«БИОЛОГИЯЛЫҚ АКТИВТІК ЗАТТАРДЫҢ БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ»

 

пәнінен дәріс

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Биологиялық активті заттың биотехнологиялық синтезі өмір сүруге қабілетті микроорганизмнің өнімі, өсімдіктердің және жануарлардың жасушасының ұлпасының культурасы соңғы кездері жоғарғы мәнге ие  және жоғарғы жылдамдықпен  қарқынды дамуда.

«Биотехнология» термині өндірістің саласын білдіргенімен, оның ғылыммен тікелей байланысы бар: оны жаңа тірі организмдерді құрастыру жолдарын зерттейтін    ғылым ретінде де және материя қозғалысының биологиялық формасын іске асыратын өндіріс саласы ретінде де түсінуге болады. Биотехнология ғылым ретінде генетикалық инженериямен біртұтас бірігіп кеткен. Мұнда ген инженериясының    алдына қойған мақсаты алдын ала    жоспарланған үлгіге сәйкес жаңа немесе жақсарған қасиеті бар тірі организмдерді құрастыру.

Биотехнология -деп тірі организмдерді және биологиялық жүйелер мен процестерді адам баласының мақсатына сай өндірісте қолдануды түсіндіреді. «Биотехнология» термині жиырмасыншы ғасырдың 70-жылдары кең тарағанымен, терминнің өзінен тіршілік («био») заңдылықтарының индустриялы өндіріспен үйлесетінін байқауға болады. Биотехнология екі жақты: ғылыми және өндірістік салаларды жүйелі түрді біріктіреді. Алайда, биотехнологияның жаңа анықтауларында ол тек өндірістің саласы ғана болып саналады.

Қазіргі биотехнология адамның практикалық іс әрекетінің барлық жақтарына үлкен әсер етуде. Қазіргі кезде оның көмегімен ондаған аса бағалы биологиялық активті заттар -гормондар,  ферменттер, витаминдер, антибиотиктер алынады, биотехнология ауыл шаруашылығында орасан үлкен мәнге ие  болады.

Биотехнологияның жетістіктері, ең алдымен оның іргелі ғалымдармен тығыз байланысының арқасында пайда болды, осының нәтижесінде биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері -генетикалық, жасушалық және ақуыздық инженерия, эизимология инженериясы көмегімен жануарлар мен   өсімдіктердің және бактериялардың   жасушасының   культурасын   көбейту, жасушаларын  біріктіру әдісі кеңінен қанат жаюда.

Соңғы жылдары биотехнологияның өріс алуы генетиканың жаңа жетістіктеріне байланысты.Нақтылап айтқанда, қазіргі биотехнологияның көптеген салалары генетикалық инженериямен, әсіресе ген инженериясымен   тікелей немесе жанама байланысқан. «Биотехнология» ұғымының өзі    генетикалық инженерияның    қалыптасуына байланысты пайда болды    және алғашқы кезде бұл    екі ұғым синонимдер ретінде қаралды. Алайда, уақыт өткен сайын бұл үғымдардың мазмұны әр түрлі болып толықтырылды демек, генетикалық инженерия биотехнологияның құрама бөлігі болып қалды. Генетикалық   инженерия - жаңа генетикалық қасиеттері бар организмдерді құрастыру тәсілдерін жетілдіретін ғылымың    өрісінің саласы болса, ал биотехнология-өндірістің саласы.     Генетикалық-инженериялық әдіс арқылы құрастырылған жаңа    организм биотехнологиялық өндірісте қолданылуы мүмкін. Бұл генетикалық инженерия мен биотехнологияның арасындағы ортақ жанасу нүктелерін сипаттайды, мұндай байланыстың соңында жаңа сапалы   нәтиже пайда болады.

Көптеген биологиялық активтік заттар  биосинтездеумен қатар жұқа органикалық синтездеу  әдісімен де алынады, сондықтан  өнімді алудың нақтылы жолын таңдау  экономика жағынан тиімді және өнімділігі жоғары  өндірісті таңдауда  биологиялық және химиялық әдіспен салыстырып отыру қажет. Көбнесе іс жүзінде химиялық сатысы қосылған  технологияны таңдау,олар бір-бірін кезектесе отырып толтырады. Өндірістік биосинтез нәтижесінде химиялық технология әдісін қолданбау мүмкін емес, дайындау сатысында, өнімді қайта өңдеу сатысында органикалық синтез кеңінен қолданылуда. Өз кезегінде соңғы кездері кейбір технологиялық сатысыз  іске асыруға болмайды,         микроорганизмнің  көмегімен іске асырылатын немесе ферменттен  бөліп алудажәне ферментік жүйеден алуда. Жоғарыда айтылғандар мысалы амин қышқылын алу технологиясында көрсетілгендер.Органикалық қосылыстың осы класындағы барлық 20 өкілі мономер болып саналады. Қазіргі заманғы жұқа органикалық синез әдісімен D және L амин қышқылының формасын  қандай-да бір мөлшерде синтездеуге қосуға  болады,  оны өндіруде рацемат пайда болуына әкеледі.

Селекционерлермен арнайы таңдап алынған, ал кейде өмір сүруге  қабілетті  процесте  микроорганизм – продуцентері  генетикалық инженерия әдісімен құрастырылған, альтернативті химиялық синтез микробиологиялық  процеске әсер етеді, ол дамудың соңғы сатысында амин қышқылының жоғарғы синтезі деп аталатыны іске асырылады, демек оның мөлшерін болдырады, жасушаның  өзінің тұтынуын біраз жоғарылатады.Сондықтан барлық аминқышқылының D-изомері  қолдануға жатпайды, өндірістік масштабта тек қана биотехнологиялық әдіспен  ғана алынады. Бірақ-та ескере кету керек,  амин қышқылының өндірістік  биосинтезі құрамы күрделіден бөліп алуды талап етеді және   жасушалы  биомассасынан бөліп алғаннан  кейін  еріген ерітінді  құрамы күрделімен араластырып бөліп алады. Жұқа органикалық синтез үшін  қолдануға болады және L-амин қышқылының тауарлы формасы арнайы азықтыққа, тамаққа немесе медицинаға қолдану үшін жарамды. Осыған ұқсас жағдайлар антибиотик өндірісінде  де болады.Іс жүзінде барлық белгілі заттардың құрлысын нақтылы білгеніне  қарамастан, антибиотиктің  әсері болады, олардың таза  химиялық синтезі  көлемді және эффективті емес.Өндірісте медицинада немесе ветеринарияда қолданылатын антибиотикті  алуға болады, штамм- продуценттін өзіне сәйкес қабілетімен  қолдану, белгілі өсу фазасында  және культивирлеу режимінде сол антибиотик пайда болады. Бірақ-та бірнеше ондаған жыл антибиотикті медицинада қолдануда ауру тудыратын       микроорганизмдердің мол мөлшері жиналған, ертеректе оның өлуін болдыратын препаратқа берік тұқым қуалаушылықты болдыратыны болды. Бұл ситуациядан шығу үшін  табиғи антибиотиктің химиялық трансформация әдісімен жетеді:антибиотиктік эффективтілікке жауапты  негізгі  атомдар тобына  тимейтін, жартылай жасанды деп аталатынды алды, құрлысына бірқатар өзгерістер енгізді.Олай болса, химиялық және биохимиялық әдіспен (ферментативтік) табиғи пеницилиндерді, цефалоспориндерді трансформалауға болады және т.б.жаңа дәрілік препаратқа  ауру тудыратын микроорганизмнің бейімділігінен асып түседі.

Бактериальды препараты қолдану, өсімдікті қорғайтын зат және тыңайтқыш сияқты топрақты  игеруде топрақты таңуда қолданылатын химиялық затпен  альтернативті болып келеді. Бірақ мұндай химиялық және биотехнологиялық технологияның бір-бірімен қатынасы басқаша болады. Минеральды тыңайтқыштарды  және химиялық заттарды өсімдікті қорғауға қолданғанда  қоршаған орта үшін қауіпті, эффективті әсер етендігі және таңдауы бойынша жоғары екендігі сипатталған бакпрепараттардың қауіптілігі әжептеуір төмен болады. Олай болса, бұл мақсата ауыл шаруашылық өсімдіктерінің өнімділігін жоғарылату  проблемасын шешу,химиялық әдіспен топрақты азотпен және фосформен  байыту емес немесе зиянкестерді жою емес, биологиялық препаратты қолдану есебімен орындалады.Бұл жағдайда  биологиялық және химиялық заттардың оптимальды  сәйкестігі әсер етеді қосынды нәтижесінің күшеюі синергизмді болдырады және топрақ танудың бірқатар проблемаларынан  құтылады.

Осы айтылғандардың барлығы қазіргі кезде  өндірістік биотехнология мен химиялық технологияның бір - бірімен күрделі жүйелілігін  және бәсеке таластықтығын  бейнелейді. Көрнектілігі жоғарылау  биологиялық активтік заттарды алудың қазіргі заманғы биотехнолгиялық әдісі болып саналады, жеке биопрепараттарды алу технологиясы  осы құралда келтірілген. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Дәріс   ӨНДІРІСТІК ӨНІМДЕР МЕН  ОНЫҢ ӨНІМДЕРІН ЖОҒАРЫЛАТУ ЖОЛЫ

 

Дәрісті  жүргізу формасы: Шолу, проблемалы

 

Проблема: Өндіріс өнімінің өнімділігін қандай әдіспен жоғарылатуға болады. Бұл жағдайда қандай артықшылықта

 алуға болады.

 

Микробиологиялық өндірісте  қолданылатын микроорганизмдер ,әртүрлі таксономикалық топқа жататын (бактериялар, саңырауқұлақтар, актиномициттер және т.б.) және морфологиясы жағынан  бір-бірінен  ажыратылады, жасушаның размерімен, оттегіне қатынасын өсу факторына қолданумен, субстрат әртүрлі компоненттерін  ассимилирлеуге қабілеттілігі  бойынша бөлінеді.

Химиялық өндірістің биосинтезі  үшін  микроорганизмдердің кейбір топтары  төменде келтірілген.

 Продуцент                                                           Өнім

 

Ашытқы

Clostridium acetobutylicum                          Ацетон, бутанол                      

Cl. Thermohydrosulfuricum                          Этанол, сірке, сүт қышқылы

Cl. Auranticum                                              Изопропанол

 

 Cl. Thermoacticum                                        Сірке қышқылы,

Cl. Propionicum                                              Пропион, акрил қышқылы

Xanthomonas campestris                                Полисахаридтер

Zymjmjnas mobilis                                         Этанол, сорбит,

                                                                        глюконовая  кислота, леван  

 

Saccharomyces cerevisiae                               Этанол, глицерин

Kluyveromyces flagilis                                    Этанол

Kl.Laktis                                                          Этанол

Schizosaccharomycts pombe                            Этанол

Candida lipolytica                                            Лимон, изолимон,  

                                                                         Пирожүзім қышқылы 

 

Бактерия

 

Aerobakter aerogenes                                    2,3 – бутандиол

Bacillus polumuxa                                         2,3 – бутандиол

Lactobacillus deldrueckii                               Молочная кислота

Acetobakter curvum                                      Уксусная кислота

Микромицеттер  (зең саңырауқұлақтар )

 

Aspergillus niger                                         Лимон, щавел қышқылы

As. Terreus                                                  Итакон  қышқылы

As. Oryzae                                                   Фермент препараты (амилаза)

As. Awamori                                                Фермент препараты (пектиназа)

Yarrovia lipolytika                                       Фермент препараты (липаза)

 

Воробьевтің  қойған талабы бойынша өндірістік штамм келесі талабқа сәйкес болады:

-  арзан, оңай табылатын субстратта өсіріледі;

-  биомассаның өсу жылдамдығына жағдай жасау,( μ) дайын өнімнің (Р.Р) 

    қоректік субстратты (Yx/s, Yp/s) экономика жағынан үнемді тұтынуда

     жоғары өнімділікті беру;

-  қосымша өнімнің миниаль пайда болуда биосинтетикалық активтілігін   

   көрсету;

-  культивирлеу жағдайында және қоректік субстратқа талап және

   өнімділікке қатынасының тұрақтануы, генетикалық біркелкі болуы;

-  бөгде микрофлораға және фагқа берік болуы;

-  қоршаған ортаға және адам баласына зиянсыз болуы (патогенді қасиетін

    болдырмау);

-  продуценттер термофильді және ацидофильді болуы, демек бұл жағдайда

    ферментативті субстратты бөгде микрофлорадан сақтаудың оңай болуы;

-  биосинтездің дайын өнімі экономикалық жағынан және халық 

   шарушашылығында бағалы және ашыған субстраттан оңай бөлінетін  

    болуы;

Культивирлеуде анаэробты микроорганизмдерге қызығушылық көбеюде, аэрирлеуші қондырғыны талап етпейді.

Жоғарғы синтез демек, белгілі бір өнімді белгілі мөлшерде синтездеуде микрорганизмнің қабілеті, табиғатта жиі кездеседі.

Сол өнім (органикалық қышқылдар, спирттер, антибиотиктік заттар) микроорганизммен қоршаған ортаға бөлінетін басқа түрлері үшін токсинді  улы  болып саналады және кеңістіктегі ауада жүргендерге немесе қоректік заттың қорын қорғаушы зат продуцент атқарады. Микроорганизмдерді алғаш рет осындай қасиетімен халық шаруашылығында адам мақсатына қолданған және өнімділігі жоғары формасын таңдау. Қазір микроорганизмнің табиғи штамдарын таңдап алғаннан кейін бактериалды азот тыңайтқышын биопестицидтер есебінде микробты биомасса өндірісі үшін қолданылады.Тамақ өнімдері өндірісінде және халық шаруашылығының басқа салаларында қолданылады.

Бірақ та, өндірістік микроорганизмдердің негізгі контингентті  болып жасанды селектирленген штамдар саналады. Демек, өндірісте штамның үш түрі қоданылады: табиғи штамдар, жасанды немесе табиғи жақсысын таңдаған, индуцирленген мутация нәтижесінде гендік және клеткалық инженерия әдісінің нәтижесінде алынған штамм культурасы.

 Микроорганизм продуцентін кеңінен қолданып әртүрлі өнімнің, бағалы биожасанды қасиетті игертін өмір сүруге қабілеттілігін алдымен өнімділігі жоғарғы штамм алу. Мұның шешімін микробиологпен тығыз байланысқан генетикпен, сондай-ақ гендік инженерия әдісін меңгерген мамандар шешеді. Қойылған қасиетімен микроорганизмдер өндірісі үшін ген инженериясының арқасында құруға мүмкіндік бар. Демек бұл микроорганизмді қолдану аумағын кеңейтеді.

Өндірістің маңызды өнімі өмір сүруге қабілетті микроорганизмді, оның табиғаты бойынша микроб жасушасы үшін негізгі үш топқа бөледі:

1.Ірі молекулалар (фемренттер, молекулярлық массасы 10 мыңнан  

    бірнеше миллионға дейін жеттетін полисахаридтер);

2.Біріншілік метаболиттер (өсуге арналған қажет микроорганизмдер, 

    қосылыстар, аминқышқылдары, пурин және пиримидинді

   нуклеотидтер, витаминдер);

3.Екіншілік метаболиттер (өсуге арналған қажет емес микроорганизмдер,

   қосылыстар, антибиотиктер, токсиндер, алкалоидтар, өсімдіктің өсу

   факторы);

Біріншілік және екіншілік метаболиттер, микроб тектес ферментпен салыстырғанда молекулярлық массасы 1,5 мыңнан төмен болады.

Биологиялық активтілігін бұл заттар әр түрлі көрсетеді: адам және жануарлардың қажеттілігін қанағаттандырады, микроорганизмдермен байланысқа түседі, әр түрлі органикалық субстраттардың ыдырауына қатысады. Сонымен қатар кейбір амин қышқылдары химиялық синтез негізінде әрмен  қарай  өзгеріске ұшыруға  шикізат ретінде қолданылады.

Микробты синтез өнімдері өндірістік кәсіпорынның рентабельды аумағы болу үшін қоректік ортада микробтық клетка түрінде бөлінуі керек және микроорганизмдердің культивирленуіне қажет шикізат және энергетикалық шығыны ақталатын мөлшерде қоректік ортада  жиналуы керек, сонымен қатар әрмен қарай қолдануға арналған қажетті өнімді бөліп алады. Көптеген жағдайларда сол немесе басқа өнімді микробиологиялық әдіспен алуды таңдау барысында басқа әдіспен алу шектелген, ең біріншісі – химиялық синтездеу жолымен алу. Көптеген антибиотиктер, ферменттер, биологиялық активтік заттар, пуриндік нуклеотидтер, токсиндер, өсімдіктердің өсу факторларын қазіргі уақытта көп сатылы химиялық синтез немесе 1-2 сатылы ферментативті синтез және күрделі және табылуы қиын шикізаттарға негізделген күрделі процестерге қарағанда, микроорганизмдерді алуда оңай табылатын және арзан штикізаттан алған жөн.

Бірақта талапқа сәйкес микроорганизмдердің табиғи штамдары, қоректік ортада бөлінуге және жиналуға қабілетсіз, яғни оның бағасы төмен және халық шаруашылығы мен медицинаға қажет өндіріс көлемін қамтамасыз ете алатын қажетті өнім мөлшерін продуцирлей алмайды. Кейбір микроорганизмдер топтарының табиғи штамдары (жетілмеген саңырауқұлақтар, актиномицеттер, бациллалар) қоршаған ортаға антибиотиктердің токсиндердің немесе гидролитикалық ферменттердің азырақ мөлшерін бөлуге қабілетті. Біріншілік метаболиттер микроорганизмдер сияқты мол мөлшерде бөлінбейді. Осы ережеден басқа, глутамин қышқылын табиғи штамнан бөліп алу (глутамин – продуцирлеуші коринебактериялар деп аталатын) – басқа өнім амин қышқылдарында  таралмайды.

Селекционер осы мақсатта – микроорганизмдердің табиғи қабілетін күшейтіп қана қоймай , белгілі затты продуцирлейді (антибиотик, фермент т.б.) бірақ көп жағдайларда және продуцентті құруда «жаңадан» жабайы типті штамнан(мысалы,аминқышқылы) затты синтездеуге қабілетті. Микроорганизмнің сол затының немесе өнімінің деңгейін жоғарылату – бұл селекционердің тікелей жұмысы, микробиологиялық өндірісті интенсификациялаудың тиімді әдісі болып қосымша қорды қажет етпеуімен қорытындыланады. Мұны шешу, белгілі бір затты продуцирлеуге және синтездеудегі микроорганизмнің табиғи қабілетін дамытуға жетелейтін табиғи штамдағы мутациясының тұқым қуалаушылығының өзгеруімен алу болып табылады. Сондай-ақ затты синтездеудің жаңа әдісінің пайда болуымен.

Биологиялық активтік заттың продуцентін селекциялау әдісі, барлық қарастырылған жоғарғы әдіс, бүгінде ген инженерия әдісінің қарқынды дамуы дәстүрлі болып табылады. Бұл әдістер өткен 50 жылдары көлемді болып микробиологиялық өндірісте антибиотик, амин қышқылы, фермент, витаминге және басқада іс жүзінде маңызды заттарға әсер етеді.

Биотехнологияның мәні — белоктық заттардың    түзілуін қамтамасыз ететін, бактерия, ашытқы, өсімдік және жануарлар клеткаларының культурасын, олардың метаболизмі    (зат алмасуы)    мен биосинтездік   мүмкіндіктерін қолдануынан  тұрады. Биотехнология-генетика, биохимия, микробиология және химиялық техниканың әдістерін қолдану негізінде    микроорганизмдер мен клетка культурасы қасиеттерінің технологиялық про-цестерінен пайдалы   заттарды өндіре алады. Жаңа   биотехнология дамуының алғашқы қадамынан бастапақ іргелі зерттеулермен тікелей байланысты болады.Биотехнология өзінің негізгі ерекшеліктері бойынша биологияның қолданбалы тармағы ретінде қалыптасқанын және өнеркәсіптік өндіру саласы екендігін байқауға болады. Енді адам табиғаттан биологиялың өндірудің дайын жолдарын ғана іздемейді, сонымен қатар оларды қ.ұрастырады: ол жинаушылық әрекеттен құрастырушылық қана еңбегіне ауысты.

«Биотехнология» термині өндірістің саласын білдіргенімен, оның ғылыммен тікелей байланысы бар: оны жаңа тірі организмдерді құрастыру жолдарын зерттейтін    ғылым ретінде де және материя қозғалысының биологиялық формасын іске асыратын өндіріс саласы ретінде де түсінуге болады. Биотехнология ғылым ретінде генетикалық инженериямен біртұтас бірігіп кетеді. Мұнда генетикалық инженерияның    мақсаты алдын ала    жоспарланған үлгіге сәйкес жаңа немесе жақсарған қасиеттері бар тірі организмдерді құрастыру болып саналады.

 Жаңа биотехнологияның  дамуы ең алдымен ген инженериясына байланысты екеңдігін біз білеміз, бұдан басқа ол клетка инженериясының жетістіктеріне де тікелей байланысты.

Микроорганизмдер генетикасы. Микроорганизмдер класы алуан түрлі, соның   ішінде  бактерия мен вирустар ген инженериясында елеулі рөл атқарады. Бактерия мен вирустың генетикалық   объект ретінде артықшылықты генерация (көбею) уақытының ұзақ еместігінен, бір ұрпақтың өзі көптеген дарақтардан құралғандығынан және олардың культурасын оңай көбейту мүмкіндігінен туады. Бұдан  басқа микроорганизмдер ге­номы барынша қарапайым бактериялардың гендерінің  са­ны 5-мыңдай болса, ал вируста бірнеше жүзден аспайды, сондықтан да олардың генетикалық   аппараты барлық   басқа тірі организм формаларына қарағанда жете зерттелген. Осыған орай геннің нәзік құрылымын зерттеуде вирус пен бактериялар таптырмайтын объект. Генетикалық зерттеулердің классикалық объектісіне бактериялар арасынан ішек таяқшасы (Е. Соіі), салмонелла және нейроспора бактериялары, ал вирустардан  осы бактерияларды зақымдайтын бактериофагтар және темекі мозайкасының вирусы жатады.

Бактериялар және олардың геномы.Бактерия — торша кұрылысы бар, өте ұсақ организм, Бактериялық клетканың орташа диаметрі 1 мкм тең. Бак­терия бірклеткалы организм; оны тек микроскоппен ғана көруге болады. Сондықтан да ол микроорганизм деп ата­лады. Бактерия клетка қабығымен қоршалған, оның ішінде цитоплазма, ядролық аппарат, рибосомалар, фермент­тер, плазмидалар және тағы басқа бактериялық элементтер бар. Эукариот клеткасынан айырмашылығы бактерия клеткасында митохондриялар, Гольджи комплексі және эндоплазмалық тор жоқ. Бактерияның ядролық аппараты цитоплазмадан мембрана арқылы айқын оқшауланған (прокариоттық    организм), осы себептен олар    нуклеоид деп аталады. Нуклеоид аймағьнда ядрошық жоқ және нағыз хромосома да байқалмайды. Нуклеоид бактерияның генетикалық материалы — жалғыз молекулалы, ұзындығы 1 мм шамасында сақина формалы ДНҚ кездеседі. Оның молекулалың массасы — 3-109 және шамамен 5-106 жұп иуклеотидтерден тұрады. Бактериялық клетканың ДНҚ-сының жалпы мөлшері (геномы) эукариоттардыкінен әлдеқайда аз, демек мұнда кодирленген генетикалық инфор­мация да аз. Орта есеппен осындай ДНҚ-да бірнеше мың гендер бар, мұның өзі адам клеткасындағы гендер санынан 500 еседей аз екендігін көрсетеді. Генетикалық белгілердің басым көпшілігін    бақылайтын бактерияның генетикалық жүйесі шартты түрде «хро­мосома» деген атауға ие болды. Эукариоттық хромосомалармен салыстырғанда бактериялық хромосома құрамында негізгі белоктар болмайды(/центромералар жоқ, митоз арқылы жаңа клеткаларға ажырамайды және мейоз кезеңдерінен өтпейді. Осы айырмашылықтарға қарамастан бактериялық ДНҚ-ының негізгі массасын белгілеу үшін «хро­мосома» терминін пайдалану ыңғайлы болып шықты. Кейбір бактериялардың осы хромосомалық ДНҚ орналасқан нуклеоида аймағының, басқа бөлігінде ДНҚ-ның тұйьқ, кішігірім қосымша молекулалары табылды. Міне, осын­дай бактериялардың хромосомадан тыс қосымша генетикалық элементтері плазмида деген атауға ие болды. Плаз­мида деп автономды ауторепликацияға кабілетті, хромосомамен  байланыспаған, сақина тәрізді ДНҚ  молекуласын түсінеді. Хромосомамен біріге алатын    плазмидалар эписома деп аталады. Алғашқы кезде плазмида мен эписомалар жеке ұғымдар ретінде қаралды. Эписомаға Ғ- фактор және орташа фаг, деп аталатын генетикалық құрылымдар  жатады. Қазіргі    кезде бұл екі    топ жалғыз «плазмида» жалпы терминімен аталады.

Плазмида мөлшері 103 нуклеотид жұптарына тең бактериялық хромосоманың үштен бір бөлігіне дейінгі ДНҚ   молекуласы. Плазмиданың көбеюі автономды деп жиі қаралады,    алайда,   олардың   репликациясы   бактерияның хромосомалық геномымен бақыланады.

Шындығында да, плазмида ДНҚ-сының   нуклеотидтер тізбегі   ата-аналық   плазмида ДНҚ-сымен    анықталады, міне осы    тұрғыдан плазмида репликациясы автономды деп саналады. Плаз­мида табиғатта кеңінен таралған, соңғы кездерде оның құрылысы вирустан да қарапайым клетка ішіндегі паразит немесе симбионт деп санайды. Плазмида мен вирустың көптеген қасиеттері бірдей болғанымен, плазмида тек ДНҚ молекуласынан ғана құралған құрылым, оның қандай да бір капсидті (қабықты) кодерлейтін гендері жоқ. Осыған байланысты плазмида белокты қабықпен қоршалмаған, сондықтан олар табиғи жағдайда клеткадан тыс бөлікте тіршілік ете алмайды (алайда, плазмида лабораториялық жағдайларда таза табиғи күйде сақтала алады). Плазмида бактериялық хромосомаға енген кезде оның  репликациясы бактерияның «ядролық»  генінің    бақылануында болады,  ал плазмида еркін жағдайда    болғанда ол өз репликациясын өзі іске асырады.

Табиғи жағдайда кездесетін плазмидалар өздерінің мөлшері бойынша әрқилы өзгереді, олардың молекулалық массасы 1-106-нен 150-106 дейін ауытқиды. Сонымен бактериялық плазмида бактериялық хромосомаға қарағанда. 17—2300 есе қысқа. Бұдан, 5000-ға жуық гені бар бактерияның хромосомымен салыстырғанда плазмида 2300-ден астам гендерді шоғырландыруы мүмкін. Ең ұсақ плаз­мидалар молекулалық массасы орташа қос белоктарды коделейді. Ең үлкен плазмиданың молекулалық массасы 240-106 жетеді, яғни Е. СоІі хромосомасынан 10 есе ғана аз. Плазмидалардың молекулалық массасының осындай үлкен айырмашылықтарын есепке алып, оларды шағын (мол. салмағы 30·10б-нен аз) және ірі (мол. сал. 30-106-нен көп) плазмидаларға  бөлу ыңғайлы.

Қазіргі уақытта    айқын фенотиптік    айырмашылығы бар плазмидалардың 10 класы белгілі. Бұларға   біріккен,  плазмидалар  (ген    инженериясының әдісімен    жасалған немесе табиғи біріккен плазмидалар)   кірмейді,    өйткені олардың түрлері шексіз болуы мүмкін. Плазмидалар класының үш типі — Ғ, R және Col — өздерінің көріну әсерлері бойынша белгіленді: фертильді (жыныс) фактор, резистентті (антибиотиктерге т. б.) және колицин синтезі.

Генетикалық зерттеулерде бактериофаг немесе фаг деп аталатын бактерия вирустары жиі қолданылады. Бактериофагтардың тез көбеюі тәулігінде бірінің артынан бірі екі ұрпаққа будандастыру жүргізуге мүмкіндік береді. Дрозофилада мұндай будандастыру 3,5 аптаны, жүгеріде — ең аз дегенде бір жылды керек етеді. Бұдан басқа, бірнеше ғана миллилитр культура сұйықтығындағы фаг популяциясының қисансыз саны өте сирек генетикалык, құбылыстарды бақылауға мүмкіндік туғызады. Көптеген бактериофагтардың бактериялармен салыстырғандағы геномының аз мөлшері фагтың барлық гендерін немесе олардың басым көпшілігін анықтауға және геномның жалпы генетикалық ұйымдастырылуы мен реттелуін толық зерттеуге мүмкіндік береді.

Әдеттегі фаг бас бөлігі мен құйрық өсіндісінен тұрады. Фагтың басында ДНҚ (немесе РНҚ) жиналады. Басты және құйрық өсінділерін белокты қабық қоршайды. Құйрық өсінділерінің ұшында фагтың бактерия қабығына бекінуін оңайлататын ерекше жіпшелері бар, олар базальды пластинкадан шығады.

Бактериялармен өзара әрекеттесу сипатына байланысты бактериофагтар вирулентті және орташа болып екіге бөлінеді. Вирулентті фагтар әр уақытта бактерияларды лизиске (ерітіп жіберуге) апарады. Вирулентті бактериофагтардың әдеттегі иесі — Escherichia coli, оның клеткалары фагтың жеті штаммасымен Ті1-T7 лизиске ұшырайды. Алдымен, фаг бактерияға жақындап, құйрық жіпшелерінің рецепторлы бөлігімен бактерия клет-касының бетімен байланысады. Онан соң базальды плас­тинкадан бөлінетін фермент лизоцимнің әсерінен бакте­рия қабығы ериді. Ары қарай құйрық өсінділерінің жиырылуының арқасында фагтың нуклеин қышқылы бактериялық клетканың ішіне енеді. Фагтың ДНҚ-сы иесінің белок синтездеу аппаратын (рибосомалар т. б.) пайдаланып, ферменттер (фаг ДИҚ-сы синтезделуі қажет) синтезіп кодерлейді. Фаг әртүрлі әдістер арқылы иесінің ДНҚ-сын инактивациялайды, ал фагтың ферменттері оны түгелімен ыдыратып жібереді, сөйтіп фагтың ДНҚ-сы клеткалық аппаратты өз бақылауына алады. Бұдан кейін фаг ДНҚ-сы репликацияланып (синтезделіп), белокты қабықдың және лизоцимнің синтезделуін кодерлейді. Вирулентті фагтың тіршілік циклінің соңғы сатысында жетілген фаг қалыптасуы өтеді: фаг ДНҚ-сы мен белокты капсид бір жақты бірігеді. Мұнан кейін бактериялық клетка лизоцимінің әсерінен жарылады. Лизис иәтижесінде бактерия клеткасынан 200—1000 жаңа фаг­тар босап шығып, басқа бактериялық клеткалардың инфекциясы қайтадан басталады. Бактериофагтың клеткаға бекініп, оны ұшырауына дейінгі уақыт латентты  кезең деп аталады. Ол шамамен жарты сағат уақытқа созылады. Кейбір фагтар иесінің клеткасы ішіне енгеннен кейін репликацияланбайды, оның орнына олардың нуклеин қышқылы иесінің ДНҚ-сымен байланысады. Осында фаг ДНҚ-сы бірнеше ұрпақтар кезеңінде иесінің ДНҚ-сымен бірге репликацияланады, бірақ клетканы лизиске түсірмейді. Осыңдай фагтар орташа фаг деп аталады, ал мұндай фагтары бар бактериялар лизогенді деп саналады. Бактерия лизиске ұшырауы мүмкін, бірақ ол фагтың активтілігі басталғанша іске аспайды деп түсіну керек. Активтілігі жоқ фаг профаг немесе провирус деп аталады. Бактерия ДНҚ-сы мен профагтың бірігіп тіршілік ету процесі лизогения деп аталады.

