-òi àíûºòàó

 

2 ã 0,001 ã øåéií ä¸ëäiêïåí ¼ëøåíãåí æàé ñóïåðôîñôàòòû» øàºòû ì¼ëøåðií 50 ìë 20%-òiê ò½ç ºûøºûëû áàð ñòàºàí¹à ñàëû»ûç. Ñòàºàíäû ñà¹àò ¸éíåãiìåí æàóûï, ¸óåëi àºûðûí ºûçäûðûï 30 ìèíóò ºàéíàòàñûç.

Ñòàºàíäû ¸ëñií-¸ëñií øûíû òàÿºøàìåí àðàëàñòûðûï ºîéû»ûç. ²àéíàó óàºûòû ¼òêåí ñî»,ñòàºàí¹à àçûðຠñó º½éûï, 250 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîëáà¹à ò½íáàñûìåí àóûñòûðû»ûç. Êîëáàäà¹û åðiòiíäi ñóûòûë¹àí ñî» î¹àí ñó º½þìåí ê¼ëåìií 250 ìë æåòêiçi»iç. Ñîíàí ñî» êîëáàäà¹ûíû ôèëüòåðëå»iç.

Ôèëüòåðëåãåíäå áiðíåøå àë¹àøºû ïîðöèÿëàðäû ò¼ãiï òàñòàó êåðåê. Ôèëüòðàòòàí ïèïåòêàìåí 2 ìë àëûï, 100 ìë ê¼ëåìäåãi êîëáà¹à º½éû»ûç. Îíû» ¾ñòiíå 50 ìë ñó, 25-30 ìë ôîñôàò ðåàêòèâií (à åðiòiíäiñi) º½éûï, êîëáàíû» ê¼ëåìií ñóìåí 100 ìë ¼ëøåï òàáû»ûç. Åðiòiíäiíi» îïòèêàëûº òû¹ûçäû¹û ñàëûñòûðìàëû åðiòiíäi àðºûëû òàáûëàäû.

Åðiòiíäiäåãi Ð2Î5-òi» ¾ëåñií ò¼ìåíäåãi ôîðìóëà àðºûëû òàáàñûç.

Ð2Î5 æàëïû= m1*V1*100/ m2*V2*100 =%

á½ë æåðäå: 

m1 -êàëèáðëåíãåí ãðàôèêïåí òàáûë¹àí Ð2Î5-òi» ìàññàñû, ìã.

m2 - òàëäàó¹à àëûí¹àí ñóïåðôîñôàòòû» ìàññàñû, ã.

V1 - êîëáàíû» ê¼ëåìi, ñì3

V2 -òàëäàó¹à àëûí¹àí ôèëüòðàòòû» ê¼ëåìi, ñì3

Ñi»iðiìäiëiê P2O5-òi àíûºòàó

 

0,0002 ã øåéií ä¸ëäiêïåí ¼ëøåíãåí 1-2 ã æàé ñóïåðôîñôàòòû âîðîíêà àðºûëû 500 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîáà¹à ñàëû»ûç. Âîðîíêàäà¹û æ½¹ûëûï ºàë¹àí ñóïåðôîñôàòòû 200 ñì3 93 + 30Ñ äåéií ºûçäûðûë¹àí òðèëîí åðiòiíäiñiìåí /0,2ì/äì3/ º½éûï øàéû»ûç. Ñîíàí ñî», êîëáàíû òû¹ûíäàï, ìåõàíèêàëûº øàéºà¹ûøòà 20-30 ìèíóò øàéºàéñûç. Åðiòiíäiíi» ê¼ëåìií 500 ñì3 ñóìåí æåòêiçiï “áåëàÿ ëåíòà” ºà¹àçû àðºûëû ôèëüòåðëåéñiç.

Ïèïåòêàìåí 2 ñì3 ôèëüòðàòòû àëûï, 100 ñì3 ê¼ëåìiíäåãi êîëáà¹à º½éû»ûç. Îë êîëáà¹à 2 ñì3 20%-òiê ò½ç ºûøºûëûí, 10-15 ñì3 ñó º½éûï, 10 ìèíóò ºàéíàòàñûç.

Ñîíàí ñî», îíû ñóûòûï, 30 ñì3 ñó, 25-30 ñì3 “Ôåðiòiíäiñií º½éûï, êîëáàäà¹û ñûçûººà äåéií ñóìåí òîëòûðàñûç. Îñû îïåðàöèÿëàðäàí êåéií, ñi»iðiìäiëiê Ð2Î5-òi æî¹àðûäà êåëòiðiëãåí æàëïû Ð2Î5-òi àíûºòàéòûí æîëìåí içäåéñiç. Ñi»iðiìäiëiê Ð2Î5-òi» ì¼ëøåðií äå æî¹àðûäà êåëòiðiëãåí ôîðìóëàìåí åñåïòåéñiç.

Ñóäà åðiìòàë æ¸íå áîñ ò¾ðiíäåãi P2O5-òi àíûºòàó

 

0,0002 ã øåéií ä¸ëäiêïåí ¼ëøåíãåí 5-10 ã æàé ñóïåðôîñôàòòû  500 ñì3 ê¼ëåìäåãi êîлáà¹à ñàëûï, î¹àí 400 ñì3 ñó º½éûï, òû¹ûíäàï, ìåõàíèêàëûº øàéºà¹ûøòà 30 ìèíóò øàéºàéñûç. Ñîíàí ñî», åðiòiíäiíi» ê¼ëåìií 500 ñì3 ñóìåí æåòêiçiï ôèëüòåðëåéñiç.

Ïèïåòêàìåí 2 ñì3 ôèëüòðàòòû àëûï, 100 ñì3 ê¼ëåìiíäåãi êîëáà¹à º½éû»ûç. Îíû» ¾ñòiíå 2 ñì3 20%-òiê ò½ç ºûøºûëûí, 5-10 ñì3 ñó º½éûï, 10 ìèíóò ºàéíàòàñûç. Êîëáàíû ñóûòûï 30 ñì3 ñóìåí ñ½éûëòàñûç, ñóû¹àí êîëáà¹à 25-30 ñì3 ôîñôàò åðiòiíäiñií º½éûï, îíû» ê¼ëåìií 100 ñì3 äåéií ñóìåí æåòêiçåñiç. Îäàí ¸ði òàëäàóäû, åñåïòåóäi æî¹àðûäà àéòûë¹àí æàëïû Ð2Î5-òi àíûºòà¹àíäà¹û æîëìåí îðûíäà»ûç.

Ðåàêöèÿ¹à ºàòûñïàé ºàë¹àí áîñ ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òi ìûíàäàé æîëìåí àíûºòàéäû: Æî¹àðûäà äàéûíäàë¹àí åðiòiíäiäåí 50 ñì3 ôèëüòðàòòû ïèïåòêàìåí àëûï, êîíóñòû êîëáà¹à º½ÿäû. ιàí 100-150 ñì3 ñó ºîñûï, 3-5 òàìøû ìåòèëîðàíæ èíäèêàòîðûìåí 0,1 ì NaOH åðiòiíäiñiìåí ñàðû ò¾ñêå àéíàë¹àíøà òèòðëàéäû. Áîñ ò¾ðiíäåãi Ð2Î5-òû» ìàññàëûº ¾ëåñií ôîðìóëàìåí åñåïòåéäi.

Ð2Î5 áîñ = V1· 0,007· V2/ m  ·V3 ·100,%

Á½ë æåðäå:

      V1 –0,1 ì NaOH åðiòiíäiñiíi» òèòðëà¹àíäà êåòêåí ê¼ëåìi, ñì3

      V2 – åðiòiíäiíi» æàëïû ê¼ëåìi, ñì3 (500 ñì3)

       V3 -òàëäàó¹à àëûí¹àí åðiòiíäiíi»  ê¼ëåìi, ñì3

       m - ñóïåðôîñôàòòû» íàºòû ì¼ëøåði, ã.

 

 6 Үрдістің көрсеткіштері есептеу

 

Æàé ñóïåðôîñôàòòû àëóäà å» ìà»ûçäû ê¼ðñåòêiøòåðiíi» áiðiíå ôîñôàòòû» ûäûðàó êîýôôèöåíòi æàòàäû. Ôîñôàòòû» ûäûðàó êîýôôèöåíòií ìûíà ôîðìóëàìåí àíûºòàéäû:

Êð = Ð2Î5 ñi»iðiì / Ð2Î5 æàëïû * 100,%

á½ë æåðäå: Ð2Î5 æàëïû æ¸íå Ð2Î5 ñi»iðiì.-æàé ñóïåðôîñôàòòà¹û Ð2Î5 –òi»     æàëïû æ¸íå ñi»iðiìäiê ò¾ðiíäåãi ìàññàëûº ¾ëåñòåði, %.