Лямбда фаг орташа фаг қатарына жатады. Оның ге­номы қос тізбекті ДНҚ-дан құралған. Фаг ДНҚ молекуласының          формасы түзу, оның ұштары комплементарлы (жабысқақ). Бактерия клеткасына енген λ фагтың ДНҚ-сы тұйықталады да, өз көшірмелерін синтездейді. Лямбда фагтың геномын екі типке бөлуге болады: маңызды және маңызды емес. Біріншісіне фагтың лизистік дамуын және көбеюін коделейтін құрылымдық гендер жатса, екіншісіне реттеуші, интеграциялық және т. б. гендер жатады. Лямб­да фагтың осы ерекшеліктері ген инженериясында рекомбинантты молекулалар — векторларды құрастыруда қолданылады. Бұл фагтың негізінде бірнеше ген — тасығыш құрылымдар құрастырылған.

ДНҚ және РНҚ-сы бар вирустар тіршілік циклдері бойынша соншалықты айырмашылығы болмайды. Ең бастысы екіншісінде ДНҚ-ның транскрипция сатысы өтпейді, яғни онда РНҚ молекуласы синтезделмейді. РНҚ-сы бар вирустарды генетикалық информациясы РНҚ-да коделенген, РНҚ бір немесе екі тізбекті болуы мүмкін, ал оның иесі — клетка-прокариоттық (бактерия) немесе эукариоттық (жануар не өсімдік). Бактерияларға тек жалғыз тізбекті фагтар ғана енеді. Ал, жануарлар мен өсімдіктердің вирустары жалғыз  не қос тізбекті болуы мүмкін. Жалғыз тізбекті РНҚ-лы вирустар екі типке бөлінеді: - «оң» тізбекті және «теріс» тізбекті. «Оң» тізбекті вирустар иесінің клеткасыңда кәдімгі иРНҚ сияқты қызметін жүргізеді, ал «теріс» тізбекті вирустар, алдымен клетканың РНҚ-полимеразасының көмегімен «оң» тізбек түзуі қажет. РНҚ-сы бар вирустардың бір тобы ретровирустар деп аталады, олардың генетикалық материалының құрылысы мен қызметінің өзіндік ерекшелігі бар. Ретровирустар табиғатта кең тараған, бұларға тауық пен тышқанда лейкозды және адамда ҚИЖС (орыс. СПИД — қабылданған иммуножетімсіздік синдромы) ауруын қоздыратын вирустар жатады. Ретровирустар тек жануарлар клеткасына ғана жұға алады. Олардың құрылысының басқа РНҚ-лы вирустардан айырмашылығы мынада: қос «оң» тізбектерден кұралған диплоидты геномы бар.

Бактериялар мен вирустардың генетикальқ рекомбинация   типтері. 1942 жылдан бастап 1952 жыл аралығында бактерия­лар мен фагтарда генетикалық материалдың рекомбинациясына әкелетін үш негізгі процестер шешімін тапты: трансформация, конъюгация жэне трансдукция.Трансформация молекулалық генетиканық қалыптасуыңда үлкен рөл атқарды.    

Ген инженериясы негізінде биотехнологиялық өнімдер алу.

Қазіргі кезде тек ген инженериясы ғана адамға қажетті  биологиялық активті заттарды химиялық таза күйде алуды қамтамасыз ете алады. Ген инженериясының қарқынды дамуы арқасында адамның бірқатар ауруларын (оның ішінде генетикалық ауруларды) емдеу және ауыл шаруашылық малдарының өнімділігін жоғарылату мүмкін болды. Енді олардың мысалдарына тоқталайық.

Алғаш рет медицинада ген инженериясының өнімі – инсулин қолданды. Инсулин ұйқы безінде түзіледі, оның арқасында қандағы глюкозаның артық мөлшері жануар текті крахмал гликогенге айналады. Ұйқы безінде инсулиннің түзілуі бұзылатын болса, адам диабет ауруына ұшырайды: глюкоза гликоген түрінде бөгеліп қалмағандықтан, қанда жүзім қантының мөлшері артады. Есептеу бойынша дүние жүзінде 60 млн. адам диабетпен ауырады, яғни ол жүрек және рак ауруларынан кейін адамның өліміне әкелетін үшінші ауру болып саналады. Диабетпен ауыратын адам тәулігіне гормонның орта есеппен 40 бірлігін қабылдауы қажет. Осы уақытқа дейін инсулиннің негізгі шығу көзі – етке өткізілген сиыр мен шошқаның ұйқы безі болатын. Сиырдың ұйқы безінің салмағы 200-500г; кристалдық инсулиннің 100г. алу үшін 800-1000кг. ұйқы безі қажет. Бұдан басқа, ауру адамдардың біраз бөлігі, әсіресе балаларда бұл гормонға аллергия дамығандықтан, оларды жануар текті гормонмен емдеудің қиындығы бар. Екінші жағынан, инсулинге тәуелді адамдардың саны жылдан жылға арта түсуде. Осы себептерге орай адамның ген-инженерлік инсулинін бактерия клеткасында өндіру қажеттігі туды.

Инсулин гормонының ұзындығы 20 және 30 амин қышқылдарына тең А және В екі полипептидтік тізбектен құралған, олар бір-бірімен қос дисульфидтік байланыс құрады. Организмде инсулин алғашқы кезде 109 амин қышқылдарынан құралған препроинсулин құрамына енеді. Препро-инсулиннің ұйқы безі β – клеткаларында синтезделуінде алғашқы 23 амин қышқылы молекуланың клетка мембранасынан өту үшін қажет болды; бұл амин қышқылдар ажырап, 86 амин қышқылдарынан тұратын проинсулин түзіледі. Проинсулиннің орта бөлігі ферменттің әсер етуімен ыдырап кетеді, мұның нәтижесінде инсулин түзіледі.

Адам инсулині генін алғаш рет 1978 ж. «Генентек» фирмасы (АБШ) синтездей алды. Соматостатин гені сияқты инсулиннің синтетикалық гені плазмидаға β – галоктозидаза генінің соңына енгізілді. Мұнда әрбір бактериялық клеткада инсулиннің шамамен 100 000 молекуласы синтезделді. Е. Coli клеткасында проинсулиннің биосинтезі іске асты; ол үшін кері транскриптазаның көмегімен иРНҚ-дан оның ДНҚ-көшірмесі (кДНҚ) синтезделді. Америкалық «Эли Лилли» фирмасының зерттеушілері Е. Coli клеткасының 20% көлемін проинсулин немесе инсулин алатынын атап көрсетті. Көлемі 1000 л бактерия культурасынан 200 г дейін инсулин өндіруге болады, әншейінде гормонның мұндай мөлшерін өндіру үшін сиырдың немесе шошқаның 1600 кг ұйқы безін өңдеу қажет болар еді.

1982 жылы АБШ-тың азық-түлік өнімдері, косметикалық заттар, дәрі-дәрмектер Федералдық Басқармасы (FDA) «Эли Лилли» компаниясы шығаратын «Хемулин» (инсулиннің саудалық аталуы) препаратын сатуға рұқсат берді. Ұлыбритания мен СССР-де рДНҚ технологиясы арқылы бактерия клеткасында инсулин өндіру 1980 жылдары ойдағыдай шешілді.

Инсулиннен кейін ген инженерлік фармокология соматотропин деп аталатын өсу гормонын бактериялық клеткада синтездеуді шындап қолға алды.

Адамдарда соматотропин гипофиздің алдыңғы бөлігінде синтезделді, оның жетіспеушілігі гипофиздік ергежейлілікке әкелді. Көп уақыт бойы соматотропинді өліктерден бөліп келді. Алайда, дамыған елдерде осындай жолмен бөлінген гормон гипофиздік ергежейлілікпен ауыратын адамдардың тек үштен біріне ғана жеткілікті болды. Бұдан басқа, өліктерден бөлінген гормонның қоспасы көп болғандықтан, препарат қабылдаған аурулардың 30%-і гормонға қарсы антизаттар синтездейді, мұның өзі гормонның активтілігін жоққа шығарды. Гипофиздік материял баяу дамитын вируспен зақымданған деген де қауіп болды (гормон қабылдаған 4 адамның Крецфельдт-Якоб ауруынан өлуіне байланысты), сондықтан соматотропин қабылдаған балаларды көп жылдар бойы бақылауға алуға тура келеді.

Ген инженериясының әдістері арқылы арнайы құрастырылған бактерия клеткаларында түзілген өсу гормонының айқын артықшылықтары бар: препараттар биохимиялық тұрғыдан таза, инфекциялық вирустар жоқ және көп мөлшерде синтездеуге болады.  

1985 ж. соңынан бастап «Каби Витрум» компаниясы өсу гормонын сомтрем деген аталумен Стренгнестегі өзінің зауыттарының ферментерлерінде (әрқайсысының сыйымдылығы 1500 л) кең өндірістік масштабта шығаруда. Мұнда, 7 сағат ішінде 1 л бактериялық культурадан алынған гормонның мөлшері 60 өліктің гипофизінен алынғанға эквивалентті. Бұл гормонды қолдану нәтижесінде адам бойының жылдық өсуі 8-18 см тең болды. Ал, 1987 ж. «Эли Лилли» компаниясы рекомбинантты ДНҚ негізінде метионині жоқ яғни табиғи гормоннан айнымайтын өсу гормонын өндірістік негізде шығаруды бастады. Бұл, 191 амин қышқылынан тұратын синтетикалық гормон хуматроп деген коммерциялық аталуымен белгілі.

Рекомбинантты ДНҚ әдістерін пайдаланып, организм өсуінің басқа факторларын (соматостатин, соматомедин т.б.) синтездеуге болады. Соматостатин генінің өнімін E.Coli клеткасынан лак-оперонды қолданып, бөлу мүмкіндігін біз жоғарыда талқылаған болатынбыз. Адамда гипофиздің аденомасында акромегалия ауруы (жақ және жіліктердің шеміршек ұштарының сәйкессіз өсуі) дамиды. Аурудың себебі ретінде соматотропиннің мөлшерден тыс синтезделуінен болады. Міне, осындай ауруды рДНҚ негізінде алынған соматостатинмен емдеудің пайдасы өте зор.

 Генетикалық  инженерия. Микрооргавизмдер генетикасы мен молекулалық биологиялық екпінді дамуы біздің ғасырымыздың 70-жылдарының бірінші жартысында генетикалық инженерия, ген, инженериясы немесе рекомбинатты ДНҚ „техникасы деп аталатын жаңа эксперименттік технологияның пайда болуына әкелді. ТМД елдерінде алғашқы — екі, ал батыста соңғы аталу кең қолданылуда.

Генетикалық    инженерия деп    in vitro    жағдайында функциялық пәрменді генетикалық құрылымдарды   (ре­комбинантты ДНҚ-ны)   құрастыруды және оларды    тірі клеткаларға енгізуді түсінеді. «Генетикалық, инженерия» және «ген инженериясы» терминдері синоним ретінде қаралғанмен, олардың мағынасы бірдей емес: генетикалық инженерия — генетикамен байланысқан,  ал ген инжене­риясы — тек генге ғана қатысы бар. Рекомбинантты ДНҚ (рДНҚ) дегеніміз әр текті ДНҚ-лардан құралған    (табиғи немесе синтетикалық ДНҚ фрагменттерін жалғастыру арқылы)   және клеткаларда репликациялана алатын ге­нетикалық құрылымды түсінеді. Бұл арадан, біз үш терминнің де жалпы анықтамасы бір бағытта екендігін байқауымыз керек,   реалдық тұрғыдан олардың   мақсаттары бірдей және қазіргі жаңа биотехнологияның негізгі,   әрі перспективалы әдісі болып саналады.

Ген инженериясы мынадай кезеңдерден тұрады:

1) генді (ДНҚ фрагментін) алу;

2)рекомбинантты ДНҚ молекуласын құрастыру;

3) реципиент клеткасына ре­комбинантты ДНҚ молекуласын енгізу;

 4) қажет реком­бинантты ДНҚ молекулалары бар клондарды (бактериялық клеткаларды) ортадан табу.

Гендік  мутацияның  молекулалық негіздері. Гендік мутация хромосоманың белгілі бөлігіндегі ДНҚ молекуласы нуклеотидтер қатарының өзгеру нәтижесінде пайда болады. Мұндай мутацияда гендік бір локус қана өзгереді. Өзгерісі мутацияға әкелетін ДНҚ молекуласының ең кішігірім бөлігі мутон деп аталады. Ол нуклеотидтің бір жұбына тең (РНҚ-лы вирустарда бір нуклеотидке).

Гендік мутацияларды үлкен екі класқа ажыратуға болады. Бірінші класқа нуклеотидтер жұбының алмасуы жатады. Екінші класқа жататын мутациялар код шекарасының  «оқылуының» өзгеруіне байланысты болады.

Спонтандық мутациялардың 20%-тен астамын негіздердің алмасуы құрайды. Нуклеотидтер жұбының алмасуы екі түрлі бағытта өтуі мүмкін: транзиция және трансверсия. Транзиция — нуклеин қышқылы молекуласындағы бір пуринді негіздің басқа пуринді негізге (аденин гуанинге немесе керісінше) немесе бір пириминді негіздің басқа пиримидинді негізге (тимин цитозинге немесе керісінше) алмасуына әкелетін гендік мутация. Транзицияларды жай алмасу деп түсінуге болады, өйткені мұндай алмасуда нуклеотидтік жұптар арасындағы пурин-пиримидин бағыты өзгермейді. Трансверсия — пурин — пиримидин бағытының өзгеруіне әкелетін күрделі алмасу.

Код шекарасының «оқылуының» өзгеруі ДНҚ молекуласына артық нуклеотидтің енуіне немесе одан нуклеотид жұбының түсіп қалуына байланысты болады.

Гендік мутация нәтижесінде негіздер қатарының өзгеруі транскрипция арқылы иРНҚ құрылымына беріледі мұның өзі трансляция кезінде рибосома түзілген полипептидтік тізбектің амин қышқылдар қатарының өзгеруіне әкеледі.

Гендік мутациялардың организм үшін әсері әр қилы. Гендік мутациялардың басым  көпшілігі рецессивті  болғандықтан, олардың әсері әр уақытта фенотипте байқала бермейді. Алайда, белгілі геннің бір негізінің ғана өзгеруі фенотипке терең әсер етуінің бірнеше мысалы белгілі. Адамда тұқым қуалайтын ауру — орақ пішінді клеткалық анемия гемоглобиннің В — тізбегін коделейтін ДНҚ молекуласының гендік мутациясына байланысты. Мұның нәтижесінде науқастың эритроциттер пішіні орақ тәрізді болып, оттек тасу қабілетінен айырылады. В — тізбек 146 амин қышқылынан құралған. Қалыпты жағдайдағы және гендік мутация нәтижесінде өзгерген гендердің бір-бірінен айырмашылығы ДНҚ-ның бір ғана негізі өзгеруінің салдарына байланысты, бұл соңында белокта алтыншы тұрған жалғыз амин қышқылының орынының ауысуына әкеліп соғады: қалыпты гемоглобиннің В — тізбегінде алтыншы орында глутамин қышқылы орналасады, ал орақ пішінді клеткалы гемоглобинде ол валин қалдығына алмасқан. Осындай өзгеріс нәтижесінде вена қан тамырларындағы эритроциттер домалақ пішіннен орақ пішінге айналады және тез жойыла бастайды. Мутацияның физиологиялық әсері қандағы оттегі мөлшерінің күрт төмендеуіне және анемияның (қан аздылықтың) дамуына байланысты болады. Анемия организмнің жалпы әлсіздігіне ғана емес, сонымен қатар жүрек пен бүйрек қызметінің бұзылуына байланысты мутантты аллель бойынша гомозиготалы адамды өлімге душар еткізеді. Гетерозиготалы жағдайда бұл аллельдің әсері анағұрлым төмен: эритроциттердің басым көпшілігінің пішіні қалыпты болғанымен, кеміс гемоглобиндердің мөлшері 40%-ке жетеді. Аллель бойынша гетерозиготалы адамдарда анемия шамалы ғана дамиды, бірақ безгек кеселі тараған аймақтарда, әсіресе тропикалық Африка мен Азияда осындай аллелі бар адам безгекке төзімді болып келеді. Бұның себебі — кеселді таратушы безгек масасының кеміс гемоглобині бар эритроциттермен қоректене алмауы.

Мутация пайдалы, зиянды және бейтарап болуы мүмкін. Осыған орай гендік мутацияның мал популяциясында немесе тұқымында таралуы оның малдың биологиялық және шаруашылық үшін пайдалы белгілеріне әсер ету си-патымен анықталады. Қоян, күзен және қаракөл қойы жүні түсінің әр түрлі болуы гендік мутацияның нәтижесі ретінде қаралды. Күзен мен қаракөл қойы жүнінің негізгі (жабайы) түсі — қара, қоянда — сұр, алайда гендік мутация нәтижесінде организм жүнінің басқа түстерін анықтайтын және моногенді тұқым қуалайтын бірнеше аллельдік қатарлар алынды. Мал немесе аң жүнінің кейбір түстері аса бағалы тауар болғандықтан, ғалымдар мұндай белгісі бар дарақтар санын көбейтуге талпынады.

Организмнің сандық белгілерінің дамуына жауапты ДНҚ бөліктерінде де гендік мутация өтуі мүмкін, бірақ мұндай белгілердің полигенді тұқым қуалау сипаты жеке гендердің мутациясын анықтауға қиындық туғызады. Егер мутация шаруашылық үшін бағалы белгілерге айтарлықтай әсер ете алмаса, онда олар бейтарап деп саналады.

Организм үшін гендік мутациялардың басым көпшілігінің зиянды әсері бар. Мұндай мутациялардың әсері организмде әр түрлі кемістіктердің пайда болуына әкеледі.

                                                              

 

 

 

 

 

 

2.3 ДӘРІС    АНТИБИОТИК ӨНДІРІСІ

 

Дәрісті  жүргізу формасы: «миға шабуыл» элементі мен проблемалық

 

Проблема: Антибиотиктің мол мөлшерінің пайда болуына продуцентті қалай міндеттеуге болады.

 

Антибиотике жалпы мәлімет

 

Сонымен антибиотиктер – бұл организмдердің тіршілік ету процесінде түзілетін, нақтылы арнайы заттар. Олар жасуша метаболиттерінің соңғы өнімі болып табылады.

Антибиотиктер (антибиотиктік заттар) организмдердің әр түрлі топтарымен (бактериямен, саңырауқұлақпен, жоғарғы өсімдікпен, жануарлармен) пайда болады.

Антибиотиктің бірінші ашылу тарихы   іс жүзінде медицинада  кеңінен таралуы, шотлант микробиологының   А.Флемингтың атымен байланыты. 

Ғылыми әдебиетте антибиотик терминін 1942 жылы Ваксман  енгізген. Антибиотиктер - организмнің  немесе оның модификациясының өмір сүруінің арнайы өнімі, белгілі микроорганизм тобына(бактерия, саңырауқұлақ, балдырлар, протозаа) қарағанда жоғарғы физиологиялық актиивтілікке ие болатын, вирусқа немесе қатерлі ісіктің өсуін  тоқтататын немесе толығымен дамуын жоятын.

Антибиотикпен емдегенде   адамда қабылдау мөлшерін аз мөлшерде қолдану және олардың арнайы биологиялық әсер етуі болып табылады. Микробтар мен көгерген  зең саңырауқұлақтар арасында организм бар. Жасаған тәжірибеде Penicillium glaucum саңырауқұлағы өсірілген. 1872 жылы орыс  дәрігері іріндеген жараны Penicillium және Asperqillus деген екі түрлі саңырауқұлақ ұрығынан жасалған ұнтақ дәрімен емдеген. Бұдан 20 жыл бұрын ағылшын дәрігері Моссе (Ланцет) ашытқы саңырауқұлақтармен емдеу жүргізген. Демек медицинада микробтардың антигонизмін өз мақсатында пайдалана алады. 1913 жылы Американ зерттеушісі Альсберг пен Блэк жүгерінің көзге көрінбейтін тозаңының уландырғыш әсерін үй хайуанаттарына зерттеп көрді. Олардан антибиотик заттар шығарылатын саңырауқұлақты алды. Бұл саңырауқұлақты Penicillium тектес екенін басшылыққа алған, олар бұл таза күйінде алынған медицина тарихындағы екінші антибиотикті «пенициллин қышқылы» деп атады. Алғашқы антибиотик таза күйінде 1896 жылы жай көзге көрінбейтін саңырауқұлақтардан құрап алынған, одан кейін микрофенол қышқылы деп атады. Бұл күйде алынған алғашқы антибиотик еді. 1920 жылы Stheptomyces albus микробтың антибиотиктік қасиеттерін анықтады. Бұл микроб ұрығының сұйығынан алынған актиномицин антибиотигі алынды. Флеминг пен Оксофордтық ғалымдар тобы пенициллинді әлі жетілдірілмеген әдіспен алынған. Олар сұйық қоректік затты шыныда таза күйінде ұстап, Penicillium notatum саңырауқұлақ ұрығын сепкен. Ұрық өсіп, бір аптадан кейін сұйықтың бет жағына саңырауқұлақ мүгінің қалың қабаты пайда болған, содан соң сұйықтықты сүзіп алған. Сұйықтықтың милионнан бір бөлігі антибиотиктің бір-ақ бөлігі болған. Бір литр сұйықтықтан не бары бір милиграмм, ал он гекта литрден 1г ғана пенициллин алынған. Оның мұншама аз мөлшерде алынуы антибиотикті пайдалану мүмкіндігін азайтады. Пенициллин өндіруде жаңа әдістерді енгізуде, пенициллин өнімін көптеп өндіру әдісін тапты. Ол үшін қоректік затқа жүгері экстрактін қосты, ол жүгері крахмалын алудан шыққан қалдық болатын, оның құрамында тек саңырауқұлақтың өсуін тездететін ғана емес, сондай-ақ пенициллинді синтездеуге де көмектесетін зат болады.         

Антибиотиктік затың түзілу ерекшелігі – олардың продуценттерінің зат алмасу түрінің берік ұрпақтан ұрпаққа берілуі. Басқаша айтқанда, әрбір антибиотик бір немесе бірнеше, бірақ микроорганизмдер толық анықталатын штамынан түзіледі. Сәйкес келетін  микроорганизмдер түрі (штамм) тіршілік ету процесінде бір немесе бірнеше  белгілі антибиотиктерді синтездейді.

Көрсетілген заңдылық антибиотиктердің түзілуі мен жаңа антибиотиктердің продуцентін іздеуде жоғарғы принципиальды мәнге ие болады.

Антибиотиктік заттардың пайда болуы, тек қана лабораториялық жағдайда биологиялық активті қосылыстардың продуценттерінің дамуы түзілмейді. Олар келесі авторлардың көрсетуі бойынша микроорганизмдердің дамуы топырақта түзіледі. Алғаш рет Д.Г.Звягинцев, К.А.Виноградова және т.б.тәжірбиелерінде антибиотиктер топырақта синтезделетіні анықталды. Мысалы: люминесцентті антибиотик гелиомицин түзетін Streptomyces olivocinereus, актиномицеттердің топырақта дамуы антибиотик биосинтезінен алынғаны дәлелдеді.

Табиғи жағдайда түзіле отырып, антибиотиктердің белгілі уақыта топырақта сақталады және экологиялық эффектілігін көрсетеді, яғни, продуценттердің бейімделуіне  қызмет етеді. Жасушада түзілетін, биологиялық активті заттардың бір функциясы өмір сүрумен күресуде қорғаныш рөлін атқарады. Антибиотиктер антагонизм факторы ретінде де болады. Сонымен бірге микроорганизмдер арасында антагонизм антибиотиктер түзілгенде ғана емес, басқада факторлар әсерінен пайда болады. Сондықтан продуцирленген антибиотиктік заттар – бұл тек микроорганизмдер әлемінде антогонитикалық қатынастардың пайда болуының бір ғана формасы.

Табиғи жағдайда антибиотиктердің түзілуі туралы Xonвуда және Меррика 1977ж. жұмыстарында көрсетілген. Олар бұл сұрақ төңірегінде әр түрлі талқылаулар жасап, қарсы шешімдерге келген. Антибиотиктердің аз-ғана концентрацияда да табиғи жағдайда түзілуіне еш күмән келтірілмейді. Антибиотиктердің түзілуінің бейімделу сипаттамасы, аз мөлшерде көп жағдайда бейімделу – нейтральды белгілерін жоғары организм популяция генетикасының деталдарын зерттегенде табу қиын болғандығы  көрсетілген. Біздің біліміміздің генетикалық антибиотик өнімдерін бақылау да терең болуы, антибиотиктердің табиғи жағдайдағы ролін түсінуге көмектеседі. Сонымен, мысалы, Aspergillus nidulans жабайы штамдардың көбісі пенициллинді бірдей концентрацияда продуцирлейді, бірақ әр штамның бұған жауапты гені әртүрлі. Бұл бейімделу сипаттамасында антибиоитктерді продуцирлеу қабілетін және анықталатын деңгейде оның биосинтезін ұстап тұрады.

Антибиотиктердің өз продуценттерінің метаболизміндегі роліне келсек, онда біздің зерттеуімізге негізделген Мәскеу университетінің микробиология кафедрасында, грамицидин С, новобиоцин, ристомицин, неомицин, аурантин сияқты және антибиотиктер және олардың метаболизмі,басқа да авторлардың зерттеуіне қарап, антибиотиктер мықты физиологиялық активті қосылыстар, оларды продуцирлейтін организмдердің ферменттік қатарының функциясын реттейді деп айтуға болады.

Қазіргі уақытта әртүрлі микроорганизмдер тобынан және антибиотик құрылысының химиялық модификациясы нәтижесінде негізделген 6000 антибиотиктік заттар сипатталған. Антибиотиктердің көбірек мөлшері (3000-астам) актиномицеттен түзіледі. Актиномицеттер синтездеген жаңа антибиотик сипаттамасы жалғасуда 1965-1976ж. аралығында актиномицеттер түзген, солардың қатарында адриамицин, алмамицин, бицикломицин, блеомицин, гелиомицин, карминомицин, оливомицин, уромицин секілді 40-қа жуық антибиотиктердің шығарылғанын көрсетсе жеткілікті.

Организмдердің әр түрлі топтарында түзілген, жаңа антибиотиктерді активті түрде іздеулер жалғасуда, көптеген антибиотиктік заттардың медицинада және ветеринарияда химиотерапевтікалық препарат ретінде, халық шаруышылығының әртүрлі салаларында (тамақ өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және т.б.) сонымен бірге ғылыми зерттеу жұмыстарында зерттелетін организмнің зат алмасу реакциясын блокирлейтін реагент ретінде кеңінен қолданылуына байланысты. Басқа жағынан қарағанда, антибиотикті медициналық практикада емдік препарат ретінде қолдану микробиологияның резистентті форма санынның пайда болуына сәйкестендірілуіне байланысты. Антибиотикке тұрақты микроорганизм формаларына қарсы күрестің бір әдісі – резистентті формаға қатысты биологиялық активті жаңа антибиотикті қолдану.

Антибиотиктер – қарапайым ациклді қосылыстан, полипептид пен актиномицеттің күрделі құрылымдарынан тұратын химиялық қосылыстардың әртүрлі  класының өкілдері.

 

Антибиотиктің биологиялық әсерінің механизмі

 

Биологиялық заттардың химиялық құрлысының  әртүрлілігінің арқасында, биологиялық әсерінің әртүрлі механизмін меңгереді және оларды келесі топқа бөлуге болады:

1.Атибиотиктер, метаболизм процесінде нақылы әсер еруінің  арқасында болады( пуромицин, D-циклоцерин, актитиозды қышқылы).

2. Жасуша  қабығының синтезін ингибирлейтін антибиотиктер

    (пенициллин,  бацитрацин, ванкомицин, цефалоспорналар).

3. Мембрана функциясын бұзатын антибиотиктер (полиендер,  

      валиномицин, грамицидин, трихомицин және  т.б.)

4. Нуклеин  қышқылдарының  таңдалған басым (үстеме) синтезі     (алмасу) антибиотиктер.

 А.   РНК синтезіне  басым  (анзамициндер,гризеофульвин,    

            канамицин, неомицин, новобиоцин, оливомицин т.б.).

 Б.  ДНК синтезіне басым (актиномицин Д (акиномицин С11),  

     брунеомицин митомицин, новобиоцин, саркомицин және басқалар).

5. Пурин және пиримидин синтезінің ингибиторлары – антибиотиктері       

           (азасерин, декоинин, саркомицин және т.б.)

6. Ақуыз синтезіне басым, антибиотиктер (бацитрацин,

 аминогликозидтер ,метимицин,тетрациклиндер,хлорамфеникол,

 макролидтер және т.б.)

7.Тыныс алудың ингибиторлар–антибиотиктері (олигомицин, натулин,

   пиоцианин және  т.б.)

8. Тотыққан фосфорилирденуші ингибиторлары – антибиотиктері

     (валиномицин, грамицидин, колициндер, олигомицин  және т.б.)

Антиметаболиттік  қасиеті бар антибиотиктер (актиномицеттің және саңырауқұлақтың кейбір түрлерімен  түзілетін антибиотиктік заттар). Бұл қосылыстар амин қышқылдарының, вирустардың, нуклеин қышқылдарының антиметоболиттік қасиеті  ретінде болады. 50-ден астам  антибиотиктер  антиметоболиттік қасиетке  ие болады(соның ішінде циклосерин).

 

Өнеркәсіптік жағдайда антибиотиктердің пайда болуы  

 

Микробтардың кейбір антибиотиктердің әсеріне төзімділігі пайда болды. Микробтардың кейбіреуі белгілі антибиотикке өте сезімтал болды. Пенициллинге төзімділігі төзімді микробтар таратқан жұқпалы ауруды мұндай антибиотикпен емдеп жазуға болмайды. Стафилококк туберкулез қоздырғыштар, ішек таяқшасы антибиотиктерге төзімділік мәселесі өте маңызды болды. Антибиотикті өнеркәсіптік жағдайда биологиялық синтездін нәтижесінде алады.

Өнеркәсіпте шығарылатын антибиотик продуценті болып бактериялар, антиномицеттер және мицелий саңырауқұлақтар жатады.

 

Бактериямен  пайда болатын антибиотиктер

 

Бактерия тектес антибиотиктердің  шамамен 600-ге жуығының аты бар, ал бірақ-та  шығарылатыны бірнешеу – ақ.Солардың ішінде  атап айтсақ грамицидин С, Bacillus breuis var  пайда болатын.полимиксиндер продуценті болып Bac. polymyxa және  Bac. circulans  саналады;  бацитрациндер  Bacillus licheniformus синтезделуші;  низиндер Streptococcus lactis   культурасын продуцирлейді. Бактерия тектес антибиотиктердің ерекшеліктері болып саналады, олар өзінің химиялық құрлысына қарай полипептидке (сызықты немесе циклді) жатады және төмен молекулалы ақуыздарға. Бір продуцент даму процесінде химиялық құрамы бойынша антибиотике жақын бірнешеуі түзілуі мүмкін. Сондықтан  антибиотиктер тобымен  жұмыс жасайды,бактериямен синтезделетін: грамицидиндер,олардың бес формасы белгілі (А ,В,Ср ,(S,) D),  амин қышқылының құрамымен ажыратылатын; полимиксиндер()22 формасы қосылады,соның ішінде А1, А2, В1,В2, D2, Е1 (колистин А) Е2,(коистин В),М,Р1.Р2) Полимиксин  құрамына амин қышқылымен диамин майы және метилоктан (метилгентан)  қышқылы кіреді.Бацитрациндер 10 жеке антибиотикпен қосылады (А, А1,В,С,D, Е,F1,F2, F3 , G). Низин, сүт қышқылды стептококкпен пайда болатын,          жеті  негізгі ақуыз құрамына кіретін. Бірақ-та ол биологиялық активтілікті ғана тудырады. Низин стептококканы синтездейтін   негізгі ақуыздың барлығының шамамен  20 % құрайды.

Пениципллин – пенициллум зең саңырауқұлақтарынан алынатын антибиотик. Оған стрептококтар, стафилококтар және пневмококтар жатады. Таяқша тәрізді бактериялар шар тәрізді түрлеріне қарағанда пенициллинге төзімді болады. Пенициллин микробтар жасушасына өте шапшаң енеді. Пенициллин әсер еткен микробтардың сыртқы пішіндері өзгереді, өніп-өсу қабілеті жойылады, қоректенуі баяулап қалады.