Æàé ñóïåðôîñôàòòû» øû¹óû /Â/ ìûíàäàé ºàòûíàñïåí òàáàäû:

 

B = Gñóï ../ Gg ;

á½ë æåðäå: Gñóï..- æàé ñóïåðôîñôàòòû» ìàññàñû, ã.

                Gg- ôîñôàòòû» ìàññàñû, ã.

 

7 ƽìûñòû» í¸òèæåëåðií êåñòåìåí ¼ðíåêòå»iç

10- Êåñòå-Ñóïåðôîñôàòòû» õàðàêòåðèñòèêàñû ìåí º½ðàìû.

 

Ð2Î5 æàëïû

%

Ð2Î5 áîñ %

Ð2Î5 ñi»iðiì %

Ð2Î5 ñóäà åðiìòàë  %

Êð %

 

 

 

 

 

 

8Òåêñåðó ñ½ðàºòàðû

8.        Æàé ñóïåðôîñôàò ºàëàé àëûíàäû?

9.        Ôîñôàòòû» ûäûðàó êîýôôèöåíòi äåãåí íå, îë ºàëàé àíûºòàëàäû?

10. Ûäûðàó ïðîöåñiíå òåìïåðàòóðà ìåí ê¾êiðò ºûøºûëûíû» êîíöåíðàöèÿñû      ºàëàé ¸ñåð åòåòiíií ò¾ñiíäiði»iç.

11.Àïàòèò ïåí ²àðàòàó ôîñôîðèòiíi» ûäûðàó ïðîöåñòåðiíäåãi àéûðìàøûëû¹ûí ò¾ñiíäiði»iç.

12.ʾêiðт ºûøºûëûíû» ûäûðàó¹à æ½ìñàëàòûí ì¼ëøåðií ºàëàé åñåïòåéäi?

13.Æàé ñóïåðôîñôàòòà¹û Ð2Î5-òû» ò¾ðëåðiíå ñèïàòòàìà áåðiï, àéûðìàøûëûºòàðûí ò¾ñiíäiði»iç.

Тапсырма. Қышқылдың нормасы мен шығынын есептеу және берілген  жағдайда  тыңайтқышты алу

 

№8 ЛАБОРАТОРИЯЛЫЌ Ж¦МЫС

Аммоний нитратын (аммиак селитрасын) өндіру технологиясы

(4 сағат)

 

1Ж±мыс маќсаты-  азот ќышќылын аммиакпен бейтараптау  арќылы аммоний нитраты µндіру

           

2 Үрдістің сипаттамасы

Аммоний нитраты –ауыл шаруашылыѓында кµп мµлшерде пайдаланылатын азот ќ±рамдас тыњайтќыштардыњ бірі.

Оны µндіру тєсілі азот ќышќылын аммиакпен бейтераптау реакциясына негізделген:

NH3+HNO3=NH4NO3   (1)

С±йыќ азот ќышќылын (47-54%) бейтераптаудан алынѓан ертіндіні буландыру арќылы суыќ балќыма  алынады, оны т‰йіршіктеу арќылы тауар µндіріледі.

Азот ќышќылын бейтераптау кезінде кµп мµлшерде  жылу бµлінеді. Сондыќтан экспериментті ж‰ргізгенде ќауіпсіздікті саќтау керек, немесе азот ќышќылында  алдын ала NH4NO3  бір  шамасын ерітеді де, ќалѓан бос азот ќышќылын аммиакпен бейтераптайды.

 

3 Қондырғылар мен техникалық құралдар

Кептіргіш шкаф

Химиялық ыдыстар

Аналитикалық және техникалық таразы

Титрлеуге қажеттті бюретка

4 Жұмысты орындау әдісі

Реакторѓа берілетін аммоний нитратыныњ мµлшерін есептеу. Мысалы, экспериментке  100г 10%-тін азаот ќышќылы алынады. Ќ±рамында 40% NH4NO3 бар ертінді алу ‰шін, ќышќылѓа Хг аммоний нитраты керек.