Антибиотик әсерінен жасуша қабығының құралуы бүлінеді, протоплазма ыдырап, жасуша өледі. Пенициллин тіршілік ортасында шамадан тыс көп жиналса, оның биологиялық активтігі кеміп кетеді. Пенициллин медицинада кеңінен қолданылады. Қазіргі кезде пенициллиннен әсері күштірек оның бірнеше түрлері алынады. Олар пенициллиназа ферментіне аса төзімді метициллин, қышқыл ортада көп уақытқа дейін ыдырамай сақталатын оксациллин антибиотиктері.

 


 

ДМК-қалдық  α, γ-диаминомай қышқылы;

МОК-қалдық 6-метилоктан қышқылы.

 

БЕЛГІЛЕНУІ : Лей-лейцин; Тре-треонин; Фен-фнилаланин;

                   ДМК-қалдық  α, γ-диаминомай қышқылы;

                    МОК- қалдық  6-метилоктан қышқылы.

 

 

 

 

     

         Актиномицетпен  пайда болатын антибиотиктер

 

Антибиотиктердің басым көпшілігі  іс жүзінде кеңінен қолданылатын және биологиялық активті қосылысқа жататын актиномицеттен пайда болады. Бұл антибиотиктік  затқа бір қатар қосылыстардың тобы  жататындар, химиялық құрлысы әр түрлі болатын және биологиялық әсері кең спекторда болатын.

 

        

 

1-ші топ  Аминогликозидтер


 Актиномицеттік антибиотиктің бұл тобына кіретін молекула гликозид байланысы бар: стрептомицин, Streptomuces griseusпайда болатын; неомицин продуценті болып  Streptomuces fradiea, Str. albogriseolus  саналады, канамицин Str.  Kanamyceticusпайда болатын;  гентамициндер Micromonospora purpurea пайда болатын;фортимициндер тек фортимициннің өзіне ғана жататын  Micromonospora olivoasterospora пайда болатын; спорарицин продуцирлеуші Saccharopolyspora hisula subsp kobtnsis болып саналады; саннамициндер  продуценті болып Str sannanensisсаналады және кейбір басқа заттар.

   

 

        

   

 

 

 

                                        

                              Гентамицин С1

     Канамицин-туберкулезге  қолданылатын антибиотик, стрептомицинге Mycobacterium tuberculosis қарағанда активтілігі жоғары.

         

 

         

 

             

1972 жылы химиялық модификация канамицин-амикацинді алды. Бұл жартылай  синтетикалық антибиотик резистенті канамицинге, гентамицинге  және кейбір басқа аминогликозидке сезімтал патагенді бактерияның өсуін  басады бәсеңдетеді.

2-ші топ Тетрациклин.Тетрациклиннің бұл тобына жататын  бір қаттар қосылыстар,химиялық құрлысы жақын және антибиотиктік әсері кең аумақта болатын.Тетрациклин антибиотик жататын:хлортетрациклин  Streptomyces пайда болатын; окситетрациклин  Str. rimosus культурасы синтезделетін; тетрациклин, продуценті болып  саналады белгілі штамдары Str. aureofacien  саналады.

 

 

Мутанты штамдар Str. aureofacien  механикалық процестің бұзылуымен метилді топты  тасмалдауда тетрациклин антибиотигін  синтездеуі мүмкін,метил  тобының 6 жағдайын  құрамайтын.Мұндай антибиотиктер  деметилхлортетроциклин  және деметилтетрациклин деп аталады.  Деметил қосылысы  бастапқы штамның Str. aureofacien даму процесінде  алынады. Бұл үшін ортаға  актиномиццеті культивирлеу үшін  

метил тобының  негізгі доноры  тетрациклин молекулалары  (этионин,  

D- норлейцин , D-метионин )  метилин антиметоболиттерді қосу керек.

 

 

Химиялық модификация табиғи пайда болатын  тетрациклин антимикробтық  қасиетінің өзгеруімен антибиотиктік препаратты алуға болады.  Демек, окситетрациклин молекуласының модификациясы  нәтижесінде антибиотиктің жаңа формасын алуға болады: метациклин (рондомицин) және доксициклин, 6-деметилтетрациклин молекуласының  өзгеруінің нәтижесінде  миноциклинді алады.

 

    

 

Бұл жаңа зат (биологиялық және химиялық) синтездің араласу нәтижесінде алынған  бірқатар микроорганизмдердің  өсуін басуға қабілеті  болады,  кәдімгі тетроциклинге  төзімді.

3-ші топ Актиномициндер. Актиномициндер  антибиотиктері- затың химиялық құрлысы  бойынша  жақын үлкен топ( жүзден астам препараттар), бұл 20 түрінен көп  саналатын микроорганизмге жататын  актиномицет пайда болатын, соның ішінде Streptomuces antibicus, St.  Chrysomallus, Str. Flavus.Актинщмицеттер  химиялық құрлысы бойынша  хромопептидке жататын. Әрбір полипептид лактон циклін  құрайды,оны зерттеп ашу биологиялық активті препаратың жоғалуына әкеледі.

Актиномициннің әртүрлілігі  полипептид молекуласында әртүрлі амин қышқылының құрамымен кіруіне байланысты.  Қазіргі кезде барлық белгілі актиномицет  бірінші жағдайда молекуланың хромофорды бөлігінен   екі қалдық L-треонин  тұрады. Лабильді гетероциклден  екінші және үшінші жағдай. Екінші жағдайда D-амин қышқылы  болуы мүмкін:  D-валин (актиномициндер А,В,С1,D) немесе D-аминомейцин (актиномициндер С2,С3,Е) немесе оның сәйкестігі  (актиномициндер (С2,Ғ1,Ғ2,). Үшінші жағдайда L-пролин (актиномициндер С1,С2,С3,D және т.б.) болуы мүмкін, гидрооксипролин(актиномициндер А,В), L- кетопролин  (актиномициндер А5,В5,Х2), саркозин (актиномициндер А2,В2).Төртінші жағдайда барлық кезде екі қалдық саркозин және бесіншіде екі қалдық L- N- метилвалин болады.Полипептидті топтардың биосинтезі зерттеу нәтижесінің араласуымен   оған кіретін амин қышқылының өзгеруіне   байланысты актиномицинді алуға мүмкіндік береді.

 

 

4-ші топ.Макролидтер.Макролидке жаттатын антибиотиктер,молекулада бір немес бірнеше көмірсу қалдығымен байланысқан (аминосахарид) макроциклді лактон сақинасының барекендігі сипаттайды.

Топ қосылыстардың біраз санын біріктіреді, соның ішінде белгілісі эритромицин, магнамицин,олеандомицин және басқалары.

 

 

 

 

 

 

 

 

Биологиялық әсері бойынша макролидті екі топқа бөлуге болады: антибиотиктер грам оң бактерияның дамуын бәсеңдететін және антибиотиктер антигрибті активтілігін   атқарады,бірақ бактерияның өсуіне аз әсер етеді.

Бірінші топқа жаттатын  эритромицин, Sterptomyces erythreus пайда болатын, олеандомицин ( продуценті Str. antibioticum),   магномицин  культурадан (Str. halstedii ) бөліп алынған және т.б. екіншіге-флипин, Str. filipensis синтезделетін,пимаридин Str notalensis  пайда болатын және т.б.

   Антибиотик–макролид пенициллинге,тетрациклинге, стрептомицинге төзімді бактерияның өсуін бәсеңдетеді. Олар артықшылығымен  басқа антибиотикке төзімді, ауру қоздырғыштырға емдік ретінде қолданылады

5-ші топ Анзамицин. Анзамицинге жататын антибиотиктер  актиномицетпен   пайда болатын  нокардиам және кейбір жоғарғы өсімдіктердің түрлері жатады.Бұл топтағы антибиотиктер өзінің атын молекуласының  сипаталған  құрлысына қарай алады.Тоб қосылысының араматы сақинасы болады және макроциклді алифатты тізбегімен байланысқан, оны анза -тізбек деп атаған (ansa латын сөзінен аударғанда  қол деген).

Ескере кету керек, макролидті антибиотиктен анзамициндер  лактон байланысы болмайды.Антибиотиктің бұл тобының құрлысының ерекшелігі өзінше биологиялық қасиеті бар екенін  анықтайды.

Анзамицин бактерияға , кейбір вирусқа және эукариод қатарына қарағанда биологиялық әсер етеді.Белгілі табиғи анзамициннің ішінен келесіні айтуға болады:стрептоварициндер(Streptomyces spectabilis культурамен пайда болады); рифамициндер, Nokardia mediterranea продуцирлейтін және  Micromonospora кейбір түрімен; толипомициндер, 

Str. tolypophorus  пайда болатын; галамициндер, Vicromonospora halophytica пайда болады; майтанзиндер,  продуцирлейтін Nocardia  және Mautenis Colubrina түріндегі өсімдікпен; нафтомицин  Str. collinus пайда болатын; гельданамицин,  Str. Hygroscopicus  өмір сүруге қабылетті өнім.

Белгілі табиғи анзамициннің ішінен келесіні айтуға болады:стрептоварициндер(Streptomyces spectabilis культурамен пайда болады); рифамициндер, Nokardia mediterranea продуцирлейтін және

 Micromonospora кейбір түрімен; толипомициндер,  Str. tolypophorus  пайда болатын; галамициндер, Vicromonospora halophytica пайда болады; майтанзиндер,  продуцирлейтін Nocardia  және Mautenis Colubrina түріндегі өсімдікпен; нафтомицин  Str. collinus пайда болатын; гельданамицин,  Str. Hygroscopicus  өмір сүруге қабілетті  өнім.

Рифамициндер іс жүзінде  қызығушылық тудырады,  табиғи және жартылай синтетикалық препараттардың өте үлкен тобын  көрсететін (шамамен мың). Осының ішіндегі SV  рифамицин анзамицин (рифоцин); рифампицин және рифамид-медицинада кеңінен қолданылатын,  кең спекторлы антибиотиктер.

Рифамицин клиникада туберкулезге қарсы бағалы препарат ретінде қолданылады. Сондай-ақ стафилококк инфекциясына   қарағанда   тиімді.

Актиномицет тектес антибиотик  іс жүзінде маңызды мәнге  ие,  новобиоцинге жататын.

Новобиоцин. Бұл антибиотик Streptomyces spheroids культурасымен пайда болады.

 

Ол грам оң және кейбір грам терім бактерияның өсуін бәсеңдетеді.  Антибиотиктің бағалы қасиеті –микроорганизмге қарсы активтілігі, пенициллинге стрептомицинге, эритромицинге, тетрациклинге неомицинге  қарсы төзімділігі.

Новобиоцин пневмонияның әр түрлі формасына, энтерококқа флегмонға, ангинаға,жара инфекциясына емдік ретінде кеңінен  қолданылады.

 

Мицелиалы саңырауқұлақпен  пайда болатын антибиотиктер

 

Мицелиалы  саңырауқұлақтан антибиотиктік заттардың (шамамен 1200) үлкен саны пайда болады. Пенициллиндер,цефалоспоралар, гризеофульвин, трихотецин, фумагиллин және өмір сүруге қабылетті  саңырауқұлақтың кейбір басқа өнімдері, медицинада және ауыл шаруашылығында кеңінен қолданылатын.

Пенициллиндер Penicillim (P.chrysogtnum, P.brevicompactum,

P. nigricans және т.б.) белгілі бір  түрінен пайда болады және кейбір Aspergillus (Asp. flavus, Asp.flavipes, Asp. nidulans және т.б. ) түрінен пайда болады. Антибиотикті алу үшін негізгі организмі болып Pen. Chrysogenum саналады. Өмір сүруге қабылеті процесте саңырауқұлақ пенициллиннің  әр түрлі формалары түзеді, антибиотиктің молекуласының бүйірлі тізбегінің  ажыратылатын құрлысымен. биологиялық активтілігімен және микробқа қарсы  әсерінің спекторымен.

 

Антибиотик  продуцентінің  дамуының екі  фазалы сипаты

 

Антибиотиктік заттың  микроорганизм продуцентінің даму процесі екі фазалы сипатының ережесі бола алады. Дамудың бірінші фазасында (триптофан, немесе өсудің баланстау фазасы) антибиотик продуцентінің

культурасы сипатталады, биомассаның тезірек жиналуы болады, субстраттың негізгі компонентін қарқынды тұтыну жүреді (көміртегі көзі, азот, фосфор және т.б.) ортаның рН мәнінің  төмендеуінің нәтижесінде қышқыл өнім пайда болады. Бұл аралықта антибиотиктің биосинтезі болмайды немесе азырақ мөлшерде іске асырылады.

 Екінші фаза (идиофаза - өсуді баланстамайтын фазасы).Екінші фазада организмнің дамуы және жаңа жасушаның пайда болуы жүреді, культурада автоматтық процестерде асып түседі және жалпы биомассаның төменедеуіне әкеледі. Орта өнімінің алмасумен байытылады және автолиз жасушаның  өнімімен,рН мәні біраз өседі, антибиотик биосинтезінің қарқынды процесі жүреді. Бұл процесте антибиотик биосинтезіне қатысатын  ферментің дерепрессиясы жүреді.  

 

 

 

 

1 Cурет –   Синтетикалық ортада Streptomyces fradiae даму процесі 3535

және   неомицин пайда болуы ( Ваксман бойынша, 1953):

1 – глюкоза, 2 – мицелий, 3 –  рН мәні, 4 – неомицин.

 

Культура продуцентінде антибиотиктің қарқынды пайда болуы, микроорганизмнің жасушасының даму кезеңінде  ортада негізгі бастапқы компоненттер болмайды, бірақ организмде  зат алмасуда өніммен байыту  және  оның автолизінің өнімімен  жүреді.Демек, Слугин және Горскойдың (1972) мәліметі бойынша  екінші фазаның соңында стрептомицин продуцентінің дамуы культуралды сұйықтықта  минеральды (күлді )элементтен басқа ақуыз, нуклейн қышқылы, амин қышқылы, поисахаридтер және басқа заттар табылады.

Екі фазаның даму принципі, антибиотиктік затың микроорганизм –продуцентінің көбісі культураның қалыпты дамуы үшін сипатталған демек, егіс материалын  вегетативті жасуша түрінде 24 сағаттан үлкен емес немесе спора түрінде қолданғанда периодты культурада организм үшін дамиды.

 

Антибиотиктерді өндірісте алу

Егіс материалды дайындау және ортаны дайындау. Биосинтез. Дайын өмімді азалау және бөліп алу. Жартылай синтетикалык антибиотиктер. Антибиотиктерді қолдану.

Антибиотиктер өндірісі келесі сатылардан түрады:

1.Жоғары өнімділікті - штам продуценттін алу.

2.Культивирлеудін оптимальды жағдайын өңдеп жасау.

3.Іс жүзінде антибиотикті тазалау, бөліп алу әдісін енгізу және таңдау.

4.Дайын препаратты қүру және оның сапасын бақылау.

Бұл сатының әрқайсысы тиісті мамандықты (гинетика, микробиология, биотехнолгия және т.б.) қамтамасыз етеді. Бүгінгі күні әлемде Антибиотик өндірісі - жаксы, мықты сала, фармацефтика өндірінің күрамына енген. Әсіресе США, Англияда, Японияда, Францияда, Италияда, Россияда кең дамыған, жылына бір миллиард доллар табады.

 

Антибиотик  продуцентін культивирлеу үшін қоректік ортаны   

 және егіс материалын дайындау  (1-ші сатысы)

 

 Ортаны дайындау. Әр    продуцент    үшін керекті   талаптарды    орындау   үшін    өзінің оптимальды ортасы болу керек.

а) Продуцент   жақсы   өсуін   қамтамасыз   етеді   және   максимальды
антибиотик алу керек.

б )Арзан және ыңғайлы болу керек.

в) Жақсы фильтрлеуші қабілеті болу керек.

г) Антибиотикті бөліп алу және тиімді бөліп алуды қамтамасыз ету керек.

Ортаны залалсыздау екі әдіспен жасалу керек: үздіксіз және периодты.

 

Периодтық әдіс ортаның азырақ көлемдерін қолданған кезде қолданылады және мұнда ортаны нақты температураға (120-1300С) дейін қыздырылады. Қыздыру ферменттерде немесе арнайы залалсыздау-қазанда жүргізіледі, нақты температурада 30-60 минут аралығында (ортаның көлемі және құрамына байланысты) ұсталады, содан соң орта 27-30 С дейін суытылады.

Үдіксіз әдіс ортаның үлкен көлемін қолданған жағдайда қолданылады. Дайындалған орта арнайы насос арқылы залалсыздау колоннасына жіберіледі, осы арқылы өткір бу жіберіледі (будың қысымы 5 атм шамасында).Бу жоғарғыы жақтағы ішке тесіктері бар түтікше арқылы жел тәрізді жіберіледі, бу ортаға еніп оны тез жылытады. Колоннаның ортасының астыңғы жағынан енгізіледі және ішкі құбыр сыртымен спирал бойымен жылжиды. Колоннада қыздырылған залалсыздауға қажет температураға (1300С шамасында) ортаның арнайы ұстағыш аппаратына келіп түседі, мұнда ол 125-1300С температурасында нақтылы бір уақытқа ұсталып тұрады. Ұстап тұру уақыты орта кұрамына байланысты және 5-10 минутты құрайды. Ұстағыштан зарасызданған орта тоңазытқышқа түседі. Мұнда бұл 30-350С дейін (шығатын жерде) тез суытылады және ферменттерге  келіп түседі. Үздіксіз әдісінің периодтық әдісіне қарағанда артықшылықтары бар. Процесте автоматтық реттеу мүмкіндігі жылдам және бір қалыпты қыздыру, ортаны барынша толык залалсыздауды қамтамасыз ету және тағы басқа әсер ететін  факторлар. Субстратын жеке компоненттер ретінде термолабильдік заттарды қолданған жағдайда оларды жұмсақ режимде залалсыздау қажет.

Егіс материалын дайындау –антибиотиктерді алу биологиялық әдістің цикліндегі өте жауапты операциялардың бірі. Егіс материалының саны мен сапасын культураның ферментерде дамуы мен антибиотик биосинтезі анықтайды. Антибиотиктік продуценті әдетте микроорганизмдердің жоғары физиологиялық активтілігін қамтамасыз ете алатын құрамы бай орталарда өсіріледі.

 

    Антибиотик биосинтезі (2-ші саты)

 

Биосинтез стысы антибиотикті алу процесіндегі негізгі биологиялық саты. Оның мақсаты антибиотик продуценті антибиотик биосинтезінің максимальды деңгейін қамтамасыз ете алатындай жағдай жасау. Биосинтез сатысының эффективтілігі антибиотиктердің түзілу деңгейіне байланысты ол организмнің генетикалық ерекшелігімен, қоректік орта құрамымен, продуцентің даму режимімен анықталады. Сондай-ақ ол антибиотиктік заттардың максимальды түзілу уақытына, орта компоненттерінің құнына т.с.с. байланысты. Микробиологиялық өндірістің қазіргі даму жағадайындағы тиімді әдісі антибиотиктердің микроорганизм – продуценттерін немесе басқа да биологиялық активті қосылыстарды өсіретін түптік культивирлеу әдісі болып отыр.

Ферментер. Өндіріс көлемінде антибиотиктерді алу үшін герметикалық жабық арнайы ыдыстар немесе продуценттердің түптік өсуін  қамтамасыз ететін ферментерлер қолданылады.

Ферментер – бұл күрделі аппарат, ол продуценттердің түптік дамуына және олар антибиотик биосинтезін жүргізуге тиімді жағдай жасайды. Егіс материалын дайындау көп сатылы процесс. Микроорганизмдерді алдын – ала агарлы ортада, пробиркада өсіріп, содан соң пробиркадан сұйық қоректік ортасы бар колбаға егеді. Әр генерация үшін 2-3 тәулік бойы  шайқағышта түптік культивирлеуде екі генерация жүргізеді. Культураның екінші генерациясынан (колбадағы) шағын (10л) инокуляторға егу жасалады, ал содан соң жақсы өсіп – жетілген культураны үлкен инокуляторға (100-500л) ауыстырады, осыдан алып басты ферментерге егуді жасайды. Басты ферментерге егуді жасау үшін егіс материалының (инокуляттың) 5-тен 10-ға дейінгі көлемдік пайызын қолданады.

Микроорганизмнің ферментерде өсу процесінің барлық сатысында қатаң бақылаумен жүріледі. Әсіресе берілген культивирлеу температурасын сқтауға, ортаның активті рН-қышқылдылығын сақтауға, организмдердің субстратың негізгі қоректік компоненттерін тұтынуына баса назар аударады.

Ферментерлерде продуценттің өсуі кезінде көбік сөндіру процесіне көп көңіл бөлінеді. Мол мөлшерде көбіктің түзілуінің басты себебі орта құрамында ақуызды заттардың болуында және оның жоғары тұтқырлығында. Антибиотиктердің түзілуі кезінде ферментердегі көбікті  сөндіру үшін өсімдік майларын (соя, күнбағыс) жануар майын, ал кейде минералды майларды (вазелинді, парафинді) қолданады.

 

 

 

 

 

    

 

     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Сурет-Антибиотиктер продуцентін түптік өсіруге арналған ферментер:

 

1-аппарат корпусы; 2-жылуалмастырғыш; 3-термометр гильзасы; 4-барбатер; 5-валды орталықтандыруға арналған тартпа; 6-араластырғыш вал; 7- табаншалы араластырғыш ; 8-ферментер тіреуі; 9-валдың біріктіргіш муфтасы; 10-араластырғыштың  жетегі; 11-мотор.

 

Бірақ көбік сөндіргішті қосқанда оттегінің еру жылдамдығын төмендейді, бұл микроорнанизмдердің дамуына және оның биосинтетикалық активтілігіне кері әсерін тигізуі ықтимал.

 

Культуралды сұйықтықты алдын – ала өңдеу (3-ші саты)

 

Антибиотиктік заттар  жиналғандығына байланысты оны бөліп алуға арналған әдіс қолданылады. Егер антибитик культуралды сұйықтықта жиналса, онда оны сұйық фазамен араласпайтын еріткіштермен экстракциялау әдісімен немесе ерімейтін қосылыс түрінде тұндыру әдісімен немесе ион алмастырғыш тұздармен сорбирлеу әдісімен бөліп алады. Антибиотиктерді микроорганизмдер жасушасынан органикалық еріткіштермен экстракциялау арқылы бөліп алады. Егер антибиотик культуралды сұйықтық құрамында да, продуцент клеткасында да болса, оны бөліп алудың бірінші кезеңі антибиотикті фазаға ауыстырады: алдымен тұнбаға ауыстырады, ал содан соң экстрагирлейді. Нативті ерітіндіні биомассадан және өлшенген бөлшектерден фильтрациялау әдісімен немесе центрифугалау арқылы бөледі.

 

Антибиотикті бөліп алу  және тазарту (4-ші саты)

 

Антибиотиктің түзілу процесінде культуралды сұйықтыққа әртүрлі зат алмасу өнімдері бөлінеді, ол жасушаның автолиз өнімімен қаныққан. Қосылыстарды бөліп алу антибиотиктерді химиялық тазалаудың бірінші және мңызды сатысы.

Химиялық тазартудың мақсаты антибиотиктерді нативті ерітіндіден немесе продуцент жасушасынан бөлу, оны тиісті қосылыстардан босату және концентрациялау, ең соңында қолдануға жарамды таза препаратты алу. Басты әдіс есебінде экстракцияны тұндыруда ион алмасатын материалдарды сорбциялауда, булау мен кептіруді қолданады.

Экстракция әдісі. Антибиотикті әртүрлі қоспалардан тазарту мақсатынды оны бірнеше бір еріткіштен екіншісіне перекристаллизацияны алдын – ала тұндырып ауыстырады.

Ион алмасу сорбциясы. Бұл әдіс тиісті ион алмасу шайыры бар құбыр арқылы химиялық табиғаты бойынша қышқылдар, негіздер немесе амфотерлі қосылыстар  болып табылатын, антибиотиктердің сулы ерітіндісін өткізеді, сол кезде олар құбырдағы шайырға сорбцияланады, ал ерітінді антибиотикке кері зарядты бір бөлігімен құбырдан шығып кетеді.

Тұндыру әдісі антибиотиктерді органикалық немесе неорганикалық заттармен тұнбға қоспаны түсіріп алу мақсатына байланыстыруға негізделген.

Қолданылатын бөлу әдістері мен химиялық тазалау, сондай-ақ құрал – жабдықтар мен қолданылған реактивтер сапасы өте маңыздысы болып   ең алдымен алынатын антибиотиктің сапасын және оның шығымын арттыру болып табылады.

 

    Дайын өнімді алу,дәрілік формаларын дайындау,буып–түю

   (5-ші сатысы)

 

 Іс жүзінде медицинада  қолданылатын антибиотиктерге қойылатын талап өте жоғары екендігі баршаға мәлім. Антибиотиктерді алу, дәрілік түрлерін дайындау, буып – түю антисептикалық жағдайда жүргізіледі. Антибиотиктерді бөліп, химиялық тазалауды өткізгеннен кейін оны кептіріп, алынған препараттан бос және байланысқан суларды жою қажет. Антибиотиктерді алу өндірісінің қазіргі сатысында препараттарды кептіру үшін  әртүрлі кептіргішті қолдану арқылы  вакуум-кептіргіш шкафта жүргізіледі. Дайын антибиотик толығымен биологиялық және фармакологиялық бақылаудан өтеді.

Биологиялық бақылау дайын препараттың зарарсыздығын анықтауға мүмкіндік береді. Алғашқы әдіс антибиотиктің инновациясымен және оны тиісті қоректік ортаға егумен байланысты. Екінші әдіс антибиотиктердің зарарсыздығын осы қосылыстардың көпшілігінің биологиялық активтілігінің биологиялық инактиваторлары болмағандығынан анықталады. Сондықтан тексерілген препараттардан оларға тұрақты микроорганизмдердің формалары табылған.

Формакологиялық бақылау. Препарат улылығына, потогендігіне және басқа да организмнің тіршілігіне маңызды функцияларға кері әсерін тексерудің барлық сынағынан өтсе, онда оны тәжірбиеде қодануға рұқсат етіледі. Өте улылығын білдіретін көрсеткіш антибиотиктік  заттар сапасы . Антибиотиктерді қолдануға болатын (дозасын) мөлшеріне (МПД), зерттеу жүргізілген, жануарлардың 50 %-ы қырылатын мөлшерін (LD50) және барлық жануарларды қырып жіберетін мөлшерін (LD100) анықтайды. Препарат жан – жақты тексерудің барлығынан өткеннен кейін ғана тәжірибеде қолдануға ұсынылады.

 

 Жартылай синтетикалық антибиотиктерді өндірісте алу әдісі

 

Белгілі антибиотиктердің әртүрлі модификациясын алу үшін бастапқы препараттармен салыстырғанда құрамы бағалырақ препараттарды алу, жартылай синтетикалық антибиотиктер өндірісі деп аталады. Биосинтез нәтижесінде бастапқы антибиотиктерді алады, кейіннен олар химиялық модификацияға ұшырайды (ядро жартылай фабрикат). Жартылай синтетикалық пеницилинді алуда 6-аминопенициллин қышқылын қолданады.

6-аминопенициллин қышқылын үш әдіспен алады:

1)ортада  пеницилин нәтижесінде пенцилин продуцентінің өсу негізі жоқ;

2) бензилпенициллинді химиялық өңдеу ақылы;

3) бензилпенициллинді ферментативті гидролиздеу арқылы.

6 – АПҚ алудың ең тиімді әдісі – химиялық әдіс. Мұнда бензилпенициллинді бихлорлы фосформен өңдеу арқылы оңай гидролизденетін қосылыс алады, одан кейін 6-АПҚ алады. Бұл жағдайда 6-АПҚ шығымы 95%-ды құрайды.

6-АПҚ алудың рациональды әдісі деп пенициллин молекуласында ферментативті гидролизін айтуға болады.

Пенициллин  ферменті бензилпенициллин  молекуласының гидролизін іске асыра отырып 6-АПҚ және фенил сірке қышқылын түзеді.

6-аминопенициллин қышқылы іс – жүзінде антибиотиктік активтілігінен айырылған.

  

 

Пенициллинацилазаны микроорганизмдердің бірнеше түрі, соның ішінде пенициллинді продуцирлейтін саңырауқұлақтар да түзе алады. Бактериялар мен проактиномицетер түзетін фермент пенициллиннің өзге типтерімен салыстырғанда бензилпенциллинді жылдамдырақ гидролиздейді.

Қазіргі таңда 6-аминопенициллин қышқылын иммобилиздейтін пенициллинацилазаның көмегімен алады, бұл өнімнің жоғары шығымы мен жоғарғы тазалық деңгейін қамтамасыз етеді.

Кеңес өкметі жылдары 7-аминоцефалоспораны қышқылын амилаза ферментінің әсерімен алудың тиімді әдісін анықтады.

7-АЦДҚ алу ацетокси тобының цефалоспорин ыдыратумен байланысты. Гидрогенизация нәтиждесінде антибиотик молекуласы палладияның қатысуымен дезацетоксицефалоспорин С түзіледі, одан кейін аминоадипиальды радикалды (С-7-де) алып тастау арқылы 7-аминодезацетоксицефалоспоранды қышқылын (7-АЦДҚ) алады. 7-АЦДҚ-нын экстераза ферментінің көмегімен биокатализ арқылы да алуға болады.

                       

 

 

 

1 кесте - Медицинада кеңінен қолданылатын  бағалы жартылай   

           синтетикалық препаттар

 

азвитие Рррр

 

 

 

 

 

 

 

Препараттың аталуы

Қандай препарат

егізінде алынған антибиотик

Метациклин(рондомицин), диоксициклин

Окситетрациклин

Миноциклин

6-деметилтетрациклин

Рифампицин римамид

Рифамицин

Ампициллин,оксациллин, карбенициллин,метициллин,нафицилин

Бензилпенициллин

Цефалотин, цефалоридин,

цефалоглицин, цефалексин,

цефрадин, цефатризин,

цефамандол, цефакситин

Цефалопорин С

 

Олай болса, аралас синтез нәтижесінде(биохимиялық және химиялық )

сегіз бағалы препарат алынды. Жартылай ситетикалық антибиотикті алуды зерттеу  жалғасады.

Сонымен, цефалоспорин молекуласының химиялық модификациясы, екі бүйірлі тізбек – С-7 мен С-3 бойынша жүре алады, бұл туындырларды көбірек алуға мүмкіндік береді.

Өнеркәсіптік  жағдайда  антибиотиктің  пайда  болуына микроорганизм  қабілетінің жоғалуы

 Антибиотиктің микроорганизмдер- продуценттері өнеркәсіптік жағдайда  даму сатысында сондай-ақ  систематикалық   қайта егуде культураны қамтамасыз ету үшін көбінесе антибиотиктің пайда болу қабылетін жоғалтады немесе оны тез арада  төмендетеді. Мұндай  қажетсіз жағдайлар екі негізгі факторлармен байланысты: штамдардың спонтанды диссоциациясы және фаголизис.

Спонтанды диссоциация. Микроорганизмдер культуралары өз кұрамы бойынша   гетерогендер   және      морфологиялык,   физиологиялық және боиохимиялық қасиеттермен  қатар антибиотик биосинтезі деңгейі бойынша ажыратылатын  бір қатар көптеген варианттардан тұрады. Мутация нәтижесінде аз активті варианттар пайда болады. Антибиотик микроорганизм- продуценті өнеркәсіптік жағдайда даму периодында немесе оны сақтау процесінде ол бірқатар варианттарда спонтанды диссоциациялануы мүмкін, олардың кейбіреулері антибиотиктің пайда болуына қабылетсіз. Осылайша грамицидин  С культурасын алу кезінде Васіllus brevis var.G,В,  лезде оңай Я,S,Р+ және Р- варианттарында диссоциацияланады. Пайда болған диссоцация варианттарының (Я,8,Р+ жэне Р-) әр қайсысы бөлекше немесе толығымен кез-келген басқа варианттарға айналуы мүмкін. Дегенмен, грамицидин С пайда болу қабілетіне тек екі варианттың: Я,Р+ мүмкіндігі бар. Диссоциация процесі (Я вариант) тұрақты жүреді, нәтижесінде культурада Р+ және Я варианттарымен қатар грамицидин С биосинтезіне қабылеті жоқ, С және Р- варианттары жиналады. Штаммды дұрыс емес сақтағанда, культураның  «туылуы» пайда болады және антибиотиктің шығымы  тез арада  төмендейді.