 

x*100/(100+x)=40%

 100x=40*100+40*x

x=4000/60=66.67г

Барлыѓы  100+66,67=166,67г ертінді пайда болады.

 Ертінді ќ±рамы: HNO3 =100*10/1667.67=6%  (10г)

                              Н2О= 100*90/166,67=5%  (90г)

                              NH4NO3=100*40/166,67= 40%  (66,67)

                           ___________________________________

                        Барлыѓы                      100%         1667.67г

 

Бейтераптауѓа керек аммиакты реакция  (1)  бойынша есептейді:

HNO3               NН3

63                                  17

10                    х           х=2,698~2,7г       100%   NН3

 

Экспериментте 25%-тік  аммиак ертіндісін пайдаланса, онда 2,7/0,25=10,8г

 

Эксперимент кезінде аммиак толыќ реакцияѓа т‰спеуі  м‰мкін (аммиактыњ біразы ±шуы м‰мкін). Сондыќтан алынатын аммоний нитраты теориялыќ есептеу тµлм болады.

Бастапќы 166,67г ертіндіні бейтераптау кезінде алынатын аммоний нитраты: 66,67+10*80/63=79,368г

80,63- NH4NO3, HNO3 молекулалыќ массалары.

Эксперимент кезінде А г - NH4NO3 (сусыз) алынса, онда аммоний нитратыныњ шыѓымы

Х=А*100/79,368,     %

                    

5 Процессті талдау  тєсілі

Эксперимент кезінде келесі параметрлерді аныќтайды:

-аммиактыњ жєне азот ќышќылыныњ шоѓырын жєне шыѓынын;

-алынѓан µнімдегі азот жєне аммиак ќ±рамын.

¤німдегі аммиак бойынша, аммоний нитраты ќ±рамын  аныќтайды.

 

Аммиакты анықтау

Аммиактыњ жалын ќ±рамын 3 тєсілмен аныќтайды.

  1. Ертіндідегі амиактыњ к‰шті негізді ќосу жєне ќыздыру арќылы айдау;
  2. Ертіндіге к‰шті негізді стехиометрияда артыќ мµлшерде ќосады да, артыѓын кері титрлеу жєне ќыздыру арќылы айдау;
  3. Байланыстаѓы аммиакты формальдегидті тєсілмен аныќтау (к‰йдіргіш натр ертіндісімен формасын ќатысуында титрлеу)

Талдау ж‰ргізетін бµлмедегі ауада аммиак болмау керек.

 

Тікелей титрлеу арқылы аныќтау

Ертіндіні метил-оранж ќатысуымен ќышќылмен титрлейді. Бос жєне жартылай байланыстаѓы аммиак ќышќылмен бейтерапталады:

 

NH4ОН+HCI=NH4CI+H2O

NH4HCO3+HCI=NH4CI+CO2+H2O

(NH4)CO3+2HCI=2NH4CI+H2O+CO2

 

Талдау жолы:    Аналитикалыќ таразыда µнімніњ 0,5-2,0г мµлшерін дєлдігі 0,0002г алады, оны µлшемді колбаѓа салады, суда ерітеді, жаќсы араластырады, колбаѓа белгіге дейін су ќ±яды.Даярланѓан ертіндіден 10-15 мл µлшемді кµлемі 250мл конусты колбаѓа ќ±яды, 40-50мл тазаланѓан су  жєне 2-3 тамшы индикатор метил-оранж ќосады. Ертіндіні 0,1 немесе 1,0 НСІ ќышќылмен титрлейді (т‰сі сарыдан ќызѓылтќа µткенше)

 

Бос жєне жартылй байланысќан аммиак

QNH3=(а-в)*0,017*V*100/g*а, %

V-титрлеуге кеткен ќышќыл кµлемі, мл;

0,017-1мл НСІ ертіндісіне  эквивалентті NH3 массасы,г.

N-ќышќылдыњ нормальдігі

g-зерттелетін заттыњ наќты мµлшері ,г

Жалпы  аммиакты кері титрлеу арќылы аныќтау.

Ертінді ‰лгісін (наќты µлшемін) алдын ала тікедей титрлеу арќылы (мысалы NaOH ертіндісімен) барлық аммиакты бос түріне айналдырады:

+NaOH=NaCi+NH4OH

(NH4)2SO4+2NaOH=Na2SO4+2NH4OH

Аммиакты қыздыру арқылы толық айдағаннан қалған ертіндідегі артық NаОН қышқылмен титрленеді (1н НСІ), метил-оранж индикаторы

 

G NH3= (50-V)*0.017*1000/10,немесе % NH3 =(а-в)*0,017* V*100/g*A

 

V-титрлеуге кеткен 1н НСІ көлемі,г

0,017-1мл 1н НСІ эквивалентті NH3

N-қышқыл нормальдігі

g-зерттелетін заттың нақты мөлшері,г

A-анализге алынған ертінді мөлшері,мл;

b-титрлеуге кеткен NaOH  көлемі, мл;

a-аммиакты ұстауға кеткен Н2SO4 (0,1н) ертінді көлемі,мл;

 

Формальдегидтік тәсіл

Құрамында аммоний тұздары (NH4CI, (NH4)2SO4 т.б ) бар бейтарап ертіндіге формалин қосылады. Реакция кезінде гексаматилентетрамин (уротропин) және бос қышқыл түзіледі:

4NH4CI +6СН2О= (СН2)6N4+4НСІ+6Н2О

Бөлінген қышқылды негізбен титрлейді (индикатор-фенолфталейн).

Қышқыл мөлшері ертіндідегі аммиак мөлшерін эквивалентті.

Реактивтер:

Формалин, 40%-тік

Күйдіргіш натр, 1н, 0,1н,

Тұз қышқылы, 1н

Фенолфталин-индикатор, 1%-тік спирттеі ертінді

Метил-оранж- индикатор, 0,1%-тік

 

Талдау жолы:

Тікелей титрді анықталған ертіндіні қайнату арқылы СО2 газынан тазалайды, салқындатады, 5-10мл 40%-тік формалин ертіндісін (күйдіргіш натр ертіндісінде фенолфталин арқылы бейтерапталған) және 2-3 тамшы фенолфталин қосады. 2-3 минуттан кейін 1н NaOH ертіндісімен түсі қызыл- қоңырға өзгергенге дейін титрлейді.

Аммиак құрамы :

 

NH3(ж)=(V*К*Н/5)*20н.б.  немесе % NH3=(а-в)*0,017* V*100/g*А

 

V -титрлеуге кеткен көлемі  0,1н NaOH көлемі,мл;

К -NaOH ертіндісінің нормальдігін түзету коэффиценті;

Н -0,1н NaOH ертіндісінің нормальдігі

g-зерттелетін заттың нақты мөлшері,г

A-анализге алынған ертінді мөлшері,мл;

0,017-1мл 1н НСІ эквивалентті NH3

 

Азотты анықтау

(формальиндік тәсіл)

Ертіндідегі азотпен формалин реакцияға түскенде гексаметилентетрамин   N4(CH2)6түзіледі, бос қышқыл пайда болады:

 

4NH4NO3+6 CH2O=N4(CH2)6+4HNO3+6H2O

Ертіндіде   кальций, мангий бар болса, алдын ала фенолфталеин  қатысуында тирлеу керек.

 

Анализ жолы

Өнімнің 5г (3) өлшемін дәлдігі 0,001г дейін алады, оны өлшемді 500мо колбаға (негізгі ертінді) салады, 400мл су құяды, 30мин аппаратта араластырады.

Колбадағы сұйыққа белгіге дейін су қлсады, араластырады және ақ лента-фильтр арқылы сүзеді, фильтраттың алғашқы порцияларын төгеді. Конусты колбаға (250мл) 15 мл формалин, 100мл су және 2-3 тамшы фенолфталеин құяды, 0,1н NaOH ертіндісімен қызғылт түске днейін бейтараптайды. Бейтарапталған ертіндіге 25-50мл негізгі ертіндінің аликотасын қосады, жақы араластырады. 2-3 мин тыныштыққа қояды, кейін 0,1н NaOH ертіндісімен әлсіз қызғылт түске дейін титрлейді.