Фаголизис. Антибиотиктерді және бәрінен бұрын актиномицеттермен қалыптасатын антибиотиктерді өнеркәсіптік  жағдайда алу кейде актинофаг (фаголизис) әсерінен антибиотик продуценттерінің жасушаларының лизисі жүреді. Бұл культураның  өсуінің толык тоқтауына және антибиотиктердін пайда болу  процесінің тоқтап  қалуына  әкеледі. Фаголизис стрептомицин, новобоции, эритромицин, тетрациклин және тағы басқа антибиотик өндірісінде байқалады. Фактің жұғуынан лизогенді культураның антибиотиктің биосинтез процесінде жүруі мүмкін.

Антибиотикті өнеркәсіптік  жағдайда алудың кейбірсатыларында фаголизистің енуі арқылы болады. Антибиотикті өнеркәсіптік алу жағдайларында фаголизисті инфекциялармен күресудің келесі  әдістерін  қолдануы тиіс:

1.  Өндірісте   арнайы   алынған фаголизиске  тұрақты  культурасын   қолдану.Бұл    таңдау  әдісі  микроорганизмде  фаголизис  әсері  арқылы    варианттың пайда болуы арқасында  соның ішінде фаголизиске тұрақты екені  байқалады.

2.Өндірістік      цехтерда,      лабораторияларда     кең таралған  фаголизиспен систематикалық күрес. Әдетте осы мақсатқа фагты      өлтіретін затты қолдану (гипохлорид, хлорноватисті қышқыл тұздар   тағы         басқа) және бөлмені, құрал - жабдықты дизинфицирлеуші  әдісті қолдану арқылы жүзеге асырылады.

3.Өндірістік культураның антибиотик  продуцентін, фаг инфекциясынан  корғау.Бұл    қоректік  ортаны , аппаратураларды,    коммуникацияны,  құралдарды  қатаң  түрде антибиотик  алудың барлық сатыларында  залалсыздау     іске    асырылады.  Көрсетілген  әдісті  қолдану  антибиотик      өнеркәсібіндегі культура продуценті    лизиске    қауіпсіз  екендігі қамтамасыз етілген.

 

Атибиотикті қолдану

 

Антибиотик тік заттар халық шаруашылығының әр түрлі салаларында, ғылыми зерттеулерде қолданылады. Олар медицинада, ауыл шаруашылығында, тамақ және консерв өндірісінде, биологиялық зерттеулерде арнайы ингибиторлар ретінде кеңінен қолданылады.

Антибиотик медицинада. Антибиотиктің ашылуы  медицинада  дүр сілкіндірді.Көптеген антибиотиктік  заттар алмастырылмайтын дәрілік препараттар болып келеді. Олар  көптеген  жұқпалы ауруға  емдік препарат ретінде кеңінен қолданылады. Мұндай аурулардың санына кейбір туберкулез формасы жатады. Кейбір антибиотиктер қатерлі ісік ауруларының дамуына қарсы  қабілеті бар және бір қатар вируқа қарағанда активтілікті  көрсете алады.

Қазіргі кезде медицинада шамамен жүзге жуық  антибиотиктер  қолданылады.Жаңа антибиотиктік заттарды іздеу, бағалы жартылай синтетикалық препараттарды алу  іс жүзінде  антибиотиктің медицинада і  кеңінен қолданылуына мүмкіндігін жасайды.

Антибиотик ауыл шаруашылығында.Антибиотиктің медицинада қолданылуымен қатар ауыл шаруашылығында  қолданылады. Антибиотик ауыл шаруашылық жануарларының әртүрлі ауруларына  арналған ветеринария  препараты есебінде қолданылады.Бұл жағдайда олар медицинадағы сияқты ауыл шаруашылығында  да тиімді болады.

Антибиотиктік заттар өсімдіктің ауруын қоздырғыштарға фитопатогенді организмге қарсы қолданылады.

 Өсімдік шаруашылығында қолданылатын антибиотикті таңдауда препаратқа келесі негізгі талаптар ұйымдастырылады:

1.Өсімдік ауруын қоздырғыштарға арнайы биологиялық активтілігін  антибиотик көрсетеді;

2.Олар өсімдік ұлпасына оңай еніп және оның ішінде биологиялық  активтілігін  көрсетеді;

3.Антибиотиктің емдік дозасы  өсімдікке зиянсыз болуы керек;

4.Антибиотик өсімдік  ұлпасының ішінде және бетінде болады, ұзақ уақыт биологиялық активтілігін көрсетеді және топраққа түсіп тез инактивтеледі; Антибиотикке қойылатын негізгі талабы,ауыл шаруашылығында қолданылған, бұл препараттар медицинада іс жүзінде кеңінене қолданылады. Бұл принципиальды жағдайы  адам баласы үшін патогенді  микроорганизмнің резистенттік формасының пайда болу деңгейінің төмендеуін қамтамасыз етеді.

                              


 

Фитопатогенді организмге қарсы күресу үшін әртүрлі антибиотиктер қолданылады.

Гризеофильвин - Penicillum туысынан зең саңырауқұлақтан  пайда болады.

Бірқатар фитопатогенді саңырауқұлақ соның ішінде  Botrytis cinerea. Helmintosporium  дамуын антибиотик тежейді. Трихотецин топраққа түсіп, трихтециназа ферментімен активтеледі,топрақтың саңырауқұлағымен  Fusarium. Aspergillus. Penicllum пайда болған .

Касугамицин   Streptomyces  kasugansis продуцирлеуінен   келесі құрлысы болады.Прикуляриоза күріштің саңырауқұлақ ауруына қарсылығы  активті,Жапонияда кеңінен қолданылады.  Pericularia  oryzae  саңырауқұлағы ауруды шақырады.

 

       

         

Полиоксиндер – антибиотиктер, пептил - пиримидин – нуклеозид қосылысына жататын, саңырауқұлақ  активтілігіне қарсы бола алады.  Streptomyces cacaoi  пайда болады және келесідей құрлысы болады:

                                      


Антибиотик Alternfria, Cochliobalus, Pirularia туысына жататын фитопатогенді саңырауқұлақтар өсуін бәсеңдетеді. 
Валидамицин А, фитопатогенді саңырауқұлақ  Streptomyces hygroscopicus var.limoneus -күріштің ауруын тудырғыштар - Rizoctonia solani пайда болатындар биологиялық активтілікке ие бола алады. Валидамицин А, қосынды формуласы белгілі: С20 Н35 NO13Н2О.
 Топрақ микроорганизммен  антибиотик оңай ыдырайды. Тетранастин – актиномицет тектес  антибиотиктік заттар.

Оның продуценті ретінде Streptomyces aureus. Ағаш тұқымының  кенесі және паразиттік өрмекшіге қарсы арнайы активтіліккке  ие болады.

Гербицидиндер А және В , Streptomyces saganoensis  синтездейді, Xanthomonas oryzae  күріш ауруын қоздырғыштың дамуын тежейді.

Гербицидин  Ажәне В химиялық құрлысы бойынша  биологиялық активтілігі бойынша тойокамицинге жақын, Str.toyocaensis  культурасынан пайда болады.

Антибиотик тамақ және консерв өндірісінде. Микроорганизммен  күресуде , тамақ өнімінің бұзылуын  тудырады, физикалық және химиялық әдіспен қатар антибиотиктер де қолданылады.

Бірақ бұл мақсатта  медицинада қолданылатын антибиотиктерді қолдана алмайды. Бұл ереже  осы елде енгізілген  және бір қатар мемлекетте және пайда болу процесін ескерумен байланысты және микроб формасының  антибиотике беріктігі таралған.

Антибиотикің ішінде тамақ және консерв өндірісіне  қолданылатынды субтилин , низин және басқа түрін атауға болады.

Субтилин  Bacillus sibtillis культурасымен пайда болады және полипептид болып саналады. Грамм оң және грамм теріс микроорганизмге  қарағанда активті соның ішінде қышқылға төзімді бацилл.

Субтилинді консервлеуде қолдануда жидектерді термиялық өңдеумен  жұмсарады,   сақтауда витаминді, дәмінің сапасын сақтауда жоғарғы мәнге ие болады.

Низин жоғарғы молекулалы  пептид, ал мүмкін төменгі молекулалы ақуыз, Streptococcus lactis пайда болады.

Низинді  іс жүзінде  медицинада  қолданылмайды. Оны томат, жасыл бұршақ, түсті капуста және тағы басқа өнімді консервеуде  қолданылады.  Ірімшікті сақтауда жақсы нәтиже берді.

Антибиотикті өсімдік шаруашылығында, тамақ  және консерв өндірісінде қолдануда  барлық уақытта арнайы бақылауда қатаң тексерілуі керек.

 

4,5 ДӘРІС   ВИТАМИНДЕР

 

Дәрісті  жүргізу формасы: «Дөңгелек стол» проблемалық түрде

 

Проблема: Микробиологиялық әдіспен неге барлық витаминдерді алуға болмайды.

 

Витаминдер

 

    Витаминдер.Барлық тағамның құрамында кездесетін төмен молекулалы  органикалық заттарды – дәрумендер деп атайды. Дәрумендер өте төмен концентрацияда  болса да,   организмге өте үлкен биологиялық  әсерін тигізеді.

    Азық-түлігінде жүгері өнімдері басым болатын кейбір елдерде пеллагра деген ауру таралған, ондай сырқат кезінде дененің ашық жері, терісі қабынып ауруға ұшырайды. Ал негізгі қорегі күріш дақылы болып табылатын Азия елдерінде бери-бери (паралич) деген ауру кездеседі. Мұндай ауру кезінде нерв тармақтары қабынады да, қол-аяқ тырысып қалады. Мұндай сырқат әсіресе күрішті машинамен өңдеп, ақтау тәсілдерін енгізу салдарынан көбейіп кетті.

      Поляк ғалымы К. Функ (1911ж) ақталып тазартылған күрішті оның кебегінің сығындысын қосып, тауыққа береді. Мұндай жемді жеген тауық бери-бери ауруының өршуін болдырмаған. Мұнан кейін ғалым бери-бери сырқатынан сақтайтын затты күріш кебегінен бөліп алады. Ол амин тобы бар химиялық зат екенін анықтайды. Сондықтан Функ ол затты витамин деп атайды (латынша vita –тіршілік, өмір). Дәрумендер жетіспеген жағдайда организм ауруға шалдығады.  Химиялық құрылысы жағынан дәрумендер алуан түрлі.  Дәрумендердің басым көпшілігіне спиртті және карбоксилды топтар тән.  Тек кейбіреулерінде ғана амин тобы болады.  Кейбір дәрумендер организмде де синтезделеді.  Олар азықтық заттармен организмге түсіп, зат алмасуға, организмнің өніп - өсуіне әсерін тигізеді.

Дәрумендер сол сияқты жоғары дәрежелі өсімдіктер мен микроорганизмдердің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажетті заттар.  Кейбір жоғары сатыдағы жасыл өсімдіктердің ұлпалары, мысалы: тамыры,  тұқымнан бөлініп алынған және қараңғыда өсірілген жас өскіндер тіршілік барысында өздігінен дәрумендерді синтездей алмайтындықтан,барлық уақытта оларды сырттан алуға мұқтаж болады.  Сондықтан да қоректік ортаға тиамин мен пиродиксинді аздап қосудың өзі көптеген өсімдіктердің оқшауланған тамыршалары мен жас өскіндердің өсуіне жақсы жағдай туғызады.

Витаминдер дегеніміз – азық-түлік өнімдерінде, жем-шөпте шағын мөлшерде ғана кездесетін, ал адам мен жануарлар организмінде бір қалыпты тіршілік үшін өте қажет төменгі молекулалы органикалық заттар.

      Н. И. Луниннің ғылыми жұмысына дейін (1880ж.) қорек үшін бес түрлі ғана зат – белоктар, майлар, углеводтар, минералдық тұздар және су қажет деген пікір қалыптасқан еді. Ал үнемі тамақтың бір түрімен ғана қоректену, сондай-ақ ұзақ уақытқа созылған саяхат кезінде адамдарда ұшырасатын бірқатар сырқаттардың қоректе кейбір заттардың жетіспеуінен болатыны белгілі болды.

    Қазіргі кезде витаминдік қасиеті бар отыздан астам зат белгілі. Олардың едәуір бөлігінің құрамында амин тобы бар, азот та болмайды. Осыған қарамастан, мұндай ауыстырылмайтын тіршілік факторлары үшін «витамин» деген тарихи термин сақталып қалды.

Дәрумендердің адам организмі үшін биологилық мәні өте зор.

 Олар организмдегі зат алмасу процесін жақсартады,организмдердің  әр түрлі  жұқпалы ауруларға қарсы күресу қабілетін күшейтеді және  адамның жұмыс істеу қабілетін жақсартады.  Сонымен қатар әрбір дәруменнің организмде ерекше орындайтын өз міндеті бар.  Айтып кеткендей организмде дәрумендердің бірден жетіспей қалуы зат алмасу процесінің жетіспеушілігіне ғана емес, сондай –ақ оларды организмнің дұрыс қабылдамауы және дұрыс қолданбауынан пайда болу мүмкін.

  Жүргізілген ғылыми жұмыстардың қорытындыларына қарағанда ой жұмысымен шұғылданатын адамдардың организмі қара жұмыспен айналысатын адамдармен салыстырғанда дәруменді (әсіресе С дәрумені мен В тобының дәрумендерін) көбірек қажет етеді.  Сол себептен көктемде дәрумендері мол тағамдарды жиірек пайдаланған жөн. Бұл мезгілде кептірілген итмұрын жемісінің тұндырмасын, сонымен қатар басқа да жеміс – жидектердің шырындары мен қайнатпаларын асқа көбірек пайдаланған жөн. Тамаққа қосып көк пияздың және де ашытылған капусталарды пайдалану қажет.  Себебі, бұл тағамдардың құрамында әр түрлі дәрумендер мол болады.  Әрі ұзақ және жақсы сақталады.

 Басқа тағамдарға қарағанда сүтте жеткілікті мөлшерде көптеген дәрумендер бар және олар организмнің тұрақты қайнар көзі ретінде ерекше орын алады.  Барлық дәрумендер организмге комплексті әсер етіп, бірін – бірі толықтырады. Олар организмде жетіспесе, зат алмасу бұзылып, денсаулықтың нашарлауына әкеп соқтырады.

 Сөйтіп дәрумендер - әртүрлі химиялық, органикалық қосылыстар, тағамның басқа заттармен алмастыруға болмайтын заттары.

 Дәруменді зерттеуді ең алғаш рет орыс оқымыстысы Н.И. Лунин бастады.  Ол алғаш рет тамақтың құрамындағы жануарлардың тіршілігіне әсер ететін заттарға көңіл аударды.  Себебі жануарлар тіршілік ету үшін көмірсутектер, майлар, ақуыздар, минералды заттар және судың жеткілікті  қажет болуы деген пікір қалыптасып келеді. Бірақ Н.И. Луниннің жасаған тәжірибиесі ол пікірді жоққа шығарды.  Н.И. Лунин жоғарыда көрсетілген заттардың қоспасымен –ақ тышқандарды қоректендірген. Тәжірибиеде тышқандардың тіршілік етуі үшін бұл бұрыннан белгілі қажетті заттармен қоса тағы бір белгісіз зат бар деген пікір пайда болды.  Осындай пікірді К.Функ, С.А. Сосиннің  және тағы басқа шетел оқымыстыларының жұмыстары дәлелдеді.

 1912 жылы поляк оқымыстысы К. Функ ашытқыдан дәруменге ұқсас құрамында амин тобы бар кристалды затты бөліп алды. Бұл затпен полинефрит аурумен ауырған көгершінді емдеп жазды.  Ол бұл заттың жануарлар организміне тигізетін әсерін зерттей келе, оның проф. Н.И. Лунин ашқан жаңа затқа  ұқсас екенін анықтады.  Осыдан кейін Функ адам мен жануарда болатын кейбір аурулар тағамның құрамындағы белгісіз бір заттың жетіспеуінен болады деген қорытындыға келді. Ол затты дәрумендер деп атады.  Вита – латынның өмір деген сөзі, ал амин деп химияда құрамында азоты бар заттарды атайды.  Бұл заттың жетіспеуінен туатын ауруларды – авитоменоз деп атаған.

1948 жылы Смит Фолкерс, тағы басқалар В12 дәруменін тапты. Бұл дәруменнің жетіспеуі адам организміне қанның азаюына әкеліп соқыратыны белгілі болды.

 

     Азықтық витаминдер

 

Дәрумендер дегеніміз-азық түлік өнімдерінде, жем-шөпте шағын мөлшерде ғана кездесетін, ал адам мен жануарлар организмінде бірқалыпты тіршілік үшін өте қажет, төмен молекулалы органикалық заттар.

Дәрумендер деп ағзадағы заттардың қалыпты алмасуын қамтамасыз ететін биологиялық активті заттарды айтады. Дәрумендер  организмде синтезделмейді сондықтан олар қабылданған тамақпен организімге түсіп отыру қажет. Табиғатта дәрумендер екі негізгі топқа бөлінеді: олар суда еритін және майда еритін (А,Е,Д,К).

Майда еритін дәрумендер  А тобының дәрумендері  каратиноиттар тобына жатады. Каратиноиты алғаш рет сәбізден бөліп алған. Каратиноиттар А витаминың көзі болып табылады.

Суда еритін В1 витамин (тиамин) – бұл витамин жетіспеушілігінде адамда бери-бери ауруы пайда болады. Бұл аурудың салдарына тері сезімталдығы жойылып параличке айналады. В1 витамин перуводдекарбоксилаза құрамына кіреді. Бұл фермент пиро жүзім қышқылын декарбоксилдейді де пирожүзім қышқылының көп мөлшерде жиналуына әкеп соғады. В1 витаминнің негізгі көздері нан, тазаланбаған күріш, ноқат, бауыр, бүйрек болып табылады.

Суда еритін витаминдер (С, В тобы) – С витамині, нақ осы витаминнің жетіспеушілігі бәрінен де жиі байқалады.

Бұл витаминнің негізгі туындылары α – аскарбин қышқылы және оның қышқылданған формасы – дегидроаскорбин қышқылы. Дегидроаскорбин қышқылының одан әрі қышқылдану өнімдерінде витамин активтілігі болмайды. Сондықтан әдетте «С витамині» деген терминнің орнына – аскорбин қышқылы деген термин пайдалынылады.

Аскорбин қышқылы триптофанның, корти – костероидтердің және басқаларының қышқылдандырғыш – қалпына келтіргіш, басқа түрге айналуымен байланысты көптеген маңызды ферменттік реакцияларға қатысады. С витамині орталық нерв жүйесінің қызметіне игі әсер етеді, эндокрин бездерінің қызметін күшейтеді, темірдің сіңірілуіне және қанның дұрыс жасалуына жәрдемдеседі, адамның төтенше ықпал - әсерлеріне қарсы тұру қабілетін арттырады. Жануарлардың басым көпшілігіне қарағанда, адам С витаминін синтездей алмайды. Сондықтан бұл витаминнің қажетті мөлшерінің бәрін тамақтан, көбіне көкөністен, жеміс – жидектен алады.

С витамині жас итмұрында (2000 мг % дейін), тәтті қызыл бұрышта (250мг/%), капуста мен шпинатта (50-70мг/ %), қой бүлдіргенде, апельсинде, лимонда, мандаринде, ақ және қызыл қарақатта (40-60%), ерте піспеген картоп пен көк пиязда, бұршақта (20-30мг/%) кездеседі.

С витамині - өте тұрақсыз витамин, белгілі витаминдердің ішіндегі ең тұрақсызы болады. Көкөністі, жеміс – жидекті сақтау кезінде олардағы С витаминінің мөлшері тез азаяды. 2-3 ай сақталғаннан кейін-ақ өсімдік өнімдерінің көпшілігінде С витамині жартылай бұзылады. Өнімдерді пісіру кезінде, әсіресе қуырғанда және қайнатқанда, оның 30-90 % жойылады. Мысалы, аршылған картопты суық суға салып пісірген кезде витаминнің 30-50%, ыстық суға салып пісіргенде 25-30%, сорпаға салып пісіргенде С витаминнің - 50 % дейіні, бұқтырып пісірген кезде 60 % дейіні бұзылады.

С витамині көбірек сақталуы үшін көкөністі бірден қайнап тұрған суға салып пісіру керек. С витамині суға тез сіңеді, сондықтан картопты қабығын ашып пісіргендегіден гөрі қабығымен пісіргенде бірнеше есе көбірек сақталады.

Суда еритін дәрумендерге: тиамин (В1 дәрумені, аневрин), рибофавин (В2 дәрумені, лактофлавин), пантотен қышқылы (В3), никотин қышқылы (В5 немесе РР никотинамид, пеллаграға қарсы), пиридоксин (В6 дәрумені, адермин), коболамин (В12 дәрумені, антианемил), никотиномид, аскорбин қышқылы (В15 дәрумені), инозит, холин, биотин (Н дәрумені), рутин, фолий қышқылы және тағы басқа түрлері енеді.

 Майда еритін дәрумендерге: ретинол (А дәрумені), убихинол (Q), кальциферол (Д дәрумені, антирахит), токоферол (Е дәрумені, антисерильді), филлохинон (К дәрумені, антигеморрологиялық), алмастырылмайтын май қышқылдары ( A, D, E,  R,  Q) және тағы басқалары кіреді.

 Қазіргі кезде 30-дан астам дәрумен түрлері ашылды.  Суда еритін дәрумендер ферменттердің простетикалық топтарының құрамына кіреді, сөйтіп, олар ферменттердің активтілігін жоғарылатады.  Кері де әсер етеді.  Суда жақсы еритін дәрумендер түрі көп. Бұл дәрумендерді адам организмінің қабылдау мөлшері де түрліше болады.

Дәрумендер организмінде тотығу – тотықсыздану реакциясына түседі.  Дәрумендерге бауыр, бүйрек, жүрек, ішек – қарын, жұмыртқа, ет-сүт, май, нан, жеміс жидектер өте бай келеді.  Дәрумендерді организмнің қажет етуі тамақтану режимі кезінде өзгерумен бірге, сол сияқты кейбір физикалық және патологиялық жағдайда да күшті өседі. Мысалы: организмнің буаз не екі қабат кезінде төлдері мен балаларын тамақтандыруда, жұқпалы ауруларда және т.б.

 Ал дәрумендерді мол мөлшерде пайдалану гипервитаминоз құбылысының тууына әкеледі.  Тамақ азықтарында, дәрі – дәрмектік өсімдіктер мен басқа да заттардың құрамында кездесетін дәрумендерді түрлі түсті сапалық реакциялар көмегімен анықтауға болады.

 Авитаминоз ауруларын витаминдерді көбірек беру арқылы емдейді. Авитаминоз ауруларының белгісі айқын білінеді, сондықтан оның диагнозын қойып, анықтау онша қиын емес.

Витаминнің жетіспеуі жиі кездеседі. Мұндай кезде сырқат белгі береді. Бұл жағдайда гиповитаминоз деп аталады. Гиповитаминоз жағдайы организмге қажет витамин мөлшерінің нормадан төмендеп кетуінен болады. Гиповитаминоз белгілерін анықтау қиындау. Әдетте гиповитаминоз сырқаты қыстың аяғына таман, азық-түлікте және жемшөпте витаминдер мөлшері өте азайған кезде байқалады.

Кез келген витаминді /әсіресе А және Д витаминін/ организмге қалыптан тыс көп беру гипервитаминоз ауруына ұшыратады. Витаминді бір жолы көп мөлшерде қабылдау уландырады. Ондай жағдайда «гипервитаминоз» - деуге болмайды.

 

Витаминдердің аталуы мен классификациясы

 

Химиялық табиғаты әлі анықталмаған алғаш алынған витаминдер латын алфавитінің бас әрпімен белгіленген болатын. Ол жағдай қазір әдебиетте кең көлемде қолданылады. Мысалы: А витамині, В витамині, С витамині т.с.с.

Қазіргі кезде барлық витаминдердің химиялық құрамы анықталды және олардың бәрі синтездік жолмен алынады. Оларға химиялық атау берілді, мысалы, А витамині–ретинол /-ол жалғауы молекуласында спирт тобы бар екенін білдіреді/ деп аталады; Д витамині – кальциферол деп аталады, яғни «кальций ионын тасмалдайды»  деген мағынаны береді;

Сол сияқты витаминдерді ол жетіспеген кезде ұшырайтын аурудың атымен атау қабылданған. Ол кезде «анти» деген қосымша жалғанады. Бұл қосымша сөз болып отырған витаминге сәйкес авитаминоз ауруының алдын алады және одан сақтандырып жазады деген мағынаны білдіреді. Мысалы, Д витамині антирахит витамині /рахитке қарсы/ деп, С витамині антицинготтық /құрқұлаққа қарсы/ витамин деп аталады.

Барлық витаминдер өздерінің физикалық-химиялық қасиеттеріне қарай екі класқа бөлінеді. Олар : 1) майларда еритін витаминдер; 2) суда еритін витаминдер.

 

     Майда еритін витаминдер

 

Бұл класқа А,  Д, Е, К және Ғ витаминдері жатады.

А витамині /ретинол, антиксерофталмалық витамин/.

Химиялық құрамы. А витаминін 1937 жылы Каррер синтездеп алды және оның құрылымын анықтады. А витамині дегеніміз – молекуласында β-ионды сақинасы бар, полиқанықпаған бірінші реттік спирт.

Ретинол молекуласының құрамында көміртегінің 20 атомы бар, β-иондық сақина изопреннің екі қалдығымен байланысқан. Ядродағы қос байланыс біреу. Бұл қосылыс А1 витамині ретінде белгілі. Тұщы суда тіршілік ететін балықтар майында және балық көзінің тор қабатында кездесетін екінші А витамині табылды, ол А2 витамині деп аталады. Бұл витамин құрылымының А1 витаминнен айырмасы ядродағы С3 және С4 атомдарының арасында екінші қос байланыс бар.

Көкөністерде әсіресе сәбізде қызғылт түсті пигменттер – каротиноидтар кездеседі. Каротиноидтар каротинге және ксантофиллге бөлінеді. Αд- β және γ- каротиндер белгілі. Бұлар жемшөппен бірге жануарлар организміне барғаннан кейін, каротиназа ферментінің көмегімен бауырда ыдырап ажырайды да, А1 витаминін түзеді. Каротиноидтардың ішіндегі әсіресе активтісі β-каротин, бұл каротиннің бір молекуласы ретинолдың екі молекуласын түзеді.

Биологиялық қызметі. Адамның және жануарлардың организмінде А витамині бірнеше қызмет атқарады: тері қабатында, тыныс жолдарында және ас қорыту жолында эпителий клеткаларының түзілуін реттейді, өсіп келе жатқан организмдегі клеткалардың өсуіне және олардың жіктеліп бөлінуіне қатысады. А витаминінің альдегид туындысы опсин белогымен бірігіп, көздің тор қабатында жүретін химиялық процестерді реттейді. Қорғаныш белоктар /антителалар/ мен лизоцим ферментінің түзілуіне қатысады.

Ретинолдың көздің көруіне байланысты химиялық процестеріне қатысуы жақсы зерттелген. Көру процесінде А витаминінің тотыққан түрі – ретиналь активті қызмет атқарады. Ретиналь опсин белогымен байланысады да, родопсин түзеді. Родопсин дегеніміз- көздің тор қабатындағы көру қарашығы. Жарықтың әерінен родопсин екі бөлікке-опсинге және ретинальға жіктеледі, ал қараңғы кезде родопсин қайтадан өзінің қалпына келеді.

Авитаминоз. Организмде А витамині жетіспеген кезде эпителий клеткаларының қалыпты түзілуі бұзылады. Бұл А-витаминоздың бір себебі. Мұндай авитаминоз кезінде теріде сызат пайда болып, ол қабыршақтана бастайды, осының салдарынан микроорганизмдер және зиянды заттар клеткаға оңай ене алады. Ретинолдың жетіспеуі салдарынан лизоцим болмайды, сол кездің шырышты қабатын ауруға ұшыратады, оның эпителийі құғайды. Мұндай сырқатты ксерофтальмия деп атайды. Ксерофтальмия сырқаты кезінде көздің шынайнасы қатты зақымданады, соның салдарынан соқыр болып қалады.

А –авитаминоз сырқатының алғашқы белгісі тауықкөз болады. Бұл витаминнің жетіспеуі – жас төлдердің өсуін тоқтатады және сперматогенез процесі тиылады, осының салдарынан мал басын өз төлі есебінен көбейту процесі бұзылады.

Табиғатта таралуы. А1 және А2 витаминдері жануарлар организмінде болады. Әсіресе, балықтың бауыры, жануарлар бауыры, жұмыртқаның сары уызы, жазда сиыр сүтінен алынған сары май ондай витаминдерге бай келеді. Ал етте олар біршама аз. Каротиноидтар сәбізде, өрікте, петрушка жапырағында, асқабақта және барлық жасыл өсімдіктерде кездеседі.

А витаминінің жануарлар организміне қажетті мөлшері мынадай: тірідей салмағының 1 кг мөлшеріне 6мкг. Ал ересек адам үшін тәулігіне 0,7 мг А витамині қажет.

 

Д витамині (кальциферол, антирахит витамині)

 

Химиялық құрамы. Таза Д витамині 1932 ж. (Виндаус) алынды да, оған Д2 витамині (эргокальциферол) деген атау берілді.

Жануарлардың және адамның терісінде Д провитамині 7-дегидрохолестерол болады, ультракүлгін сәулемен әсер еткен кезде ол Д3 витаминіне (холекальциферолға) айналады.

Биологиялық қызметі. Кальциферолдардың негізгі қызметі организмде кальцийдің алмасуын реттеу болып табылады. Д витамині өзінен-өзі биологиялық активті емес, реттегіш қызметі олардың гидроксильденген туындыларына байланысты, ондай туындылардың полярлық сипаты бар, Д3 витамині ең алдымен бауырда гидроксильденеді, одан кейін бүйректе 1,25-дигидроксихолекальциферол және 1,24, 25-тригидроксихолекальциферол түзіледі.

Бұл заттар бүйректен негізінен ащы ішекке және сүйек тканіне барады, сол арада кальцийдің және фосфордың алмасуын реттейді.

Д витаминінің осы гидроксильденген метаболиттері ішектердің шырыш қабатында кальций ионының сорылуын реттейді. Д витамині стероидтың гормондар сияқты транскрипция деңгейінде әсер етеді және ол кальцийдің байланыстырушы белокатрдың синтезделуіне себеп болады. Ол белоктың м.м. 10 000-12 000№ белок ішекте кальцийдің 2-4 атомын қосып алады да, қан арқылы сүйек тканіне және басқа да мүшелер мен тканьдерге жеткізеді.

Авитаминоз. Егер Д витамині жеткіліксіз болса, өсіп келе жатқан жас жануарлардың сүйегінде және шеміршегінде кальций мен фосфор тұздарының жиналып қалыптасу процесі бұзылады. Сүйектері жұмсарады, омыртқа сүйектренінің пішіні бұзылады және аяқтары қисайып өседі. Халық арасында бұл ауру рахит деген атпен белгілі.

Рахит сыртқы кезінде бұлшық еттер босап әлсірейді, аурудың қарыны тез қампиып ұлғайып кетеді. Ересек адамда, жануарларда Д витамині жетіспесе, олардың сүйектері жұмсарады, ол морт сынғыш келеді. Сүйектердің мұндай күйі остеомаляция. Мұндай ауру кезінде сүйек саңылау, қуыстар – остеопороз пайда болады.

Бұзаулар, торайлар, қозылар, құс балапандары сияқты ауыл шаруашылығы жануарларының жас төлдері рахитке жиі ұшырайды. Олардың бүкіл сүйек жүйесінің дамуы бәсеңдейді әсіресе тіс денастиясы нашар жетіледі, қан азайып, анемия құбылысы кезігеді. Рахит ауруына ұшырағанда өкпенің құрт ауруынан оңай шалдығады.

Д авитаминоз кезінде малдың өнімі бірден төмендейді, тауықтың жұмыртқасы кемиді.

Табиғатта таралуы.  Д витамині және оның провитаминдері табиғатта кең таралған. Жануар тектес азық-түліктерде – балық баурының майында, сиыр, қой және треска баурында көп болады. Сол сияқты сарымайда, сүтте, жұмыртқада кездеседі. Эргостерол сонымен қатар ашытқы, өсімдік дәндерінің майында және саңырау-құлақтарда кездеседі.