Азот құрамы:

CN=V*0.014*500*100/g3*50

V -титрлеуге кеткен 0,1н NaOH көлемі,мл;

g3-анализге алынған өнім мөлшері, г;

0,014-1мл 0,1н NaOH сәйкес азот массасы.

 

Жұмыс қорытындысын төмендегі кестеге толтырады

Жағдай

Қорытынды

 

t, мин

t,0C

HNO3,%

V(NH3)

N,%

NH3,%

NH4NO3,%

C(H2O) ,%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 Бақылау сұрақтары

1.Аммоний нитратын өндіруге керек шикізаттар сипаттамасы

2.Бейтараптау процесіне әртүрлі факторлардың әсері

(уақыт, температура, аммиак пен азот қышқылы шығыны)

3.Өнім алуға әртүрлі фаторлар әсері

4.Эксперимент жүргізу тәсілі

5.Химиялық анализ тәсілі

Тапсырма. Аммоний селитрасын берілген мөлшерде алу. өнімді талдау. Процесс қорытындысын жасау.

 

ХИМИЯЛЫҚ  ЛАБОРАТОРИЯДАҒЫ ТЕХНИКА ҚАУІПСІЗДІГІ.

 

 1.Қышқылдарды, сілтілерді және басқа сілтілі сұйықтарды пипеткамен ауызбен соруға қатаң тиым салынады. Қышқылдар мен сілтілерді тек қана сорғышпен груша алу қажет.

2.Барлық құрғақ реактивтерді, әсіресе күйдіргіш сілтілерді фарфор қасықтар немесе шпательмен алу қажет.Күйдіргіш сілтілерді қолмен  ұстауға қатаң тиым салынады.

3.Ішінде бром,сутек пероксиді, плавик қышқылы және басқа күйдіргіш сұйықтары бар ыдыстарды ашқанда, ыдыстың аузы ашып жатқан адамға бағытталмауы тиіс.

4.Қышқылдар мен сілтілер және басқа улы уландырғыш заттармен тек қана желдеткіші қосылған сорғыш шкафтың ішінде жұмыс істеу қажет.

5.Раквинаға сумен араласпайтын сұйықтарды және қатты заттарды, сонымен қатар күшті уларды тастауға қатаң тиым салынады.

6.Белгісіз және аты күмән келтіретін реактивтерді пайдалануға қатаң тиым  салынады.

7.Қосулы тұрған электр  құралдарының жанында өрттен қауіпті заттармен жұмыс істеу.

8. Ыстық сұйығы бар ыдыстарды тек қана екі қолмен ұстау қажет: бір  қолмен ыдыстың мойынан, ал екінші қолмен ыдыстың түбі.

9.Сынған ыдысты  сыпырғы  және  күрек көмегімен жинайды, қолмен жинауға болмайды.

10.  Қышқылдармен, сілтілермен және басқа күйдіргіш заттармен күйіп қалған жағдайда:

11. зақымданған жерді судың көп мөлшерімен жуып, содан соң қышқылмен күйгенде - 10 % -к сода ертіндісімен;  сілтілермен күйгенде -3 - 4%  -к сірке қышқылының немесе 3 % - к бор қышқылының ертіндісімен шаяды.

12.Күйген жер қызарған жағдайда, 2 % -к марганец ертіндісімен шаяды;

13. Қиын жағдайларда алғашқы көмек көрсеткеннен кейін дәрігерге  қаралу қажет.

14. Шынымен жарақаттанумен бірге қышқылдар мен сілтілер әсер етсе, ең алдымен жарақаттанған жерді судың көп мөлшерімен шаю қажет және жарақаттанған жерді шыны қалдықтарының қалмағанына көз жеткізіп, содан соң айналасын иод ертіндісімен өңдеп  таңып тастау қажет. Күкірт  қышқылы теріге төгілген, жағдайда, оны судың көп мөлшерімен шайып, кейін соданың  әлсіз ертіндіісімен   бейтараптандырады және калии пермангат ертіндісіне салынып алынған матамен таңып, дәрігерге көрсетеді.

15.Егер қышқыл төгілсе: қышқылды сумен сұйылтып, содан соң оны мен бейтараптандырады және күрекпен алып тастайды. Егер төгілсе,онда сумен сұйылтып, содан кейін оның үстіне құм төгіп немесе сумен шайып  тастау керек, содан соң барып содамен бейтараптандырады.