Ауыл шаруашылығы малдарының Д витаминін қажет етуі: тірідей массаның әр 100 кг мөлшеріне 25 мкг болуы керек. Мал шаруашылығында рахит ауруының алдын алу үшін торайларды, көжелерді ультракүлгін сәулемен қыздырады, күн түсіп тұрған ашық күндері жас төлдерді ашық жерге шығарып бағады.

 

Е витамині (токоферол, антистерол немесе өсіп-өну витамині)

 

Химиялық құрамы. Е витамині 1937 жылы Каррердің лабораториясында синтездеп алынған болатын. Бұл витаминнің химиялық құрылым негізіне токол спиртіне жалғасқан көміртегі атомының ұзын тізбегі жатады, ол тізбек қаныққан изопрен қалдықтарынан тұрады.

Е витаминінің құрылымна жақын және оның активтігіндей әсер етуші төрт түрлі зат алынды. Олар α-,β-, γ- және δ-токоферолдар деп аталады. Олардың ішінде, әсіресе, активтісі α-токоферол.

Биологиялық қызметі. Токоферолдардың негізгі қызметі мынадай: олар қанықпаған липидтерді асқын тотыққа айналудан қорғайтын ең жақсы антиоксиданттар болып табылады. Сол сияқты олар липидтік мембраналарды бос радикалдардан қорғайды, сөйтіп отегінің әсерінен ферментсіз жүретін реакция тізбегін түзеді.

Жануарлар тканіндегі липидтер құрамына кіретін полиқанықпаған май қышқылдары өздігінен тотыққыш келеді және бұл кезде органикалық асқын отықтар мен активті бос радикалдар түзіледі. Асқын тотықтар өте активті келеді, олар белоктарды табиғи қалпынан өзгертеді, денатурлайды, ферменттердің әсерін тоқтата алады, клетканың бөлінуін тежей алады.

Токоферолдар бос радикалдармен ұстасып, реакция тізбегін үзетін болуы керек деген жорамал бар. Клеткаларда токоферолдармен қатар А және С витамині, сондай-ақ глутатион да антиоксидант қызметін атқарады.

Авитаминоз. Токоферолдар жетіспеген жағдайда жануарлар ұрпақсыздық дертіне шалдығады, бұлшық еттері әлсізденіп, қоректенуі бұзылады, бауыр некрозына ұшырайды. Организмдегі мұндай бүліну өзгерістері мембранадағы липопротеидтік компоненттердің зақымдануымен байланысты.

Е-авитаминоз кезінде жануарлардың еркегінің сперматозоидтары нашар қозғалады, олардың жіпше құйыршығы жойылып кетеді, сөйтіп ұрықтандыру қабілетінен айрылады. Ал осындай авитаминоз құбылысына ұшыраған ұрғашы ұрықтану қабілетін сақтайды, бірақ іште пайда болған жаңа ұрпақ туу мезгіліне жете алмай, өзінен-өзі жойылып, организмге сіңіп кетеді немесе түстік болып қалады.

Табиғатта таралуы. Өсімдік майлары: жүгері майы, бидай майы, зығыр майы, күріш майы, мақта майы сияқтылар токоферолдың бай табиғи қоры болып табылады. Жануар тектес өнімдерде Е витамині шағын мөлшерде кездеседі.

Е витаминінің берілетін тәуліктік мөлшері: сиырдың әр жүз кг тірілей салмағына 165 мг, бұқа үшін -44-176 мг, шошқаға берілетін 1 кг азыққа 40мг мөлшерінде болуы тиіс.

      Адамға қажетті Е витаминінің мөлшері тәулігіне 5 мг шамасындай және қабылданатын полиқанықпаған май  қышқылдарының әр грамына 0,6 мг болуы керек.

К витамині (филлохинондар, антигеморрагиялық витамин)

Филлохинол дегеніміз- құрамында изопреннің төрт қалдығы бар 1, 4-нафтохинон.

Табиғи К1 витаминінен басқа олардың синтездік аналогтары белгілі. Ондай аналогтардың антигеморрагиялық қасиеттері болады. Бұл аналогтар К3, К4,  К5, К6 витаминдер деп аталады. К3 витамині /викасол/ медицинада қолданылады. Ұлы Отан соғысы жылдарында қараланған көптеген Кеңес жауынгерлерінің өмірін сақтап қалуға себеп болды. Ол сауда жақсы ериді және улы әсері жоқ.

Биологиялық қызметі. К витаминінің жалғыз ғана қызметі – ол қанның ұюына қатысады. Бірақ оның өзі тікелей қан ұюы жүйесіне кірмейді. К витамині жетіспеген кезде протромбиннің, антигемофилдік глобулин шамасы төмендейді. Проторомбин бауырда түзіледі және ол К витамині жоқ кезде оны тромбинге айналдыратын кальций иондарын байланыстыра алмайды. Фибриногеннің фибринге айналуы үшін тромбин катализ қызметін атқарады, қан ұюының мағынасы осы негізге байланысты.

Авитаминоз. Жоғарыда айтылғандай К-авитаминоз сыртына тән белгі – терінің астына және бұлшық еттерге қан құйылуы (геморрати). Ондай жағдай қан ұюы жылдамдығының төмендеуінен болады.

Табиғатта таралуы. К витамині әсіресе бұршақ тұқымдас өсімдіктер, сәбіз, капуста, томат, қалақай жапырағыбай келеді. Сол сияқты К витамині бауырда, жұмыртқада, сүтте кезедеседі.

Қажеттілік мөлшері. К витамині жануарлар мен адамдардың ішек-қарнында микроорганизмдер синтездеп дайындайды. Сондықтан оның организмге қажетті тәуліктік мөлшерін анықтау қиын. Адамға қажетті мөлшері күніне 0,2-0,3 мг.К витамині тауық, қаз, үйрек, түйетауықтар өте-мөте қажет.

Ғ витамині (линол қышқылы, линолен қышқылы, арахидон қышқылы)

Химиялық құрамы. Ғ витамині полиқанықпаған май қышқылы, ол адамдар мен жануарлар организмінде басқа заттардан синтезделмейді және ауыстырылмайтын зат. Соңғы ғылыми мәліметтерге қарағанда ауыстырылмайтын май қышқылдарына тек линол қышқылы ғана жатады. Линол қышқылы тканьде жеткілікті мөлшерде жиналған кезде одан линолен мен арахидон қышқылы түзіледі деген болжам айтылады.

Линолен қышқылы молекуласындағы қос байланыстың саны үшеу. Ал арахидон қышқылының молекуласын көміртегінің 20 атомынан тұрады және ондағы қос байланыстың саны төртеу.

Биологиялық қызметі.  Полиқанықпаған май қышқылдары клетка мембраналары құрылымының құрамына кіреді /пластикалық қызмет атқарады/. Ауыстыруға болмайтын май қышқылдарының айтарлықтай қызметі – олар простагландиндердің алғы заттары болып табылады. Простагландиндердің көптеген биологиялық процестерді ретеуші қасиеттері бар, нерв жүйесінің қан айналу жүйесінің жұмысына, жылтыр бұлшық еттердің жиырылуына қатысады т.с.с.

Авитаминоз. Ауыстырылмайтын май қышқылдары организмде жетіспеген кезде жас малдың денесінің өсуі нашарлайды. Тері қабатының зақымдануы, бүйрегінің дерттенуі және өсіп өну қызметінің бұзылғаны байқалады. Организмнің жұқпалы ауруларға қарсы табиғи төзімділік қасиеті төмендейді, жануарлардың өнімділігін төмендейді. Ғ витамині жетіспеген кезде жұмыртқалаушы тауықтың дене салмағы және жұмыртқасының ұрықтануы кемиді.

Ғ-витаминоз сырқаты кезінде адамдарда холестерол алмасуының бұзылуы салдарынан склероз құбылысы байқалады, бұл кезде қан тамырлары қабырғасында қатпарлар пайда болады.

Табиғатта таралуы. Линол қышқылы мен линолен қышқылы өсімдік тектес және жануар тектес өнімдердегі триглицеридтер мен фосфолипидтер құтылымында болады. Арахидон қышқылы тек қана жануарлар липидінде кездеседі.

Арахидон қышқылының бір тәуліктегі адамға қажет мөлшері оның рационының 0,1% немесе линол қышқылының не линолен қышқылының 1%асындай.

 

 Суда еритін витаминдер

 

Суда еритін витаминдер өте көп. Оларға: В витаминдер тобы, С,Р витаминдері, инозит жатады. В витаминдер тобына 15-тен астам зат кіреді, олардың бәрінің молекуласында азот бар. В витаминдер тобына жататындар: В1, В2, В3, В5/РР/, В6, В12, Вс, В15 витаминдері және басқалар.

В1 витамині (тиамин, антиневриттік витамин)

Химиялық құрылымы. Пиримидин және тиазол сақинасы В1 витамині молекуласының негізін құрады. Ол екі сақина метилен тобы (-СН2) арқылы байланысады.

В1 витамині молекуласында күкірттің және амин тобының болуы оны тиамин деп атауға негіз болды.

Биологиялық қызметі. Тиамин кофермент тиаминпирофосфаттың (ТПФ) құрамына кіреді. Ал тиаминпирофосфат үш ферменттің-пируватдегидрогеназаның, α-кетоглутаратегидрогеназаның және транскеталазаның простетикалық тобы. Бұл ферментер кетоқышқылдардың декарбоксилденуіне қатысады. Мысалы, пируватдегидрогеназа жануарлар тканіндегі пирожүзім қышқылы А ацетилкоферментке дейін тотықтырып карбоксильсіздеуді /сутексіздену және карбоксильсіздеу жолмен/ және СО2 бөліп шығаруы катализдейтін мультиферменттік жүйеге қатысады.

Авитаминоз. В1-авитаминоз дерті кезінде миға және қанға кетоқышқылы жиналады, ол нерв тармақтарын ісіндіріп ауыртады, денені құрастырып- тырыстырады, параличке, сал ауруына ұшыратады / адамда бери-бери, жануарларда полиневрит ауруы/. Бұдан өзге жүрек системасының зақымдануы байқалады – жүректің соғуы жиілейді және жүрек бұлшық еттері ұлғайып гипертрофияға ұшырайды.

В1-авитаминозы кезінде қарында және ішекте сәл бөлінуі нашарлайды, асқазан қабырғасында тұз қышқылының түзілуі тоқталады. Осылардың салдарынан асқа деген тәбет жойылады, сөйтіп малдың салмағы кемиді, арықтайды. Организмдегі осы аталған жайсыз өзгерістер онда ТПФ коферменттің активті тобы тиаминнің жеткіліксіздігінің углеводтар алмасуының тотықпаған өнімдері жиналуынан болады.

Табиғатта таралуы.  Тиамин өсімдіктер тектес өнімдер әсіресе бидай күріш, қарабидай дәндерінің қауызы, ашытқы оған бай келеді. Жануар тектес өнімдерден: бауырда, мида, бұлшық еттерде, жүректе, жұмыртқаның сары уызында, сүтте кездеседі.

В1 витаминін күйіс қайыратын малдың қатпаршақ қарынында микрорганизмдер синтездейді. Жылқы, шошқа және тауық бұл витаминді өте-мөте қажет етеді. Жылқы мен шошқаға бір тәулікте қажет мөлшері олардың 10кг дене массасына 3-4 мг шамасындай. Малдың буаз және желіндеу кезінде В1 витаминін қажет ету мөлшері арта түседі.

Тиаминнің әр тәулікте адамға қажет мөлшері 1,5-3,0 мг.

В2 витамині (рибофлавин)

Химиялық құрамы. В2 витамині молекуласы құрылымынң негізіне изоаллоксазин сақинасы (өзара жалғасқан үш сақина), оның екі метил тобы және көміртегінің бес атомы бар рибитол спиртінің қалдығы жатады. Өзінің сары түсіне (флавоссары деген сөз) және молекуласындағы рибитолға байланысты В2 витамині рибофлавин деп аталады, ал сүттен бөліп алынған витаминнің лактофлавин деген атауы бар.

Биологиялық қызметі. Рибофлавин дегеніміз ФАД және ФМН коферментінің активтібөлігі болып табылады. Ол коферменттер апоферменттермен өзара әрекеттеседі де, тотықтырғыш-тотықсыздандырғыш бірнеше ферменттер – флавиндік дегидрогеназалар немесе флавопротеидтер түзеді.

Авитаминоз. В2-авитаминоз ауруы витамин жеткіліксіз бола бастағаннан немесе азық-түлікте және жемшөпте ол мүлде болмағаннан кейін 3-4 ай өткен соң білінеді.

В2-авитаминоз сырқатына тән құбылыс көз ауруынан басталады. Көз жұқпалы емес коньюктивит сырқатына ұшырайды. Көздің қасаң пердесі қабынады, көз айнасы тұнжырап қарауытады. Рибофлавин жеткіліксіздігі салдарынан жас малдың өсуі тоқталады, терісі ауруға ұшырайды, жүн мен шаш түседі, бұлшық еттері бірден әлсіреп нашарлайды.

В2- авитаминоз кезінде үй құстарының жұмыртқалауы нашарлайды. Авитаминоз ауруы асқанған кезде организм тырысып, параличке ұшырап, сал болады, жүріп-тұруы қиындайды, сөйтіп өлімге душар етеді.

Табиғатта таралуы. Рибофлавинді өсімдіктер мен жануарлар синтездеп жасайды. Бұл витаминге әсіресе бай өнімдерге бауыр, ашытқы, бидай, қарабидай, бұршақ тұқымдас өсімдіктер жатады. Ол сүтте, жұмыртқада, бүйректе болады.

      Ол витаминді шошқаға, тауықтарға және итке беру қажет. В2 витаминнің жетіспеуінен ірі қара, жылқы, қой мен ешкі оншама сезінбейді, өйткені ол витаминді бұл аталған жауарлардың ас қорыту жолында микроорганизмдер синтездеп жасайды.  Адамға әр тәулікке қажет мөлшері 2,0-2,5 мг.

В2 витамині (рибофлавин) адамның барлық ұлпаларында, қышқылдану механизімдерінде елеулі роль атқаратын, сондай-ақ көмірсулар, ақуыздар мен май алмасуын реттейтін ферменттердің құрамына кіреді.

 В2 витаминін ересек адам күніне 2 миллиграмға жуық қажет етеді. Ол негізінен сүт өнімдері, нан мен ет арқылы қанағаттандырылады (етте, құс етінде, балықта 0,2мг/%, жұмыртқада – 0,4мг/%   В2 витамині болады).

 В2 витаминінің  жетіспейтін жағдайлары біздің елімізде жоқ, дегенмен жан басына шаққанда тәулігіне орташа тұтыну (1,5 миллиграм) нормадағыдан біршама төмен. Алдын-алу мақсаттарында еліміздің кейбір аудандарында жоғары сортты ұнға  В2витаминін қосылады.

Тамақта  В2 витаминінің жетіспеушілігінен құтылуы үшін рационды дайындауда оған сүт өнімдерін міндетті түрде қосады.

Тамақта фолациннің негізгі көзі – нан. 100 грамм нанда сортына қарай 20-дан 30микрограмға дейін фолацин болады. Нан күнделікті негізгі тамақ өнімі болғандықтан, әрі едәуір мөлшерде пайдаланылатындықтан адамның бұл витаминге деген қажетінің 50 % жуығы нанның есебінен қанағаттандырылады. Фолацин көкөністе көп болады.

Фолациннің құрылу, пісіру секілді кулинариялық өңдеуге тым әлсіз екенін атап айту керек.

Ересек адам күніне 200 микрограмм фолацинді қажет етеді. Ол әдеттегі диетаминмен толық қанағаттандырылады, сондықтан бізде фолациннің жаппай жетіспейтін жағдайлары жоқ. Адамның бауырында, әдетте, фолациннің біраз қоры болады, кейбір себеппен ол тамақпен келмей қалған жағдайда бұл қор фолациннің жеткіліксіздігінен 3-6 ай бойы қорғай алады. Фолациннің жетіспеушілігі ұрықтың дамуымен байланысты екіқабат әйелдерде болуы мүмкін. Сондықтан оларға (тек дәрігердің белгілеуімен) алдын-ала мақсатқа сай күніне қосымша 200-300 микрограмға дейін фолацин қабылдау ұсынылады.

Рибофлавин В 2 витамині

Рибофлавин (В2 витамині, 7-8-диметил – 10 - (11-Д – рибитил - изоаллоксазин) 1933 жылы кристалл түрінде бөлініп алынған болатын.

Рибофлавин өзінің фосфорлы эфирлері: флавиномононуклеотидті (ФМН) және флавинадениндинуклеотидті (ФАД) білдіретін коэнзимді формада функционирлейді. Соңғы он жылдықта функционалды топтары РФ, ФМН, ФАД-тың модифицирленген молекулаларымен көрсетілетін    Рибофлавиндер жататын флавиндердің құрылымының негізінде үш конденсирленген: хош иісті, (А), пиразинді (В) және пиримидинді (С)

 

 

циклдерімен белгіленетін гетероциклді изоаллоксазинді жүйелер кіреді. Пиразинді сақинаның азотына рибит спирті қосылғанРибофлавин өзінің фосфорлы эфирлері: флавиномононуклеотидті (ФМН) және флавинадениндинуклеотидті (ФАД) білдіретін коэнзимді формада функционирлейді. Соңғы он жылдықта функционалды топтары РФ, ФМН, ФАД-тың модифицирленген молекулаларымен көрсетілетін    Рибофлавиндер жататын флавиндердің құрылымының негізінде үш конденсирленген: хош иісті, (А), пиразинді (В) және пиримидинді (С) циклдерімен белгіленетін гетероциклді изоаллоксазинді жүйелер кіреді. Пиразинді сақинаның азотына рибит спирті қосылған.

изоаллоксазинді құрылымды жаңа биокаталитикалық факторлар ашылды. РФ-ның жаңа табиғи аналогтары көптеген флавопротеидтердің простетикалық топтарының құрамына кіреді.

Рибофлавин продуценттері

Табиғатта рибофлавин продуценттері болып жоғары сатыдағы  өсімдіктер, ашытқылар, мицелиалды саңырауқұлақтар мен бактериялар табылады. Көптеген микроорганизмдер бос рибофлавин және оның екі коферментті формасын – ФМН мен ФАД-ты түзеді. Көптеген бактериялар мен зең саңырауқұлақтарынан  РФ аналогтары мен олардың коферментті формалары бөлініп алынады.Ортаға микроорганизмдермен бөлінетін флавиндердің негізгі формасы – РФ болып табылады.

Әр түрлі микроорганизмдер топтары жүргізетін РФ биосинтезінің ерекшелігін зерттеу жұмыстары, оның жасушаның осы витаминге деген қажеттілегін қанағаттандыратын мөлшерден де көп түзілетіндігін көрсетті.

Прокариоттардың ішінде флавиногенді топтар деп микобактериялар мен ацетонобутилді бактерияларды айтады. Актиномицеттердің ішінен РФ-лы белгілі бір мөлшерде Nocardia eritropolis синтездейді. Зең саңырауқұлақтарының ішінде рибофлавиннің активті продуценттері  болып, саңырауқұлақтардың Aspergillus туыстары мен A. Niger түрлері табылады.

Саңырауқұлақтардың мицелийлерін флавиндер препараты ретінде қолданған тиімді, себебі мицелийлер антибиотиктер өндірісінің қалдығы болып табылады.

 

2  кесте - Рибофлавиннің белгілі бір мөлшерін түзетін микроорганизмдер және витамин шығымына темірдің әсері

 

Микроорганизмдер

Рибофлавин шығымы

Темірдің оптимальді концентрациясы, мг/л

Clostridium acetobutylicum

Mycobacterium smegmatis

Mycocandida riboflavina

Candida flaveri

Eremothecium ashbyii

Ashbyii gossypii

97

58

200

567

2480

6420

1-3

Көп емес

»      »

0,04-0,06

Көп емес

»     »

 

Рибофлавиннің активті продуценттері Eremothecium ashbyii, Ashbyii gossypii, олар Ascomycetes класына, Endomycetales отрядына, Spermophtoraceae туыстасына жататын ашытқы тәрізді саңырауқұлақтар мен көмір тәрізді аскоспораларды түзеді. Осы микроорганизмдерді қолданып, РФ-ның азықтық және кристалды препараттарын алудың бірқатар әдістері бар.

Бұрын немесе қазіргі уақытта практикада қолданылатын рибофлавиннің активті продуценттері кестеде келтірілген. Дәл сонда витаминнің түзілуі үшін оптимальды темір концентрациясы да келтірілген.

 

Рибофлавин биосинтезі

 

Рибофлавин синтезінің жүру жолы Sacch. Сerevisiae, Pichia gui Uermondii мутанттары мен Bac. Subtilis бактерия мутанттарына Eremothecium ashbyii саңырауқұлағымен жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде анықталған. РФ предшественигі қызметін гуанозинтрифосфат (ГТФ) атқарады. ГТФ пуринді сақинасы РФ-ның гетероцильді ядросында локализденеді, ал рибозды ядро РФ-ның рибитильді тізбегіне қосылады.

1-сатыда ГТФ-циклогидролаза ферментінің әсерінен ГТФ-тың амидазольды сақинасынан (ІІ)С – 8 бөлінеді. Бірінші сатының өнімі формиат, пирофосфат және 2,5-диамино-4 гидрокси-6-рибозиламинопиримидин-5'-фосфат болып табылады. ГТФ-тың рибозды ядросы қайта түзіледі. Биогенездің екінші этапында тиісті редуктазаның қатысымен соңғы байланыстағы(ІІ) рибоза қайта түзіліп, 2,5-диамино-4-гидрокси-6-рибитиламинопиримидин-5'-фосфат(ІІІ) түзіледі, ол дезаминерлегенде 2,4-дегидрокси-5-амино-6-ребитиламинопиримидин-5'-фосфат (ІV) түзеді.

Келесі сатыда төрт көміртегі атомы қосылып, 6,7-диметил-8-рибитиллюмазин (V) түзілуі жүреді. Бұл қосылыстар Candida түрінің өкілдері  E. ashbyii, A. Gossypii, Cl. Acetobutylicum-нен бөлініп алынған. Осы төрт көміртегі доноры-рибозо-5-фосфат немесе оның метоболиті болатындығы анықталған. Перидин (V) перимидинді итермидиатқа (ІV) қосылар алдында дефосфорилирленеді. Соңғы этапта 6,7-диметил-8-рибитиллюмазиннің екі молекуласы рибофлавинсинтетазаның қатысуымен өзара әсерлесіп, рибофлавин-6-рибитиламинопиримидин (VІІ) түзіледі. Соңғы (VІІ) қосылыс 6,7-диметил-8-рибитиллюминазаның синтез реакциясына қайта қосылатын ұқсайды.

РФ биосинтезінің қарастырылған сатыларына байланысты биохимиялық мутанттардың бес тобы бар. (Sacch. Сerevisiae және P. gui Uiermondii). Мутанттардың бірінші тобы (rib1) ортада пиримидиндер мен птсриндер түзбеде, бұл флавиногенездің 1-ші реакциясының тоқтап қалуынан (блокировка) болуы мүмкін.

Екінші топтың мутанттары (rib2) 2,5,6-триамино -4- гидроксипиримидинді немесе оның рибозирленген туындыларын түзді. Диацетилмен өзара әрекеттескеннен кейін бұл қосылыстар 6,7-диметилптеринге айналады.

Үшінші топтың мутанттары (rib 3) 2,5-диамино-4-гидрокси-6-рибитиламинопиримидинді аккумулирледі, олар диацетолмен өзара әрекеттесу нәтижесінде 6,7-диметил-8-ребитиллюмазин береді.

Төртінші топтың мутанттары (rib 4, rib 5, rib 6) 2,4-дигидрокси-5-амино-6-рибитиламинопиримидин түзді, себебі (V) люмазинді итермедиатты синтезделеді, ал бесінші топтың мутанттары (rib 7) ортаға 6,7-димитил-8-рибитиллюмазин бөлді.ФМН-нің түзілуі келесі реакцияда жүреді: рибофлавин+АТФ→ФМН+АДФ. ФАД ФМН-нен келесі схема бойынша түзіледі: ФМН+АТФ↔ФАМ+рибофлавин.

Флавопротеидтермен катализденетін реакциялар. Құрамында флавині бар ферменттер тотығуды катализдейді:

   1)Жартылай ацетальдарды лактондарға:

Алғашқы үш реакция флавиндердің түзілуімен сабақтасады, олар кейіннен молекулалық оттегімен реототығады. Бұл реакциялардаАТФ түзілмейді.

Төртінші реакциясының жасушалардың энергетикалық  метоболизімінде маңызы зор және сукцинат дегидрогеназа мен май қышқыл туындысы – ацетил-КоА-ны функционирлеу кезінде іске асады.

Бесінші реакцияны НАДН2 мен НАДФ2 дегидрогеназалар электрон тасымалдағыш тізбекпен катализдейді.

Алтыншы түрдегі реакцияны үш фермент катализдейді: дегидролипоилдегидрогеназа, глутаминредуктаза мен тиоредуксинредуктаза. Бұл ферменттер субстраттың сульфидрильді топтарының дисульфитке (бірінші фермент) айналуын және кері реакцияны (келесі екі фермент) катализдейді.

Микробиологиялық объектілерден ферменттердің құрамына кіретін, РФ-ның бір қатар модифицирленген формалары бөлініп алынды. Сонымен, электрон тасымалдайтын Peptostreptococcus elsdenii флавопротеинінен 6-окси-ФАД бөліп алды.

8 α-(N-3-гистидил) – РФ Vibrio succinogenes сукцинатдегидрогеназаның, Д-6-оксиндер Arthrobacter oxidans-дан бөлініп алынған катионоксидазалардың құрамына кіретіндігі жақында анықталды.

НАДН дегидрогеназа P. Elsdenii құрамынан жаңа сәбіз сары түсті флавинді простетикалық топ-8-окси (норм)-ФАД анықталды.

6-S-цистеинил-ФМН бактериалды үшметиламинодегидрогеназаның коферменті болып табылады, ол триметиламинді тотықтырғыш деметилирлеудікатализдейді, нәтижесінде диметиламин мен формальдегид түзіледі. 8-диметиламино (норм) – РФ-резеофлавин-антибиотик, Streptomyces davawensis-ті түзеді. Резеофлавиннің Bac. Subtilis-тің 6,7-диметил-8-рибитиллюмазин синтезі мен рибофлавинсинтетазасына кері әсер ететіндігі анықталды. Резеофлавинге төзімді және көп мөлшерде РФ синтездейтін мутанттар бөлініп алынды.

Сондықтан резеофлавинді фосфорилирленген формасында микроб жасушасының тиісті флавопротеидтерінің құрамына кіреді деп есептейді.

 

 

  3 сурет - Ашытқыдағы  рибофловиннің биосинтезінің жолы

 

Shizophyllum commune  саңырауқұлақтарынан 5-формил (дезоксиметил)-РФ және 5'-карбокси (дезоксиметил)-РФ болып келетін шизофлавиндер бөлініп алынды. Шизофлавиндер продуценттердегі малат синтезіне қатысады деген де пікір бар.

Метаногенді бактериалар мен Str.griseus-терде құрамына 8-гидрокси-5-деазафлавин кіретін F420 факторы анықталды. Ол метаногенез процесінде электрондардың тасымалдануына қатысады. Рибофлавиннің предшествинигі 6,7-диметил-8-рибитиллюмазин метаногенді бактериялар мен фотобактериялардан анықталған КоМ F430 факторының құрамына кіреді, фотобактерияларда  олар  люминесценцияға  қатысады.

 

Рибофлавинді (В2 витаминін) алу

 

Elemothecium ashbyli саңырауқұлақтың көмегімен азықтық концентрат рибофлавинді алады. Бұл культураның кемшілігі тұрақсыздығы қатты ортада бөлме температурада төменгі температурада сақтағанда және саңырауқұлақты лиофилизациялау процесінде рибофлавиннің жоғарғы синтезделу қабілетін жоғарылатады.

Elemothecium ashbyli штамын сақтау үшін ұзақ уақыт (8-10 ай) қайта – қайта қатты қоректік ортада егуді ұсынады және колоннаның қызыл сары түске боялғанын бөліп алады. Анық боялған колонна жоғарғы рибофлавиннің жасанды қабілеті бар. Саңырауқұлақ инокулятын дайындау үшін тізбектелген сызба – нұсқамен қайта егеді: қисық пробиркада агарланған ортаға егеді – сұйық ортаға – колбаға – бутылкаға – инокуляторға. Пробиркадағы ортаның құрамы соя ұны, қант қызылшасы,агар, 6,8 рН (1-вариант) немесе ашытқы экстракті, пептон, глюкоза, агар, 6,8 рН (2-вариант). Өсіру ұзақтығы 5-7 тәулік колба мен бутылкаға арналған ортаның құрамы: соя ұны, қызылша қанты (1-вариант) немесе пептон, қант қызылшасы, жүгері экстракті, К2НРО4, MgSO4, күнбағыс майы (2-вариант) өсіру ұзақтығы 48 сағат.

Инокуляторға беретін ортаның құрамы жүгері экстракті, қант қызылшасы, К2НРО4, техникалық май.  8-инокуляторда культураны 21-26 сағат өсіреді, содан соң 7 ферментерге қоректік ортамен бірге жібереді. Құрамы: жүгері ұны, соя ұны, жүгері экстракті, қант қызылшасы, К2НРО4, СаСО3, NaCl2 және техникалық майы. Ортаны 6 араластырғышта 120-122°С температурада 1 сағат зарарсыздайды.

Ферментерде культивирлеу процесі клетка лизис болғанша жүргізіледі және спора түзілгенше (микроскоппен анықталады). Культивирлеу температурасы 28-30ºС. Ферментердегі ауаның қысымы (1-2)·104Па, ауаның шығыны 1,5-2,0 л минутына 1л культуралды сұйықтыққа рибофлавиннің шығымы 1200 мкг/мл.

Рибофлавин азықтық препаратты алу культуралды сұйықтықты 10 вакуумде булаумен алынады, құрамы 30-40% құрғақ зат болғанша. Сиропты 11 желдеткіш кептіргіште кептіреді, құрғақ қабықшаны 12 ұнтақтағышта майдалайды, ұнтақ майда болғанша содан соң буып түюге жібереді.

Рибофлавин өндірісін жаңарту процесі келесі бағытта іске    

асырылады.

1. Мутантты штамды селекциялау,

2. Құрамын оптимизациялау және ортаны арзандату

3. Продуцентті культивирлеу жағдайын оптимизациялау.

В2 витамин азықтық препараты – E.ashybii мицелия биомассасының қоспасы және ортадағы құрғақ заттың құрамы – 1 грамм рибофлавинде 15мг кем емес болады, сондай-ақ В1,В2,В6, В12 витамині, никотин қышқылы және 20% ақуыз болады.

               

    

4 сурет- Рибофлавин азықтық препаратын алудың технологиялық

                сызба   нұсқасы.

1-ауа компресоры;2-майбөлгіш;

3-ресивер;4-басты фильтр;5-инокулятор;

9-культуралды жинағыш;10-буландырғыш аппарат;

11-желдеткіш кептіргіш;12-ұнтақтағыш.

 

Ылғалдылығы 8% көп емес болады. Флавиннің қатысуымен көптеген биохимиялық реакциялар зат алмасуда маңызды роль атқарады. Адам баласы тәулігіне В2 витаминді 2-2,5 мг/тәулік қажет етеді. В2 витамині тамақпен бірге түседі (рибофлавин сүтте, бауырда жұмыртқа сарысында, ашытқыда көп болады) және ішек микрофлорасының өмір сүруінің нәтижесінде болады. Медицинада В2 витаминін витамин ретінде қолданады. Бауыр ауырғанда емдікке  қолданады.

 

РР витамині ( В5 витамині, никотин қышқылы)

 

Химиялық құрамы. Никотин қышқылы – барлық витаминнің ішіндегі құрылымы ең қарапайым қосылыс, ол карбоксил тобы бар пиридин сақинасынан құралады, мұндағы карбоксил тобы үшінші жағдайда тұрады.

Биологиялық тұрғыдан активті және ферменттің құрылымына кіретін никотин қышқылының өзі емес, оның амиді – никотинамид. Сондықтан да кейде никотин қышқылын провитамин ретінде қарастырады.

Биологиялық қызметі. РР витаминнің биологиялық қызметі оның НАД және НАДФ коферменттердің құрамына кіріуімен байланысты. Бұл коферменттер тиісті апоферменттермен қосылып күрделі ферменттер – пиридин дегидрогеназаларын түзеді. Ол күрделі ферменттер сутегін, электрондар мен протондарды бөліп шығару жолымен субстарттың тотығуын катализдейді. Жалпы никотинамид қатысатын реакциялардың саны қырықтан астам.

Авитаминоз. РР-авитаминозына тән белгілі пеллагра. Пеллагра сырқаты кезінде терінің ашық жерлері қабынады, ауыз ойылып стоматит болады, ас қорыту жүйесі бұзылады. Сол сияқты нерв жүйесі зақымданады, адам есінен айрылады. Пеллагра сырқаты көбінесе тұрмысы нашар, негізгі азық-түлігі жүгері өнімдері мен шошқаның майы болатын елдерде байқалады. Мынадай жағдайда анықталған: егер азық-түлік өнімдеріндегі белокта триптофан амин қышқылы көп болса, онда адамның және жануарлардың организмінде РР витамині синтезделеді. Жүгері белогында триптофан өте аз болады.

Табиғатта таралуы.  Никотин қышқылы көп мөлшерде жүгерінің және күріштің кебегінде, ірі тартылған ұнда, ашытқыда, картопта, жануарлар бауырында, етте, балықта кездеседі.

Никотин қышқылының бір тәулікте ересек адамға қажетті мөлшері 15-25 мг.

В6 витамині (пиридоксол, пиридаксаль, пиридоксамин)

Химиялық құрамы. В6 витаминінің молекуласы пиридин сақинасынан тұрады, онда сутегінің үш атомының орнын әр түрлі үш топ басқан. Олар метильдік топ, гидроксильдік топ және гидроксиметильдік топ. Бұдан басқа азот атомының пара-жағдайында пиридоксолда бірінші реттік спирт тобы, пиридаксальде – альдегид тобы, ал пиридоксаминде амин тобы бар.

Биологиялық қызметі. 1937 ж Совет ғалымдары:       А.Е. Браунштейн мен М.Г. Крицман амин қышқылдарының қайта аминдену реакциясын ашты. Бұл реакцияны аминотрансфераза ферменті катализдейді, оның коферменті В6 витаминінің фосфорланған туындысы болып табылады. В6 ферментінің негізгі қызметі оның коферменттік ролі деп санайды. Жануарлар клеткаларында ол фосфорланады, сөйтіп фосфорлы эфирлер –пиридоксаль-5-фосфат және пиридоксамин-5-фосфат коферменттерін түзеді.

Авитаминоз. В6-авитаминозы кезінде – терінің сал ауруына ғана тән қабынып ауруы – дерматит кездеседі. Бұл кезде дененің симметриялы учаскелері(құйрық, құлақ, ауыздың айналасы, табан) зақымданады, тері қызарады, жануарлардың терісі түседі. Сол сияқты қан құрамындағы эритроциттердің саны азаяды, олардың түйіршік көлемі кішірейеді, қан азайып анемия құбылысы болады, құстардың жұмыртқалауы тиылады.

Табиғатта таралуы. В6 витаминінің жасыл өсімдіктер мен көптеген микроорганизмдер синтездеп шығарады. Жануарлар тканінде және азы-түлікте бұл витамин негізінде пиридаксаль, пиридоксамин түрінде және олардың фосфор эфирлері түрінде кездеседі. В6 витамині жұмыртқаның сары уызында, жануарлар баурында, сәбізде, бидайда, қарабидайда, ашытқыда көп.

Жануарлардың қажет етуі. В6 витамині өсімдік тектес жемшөпте және азық-түлікте көп болатындықтан, адамдармен жануарларда авитаминоз құбылысы сирек кездеседі.

Оның бір тәулікте ересек адамға қажетті мөлшері 1,5-2,0 мг, балаларға қажетті мөлшері 0,4 мг кем болмауы тиіс.

В тобының басқа витаминдерінің пантотен қышқылына, биотин мен В6 витаминіне қысқаша сипаттама.

Пантотен қышқылы липидтер мен амин қышқылдары алмасуын да маңызы  зор болатын ферменттердің құрамына кіреді. Пантотен қышқылының жетіспеуі өте сирек болады. Ол бейжай тартып, жер, бұлшық еттердің шаншуынан, башпайлардың ұюынан байқалады.

Биотин (Н витамині) амин қышқылдары мен май қышқылдарының алмасуын реттейтін ферменттердің құрамына кіреді. Биотин жетіспеген жағдайда қол, аяқ және бет дерматиті шығады, нерв жүйесінің қызметі бұзылады.

Биотин бәрінен гөрі бауыр мен бүйректе (80-140 мкг/%) , сояда (60 мкг/%) көп, көкөніс пен жемістердің көпшілігінде оның мөлшері 0,1-2 мкг/% болады.

В6 витамині амин қышқылдары мен май қышқылдарының алмасуына қатынасатын ферменттердін құрамына кіреді. Ересек адам тәулігіне оның 2 миллиграмын қажет етеді.

В6 витамині жетіспеген кезде нерв жүйесінің қызметі бұзылып, дерматитер пайда болады.

Жан басына шаққанда бізде ората есеппен тәулігіне В6 витаминнің 2,4 миллиграммынан келеді. Бұл нормаға (миллиграмм) жақын.

В6 витаминнінің ішінара жетіспеушілігі бірқатар жағдайларда екіқабат әйелдерде, әсіресе жерік кезінде, атеросклерозбен ауыртатындарда, бауыр ауруы ұзаққа созылған жағдайда байқалады. Емізулі балаларда В6 витамині қолдан тамақтандырған жағдайда жетіспеуі мүмкін.

В12 витамині (цианокобаламин, антианемиялық витамин)

Химиялық құрамы. В12 витаминінің химиялық құрылымын Дороти Ходжкин рентген сәулелерімен дифракция жасау әдісі арқылы анықтады. В12 витамині химиялық құрамы ең күрделі витаминге жатады және құрамында металл бар бірден бір витамин болып табылады.

      В12 витамині молекуласында негізгі орынды коррин сақинасы жүйесі алады, ондағы пиррол сақинасының жұбы өзрара тікелей байланысқан, екінші жұбы, гем порфириніндегідей, метил көпіршесі арқылы байланысады. Коррин ядросында сутегі атомдарының орнын метилдік, ацетамидтік және пропиониламидтік топтар басқан кезде корфирин деп аталатын қосылыс пайда болады.  Корфирин молекуласында 8 метилдік, 3 ацетамидтік, 4пропиониламидтік топтар бар. Корфирин азот атомы арқылы кобальтпен байланысып, кобаламин түзеді. Ортасында кобальтпен циан тобы байланысады, сондықтан В12 витамині цианкобаламин деп ет аталады. Екі валентті кобальт гендегі темір ораналасқандай жағдайда болады.

Биологиялық қызметі. В12 витамині жануарлар тканінде коферменттік қызмет атқарады. Оның екі туындысы – метилкобаламин және -5-дезоксиаденозилкобаламин кобамидтік ферменттер қатарына жататын кофакторлар болып табылады.

Авитаминоз. В12-авитаминозы кезінде қатерлі(пернициоздық) анемия ауруына ұшырайды, мұндай ауру салдарынан қанда жетілмеген жаңа тұрақсыз көптеген эритроциттер пайда болады. Эритроциттердің жалпы саны азаяды. Сол сияқты лейоциттердің де саны кемиді.

Осы ауру кезінде жілік майында жүретін митоз құбылысы шектеледі және ДНК синтезі тоқталады. Сол сияқты тез өнетін басқа да тканьдер, мысалы, асқазанның мырыш қабаты(тұз қышқылы НСI түзілуінің тоқталуы салдарынан) және нерв тканьдері зақымданады.Нерв жүйесінің зақымдануы асқына түседі.

В12 витамині фоли қышқылымен өзрара әрекеттесіп, эритроциттердің дамып жетілуін тездетеді, организмде қан түзілу қызметін қамтамасыз етеді.

      Табиғатта таралуы. Азық-түлік құрамында кобальт болса, В12 витаминін асқазан-ішек жолында микрорганизмдер синтездейді. Кобальт, әсіресе, жануар тектес өнімдерде – бауырда, бүйректе, жүректе, мида, сиыр етінде, жұмыртқаның сары уызында, сүтте көп болады. Өсімдіктерде іс жүзінде синтезделмейді. Ересек адамға тәулігіне қажетте 2-3 мкг, балаларға қажет мөлшері 0,5-2,0 мкг.

Фоли қышқылы ( Вс витамині, В9 витамині, фолацин)

Химиялық құрамы. Фоли қышқылының молекуласы птерин мен пара-аминобензой қышқылының сақиналарынан және глутамин қышқылынан тұрады. Птерин мен П-аминобензин қышқылынан құралған қосылыс птерое қышқылы деп аталады, ол қосылыс глутамин қышқылымен әрекеттеседі де, фоли қышқылы витаминін береді. Фоли қышқылына тотығу-тотықсыздану реакциясы тән. Фермент әсері арқылы сутегі атомдарымен тотықсыздандырған кезде ең алдымен дигидрофоли қышқылына айналады, одан кейін тетрагидрофоли қышқылы түзіледі, ал қышқыл ауадағы оттегімен оңай тотығады. Биологиялық қызметі. Тетрагидрофоли қышқылы Вс витаминінің активті түрі, коферменттік қызмет атқарады, фолаттық кофермент түзеді. ТГФК сүтқоректі жануарлардың көпшілігіне, солардың ішінде адамға да қажет.Фолаттық коферменттер және олардың туындылары қатысатын жиырмаға жуық реакция белгілі, мысалы: олар жыныс бездерінің қызметін жақсартады.

                                      

       

 

                                                В12 дәрумені

 

Авитаминоз. Фолаттық коферменттер клетка ядросындағы нуклеопротеидтер синтезіне және қанның пайда болуын реттеуге қатысады. Осыларға байланысты Вс-авитаминозы кезінде қанның қызыл және ақ клеткаларының саны азаяды және микроцитарлы анемияға ұшырайды. Мұндай авитаминоз кезінде жаунарлардың ауруларға төзімділігі нашарлайды.

Табиғатта таралуы. Фоли қышқылы жануар тектес өнімдерде, әсіресе өсімдік тектес өнімдерде көп кездеседі. Әр түрлі өсімдіктердің жасыл жапырақтары, жас көкөністер, ашытқы ондай қышқылдарға бай болады. Ересек адамға бір тәулікте қажетті мөлшері 1-2 мг. Емдік мақсатпен күніне 3-20 мг мөлшерінде витамин беруге болады.

Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызы

Кобаламиннің ішіндегі ең активтісі цианкобаламин, мұндағы кобальт CN тобымен байланысқан.

Цианкобаламиннің структуралық негізі ядродан, ол пиррольды сақиналардан тұрады. Олар геминнің порфиринді қаңқасына ұқсас келеді және корфирин деп аталады. Пирролды сақиналар бір-бірімен А және Д пиррольды радикалдардан, басқалары метинді «көпіршелермен» байланысқан.

Екі метин топтарының сутектері метилді радикалдарымен алмастырылған. Дәл ортасына кобаль орналасып, пиррольды сақина азотымен және CN тобымен байланысқан. Пирролды сақиналардағы сутек атомдары метилді топтарымен, сірке қышқылы амиді мен пропион қышқылы амиді радикалдарымен алмастырылған.

Пропион қышқылы амидінің бірінде NH2 – тобындағы  бір сутек изопринил спирті радикалымен алмастырылған , ал ол рибоза – 3 – фосфат пен тағы фосфор қышқылымен эфирлі байланыс арқылы жалғасқан.  Рибозаның бірінші көміртек атомы диметилбензимидазол азотымен байланысқан.

 3 пирролды сақиналардың азоты мен бензимидазол азоттарының бірі кобальт атомымен комплексті түрде байланысады.

В12 дәрумені су мен спиртте жақсы ериді, эфирде ерімейді.

 Құрамында кобальт атомы бар болғандықтан кристалдарының түсі қызғылт – қара болып келеді.  Бұл дәруменнің не иісі, не дәмі болмайды, оптикалық активті болады.

 В12 дәруменінің биохимиялық ролі көп салалы. 

Солардың ішіндегі ең негізгілерінің біріне нуклеин қышқылдары синтезін арттыруын, метил топтарының түзілуін және олардың гомоцитеиннің – метионинге, оксиэтиламиннің - холинге айналуындағы өзгерістеріне қатысуын атау орынды.

 В12 дәрумені ацилдену реакцияларына да қатысады, кофермент А-ның сульфгидрильді топтарының тотықсыздануын  қамтамасыз етеді, осының нәтижесінде пирожүзім және май қышқылдарының биологиялық тотығу процесі жылдамдатылады. Бұл дәруменді организмге енгізгенде ұлпадағы глюкозаның тотығуы арқылы ыдырауы күшею салдарынан, қандағы қант мөлшері күрт кемиді. Сондай – ақ ,В12 дәрумені пурин мен пиримидин негіздері синтезіне , яғни РНК мен  ДНК –ның синтезіне де әсері бар.

 В12 дәрумені жануарлар денесінде майдың жиналуын қамтамасыз етеді, өйткені амин қышқылдарының глюкозаға айналуы жылдамдайды, соның нәтижесінде ол ұлпадағы майлы заттарға дейін өзгереді.  Сонымен бірге бұл дәрумен каротиннің А дәруменіне айналуына қатысады, ал соңғысы бауырда жинақталып, никотин қышқылын метилдендіре отырып, метилникотин түзіп, оны зәрмен сыртқа шығарып зарарсыздандырады.

В12 дәрумені аздап болса да микроорганизмдердің қатысуымен ішекте түзілуі мүмкін. Микробтардың синтезі арқылы түзілетін В12 дәруменінің алыну жолы ең арзаны болып саналады.

Цианкобаламин өсімдік тағамдарында аз, ал ет, сүт, жұмыртқа және балық тағамдарында көбірек кездеседі.  Осы тағамдарды  аз пайдаланса , бұл дәруменнің жетіспеушілігінің байқалуы мүмкін.

В12 дәруменінің адам организміне керекті мөлшері осы уақытқа дейін толық анықтала қойған жоқ, бірақ жобамен тәулігіне 5 -10 мкг шамасында қажет болуы керек.  Цианкобаламин порфирин құрлымына енетін корриноид класына жатады. Бірақ олардың құрлымы жақын болғанымен екі маңызды химиялық айырмашылық бұл екеуінің макроцикласында көрінеді. Порфирин 12 қос байланысты құрайды, ал коррин гетероцикл арқылы құрылады. Корриндік байланыс 6 қос байланыстан, яғни макроцикдың ішкі контурын құрайтын 15 атомның 12-сін құрайтын байланыстан тұрады. Корриноид сақинасы порфиринмен салыстырғанда кең тараған. Егер порфириндегі әрбір жұптық перрольдық сақина метилдік көпірлермен бөлінсе, кориндік сақинада амин арқылы байланысқан. Сондықтан да корриндік макроциклдың ішкі контуры көміртегі атомын парфирионды сақинадан аз қабылдайды.

 

     

                                    Кобирин қышқылы

 

Кобальт атомы арқылы құрылған 4 перрольді сақина 1975 жылы биологиялық химияда номенклатура халықаралық келісімімен коррин деп аталған. Ал оның құрамына енетін заттар корриноидтар деп аталады. Суретте көрсетілген гептокарбон қышқылы кобириндік қышқыл деп аталады.

Карбоксил қышқылдар тобы а-g әріптерімен белгіленген. a, b, с, d, o, g- гексамид кобириндік қышқылдар деп аталады. Кобиндік қышқылдардың d-1 амино пропанол-2, екінші жағдайда f-амид болып табылады. Оның гексоамиді кобинамид деп аталады. 5-6-диметилбензол-мидазольды лиганд, яғни N-1 және С-1 рибофуранды арқылы құрылған кобамид кобаламин деп аталады. Ал а жағдайындағы 5-6-диметилбензимодозолі кобаламид деп аталады.

Кобаламин В12 витамині

 ΧІΧ – ғасырдың  ортасында асқазанның сілекей қабаттарының дертке шалдығатындығы мен қанда мөлшері жағынан едәуір жетілмеген қызыл қан түйіршіктері шамадан тыс кездесетіндігі туралы факт анықталып, бұл ауруды пернициозды анимия деп атайды.  Мұны жұқпалы аурулар қатарына жатқызып көп уақытқа дейін емдеу тәсілі табылмады.  1926 жылы осы қатерлі қан азаюына қарсы адамдарға шикі бауырды бергенде, оның қан құрамын жақсартуға пайдасы тигендігі байқалды.  1948 жылы бауырдан структурасы жағынан қан геминіне  ұқсас, құрамында кобальты бар, жаңа витамин кристалдық түрде бөлініп алынады.  Бұл құрамы жағынан өте күрделі қосылыс В12 дәрумені немесе цианкобаламин болатын.  Ол дене сау адамның асқазан сөлінде кездесетін құрамында 11-12% гексамині бар, мукопротеин ақуызы екен.

 Кобаламиндегі кобальтті ашу      

 Кобаламинді калий бисульфатымен бірге балқытады,  кобаламин бұзылады да, ондағы кобальт α – нитрозо – β – нафтол немесе α – нитрозо – дисульфо - β – нафтол реакциясымен қызыл түсті комплексті тұз түзу арқылы анықталады.  Бұл реакция нәтижелі болу үшін сірке қышқылды натрий қосады, себебі күшті қышқылдық орта комплекс түзілуіне кедергі жасайды.

 

  В12 витаминнің құрылысы     

 

  В12 дәруменінің формуласы С63Н88О14N14PCo молекуланы 2 үлкен топқа бөлуге болады.  Бірінші топқа жоспарарлық топ және нуклеотид.  Екінші бөлім - бірінші бөлімге перпендикуляр жатады.  Бұл өте үлкен, бірақ парфориленмен ұқсас емес.  Кобальттың атомдық орталығы 4 пирролдық сақиналар арқылы құрылып, макросақина тағы құралады.  Төрт байланыстың үшеуі лизокөміртектік атомдар арқылы құралған, бірақ төртінші орнында α көміртектік атомдар А және D сақиналары арқылы тікелей байланысқан.  Макро сақиналар D қос байланысты, яғни бірегей жүйені құрайды.

 В12 дәрумені нуклеинді қышқылдарға қарағанда пурин немесе пиримидинді өз бойында ұстамайды.  Олардың орнына негіз болатын 5-6 – диметилбензинаназол.  Қант рибоза түрінде беріледі, бірақ α – глюкозды байланыс, β – нуклеин қышқылдық байланыс, рибоза көміртегінің үш атомында фосфорлирленген.

 D сақинасында пропинді қышқыл арқылы байланысқан 1- амино -2 пропилды спирт арқылы эфирлік топ құрайды.  Соңында атом кобальт CN тобын түзеді.  Осы арқылы екі молекула арасында екінші көпірді түзеді.  Топтағы 3 гидроксил фосфаты эфирифицирленген деп ойлады, бірақ бұл үшінші эфирлі фосфорлы қышқыл екен.  Мұндай құрылым құрғаны қазір анық емес.  В12 дәрумені тұздың ішкі құрылымы болып табылады.  Фосфор ішінде теріс заряд кординоционды комплекс кобальтінде аз зарядын нейтрализациялаған.

В12 витамині (кобаламин) амин қышқылдары, нуклейін қышқылдары алмасуының реакцияларына, қан түзу процестеріне және т.б. қатысатын ферменттердің құрамына кіреді. Витамин жеткілікті болмаған жағдайда анемияға шалдығып, нерв жүйесінің қызметі бұзылады, әлсіздік, бас айналу, демігу пайда болады,  тамақа тәбеті төмендейді.

В12  витаминнің бірден-бір көзі – мал өнімдері. Өсімдіктер бұл витаминді синтездей алмайды. В12  витамині бәрінен де сиырдың бауыры (60мкг) мен бүйрегінде (25мкг) көп болады.

Ересек адамға күніне 3 микрограмм  В12  витамині керек. Әдетте бұл витаминнің адамның бауырындағы қоры,  В12   авитаминозаның өршуінен 1-2 жыл бойы сақтауға әбден жетеді. Бұл витаминнің жаппай жетіспеу жағжайлары біздің елімізде байқалмайды. Жан басына шаққанда орта есеппен тәулігіне 5,4 микрограмм  В12 витамині келеді, бұл нормадағыдан артық. Алайда мал өнімдерін мүлдем тұтынбайтын, ет жемейтін адамдарда  В12  витамині жетіспеуі әбден мүмкін. Ұзақ уақыт ет жемеуге болмайтыны да осы себептен. Өйткені ол түптеп келгенде қолайсыз жағдайларға әкеліп соқтыруы ықтимал. Ет жемеу, әсіресе, балалар үшін өте қауіпті. Мал өнімдерін қажетті мөлшерде адам баласының  бәрі тұтынуы керек.

Зерттеулердің нәтижесі мынаны көрсетті: асқазанда  В12 витамині оның ерекше ақуыздық затпен қосылғанынан кейін ғана сіңіріледі. Кейбір аурулардан ішкі фактордың пайда болуы бұзылады, осының салдарынан тамақта бұл витамин жеткілікті мөлшерде болғанның өзінде В12 гиповитаминозы басталуы мүмкін.                             

 В12  витаминнің факторы

 Глаксо лабораториялық  зерттеушілері хлорлы қышқылмен немесе концентрацияланған  тұз қышқылды дәрумен молекуласын екіге бөлуге болатынын тапты. Бағалау нәтижесін амидтік топтың гидролизденбейтіндігін және басты өнім нуклеотид болып табылатындығын, қалған молекулалар өзгермейтіндігін дәлелдеді.  Ең соңғы алынған өнім өзінің микробиологиялық белсенділігін сақтайды және табиғат факторына жақын болады.  Циониді бар болған жағдайда ерітіндінің өнімі пурпурлы түсті металл болады.  Бұл ортаның қышқылдық реакциясы екі қалдық циониндинді болған жағдайда да болады.  Бұл өнімде кобальтпен коордиционды байланысқан екі қалдық ционидині болғандықтан жұту спекторы дицианнобаламинен спекторына өте ұқсас.  Бірақ диционнабаламинде қышқылдық қасиет бар.  Ал жаңа байланыс нейтралды.  Бұл айырмашылық нуклеотид қалдығының қышқылдығын жұтып алады.  Бұл  В12 дәруменін ішкі тұз ретінде қарау негізінің басты себебі еді.  Амидті топта гидролиздегенде пайда болған қышқылдардағы осы қасиетті дициана конфугирацияда өз бойына алады.

      Амидті нуклеотидті байланыстыру арқылы 7 карбоксил тобын алуға болатын нұсқалар да пайда болады.  Бұл эфирлік байланыс жоспарарлық топтағы қышқылдардың амидтік байланысымен бірігуі арқылы екі молекула бөлігінің арасында пайда болатын амино пропилинді спирттік көпірдің бар екенін дәлелдейді.  Қышқыл ерітіндіде В12 факторы өзінің екі ционидін жоғалтады  және өзін негіз ретінде жүргізеді.  Карбоксил топтағы белгілі нонизациямен жүргізгендіктен қышқылдар өзіндік жағдайна сай жүреді. Сондықтан да құрамында нуклеотиді бар өнімдерден ажыратып алуға болады.  

В12  дәруменің алудың технологиялық сызба – нұсқасы

 Витамин молекуласының  әр белгіленген құрылымының корриноидты шеңбері, нуклеотидті ядросы және амино протеноидты көпірі, өзінің тегі бар. Олардың пайда болу механизмі –бұл бітпеген ізденістер корриноидтар биогенездің алғашқы сатылары тетрапирольды қосылыстар синтезінің алғашқы сатысындай.  Тетрапирролдардың жалпы интермедиаты S – аминоловулинді қышқыл болып табылады, (S – ААК) ол көпшілік организмдерде сукцинил Ко А мен глицин конденсациясы нәтижесінде пайда болады.  Бірақ корриноидты шеңберге  2 -14 С глицинді E. limosum   және  C.tetanomorphum қоспайды. Сонымен бактерияларда витаминді синтездеу жолы осы сатыда ажыратылуы мүмкін.  Әрі қарай S – ААК 2 молекуласының конденсациясы - кезінде порфобилиноген, ал порфилиноген 4 молекуласының конденсациясында -уропордириноген пайда болады.  Қазіргі кезде коррифирин -1, коррифирин -2 немесе ситрогидрохлорин (диметилкорриферин)  және корриферин -3 немесе  изобактериохлорин ( триметилкорриферин) атты үш қосылыстармен  сипатталып,  бөлінген.    Белгіленген S – ААК  және  метионил коррифириндерге,  ал  соңғылары  В 12  витаминіне енеді.

 УПГ ІІІ метилирлеуі С шеңбері С12  сірке  қышқылының  шеткі шынжыр декарбоксилирленуімен бірге  басқа  тетрапиролдардың  және  В12  витаминінің  биогенез  жолдарының  ажырауына  әкеліп  соғады.  А  мен Д шеңберлер  арасында  С – С  байланыстарының пайда  болуы мен метилдеу нәтижесінде  кобиринді  қышқылы  синтезделеді. S – аденозилметионил   УПГ ІІІ-ке енетін жеті метил топтарының доноры болып табылады.  А мен Д  шеңберлерінің арасындағы  байланыстың пайда болуы және Со  атомы қосылу сипаты  белгісіз.

 Биосинтез жолының келесі сатысында кобирин қышқылы  кобинамидке айналады (В фактор), мұнда кобирин қышқылын карбон қышқыл қалдықтары  аминопротенолға қосылады.  Бұл кезде  5 – дезоксиаденозин тобына корринді шеңбердің қосылуы өтеді және корринді  қышқыл  5 – дезоксиаденозилкобинамидке айналады (фактор В коферментті түрі).  Аминопропонол  L – треонин  декарбоксильдеу кезінде пайда болады.

 Әрі қарай кобинамидфосфат  пайда болуымен  кобинамид фосфорилденеді және  гуалозинтрифосфатпен   байланысып кобинамид – гуанозиндифосфатты құрайды.  Кобинамид гуанозилдифосфат коферментті  түрінде нуклеотидке қосылып, коболамин 5 –фосфат пайда болады. В12 витамині, жоғарыда аталғандай, табиғатта тек қана осы қосылыс түрінде кездесетін  5,6 –ДМБ  азотты негізді құрайды.  Рибофлавин 5,6 –ДМБ алдындағы өкілі болып келеді.  В12  витамин молекуласына 5,6 –ДМБ α – рибазол – 5 – фосфат түрінде қосылады.  Кобанамин – 5 – фосфат ферментативті дефосфорилдеу  кезінде  кобанамин  пайда болады.  Кобанамидті  кобаламин синтезі арқылы алу келесі реакциялар арқылы жүреді:

1)           кобинамид + АТФ → кобинамид – Ф + АДФ;

2)           кобинамид – Ф + ГТФ → ГДФ –кобинамид + ФФи;

3)           кобинамид – ГДФ + α – рибазол – 51 – фосфат → кобаламин – 51

       – фосфат + ГМФ;

4)           кобаламин – 51 – фосфат → кобаламин + Фи.

 В12 витаминінің 2 коферментті түрі белгілі : аденозинкобаномил (1 коферментті түрі) және метилкобаламин (2 коферментті түрі).  80% астам пропион қышқыл бактерияларымен синтезделген корриноидтар 1 коферментті түрге жатады.

 АТФ аденозин көзі болып табылады.Коферментті түріСо–С байланыс   түрінен  тұрады және бірінші кобальт органикалық қосылыс болып табылады.  Метилкобанамин клетка құрамында кездеседі, бірақ 5–оксибензимидазол  нуклеотид бөлігінен  тұратын метил – фактор ІІІ. Мысалы, вarkeri спида корриноидтардың жалпы санының  80%  құрайды.

  В12 витаминінің биосинтезін реттеу  репрессия принципі арқылы жүреді.

 В12 витамині өзінің синтезін ғана басады, басқа тетрапироллдың  пайда болуына әсерін тигізбейді.

  Витаминнің функционалды түрі болып аденозинкобанамин α ( 5,6 – диметилбензимидазолил) – Со – 5 дезоксиаденозилкобамид және метилкобаламин  α ( 5,6 –диметилбензимидазолил) – Со – метилкобамид  болып табылады.

 В12 дәруменінің азықтық жиынтығын алу  өндіріс жиынтығының техникалық процесіне мыналар кіреді: термофильді метан құрайтын бактерияларды өндірумен ацетон – бутин өнімін үздіксіз ашыту, метан ашытқысының тұрақтылығы.  Буландырғыш кептіргіш және ұнтақтағыш аппараттарында қойылту.  В12 дәруменін азықтық ортаға шығарар алдында хлорлы кобальтын  (4г/м³ және метанол 0,5% ) қосады. Ацетон – бутил бардасын Clostridium acetobutylicum  культуралдық бактерия ашытқысынан, яғни мелассасы 70% және 30% ұнынан (бидай) аламыз.  Метан ашытқысына декантат бардасын қосады.  Оның құрамында болатын 2-2,5% құрғақ өнім мен 97,8-98% су құралады.  Құрғақ өнімнің өзінде 80% органикалық зат және 20% шамасындай неорганикалық зат болады.  Органикалық зат құрамында ақуыз, бактериялар, ашытылмаған қант, ұшқыш май қышқылдары, уксус, майлар, бояу заттары және т.б. экстракт заттар.  Ал барда да өсімдік және биологиялық белсенді заттармен, сонымен қатар В2 (рибофлавин) дәрумені 100мг/мл бар.

Неорганикалық заттар құрамында шикізаттың күл элементтері ұндар,меласса,сулар бар.Олар калий,натрий,кальций,магний,кремний, темір, фосфор жиынтығынан тұрады.                         

Барданың химиялық құрамы , (в  %)

Су                                                                             97,8-98

Құрғақ зат                                                                2-2,2

Органикалық зат                                                     80

Протеин                                                                    38

Ұшқыш  қышқыл                                                      12

Май                                                                           5

Неорганикалық зат                                                  20

рН                                                                              5

Декантаторда  бардадан өлшенген өнімдерді бөліп алу үшін үздіксіз ағымда жүргізіледі.  Декантатты ферментерге ашытуға жібереді, ал 5% құрғақ өнімі бар шөгінді тұбаны мал азығына пайдалануға береді. Декантацияға түсуші барда температурасы 100°С. Декантат бардасы метанды ферментерге түспестен бұрын жылу алмастырғышта 55-57°C дейін суытылуы тиіс.   Ашытуды көлемі 4200м³ темір бетонды ферментерде жүргізеді.

Ашытатын ортаны ( декантат бардасы, кобальт тұзы, метанол) метанды ферментердің төменгі бөлігіне үздіксіз жіберіліп отырады.

Ферментердің жоғары бөлігінде дайын метанды ашытқыны бөліп алу үздіксіз жүргізіледі. Бір жыл уақыт бойында үздіксіз және бірқалыпты түрде  декантатты ферментерге жіберіп отырады. Ацетон – бутилді зауыты жөндеу жұмысына  тоқтап қалуына байланысты 20-30 күн ғана тоқтап қалады.  Жөндеп  біткен соң декантатты беру одан ары қарай жалғастырады және ашыту өз жұмысын жалғастырады.

       Ашыту процесі қарқынды жүріп келеді және өзгергіштік шарттарын онша қажет етпейді, микроорганизм культурасының  өзгеруін де қажет етпейді. В12    витамині жоғары дәрежеде шығуы үшін декантат бардасы арқылы ферментерді бір қалыпты  және үздіксіз қоректендіру қажет.  Яғни хлорлы кобальт ерітіндісін, метанолмен қоректендіру және ферментердегі сұйықтың көлеміне қарай күн сайын ашылатын ортаны 25-30% үздіксіз бөліп алу керек. Ашыту кезеңінде ашылатын ортадан 70 % шамасында газдар бөлінеді.  Газдың құрамында 65% металл, 30% көмірқышқыл, 5% әр түрлі газдар бар.

 Ашыту кезеңінде ашылатын ортаның рН ортасы 5-тен  7,5-8  дейін өседі, құрғақ заттар саны 2,2-1% ке дейін төмендейді.  Майлы қышқылдар құрамы да 0,32 ден 0,12-0,18%-ке дейін төмендейді, азот 6,7 –ге өседі. В12  витамині  тек қышқылды ортада ғана берік. Сондықтан да ол жылумен өңдеуде, буландыру процесі бұзылып кеткен  үшін метанды ашытуға 0,2-0,25% сульфит натрийін, 0,6-0,7% тұз қышқылын рН = 6,3-6,5 көтеру үшін  қосады.