16.Егер төгілген сілті болса, онда оны сумен шайып, кейін әлсіз қышқылмен сірке, бор бейтараптандырады.

17.Ыдыстарды хром қоспасымен жуғанда, хром қоспасын алған ыдысқа қайтып жинайды, хром қоспасын раквинаға төгуге болмайды.

18.Лабораторияда жұмыс істеп болған соң, сіз қолыңызды жуып және аузыңызды     шаюыңыз  қажет. 

 

 Жұмысты өңдеудің жалпы ережесі

 

            Жұмысты жазалап өңдеудің жалпы ережесі:  Бірінші бетте  тақырып, жұмыстың мақсаты және  жұмыс көлемінің сағаттық түрі  жазылады. Студенттің аты-жөні, тобы  орындаған күні келтіріледі.  Жазалап өңдеу жұмысы  әдістемелік нұсқау бойынша жазылады.   Жұмыс тігілген А4 форматына  қолмен   ұқыпты  түрде жазылады.  Барлық МЕСТ2.105, МЕСТ 8.417 ФС 4.6-001-2006   стандарттарды сақтай отырып жүргізті қажет. Сонымен қатар жазбалауда  жұмыстың барлық мәліметтері келтіріліп, есептеулері жазылады.

 

Әдебиеттер

 

1 М.Е.Позин. Технология минеральных удобрений и солей. М.: Химия, 1957.с. 277

2  И.М.Кольтгоф, Е.Б.Сендэл, Количественный анализ

3 Справочник основной химической промышленности, стр.498- 499, Берль-Лунге

4 Позин М.Е. Технология  минеральных удобрений – Л.Химия, 1974,с.376.

5 Дохалова А.Н.,Кармышев В.Ф., Производство и применениеаммофоса –    М:Химия, 1977.с.240.

6 Постников Н.Н. Термическая фосфорная кислота, соли и удобрения на ее основе – М:Химия, 1976

7  КопыловВ.А., ЗавертяеваТ.И. АндрейченкоА.М. Производство двойного суперфосфата. – М:Химия., 1976

8 Шапкин М.А.,ЗавертяеваТ.И.,Зинюк Р.Ю. Двойной суперфосфат. Технология и применение – Л:Химия, 1987.

9  СоколовскийА.А.,Яшнее.В.Технология минеральных удобренийи кислот.-М:Химия, 1971.

10 Крашенниников С.А. Технология соды. М:Химия, 1988

11 Шокин И.Н., Крашенниников С.А., Технология соды. М:Химия, 1975

12  Зайцев И.Д., ТкачГ.А. Производство соды. М:Химия, 1986

13 Мойжес И.В. руководство по анализу в производстве фосфора, фосфорной кислоты и удобрений. Л:Химия, 1973.

14 Методы анализа фосфатного сырья, фосфорных и комплексных удобрений – Л,Химия, 1975.

15  Позин М.Е. руководство к практическим занятиям неорганических веществ. Л:Химия 1980.

16 Лапкина е.Д., Горобец Л.И. Сборник унифицированных методов анализа сырья, побочных продуктов и технологических отходов в производстве фосфора. - Чимкент, 1978.

17 Кельман Ф.Н. Методы анализа при контроле производства серной кислоты и фосфорных удобрений. –М:Химия., 1963

18 Атрощенко В.И., Каргин С.И. Технология азотной кислоты –МХимия,1970

19 Амелин А.Г. Технология серной кислоты – М:Химия, 1983

20 Воскресенский П.И. Техника лабораторных работ – М:Химия, 1973

21 Г.М. Гильманова, Г.П. Попова,  Л.И. Миркина, Е.С. Бугенов, А.С. Сейтмагзимов Методические указания к выполнению лабораторных работ по технологии неорганических веществ для студентов специальности 25.02-Шымкент: КазХТИ, 1990, 55с.

22 Г.М.Гильманова,Г.П.Попова Методические указания к выполнению лабораторных работ по технологии отраслевого производства для студентов специальности 07.04-Шымкент. КазХТИ,1999

23 Методы анализа фосфатного сырья, фосфатных и комплексных удобрений-Л: Химия,1975