 Атмосфералық қысымды 90-95%-ға жоғарылатып  қыздыру арқылы метанды ашыту газсыздалындырылады, содан кейін буландыру қондырғысына жіберіледі.Ацетон – бутил бардасы (1) барда жинағышқа келіп түседі де насоспен өтіп (2) барда декантатына жиналады,тұндырылған барда  (4) жинағышқа келеді. 5 % құрғақ заты бар  қоюланған барда  жинағышқа орналасады. 

 

5 сурет-Метан пайда болатын бактерияның аралас культурасының  көмегімен  В 12 витамин концентратын алуға арналған  технологиялық сызба нұсқасы.

Осы жерден азықтық мақсатқа арналған өнім пайда болады оны малға жемге береді. Өнім (5) барда декантатын  салқындатуға арналған55-57°C температурада тоңазытқышта салқындатылады тығыздығы 4,12 нтм³ (8) метанды ашытуға арналған ферментерге түседі.

Анаэробты метанол ашытқы ортасын құбырлар арқылы (28 )метан ашуға  арналған(27) қоюландырғышқа  өткізіледі. Осыдан келіп ашыған массадан метанды ашытқысын  бөліп алып рН=6,5 тұз қышқылды,  0,25 натрий сульфит ерітіндісін өлшегішпен апарып метолды  ашытқысына В12 дәруменін тұрақтандыру үшін  реакторға жібереді де (13) тұрақты метанды ашытқыны қыздырғышта ұстаймыз. (14) Метанды ашытқыдан бөлінетін газдардың  сепараторға апарып, (қайтадан одан жағымсыз иіс шыққаннан кейін)  (27) насос  арқылы апарамыз  қайтадан (14) өткізіп (15) қыздырамыз. I корпуста 90°C дейін , II булы корпуста 110°C дейін, III корпуста өткір буда 1,43°C дейін қыздырамыз. III корпуста қыздырылған (16) өнім (14) апарылады.  Бұл (18) вакуум – насосқа қосылып (19) қоюланған метан  ашытқы жинағышқа барады, қыздырғыштан (22) ортадан тепкіш шашыратқыш кептіргішке өтеді де (30) шашыратқыш кептіргіштің  газды пешіне түсіріледі.   

Ол (29) ашыту газдарынан суды бөлуге арналған тоңазытқышта біраз уақыт тұрып, қайтадан (28) ашыту газдарына арналған газгольдерге келеді де (25) дәруменді қапшыққа  буып тұйюге арналған автоматқа барады. В12 – микроорганизмде кездесетін витаминдердің қатарына жатады. Қазіргі кезде оны  жануарлардан және өсімдіктерден алу жолы әлі дәлелденбеген. Ол әсіресе бактерия, актиномицет, су асты балдырлар сияқты микроорганизмде кездеседі. сондай – ақ В12 су асты жәндіктерінде, балықтарда болады. 

Көптеген бактериялар мен актиномицеттерден көлемі 1мл ферментация сұйықтықтығынан 3мл В12 алуға болады.

Бұл  организмдердің өмір сүру деңгейіне  қарай В12 –нің топырақта, тоғай суында және көлде болатынын аңғарамыз. В12 –ні тоғай суларда, яғни белсенді тұнба деп аталатын сумарлы микробиологиялық тазалауда көптеп өндіре аламыз. Құрғатылған тұнбада 7 мкг/мг В12 бар.

   Әр  түрлі топтың нәтижесінде В12 – нің барлық жануарлар денесінде бар екені анықталған. Ол организмде жануарлар азығы арқылы немесе ішек бактериялары арқылы жинақталады.

  Ұшпайтын заттар ерітінділерін қайнатып, еріткіштің кейбір бөлігін буға айналдыру арқылы ерітінділердің қоюландыру процесі буландыру деп аталады. Буландыру процесінде бу ерітіндінің барлық көлемінен, ал булануда қайнау температурасының төмен кез келген температурасында сұйық  бетінен бөлініп шығады.

  Биотехнология өнеркәсібінде сілті, тұз және басқа заттардың судағы ерітінділері кейбір минерал және органикалық қышқылдар, көп атомды спирттер және осы сияқты бірқатар сұйық ерітінділер буландырылады.  Буландыру арқылы таза еріткіштер алынады, мәселен, теңіз суларын тұщыландырғанда таза еріткішті буға айналдырып, сосын конденсациялап, олардан қатты зат алынады.  Бұл алынған қатты заттарды сақтау, тасымалдау және қайта өңдеу оңай және арзанға түседі.

 Биотехнологиялық өндірістің технологиялық процесінде ұшпайтын заттардың судағы ерітінділерін буландыру жиі кездеседі.  буландыратын ерітінділерді қайнатуға дейін ысыту үшін түтінді газдарды, электр  тогын  және жоғары температуралы жылу тасымалдағыштарды қолданады.  Дегенмен, буландырғыш аппараттарында ысытатқандағы біріншілік бу, ал ерітіндінің қайнағанында пайда болған буды екіншілік бу деп атайды. Ысытатқан немесе біріншілік бу ретінде бу генераторынан, бу трубиналарының аралығынан алынған немесе пайдаланылған буларды қолданады.  Буландыратын ерітінділерге жылу көбінесе қабырға арқылы беріледі де, ал отын газдар немесе басқа газды жылу тасмалдағыштармен ысытылғанда ғана ерітіндімен тікелей жанасу арқылы беріледі.  Буландыру процесі вакуумда атмосфералық немесе жоғары қысымдарда өткізіледі.

 Вакуумда өткізілетін буландыру процесінің атмосфералық қысымдардан бірнеше артықшылықтары бар. Процесті көп төмен температурада өткізуге, яғни аппаратты ысыту үшін төмен қысымды буды пайдалануға болады, жоғары температурада ыдырап кетуі мүмкін болатын заттардың ерітінділерін қоюландыруға болады, ысытатын бу мен ерітінділердің қайнау температураларының айырмасы көп болады, яғни аппараттың өлшемі мен жылу алмасу беті азаяды, буды ысытатын бу ретінде пайдалану мүмкіндігі туады.

 Атмосфералық қысымнан жоғары қысым буландыру ерітіндінің қайнау температурасын көбейтеді және пайда болған екіншілік буды қайтадан буландыру процесінде немесе басқа жылу техникалық мақсаттар үшін пайдалануға болады. Басқа мақсаттар үшін ажыратылатын екіншілей будың бөлігін экстра бу деп атайды.

В12  дәруменінің продуценттер

 Табиғата В12 витамині және туыстасы корриноид қосылыстары микроорганизмдер клеткаларында, жануарлар ұлпаларында және кейбір жоғары өсімдіктерде  болады. Бірақ В12 витаминінің жоғары сатыдағы  өсімдіктерде болатындығы толығымен анықталмаған.  Корриноидтар мицелиалы саңырауқұлақтар мен ашытқылар сияқты төменгі эукариодтарды құрайтын көрінеді.  Жануарлар организмі витамин синтезін өзбетінше жүргізе алмайды.  Прокариоттар арасында корриноидтар биосинтезін жүргізе алу  қабілеті кең таралған. Propioni bacterium туысының өкілдері В12 витаминін өндіреді. Табиғаттағы пропион қышқылды бактериялар штамдары корриноидтардың 1,0 -8,5 мг/л құрайды, бірақ витамин 57  мг/л -ге дейін алатын Р.Shermanii М–82 мутанты алынған.

Propioni bacterium туыстасының ішінде клеткада В12 витаминін мол  жинақтауға қабілетті басқа да өкілдері бар.  Бұл алдымен Eubacterium limosum   туыстастары микроорганизмдер мен көп актиномицеттер өкілдері витамин продуценттері ретінде  практикалық жағынан қызығушылық тудырады.  Нағыз В12 витаминін жоғары көлемде Nocardia rugosa синтездейді. Тіркеу мен мутация арқылы В12 витаминін 18мг/л -ге дейін жинақтатайтын N. Rugoza штаммы алынған, оның  туыс өкілдерінің арасында витаминнің белсенді продуценттері  табылған.  Метаногенді бактерияларда кобаламин синтезіне жоғары белсенділік анықталады, мысалы Methanosarcina bacter, vacuolata және галофильды түрдің кейбір штамдары Methanococcus halophilus.  Соңғы кездері организмде биомассаның 1 граммына 16 мг корриноидқа дейін синтездейді. Микроорганизмдердің ешқайсысында құрамы жоғары корриноидтардың жинақталуы анықталмаған.Метаногенді бактерияларда корриноидтардың жоғары жинақталу себебі анықталмаған.  Корриноидтарды анаэробты бактериялардың ішіндегі клостридан туыстары синтездейді. Y.Clostridium  teranomorphum  и  Cl. Sticrlandii  аденозилкобаламиндері орнитин, лизин және глутамин сияқы аминқышқылдарының изомеризациясының арнайы реакцияларын  катализдейтін ферменттік жүйе  құрамына кіреді. СО2  -ден ацетатты синтездейтін Cl. Thermoaceticum, Cl. Formicoaceticum   және       Acetobacter  woodi Ацетогенді клостридиндер В12 витаминің жоғары көлемін құрайды.

  Псевдоманадтарда  В12 витаминін белсенді өндіретін өкілдері белгілі, олардың ішінде Pseudomonas denitrificans штаммы басқалардан гөрі көп зерттелген.  Корриноидтарды 59 мг/л –ға дейін оптимизацияланған  ортада беретін мутант, бұл  МВ -2436.  Штамды  АҚШ –та Мерк фирмасында В12  витаминін алуда өндірісте қолданады. Bacillus  circulans  және Bas. Stearothermophilus атты термофильді бациллдер қызығушылық тудырады, олар 60 -75°C өсіп 18 сағат ішінде зарарсыздықты  сақтамаған жағдайда витаминнің жоғары өнімін береді.  Корриноидтар Rhodopseudomonas palustris, фототрофты пурпурды бактерияларды Rh.sphericus, Rh. Capsulatus, Rh. Rubrum, Ch. Vinosum және  басқа да түрлерін синтездейді. В12 витамині мен қатар, олар  продуценттер рөлі анықталмаған кобальтсыз корриноидтарды құрайды.

В12 витаминінің көлемді саның цианобактериялар Anabaena  cylindrica , бір жасушалы  Chlorella pyrenoidosae атты жасыл балдырлар және  Rhodosorus marinus атты қызыл балдырлар құрайды.

В12 витамин продуценттерін балық ұны, жүгері және ет қайнатпасы, соя ұны сияқты тағамдар негізінде дайындалған орталарда өсіреді.  Соңғы жылдары корриноидтардың сапасын жоғарылататын микроорганизмдер анықталған,  Achromobacter sp.олар, изопропильді спиртті мен энергия көзі ретінде көміртегі қолданылып, провитаминді 1,1 мг/л дейін жинақтайды, Pseudomonas sp. ортада метанолмен  немесе пропандиолмен  бірге  В12 витаминін синтездейді, факультативті  металотроф метанолмен бірге  ортада витаминді 2,6мг - ға дейін құрайды. Энергия мен көміртегінің жалғыз көзі ретінде тек қана метанолмен ортада өсетін жасушаларда корриноидтардың көп саның құрайтын Klebsiella 101 штаммы алынған.

 

 В12 витаминнін алу және қолданылу

 

В12 дәруменінің әлемдік продукциясы жылына  9 -11 мың кг құрайды;  оның ішінде 6500 кг–ды медициналық мақсатқа, ал қалған бөлігін мал шаруашылығында қолданады.

 В12 витамин өндірісі пропион қышқыл бактериялар (Кеңес өкіметінде, Ұлыбританияда, Венгрияда), мезофилды және термофилді бактериялар, актиномицеттер мен оның туыс түрлерімен өндіруге негізделген (Италия).   Біздің мемлекетте  В12 витамин продуценттері  ретінде  Propionibacterium freudenreichii  var.   Shermanii қолдаылады

 В12 витаминің алу үшін аммоний сульфаты және кобальт тұзы, глюкоза, жүгері қайнатпасынан тұратын ортада, анаэробты жағдайда периодты әдіспен бактерияларды өсіреді.  Ашу кезінде пайда болатын қышқылдарды сілтілі қоспасымен нейтрализдейді, олар ферментерге барып тұрады.  72 сағаттан кейін ортаға 5,6 – ДМБ  қосады.

Клиникалық мәні жоқ псевдовитамин В12  және В факторын 5,6 –ДМБ  қоспасымен бактериялар синтездейді.

Ферментация процесі 72 сағаттан соң  аяқталады. В12  витамині бактериялар жасушасында сақталады. Сондықтан ашу процесі аяқталғаннан кейін биомассаны тазалап және стабилизатор ретінде 0,25 % NaNО2 қоспасымен  60 минут ішінде 85 – 90°C температурада витаминді рН 4,5 -5 ға дейін қышқылданған сумен экстракциялайды.  Ко– В12 алуда стабилизаторын қоспайды.

В12 витаминді су қосындысын 50% NаОН   6,8 -7,0 рН -қа дейін жеткізіп суытады. Ерітіндіге Al2(SO4)3 ·18Н2О және ақуыз коогуляциясы үшін сусыз  FeCl3 қосып, фильтр –пресс арқылы фильтрлейді.

 Ерітінді тазартуды аммиак ерітіндісімен элюирлейтін кобаламиндер арқылы СГ-1  ион ауысу смаласымен жүргізіледі.  Әрі қарай  Al2О3  пен бағанада тазалау, булау және органикалық ерітінділер және  витаминді су ерітіндісімен қосымша тазалайды. Аммоний қышқылдығынан кобаламиндерді сулы ацетонмен элюирлейды.  Сонымен қатар Ко– В12 оксикобаламин мен СN-тан бөлінуі мүмкін.

Витаминнің сулы –ацетонды ерітіндісіне ацетонды қосып 3-4°C 24 -48 сағат ұстайды.  Түсетін витамин  кристаллдарын  тазартып, құрғақ ацетонмен және эфирмен жуып, Р 2О5 үстінде вакуум эксикаторда құрғатады.

 Ко – В12 бұзылмауы үшін барлық операциялар қараңғы бөлмеде немесе қызыл жарықта жүргізілуі қажет.  Сонымен, оксикобаламин және СN қоспаның тек өзі ғана емес, оның жоғары терапевтикалық эффектісінің меңгеретін коферментті түрін алуға болады.

В12 витаминің химиялық тазалау үшін резорции мен фенолдың   мүмкіндігі қолданылады.  Бұл әдісте В12 витаминін бөлу ықшамдалады.  Циакобаламиннің өндірістік концентратын резорции су ерітіндісімен өңдеп алып, В12 витаминінің резорции комплексін бөліп алады, әрі қарай оны ыдыратып  кристалл препарат  алады.

ТМД өндірісі кобаламин емдік препараттарының әр түрлі түрлерін шығарады: 0,9% NaCl ерітіндісінде дайындалған СN–В12 ерітіндісінің зарарсыздалған ампулалары, фоли қышқылының қоспасындағы СN – В12  түйме дәрілері, мукопротеид және СN –  В12 құрайтын дәрілер.

  Ампуладағы дәрілік препараттар: камполон, антианемин және гепавит – олар  ірі қара малдың бауырының сулы экстрактын  құрайды.

 Пропион қышқылының бактериясы мутагенезді перспективті зерттеулер  әдісі өнім штаммының өнімділігін жоғарылатады, сонымен қатар арзан шикізатта өсіріп өндіріске енгізілді. 

      В12 витаминін  ТМД-да  пропион қышқыл бактериялар арқылы өндірісте алу біздің мемлекетіміздің медицина саласының  қажеттерін толық қанағаттандырады.

 Сүт  қышқылды өнімдерді  В12 витаминімен байыту үшін пропион қышқыл бактерияларды таза және сүт сары суын дайындағанда концентрат түрінде қолданады.

 Мал шаруашылығы үшін термофильді метантүзетін бактериялары бар, аралас культураларды қолданып В12 витаминінің алады.  Корриноидтардың пайда болуы тек аралас емес, сонымен қатар таза СО2 мен Н2 қатысуымен метан түзетін бактериялар культураларында анықталған.  Метан түзетін бактерияларда корриноидтардың құрамы құрғақ биомассаның 1,0 -6,5 мг/г құрайды.

    ТМД- да метан пайда түзетін бактериялардың аралас культуралары арқылы В12 –КМБ12  витаминінін алу әдісі өндірілген. Метан ашуына субстрат ретінде ацетон –бутил және спирт бардасы қолданылады.

   Ацетон – бутил  бардасын ұндық заторларды ашытатын Clostridium  acetobutulicum-нің   культуралдық сұйықтықтан ерітіндіні шығару нәтижесінде алады.  Метанды ашытуға құрғақ заты 2,0 -2,5%   барда декантатын қолданады.  Декантты бардаға кобаламин синтезінің стимуляторлары ретінде метанолдың 0,5 % және CoCl2  4г/м³ қосады.   Биостимуляторлар ретінде диаммоний фосфат және карбамид қосады, 5,6 –ДМБ қоспайды.  Өйткені СN –  В12 және ІІІ факторының 80%  корриноидтар барлық санының құрап, биологиялық белсенді болады.

  Алғашқы барданың температурасы 100°C және ол зарарсыздалған таза.  Ферментерлерге түсу алдында барда 55 -57°C қа дейін суытылады. Бастапқы культура ретінде ағын судың  термофильді метил ашыуын жүргізетін метан түзетін бактериялардың аралас культурасын қолданады.

  Келесі технологиялық сатылар арқылы В12 витамин концентратын алуға болады:  бактериялар комплексімен барданы ашыту, метан ашуын қоюлату және массаны  желдеткіш кептіргіште кептіреді.  Жыл бойы  үздіксіз темір бетонды ферментерде ашытуды жүргізеді.

      Ашу процесінің маңызды жағдайлары  - ол аммоний азотының және май қышқылдарының деңгейін қадағалау. В12 витамині жылуға шыдамайды, әсіресе сілтілі  ортада. Сондықтан булау алдында метан ашытқысына Nа  сульфитін және рН 5,0 -5,3 оптимальды жағдайда, НCl қосады (оптимальды құрам 0,07 -0,1%).  Булау процесінің алдында метан ашытқысы атмосфералық қысымның арқасында 90 -95°C температурада қыздыру арқылы деградацияға ұшырайды.  Ашытқыны құрғақ заттың  құрамы 20% дейін қоюлатады.  Қою метан ашытқысы кептіргіште кептіріледі.

Өндіріс қалдықтарының жоқтығы, шикізаттың  көптігі, зарарсыздалған  жағдайдың  қажеті  жоқтығы бұл әдісті экономикалық жағынан тиімді екендігін көрсетеді.

 Кеңес өкіметінде  В12 витаминнін Грознен ацетон және Ефрем биохимиялық зауыттарында алған. В12 витаминін өндіру үшін соңғы жылдары технологиялық  процесті автоматтау жүйесінің негізгі сатылары ендірілген. КМБ -12 құрғақ концентраты В12 витаминінен басқа да бой өсіретін  заттары бар. Әсіресе малшаруашылығында  жақсы  нәтижелер  В12 витаминің антибиотиктері азырақ мөлшермен, әсіресе биомицинмен қосқанда алады.  Біздің мемлекетте осы аталған әдісті қолдану және В12 витаминінің  концентратын алу, малшаруашылығын бұл витаминмен толық қамтамасыз етті.

Эргостерин(D2 витамині)

Эргостерин – эргоста – 5, 7, 22 – триен - 3β – ол* - майда еритін D2 витамині мен D2 витаминімен қанықтырылған азықтық препараттар өндірісінің бастапқы шикізаты. Д витаминдерінің тобына туыс қосылыстарды біріктіреді, олардың ішіндегі маңыздысы антирахитикалы қасиеті бар D2 және D3 витаминдері. D2 витамині (эргокальциферол) эргостеринді ультракүлгін сәулесімен сәулелендіру арқылы түзіледі, D3 витамині (холекальциферол) 7-дегидрохолестериннен түзіледі. Адам мен жануар ағзасында бұл қосылыстар азықтан фосфор мен кальцийдің қорытылып, сіңірілуін және олардың сүйек ұлпасына жиналуын реттейді. Эргостерин мен D витамині құрылымының негізінде төрт көміртекті циклі (А, В, С, D) жатады. D витаминінде В сақинасы тұйықталған.

Эргостерин мен D витаминінің көмірсутекті құрылымы олардың липофильді құрамын анықтайды.

 

 

Эргостерин (D 2 витамин) өнімдері

 

Эргостериннің табиғи көзі фитопланктондар, қоңыр және жасыл балдырлар болып табылады, дегенмен ашытқылар мен зең саңырауқұлақтары эргостеринге өте бай, олар өндірісте эргостерин алу үшін шикізат болып табылады. Эргостерин – ашытқылардың негізгі стерині, оларға басқа стериндерден 60-90% келеді: эргостериннің құрамы 0,2-0,5% құрайды, бірақ кейбір жағдайларда ашытқы құрғақ массасының 10%-ын құрайды.

Мәдени ашытқылар жабайыларына қарағанда барлық кезде стериндерге бай болады; стериндердің ең көп мөлшері нан және сыра ашытқыларының құрамында болады. Беттік культивирлеуде нан ашытқылары эргостерин синтездеуші қасиеті бойынша (абсолютті құрғақ ашытқылардағы эргостерол %-ты), келесідей ретпен орналасады: Saccharamyces carlsbergensis (0,49-4,3), S.ellipsoideus (1,2-1,5), Rhodotorula glutinis (0,7-0,9), Candida utilis (0,4-0,6), C. Тropicalis (0,2-0,3), Aspergillus және Penicillum саңырауқұлақтарының мицелийлеріндегі стериндердің құрамы құрғақ мицелий есебінде 1,2-1,4% жетуі мүмкін (P. Westlingi 2,20% жуық).

Бактериялар негізінен стериндердің өте аз болмашы ғана мөлшерін синтездейді. Әдетте олардың жасушаларындағы стериндердің құрамы құрғақ биомассаның 0,001-0,1 мг/г құрайды. Стериндер Lactobacillus arabinosus, L. pentosus, Escherichia coli, Azotobacter choococcum, Micromonospora sp., Streptomyces griseus, Sphaerotillus natans, Rhodospirillum  rubrum құрамынан анықталған. Бірақ скваленнің көп мөлшерде синтездейтін бактериялардың екі өкілі: Halo bacterium cutirumbrum және Methylococcus capsulatus. Сквален мен оның төрт гидроформасы Methanobacillus Rurnecevii метан түзуші бактериялардан бөлініп алынған.

Mycobacterium rumbrum  жасушаларынан холестерин табылған 

( липидтердің жалпы мөлшерінің 7-8%-ты).

 

Эргостерин (D2 витамин)биосинтезі

 

Стериндер, коратиноидтар, Q-кофермент топтарының қосылыстары терпендерге жатады, биосинтез жолы бір, «изопренді ережеге» бағынады. Осы ережеге сәйкес каратиноидтар (политерпендер), сонымен қатар убихиондар мен гиббереллин қышқылы төрт сатының жүруі нәтижесінде изопренді бірліктерден синтезделеді; олар:

1.                  Ацетил-КоА-дан немесе лейциннен мевалонаттың түзілуі;

2.                   Мевалонилпирофосфатты декарбоксилирлеу және дегидратирлеу арқылы «активті изопрен»- изопентенил пирофосфаттың түзілуі және изопренді өзектерді конденсациялау арқылы ұзындығы әр түрлі ацикликалы терпендердің түзілуі;

3.                  ацикликалы құрылымдардың циклизациясы;

4.                  цикликалы құрылымдардың кейінгі модификациясы.

 

 

Стериндерге ол демеризирленіп, сквален түзіледі С15 +С15 →С30 :

 

Протондардың ыдырауы мен циклизациясы кезінде холестерин мен эргостериннің ізбасары ланостерин түзіледі:

 

 

 

Ланостериннің эргостеринге айналуы келесі сатылардың нәтижесінде жүреді:

  1)ланостериннің диметилирленуі;

  2)трансалкилирленіп 24(28) – метилен топтарының түзілуі мен бір

   мезгілде С-24(25) қос байланыстардың қалпына келуі;

  3)бүйір тізбектерінің денатурацияланып,С-22(23)қос байланыстарының   

  түзілуі (құрамында Р-450 цитохромы бармонооксигеназды жүйелер

   қатысады деп есептеледі);

  4)Δ8  Δ7 изомеризациясы;

  5)Дегидрогенирленіп, Δ5 түзілуі;

  6)24(28) метилен тобының метилдіге дейін қалыптасуы.

Стериндер синтезінің интермедиаттары болып ацетат, мевалон қышқылы, сквален, ланостерин табылады. Сквален - өсімдік және жануар текті стериндердің жалпы ізбасары, ашытқыларда жиналып, аэрацияда стериндерге айналады.

Стериндер синтезінің алғашқы екі сатысы каротиноидтар биосинтезі жолымен бірге сипатталған.Жүру жолдары фарнезилпирофосфат деңгейінде ажырайды:

Реакциялардың тізбектесіп жүретіндігі толық анықьалмаған, бірақ ланостериннен эргостеринге дейінгі жолда интермедиат ретінде қарастырылатын бір қатар заттар бөлініп алынған. Эргостерин синтезінің соңғы сатыларына қатысатын ферменттер ашытқылардың микросомаларында локализденеді деп жорамалдайды.

 

Эргостериннің ашытқыларымен түзілу жағдайы

 

Стериндердің көбірек мөлшерін Saccharamyces carlsbergensis ИНМИ-101 және Saccharamyces carlsbergensis штамдары синтездейді. Saccharamyces carlsbergensis биомассасының құрамында 10% жуық эргостерин болады.

Ашытқылардың эргостеринді синтездеудегі ең қолайлы жағдайы – жақсы аэрация. Анаэробты жағдайда ашытқылар жасушасында эргостерин  ізбасары – сквален жиналады. Оттегі биосинтетикалық жолдың  алғашқы ферменті – скваленнің эпоксидазасына антивирлеуші әсер етіп, стериндер синтезін индуцирлейді. Эргостерин синтезінің индукциясы газ фазасында О2 құрамы 0,03% - болғанда басталады да, концентрациясы 2% болғанда максимумге жетеді.

Стериндердің ашытқылармен биосинтезіне орта құрамында көміртегі мөлшері көп, азоттың аз болғаны маңызды. Ақуызға бай ашытқыларды әдетте стериндер аз болады. Бұл мәліметтер бірінші кезекте нан ашытқыларына тиісті. Ортада C/N қатынасы жоғарыболғанды Candida туыстасының ашытқылары эргостериндердің емес,  липидтердің жиналуына әкеп соғады.

Н- алкандарды қолданатын ашытқылар үшін бұл липидтер көмірсуға қарағанда эргостерин синтезінде ең тиімді көміртегі көзі болып табылады. Бұл парафиндердің β-тотығуы нәтижесінде алкандардан ацетаттың (эргостерин ізбасары) түзілуімен байланысты болуы мүмкін. Нан ашытқылары үшін де ацетат стериндер биосинтезінде тиімді көміртегі көзі болып табылады.

Ашытқылар мен стериндердің түзілуіне гликолиз ингибиторлары оң әсерін тигізеді, сонымен бірге ашытқыларды витаминмен және бәрінен бұрын КоА құрамында эргостерин молекуласының құрылуына қатысатын пантотенді қышқылмен қамтамасыз етеді.

Ашытқыларға рентген сәулесімен әсер еткенде эргостериннің құрамы 2-3есе  артады, мұны липидтер синтезіне жағдай жасайтын аминерлеу процесінің тежелуімен түсіндіреді. Жасуша метоболизімін бұзып, липидті алмасуды жоғарлататын радиомилитикалық заттар ионизирленген сәулелер тәрізді әсер етеді. Мысалға, ашытқы жасушасына радиомиметикалық  заттар мен (Эмбихин) және рентген сәулесімен бірге әсер еткенде Sacch. сerevisiae түзетін стериндер шығымы контрольмен салыстырғанда 109%-ға артады.

Полиенді антибиотиктер нистатин мен филипин ашытқы мембранасымен әсерлесіп, контрольмен салыстырғанда стериндердің деңгйін 50-60%-ке жоғарлатады.

Стериндердің синтезі ашытқылардың өсуімен байланысты емес. Стериндердің мөлшері культура қартайса да жоғарылайды және ашытқылардың өсуі тоқтағаннан кейін де стериннің түзілуі жалғасады.

Продуценттер метоболизімінде стериндердің ролі толық түсінікті емес.Ашытқылардың тыныс алу активтілігімен  эргостериннің түзілуінің арасында байланыс барлығы байқалды. Анаэробты жағдайда ашытқылар құрамында сквален өте көп, эргостерин аз болады. Мембрананың құрылымдық компоненті ретінде эргостериннің ролін ашытқы жасушалық мембранасының өткізгіштігімен байланыстырылады.

Ашытқыларда метохондрия фракциялары стериндерге бай келеді. Метохондриялар стериндер биосинтезіне қатысады, ал стериндер өз кезегінде метохондриялық құрылымның түзілуіне қатысады да олардың функционалдық ктивтілігіне әсер етеді деп есептеледі.

Стериндердің молекуласының құрамында  ОН-топтары болады да, олар жасушада белгілі бір мөлшерде май қышқылдарының перепродукциясынан ағзаны қорғайтын дедоксикация реакциясы деген пікір бар. Стериндер қышқылдардағы және жасушадағы басқа да қосылыстарды тасымалдау үшін қолданылады. Микоплазмалар жасушалық мембранаға стериндерді енгізеді. Sacch. Сerevisiae ашытқылары құрамында еріген оттегі төмен жағдайда ортада экзогенді стериндерді жұтады, сонымен бірге олардың бір бөлігі трансформацияға ұшырап, коммерциялық бағалы стероидтар түзіледі. Мысалға, десмостеринді олар 24β – метилхолестеринге, ал 24,25 – дегидроланостеринді – 7-дегидрохолестеринге айналдырады, олар кейіннен Д3 витаминінің биосинтезінде интермедиат болып табылады.

 

Эргостеринді ( D2 витаминін)алу  және қолдану

 

Өндірісте эргостеринді Sacch. Сerevisiae, Saccharamyces carlsbergensis ашытқыларын, сонымен қатар мицелиалды саңырауқұлақтарды қолдану арқылы алады. Егісті үлкен мөлшерде инокуляторларда жүргізеді. Культивирлеуді жоғары температурада және құрамында азот көзіне қарағанда көміртегі көзі басым ортада күшті аэрацияда жүргізіледі.

Ашытқылар мен Aspergillus және Penicillum туысындағы саңырауқұлақтарды D2 кристалды витаминін немесе концентратын алу үшін қолданады. Мал шаруашылығында концентрат ретінде сәулелендірілген құрғақ ашытқыларды қолданады.Эргостериннің максимум жұтылуы 280нм анықталған. Дәл осы сәулелендіру эргостерин молекуласындағы А және В сақиналарының жеке байланыстарын қоздырып, оның D2 витаминіне айналуын тудырады. Сәулелендіруді толқын ұзындығы 280-300 нм (құрғақ ашытқылар) ультрокүлгін шамымен немесе 5%-ды ашытқы суспензиясының жұқа қабатында жүргізеді. Толқын ұзындығы тым қысқа немесе тым ұзын сәулемен сәулелендіргенде табиғаты стерин басқа қосылыстардың түзілуін арттырады.

D2 витаминінің шығымына (және басқа да қосылыстардың түзілуіне) сәулелендірудің ұзақтығы, температура, қоспалардың болуы әсер етеді. Сондықтан азықтық қоспа ретінде қолданылатын эргостеринді өте үлкен сақтықпен сәулелендіреді.

ТМД өндірістері «D2 витаминімен қанықтырылған азықтық гидролизді ашытқылар» деп аталатын препарат шығарады. 1 г абсолютті құрғақ ашытқы құрамында 5000 ИЕ Д2 витамині, 46%-ға жуық шикі ақуыздар мен алмастырылмайтын аминқышқылдары, соның ішінде лизин, метионин, триптофан болады.

Кристалл түрдегі D2 витаминін алу үшін ашытқыларды немесе саңырауқұлақ мицелилерін тұз қышқыл ерітіндісімен 110ºC-та гидролиздейді. Гидролизденген массаны 75-78ºC –та спиртпен өңдейді, 10-15 ºC-қа дейін салқындатқан соң фильтрлейді. Фильтратты оның құрамындағы құрғақ зат 50%-ға жеткенге дейін булап, В тобының витаминдер концентраты ретінде қолданады.D2 витаминін фильтрациядан кейін қалған массадан алады. Массаны жуады, кептіреді, ұнтақтап, екі рет 78 ºC-та көлемі үш есе көп спиртпен өңдейді.

Спиртті экстрактілерді құрғақ заттарының құрамы 70%-ға жеткенге дейін қоюлатады. Осылай липидті концентратты алады. Оны NaOH ерітіндісімен ылғалдандырады, ал стериндер ылғалданбаған фракцияда қалады. Эргостерин кристалдары ерітіндіден 0 ºC-та  бөлініп түседі. Кристалдарды кристализациялау тазалайды, оны 69 %-ды спиртпен, сосын спирт пен бензол (80:20) қосылысымен жуады да, қайта перекристализациялайды. Алынған эргостерин кристалдарын кептіреді, эфирде ерітеді, сәулелендіреді, одан кейін эфирді айдайды, ал витамин ерітіндісін концентрлеп, кристализациялайды.Майлы концентратты алу үшін витамин ерітіндісін фильтрациядан кейін стандартты деңгейге дейін маймен араластырады.

Эргостеринді алу көзі ретінде антибиотик өндірісі мен лимон қышқылы өндірісінің қалдығы ретінде қалған саңырауқұлақ мицелиін қолдануға болады.

Қазіргі кезде Н-алкандарды қолданатын Candida guilliermondii-дің липидті фракциясынан эргостеринді өндірісте алу жоспарлануда. Құрғақ ашытқы массасындағы қалдық көмірсуларды бөлу үшін петролейінді эфирмен экстрагирлейді. Осы кезде алынатын липидті фракция (микробтың майы) микробиологиялық өндірістің кері (қажетсіз) өнімі болып табылады. Микробтың майынан эргостерин, убихионон-9 және басқа да майда еритін заттарды бөліп алады.

6 ДӘРІС     КАРОТИНОИДТАР, ГИББЕРЕЛИНДЕР,     

           АЛКАЛОИДТАР, НУКЛЕОТИДТЕР

Дәрісті  жүргізу формасы: «Лекция - конференция» элементімен шолу

           Каротиноидтар

 

Каротиноидтар –табиғи пигменттік  және көп санды ең көп тараған топтар. Оларды жоғары сатыдағы өсімдіктер, балдырлар, фототрофты бактериялар мен бір қатар хемотрофты бактериялар түзеді. Сонымен қатар каротиноидтарды кейбір мицелиялы саңырауқұлақтар мен ашытқылар синтездейді.

  Каротиноидтар сондай-ақ кейбір, балықтар мен құстардың, сүт қоректілердің ағзасында кездеседі, бірақ пигменттер ағзада өздігінен түзілмейді. Олар тамақ арқылы түсіп, А витаминінің көзі ретінде ағзаны байытып  қызмет атқарады.

  Каротиноидтар өсімдіктер мен микроорганизмдерде бос күйінде кездеседі, гликозидтермен, каротин-ақуызды компоненттерді түзе алады, бірақ көбінесе ұзын тізбекті эфир май қышқылы түрінде кездеседі.

Әдетте каротиноидтар сегіз изопренді қалдықтан құралады, олар метильді топтың орталыққа жақын екі молекуласы 1:6 түрінде, ал басқа метильді топтар – 1:5 түрінде орналасқан.

 Барлық каротиноидтар қос байланысты коньюгацияланған ұзын орталық тізбегі бар құрлысымен  байланысады .

 

 

 Полиен, гидрирлеу, дегидрирлеу, тотықтыру, циклизациялау жолымен  алынады  және   басқа реакция  әртүрлі  каротиноидтың синтезі болуы мүмкін.

    

 Каротиноидтардың басқа табиғи қосылыстардан бір ерекшелігі – құрамында тығыз қос байланысы бар хромофордың болуында, оның саны ең көп тараған каратиноидтардың құрамында (( және т.б.)10-11, ал кейде 15-ке дейін жетеді. Полиеннің молекуласындағы тығыз қос байланыстың санына бояудың болуы мен қарқынды  болуына байланысты. Құрамында беске дейін тығыз қос байланысы бар алифатикалық полиендерде – қосылыстар боялмаған  болады. Олардың ішінде ең көп қызығушылық тудыратын фитоин және фитофлуин каратиноидтары  болып отыр. Бұл қосылыстарда құрамында тиісті үш және бес қос байланысы бар май болып табылады. Нейроспоринде тоғыз қос байланыс болады, оның түсі  сары түске боялған. Каратиноидтардың молекуласында қос байланыстар саны артқан сайын сарыдан сәбіз сарыға  дейін, қызылдан күлгін түске дейін болады.

 Соңғы он жылдықта әртүрлі табиғи көздерден алынған химиялық құрамы жоғарыда сипатталған каратиноидтардан өзгеше бір қатар каратиноидтарды бөлініп алынды. Бұл жоғары каротиноидтар деп аталады, олар 45 немесе 50 көміртегі атомынан тұрады. Олардың молекулаларында 2 немесе 2,2-түрінде болатын қосымша С5 бірлігі болады. С50 – каротиноидтары  негізінен фотосинтездемейтін микроорганизмдерде кеңінен таралған; мұндай каратиноидтарға жататын; мысалға, Sarcina lutea-ны түзейтін сарцинаксантин жатады.

Құрылысы ерекше каратиноидтарға тағы бір мысал, құрамында терминальды метилен тобын құрайтын  пигменттер, мысалға  Aleuria aurantia алеуреаксантин саңырауқұлағы (сурет,Б). Сондай-ақ α-гидроксикаратиноидтар бөлініп алынды, олардың ішінде кең таралғаны α-гидроксифлеиксантин ( сурет ,В). Молекуласында бес мүшелі сақина мен кета тобы бар каратиноидтар,  мысалға актиноэритрин (сурет 1Г), сондай-ақ  триметилфенильді соңғы топтарын құрайтын және каротинодты гликозидтер бар арилкаротиноидтар да табылды (сурет ,Д).

Жақында тағыда  каротиноидтардың бір тобы ашылды – бұл ω- фенилралас полиенді карбоксильді қышқылдар, этерифицирленген 2,5-диалкилирленген резорцинмен (флексирубин, хлорофлексирубин), олар Fleхidacter elegans бен Cytophaga johnsonal   пайда болады.

Табиғатта сондай-ақ құрамында 40 көміртегі атомын құрайтын каратиниодтар да кездеседі. Олар апокаротиноидтар деген атқа ие болды – бұл, мысалға кейбір өсімдіктерге, саңырауқұлақтың триспоралы қышқылына, витамин А және т.б. β -цитраурин (3-гидроокси-8-апо-каротин-81-ал).

Бұл пигменттердің  әртүрлі химиялық құрылысына негізделген каратиноидтың классификациясы белгілі. Каратиноидтарды, мысалға, каротиндер (құрамында тек көміртегі мен сутегі болады) және молекуласының құрамына сондай-ақ оттегі кіретін гидроксикаротиноидтарға бөледі. Соңғы кезде жалпы  термині ксантофиллдер деп аталады. Екінші бір химиялық классификациясы бойынша каратиноидтарды – ациклді, моноциклді және бициклді деп бөледі. Сондай-ақ осы пигменттердің функциональды мәнінің айырмашылығына негізделген каротиноидтар классификациясы да бар.

Қазіргі кезге дейін 500-ге жуық каратиноидтардың химиялық құрылысы зерттелген. Физико-химиялық әдіспен  зерттеудің арқасында бізге белгілі пигменттер саны артуда. Табиғи аумақтардан каротиноидтарды бөліп алудың дәстүрлі әдісі мұздату кезінде биомассаны гомогенизациялау (процесс  әдетте, антиоксиданттардың қатысуымен қараңғыда жүргізіледі.), пигменттерді полярлы ерітінділермен бөліп алады  мысалға, ацетонмен немесе метанолмен бөледі. Содан соң каротиноидтарды полярлы емес ерітінділерге-гексан немесе петролейнді эфирге ауыстырады. Жеке пигменттерді адсорбенттің жұқа қабатында (сликальгель, алюминий) хромотографиялау арқылы алынады. Соңғы сорбинтті қолданар алдында каротиноидтарды бөледі, құрамында әртүрлі мөлшерде гексан мен ацетон бар еріткіштердің жүйесінде жүргізеді.

 

   

 

6 сурет -  Кейбір  каротиноидтардың структуралы формуласы.

А-сарцинаксантин;Б-алеурексантин;В-2-гидроксифлеиксантин;

Г-актиноэритрин;Д-бактериоруберин моногликозид;R-глюкоза немесе  маноза.

Ксанофиллді бөлу кезінде  силикагелде жұқа қабаты хромотографиялаудан алдын ала сілтілік, метанолиз жүргізеді. Егер каротиноидтар ақуызбен байланысты болса, онда оларды бөлу үшін детергентерді қолданады, мысалға тритон  Х-100 (2%) немесе натрий додецилсульфат (1%).

Бөлініп алынған каротиноидтың құрамы туралы алғашқы ақпаратты белгілі бір аумақта пигментті жұту спектрлерін зерттеу береді. Бұл мәліметтер каротиноидтарды зерттеуде химиялық әдістерді қолданумен бірге (озонолиз, NaBH4  тотықсыздану және т.б.) пигменттің құрамы туралы ұсыныстар қалыптастыра алады. Содан  соң әртүрлі хромотографиялық жүйеде зерттеліп жатқан пигменттің салыстырмалы полярланғанын анықтайды.

 Масс–спектрометрия каротиноидтың молекулалық массасы мен құрылысының ерекшелігін анықтауда қолданылады. Пигменттегі белгілі бір функционалды топта бар екені туралы ақпаратты ИК-және ЯМР-спектрлері бере алады. Стереохимия каротиноидтар болып оларды зерттеудің соңғы  сатысы болып табылады. Каротиноидтардың стереохимиясы туралы толығырақ мәліметті дөңгелек дихлоизма спектрі мен төменгі  температуралы жұту спектрін (сұйық азот температурасында) қолдана отырып алуға болады. Зерттеліп отырған каратиноидтың құрамы туралы соңғы нақтылы қорытындыны рентген құрлысты анализ және полиеннің тотальды анализі бере   алады. Жоғарыда айтылып өткен анализдердің барлығын үлгінің азғана  мөлшерімен ( шамамен 10-20 мг жуық) жүргізуге болады.

Каротиноидтардың  биосинтезі. Радиоктивті белгі (14С)  зерттеуде қолданылған, сондай-ақ арнайы ингибриторлар мен микроорганизмдердің мутантты бар ортада каротиноидтардың түзілгені бақалған, бұл пигметтердің биосинтезі бірнеше сатымен жүргізілетіні бекітілген.

 1.Біріншілік С5-предмественниктің түзілуі. Каратиниодтар биосинтезінде алғашқы қосылыс болып ацетат  аталды. Ацетил – КоА-ның екі молекуласы ацетоацетил – КоА  пайда болуымен кондинсирлейді, ол өз кезігінде ацетил-КоА тағы бір молекуласымен конденсирлейді, β-гидрокси-β-метилглутарил-КоА пайда болуымен. Осы қосылыс тотықсызданып жатқанда мевалон қышқылы (МВҚ) түзіледі, бұл  АТФ-тың қатысуымен фосфорирленеді де МВҚ пирофосфат түзіледі. АТФ-ты қатыстыру  арқылы МВҚ пирофосфат декарбоксирлеу және дегидрлеу әдісімен 5-көміртекті изопренді бірлікке –изопентенилпирофосфатқа айналады (сурет)

  2.С5-предшественниктен түссіз С10-полиеннің биосинтезі. Изопентенилпирофосфат (ИПФ) диметилалиппирофосфат (ДМАПФ)  сатысына дейін изомеризденеді. Сосын ИПФ мен ДМАПФ конденсацияланып иранилпирофосфат түзіледі. Бұл  қосылыс құрамында  көміртегінің 10 атомы бар,  ИПФ-мен конденсирленеді де фарнезилпирофосфат түзіледі, одан кейін конденсациялау жолымен 20-көміртегі бірлік – геранилгеранилпирофосфат түзіледі. Бұл кейін  димеризацияланады да, фитоин (7,8,11,12,7,8,12,-октагидро-τ-ρ-каротин)-бірінші каротиноидтардың С40- предиественигі түзіледі.

 Қос байланыстың үшеуінен тұратын фитоиннің  орталық хромофорлы  бірнеше стереохимиялық изомерлердің болатындығын жорамалдайды Табиғи аумақтарда фитоинның екі изомері түрінде кездеседі: 15-цис-және15-транс-фитоин.   

Шарт бойынша бірінші изомер-басым, ал екінші изомер-із түрінде кездеседі. Бірақ кейбір микроорганизмдерде барлық фитоин 15-тарнс-изомер  түрінде  болуы мүмкін. Фитоин изомерге тән қасиеттер каратиноидтар биосинтезінің келесі предшественниктерінің конфигурациясын анықтайды, көбнесе  фитофлуин.

  3. Каротиноидтар синтезінің соңғы сатысы (дегидрирлеу, циклизация, құрамында оттегін құрайтын топтар қосу және С5-бірлікті.) Фитоиннен каратиноидтардың түзілуі, соңғысында кезекті дегидрлену кезінде жүреді. Бұл реакцияның бірінші өнімі болып С40-полиен – фитофлуин  табылады. Фитофлуинді тағы  ары қарай дегидрирлегенде боялған каратиноидтар-нейроспорин, және ликопин түзіледі. (3 сурет). Бұл қосылыстар кейіннен тізбекті циклизацияға ұшырайды да, құрамында α-немесе β-ионды сақыналары (мысалға, α-немесе β-каратиндер) бар полиендер түзіледі. Каротиноидтар биосинтезі кезінде аралық өнімі ретінде липопинді немесе нейроспоринді қолдану организмнің ферментті жүйесінің ерекшелігі мен өсіру жағдайына тәуелді.

Каратиноидтардың  α-және-β-ионды сақиналары жалпы ациклді предшественниктен (сурет) түзіледі, мұның циклизация механизмі  α-және-β ионды сақиналар синтезі жағдайынан ерекшеленеді. Нейроспориннен (немесе  L-каротиннен )  α-және-β – каротиндердің предшественниктеріне сйкес  α-және-β-зеакаротиндер туындайды. Құрамында оттегін құрайтын топтарын каротинодтар молекуласына енгізу әдетте циклизация процесі аяқталғаннан кейін жүреді, демек ксантофиллдер синтезі каротиноидтар пайда болғаннан кейін іске асырылады.

      С50-каротиноидтарының пайда болуы сондай-ақ, С40-каротиноидтарының (каротиндер) синтезінен кейін жүреді. С50 бактериоруберин С5-изопренді бірліктің ликопин молекуласының соңғы бөліктерін қосып және циклизация  сатысынан кейін гидроксилдық топтарын енгізу арқылы түзілетіндігі анықталды. Бұл жағдайда қосымша С5-бірлігі каротиноидтар циклизациясын, тудыруы мүмкін деп жорамалданады (циклизация сатысы мен С5-бірлігінің қосылуы бір мезгілде жүруі мүмкін). С50-каротиноидтарының циклді емес предшественнигі болып ликопин саналады. Осыдан  барып осы полиендердің циклизациясы кезінде β-,ε- және -γ-, сақиналарының интерконверсиясы жүрмейді. Кейбір С50-каротиноидтардың, мысалға дегидрогенанса – Р - 434 Flavobacterim denydaronans  түзілуі үшін қажетті жағдайда  жарықтың болуы.

Локализация  және  функция. Фототрофты организмде каротиноидтар фотосинтездеуші аппаратта орналасады. Хромотрофты  микроорганизмнің көпшілігінде каротиноидтар жасушылық мембранамен ассоциирленеді, онда олар  глюкозидтер мен күрделі эфир түрінде болады. Кейбір микроорганизмдерде, мысалға  Micrococcus  radiodurans  каратиноидтар жасуша қабырғасында локализденген.

 

 

 

 

 

 


           

7 сурет  - Микроорганизмен каротинодтардың биосинтезі

 

     β-ион сақинасы пайда болғанда реакция циклизациясының механизмі.

А-α, β –иондық  сақина пайда болғанда  жалпы ациклдік предшественигі.

 

 

 

Саңырауқұлақтарда осы пигменттердің негізі пулі цитопласмасының липидті глобулалрында орналасқан.

      Фототрофты организмдердің каротиноидтардың екі негізі функциясы іске асырады. Олар қосымша жарық көзін жинайтын пигменттер болып табылады және жасушаларды молекулалық қышқылдармен қышқылданудан қорғайтын протектор қызметін  атқарады.

  Соңғы жылдары экстимальды голофильді бактериялардағы каротиноидтардың рөлін зерттеу жұмыстары жүргізілді.Зерттеу осы микроорганизмдердің "хлорофильсіз" фотосинтез процесін жүргізе алатындығын анықтады. Бұл қорытынды Holobacberium halobium және басқа да экстимальды галофильді бактериялардағы "пурпурлы мембрананың" функциональды мәнінің шешілуі негіз бола алады. "Пурпурлы мембранада" пигмент ақуызды комплекс бар       (бактериородопсин), оның хлороформы болып апокаротиноид ретиналь саналады. (сурет). Бұл комплекстің аталуының себебі, родопсин-жануарлардағы көру пигменті, сондай-ақ құрамында ретиналь бар. Бірақ галобактериядағы жарыққа тәуелдінің рөлі басқа.

 

     

 

 Лизин қалдығымен байланысқан ,ретиналь.

 

Ол жарыққа тәуелді протонды помпаны функционирлейді, бұл транс мембраналы потенциал генерациясын және АТФ синтезін қамтамасыз етеді. Нәтижесінде құрамында бактериородопсині бар галобактериялар жеткілікті жарықта басқа энергия көзі болмаса да өсе алады.

  Жақында родопсин бір жасушалы Chalomydomonas sp. жасыл балдырынан табылды, балдырда ол фототаксиске қатысады екен.

  Кейбір хемотрофты микроорганизмдерде каротиноидтар протекторлы функцияны атқара алады. Олар жасушаны порфиринмен, флавинмен немесе басқа да қосылыстармен жарықтың тұтылуы нәтижесінде болатын бұзылуынан қорғайды. Бірқатар ашытқылардың радиацияларға сезімталдығының төмендігі каротиноидтардың  қатысуына  байланысты. Мицелалы саңырауқұлақтарда да  әртүрлі сезімталдығыбайқалады,  сондай каротиноидтар синтезінің интенсивтілігіне байланысты. Осы мәліметтерге байланысты өсімдіктерге жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде бірқатар қолайсыз факторлардың әсерінен (УК-сәулесі, ионизациялаушы радиация, жарықпен интенсивті сәулелендіру) каротиноидтардың пайда болуының артатындығын көрсетеді.

Хемотрофты микроорганизмдердың каротиноидтарды сонымен қатар оларды озонның зиянды әсерінен сақтай алады. Ортаның  құрамында перикись мол болса, каротиноидтар антиоксиданттар тәрізді әсер етеді., ал төмен болса оттегін тасымалдағыштар функциясын атқарады деген пікірлер  айтылды.  Қос байланысы бар каротиноидтар потенциалды оксигеназалар бола алады деп жорамалданады. Құрамында ксантофиллі бар Corynebacterium glutamicus мутантының бастапқы штаммға қарағанда тыныс алу активтілігінің жоғарырақ екендігі көрсетілді. Blakeslea trispora  саңырауқұлағының тыныс алу интенсивтілігі ортаға апокаротиноидтарды  өсіруді (триспоралды қышқылды қосқанда артады.

  Каротиноидтар фототропизм процесіне қатысады деген пікірлер де айтылған болатын. Мысалыға,  Phycomyces blakeslееanus спорангиофордың жарыққа қарай қозғалуы олардағы β- каротинның бар екендігімен  түсіндіреді. Осы пигменттердің саңырауқұлақтың цитодифференцировкасындағы  рөлінің маңыздылығы анықталды, олар жынысты және жыныссыз репродукция нәтижесінде пайда болатын спора, зигота, аскоспора, яғни  жасуша түзілуіне әкеп соғады. Осы процестердегі каротиноидтардың маңыздылығына келесі факторлар куәландырады. β-каротиннің қышқылдағы полимеризациясы өнім-спораполленин-β-каротиноидтарды синтездей алатын зиготаның  және саңырауқұлақ  аскоспорасының құрамына кіреді. спорополленин сондай-ақ мукоралы саңырауқұлақтардың жыныссыз репродукциясына қатысады және спорангиоспора мен спорангиофордың жасуша қабықшасының құрамына енеді.  β -каротинді синтездемейтін P. blakeslееanus мутанты зигота түзе алмайды. Мукор саңырауқұлағының репродукциясындағы каротиноидтардың ролі 50-60 жылдары B. trispora штамымының әртүрлі жыныстары бірге өсіп жатқан культуральды сүйықтықтан А,В және С триспоралы қышқыл деген атқа ие болған С18 -терпеноидтарды (апокаротиноидтар) бөліп алғанда толығымен дәлелденді. Осы қосылыстардың синтезінде предшественник қызметін β-каротин  атқарады және триспоралы қышқылдардың түзілуі ретиналь арқылы жүреді .

Триспоралы қышқылдар - гормон тәрізді факторлар. Олар мукоралы саңырауқұлақтардың оң (+) және теріс (-) штаммдарында  зигофордың түзілуіне  қатысады, яғни  жынысты процестің бір сатысын реттейді.

Сондықтан триспоралы қышқылдарды сондай-ақ мукор саңырауқұлақтардың  зигогеникалық  жыныс гормоны деп атайды.

Апокаротиноидтар сонымен қатар  өсімдіктердегі бірқатар маңызды процестерді (мысалыға, жапырақтардың өсу процесін реттейтін - гормон, абсцизин- апокаротиноид) ретеу қызметін атқарады.

 

 

  С   Вlakeslеа  trispora триспор қышқылының пайда болуы.

Апокаротиноидтардың маңызы сүтқоректілерде де орасан зор, олардың қалыпты тіршілік етуі үшін А витамині қажет.

Табиғи витамин А1 -спирт (ретинол1) құрамы екі метилбутадиен  қалдығынан тұратын бүйірлі изопреноидты тізбектен және  β -ионды сақинадан тұрады. А-витаминінің предшественнигі болып β-каротин табылады. А-витаминінің түзілуі кезінде осы поленнің тотығуы жануарлар ағзасында екі жолмен жүреді.

1. β -каротин орталық қос байланыс бойымен ыдырайды және каротиндиоксигеназдың қатысуымен ретиналдың екі молекуласын түзеді. (А-витаминінің альдегидті формасы).Соңғысы НАДН2 мен алкогольдегидрогеназаның әсерінен ретинол түзіледі. Содан соң ретинол ферментативті түрде бауырда депонирацияланатын ретинилпальмитатқа этерифицирленеді.

2. Қарында  β -каротин НАДФН2-тәуелді каротиноксигеназаның  қатысуымен орталықтағы қос байланыс бойымен ыдырайды. Сонымен бірге апокаротиналдар  мен тотығудың төмен молекулалық өнімі түзіледі. Апокаротиналдар кейіннен митохондрия мен микросомаларда ферменттердің қатысуы локализденген, өсу функциясында А- витаминінің  биологиялық активтілігіне тән қасиеті бар апокаротинді қышқылға айналады.

 А витамині сүтқоректілер қарынында сіңіріледі, онда эмульгирлену мен мицелло түзілу процесі, сондай-ақ бірқатар биохимиялық процестер жүреді (гидролиз, этерификация, ақуыз комплекстерінің түзілуі).

  А витаминінің түзілуінде субстрат қызметін сондай-ақ басқа да каротиноидтар, мысалыға α-каротин  мен ксантофильдер атқарады. Бұл кезде А витамині β-каротинге қарағанда түзілуі төмен болады. Витамин А адам  және жануарлардың организмінде маңызды рол атқарады. Ең алдымен ол көру процесіне қатысады. А витамині ағзада жетіспеген жағдайда  көздегі көру торының таяқшаларында жарыққа сезімтал пигмент родопсиннің түзілуі жүрмейді. Жарықты қабылдауға сондай-ақ құрамына ретинин мен ретиннен2 кіретін иодопсин мен порфиропсин тәрізді пигменттер қатысады.

  А витаминінің болмауы сілеймелі қабықша, темір , тері жасушасының эпителийінің кератинизацияға ұшырауының себебі болады. А-витаминінің негізгі функциясының бірі-мембрана арқылы метаболиттің өтуін реттеу болып табылады.

Микроорганизмнің  көмегімен  каротиноидтардың  пайда болу  жағдайы

Фототрофты микроорганизмдердің каротиноид синтезі  көбіне оттегінің құрамы мен кейбір органикалық қосылыстардың болуы қарқынды жарыққа байланысты. Мысалыға пурин бактериясынан жарықтың болуының төмен болуынеган және ацетат немесе малат қосылыстардың қатысуынан каротиноидтардың пайда болуы жоғарылайды. Хемотрофты микроорганизмдер фототрофты микроорганизмдерге қарағанда каротиноидтар екіншілік метаболизм өнімі болып саналады. Бірінші фазаның соңында түссіз каротиноидтардың жиналуынан өсуі байқалады, боялған полиендер синтезі негізінде екінші фазада культураның дамуы кезінде жүреді. Сондықтан пигменттің жоғарғы шығымын жасау үшін биомассаның жиналуына бірінші орында жағдай жасау керек, өсуінің өшуінен каротиноидтың қарқынды синтезі басталады, биомасаның пайда болуы үшін культивирлеудің қолайлы жағдайын қажет етеді. Көптеген эукариотты микроорганизмдерде каротиноидтардың пайда болуы морфологиясындағы белгілі өзгеріске байланысты және бірқатар зат алмасу процесінің қарқындылығына байланысты. Саңырауқұлақта каротиноидтар синтезі жасуша қабырғасының жұқаруымен жүреді және цитоплазмада мол мөлшерде нейтралды липидке дейінгі пайда болуынан жүреді. Морфологиясының өзгеруі іс жүзінде қызығушылық тудырады, каротиноидтардың пайда болу сатысында саңырауқұлақ культурасының белгілі көрсеткіші атқарады.

Көптеген микроорганизмдер үшін қоректік ортада азот құрамының төмендеуі С:N қатынасының өзгеруінен каротиниодтің пайда болуға ауысуы іске асырылады. Бірқатар хемотрофтыларда егер көміртегі көзі ретінде глюкоза болса каротиноид синтезі қарқынды жүреді. Көміртегі көзі каротиноидтың шығымын ғана емес және бұл пигменттің құрамын анықтайды. Кейбір ашытқы үшін гексозды қолданғанда пигмент комплексінде β-каротин асып түседі, ал егер көміртегі көзі ретінде глюкур қышқылы болса негізінде пигмент болып торулярдин саналады. Мицелиалы саңырауқұлақ, ашытқы және бірқатар бактериялар, кейбір амин қышқылы (аспарагин, лейцин, глицин т.б.) каротиноидтың қарқынды снтезделуін болдырады. Ашытқыда және актиномицетте аммоний азотының қатысуымен каротиноидтардың біраз мөлшері түзіледі. Неорганикалық элемент темір және марганец, марганецтен бұл процесті ингибирлейді, каротиноид синтезін стимулдейді.

Бірқатар микроорганизмде ортаға витаминді, кейде тиамин және рибофлавин қосумен каротинодтің пайда болуын интенсифицирлейді. Каротиноид синтезі үшін микроэлементте және витаминде тұтынуы ортаға ашытқы суспензиясын қосқанда каротиноид синтезі үшін микроорганизмдерде толығымен қанағаттандырылады. Каротиноидттардың пайда болуына стимулятор есебінде ортаға кейбір беттік активтік қосылысты қосады, олардың ішінде тиімділеуі твин 40 саналады. Каротиноидтың пайда болуына жарықты стимулдеп қоймай фототрофты микроорганизмде және көптеген хемотрофты микроорганизмде, соңында жарық пигменттің шығымына әсер етіп қоймайды, оның құрамына да әсер етеді. Кейбір саңырауқұлақта (Neurospora crassa, Fusarium aquaeductuum) хемотрофты бактерияда (Mycibacterium sp.) жарықтың барлығына байланысты каротиноид пайда болады. Қараңғыда түссіз каротиноид синезделіп қоймайды, кейде фитинде синтезделеді. Көптеген микроорганизмдерде каротиноидтардың пайда болуы үшін молекулярлы оттегі қажет. Ол ксантофилдің пайда болуына қатысады және каротиноид синтезі үшін. Қарқынды каротиноид синтезі көптеген микроорганизмдерде өсу үшін оптималды температурада, кейбір (мысалы Sarcina flava, Micrococcus radiodurans) төмен температурада активті пигменттің активті жиналуы болады.

 

Продуценттер және каротиноидтарды өндірісте алу

 

Каротиноидтарды  химиялық синтез көмегімен және  табиғи көздері -өсімдіктер мен микроорганизмдерден бөліп алады. Химиялық  жолмен β-каротин, А витаминін, β -апо-8-каротиналь және бір қатар басқа да  каротиноидтардың синтезделуі зауыттың масшабында іске асырылады. Каротиноидтың алудың дәстүрлі тағы да бір алынатын көзі болып,  кейбір өсімдіктер (сәбіз, асқабақ, шөп, шиповник, облепиха және т.б.) саналады.

Сонымен  қатар осы мақсатта мецилиалы саңырауқұлақтар мен ашытқылар да  кеңінен қолданылып  келеді.  Каротиноидтар продуцент ретінде бактериялар мен балдырлар да қызығушылық тудыруады.

Сонымен, ішінде болашақта ең тиімдісі  фототрофты бактериялар болып саналады, мұнда қарқынды жарықтың әсерінен каротиноидтардың шығымын реттеуге болады. Каротиноидтарға  бай пурпурлы бактериялар биомассасы Жапонда қоспа ретінде тауық рационына қосылады, ол жұмыртқа сары уызының түсінің қанық болуын тудырады.  Каротиноидтарды сондай-ақ біраз мөлшерде кейбір балдырлардан (мысалға, Spongiocuccus excentricum,  Chiorela sp) алады.

Хемотрофтардың ішінен каротиноидтарды алуда  Rhodotorula gracilis,  R.rudra  Rhodasporidium  diobavatum ашытқысы қолданылады, сондай-ақ актиномицеттер (Act. chrestomycetes Var., аurantiodeus Act., сhrysomalius var. carotinoides), микробактериялар  (Mycobacterium phlei, M. carotenum), саңырауқұлақтар (Mucoraceae Dacrymycetaceae  және т.б.)  қолданылады.  Зеаксантин  пигментін синтездейтін Flavobacterium штамы қызығушылық тудырады,  әзірге бұл пигмент  химиялық синтездеу жолмен алынбайды.

 β-каротиннің продуценті болып, осы пигментті  өндірісте алуда кеңінен қолданылатын Blaraslea trispora және Choаnphora conjuncta  гетероталды мукор саңырауқұлақтары саналады. Арнай дайындалған  ортада осы саңырауқұлақтардың әртүрлі жыныстыларын бірге культивирлеуде каротин шығымын  3 - 4г  шамамен құрайды.

  β-каротинді  В.trispora  көмегімен алу үшін құрамы күрделі орта қолданылады, мысалға құрамында өсімдік майы, керосин, беттік активті заттары мен кейбір арнайы стимуляторлары бар жүгері-соялы орта. Соңғы жылдары  экономика жағынан үнемдеу мақсатында,  β-каротин алу үшін қалдықтың екіншілік өнімі – жүгері экстрактын және гидрол қолданылады.

Каротин синтезінің стимуляторы ретінде β-ионын қолданады, оны арзанырақ цитрусты пульпа мен цитрусты мелассамен алмастыруға  болады. В.trispora –да каротиногенез активаторы ретінде сонымен қатар, α-пирролидон, сукцинимид, нембутил мен изониазид бола алады. Осы стимуляторрды,  продуцент культурасына биомассаның қарқынды көбеюінен соң қосады.

  В.trispora  саңырауқұлағын қолдану арқылы β-каротинді  алу процесі көпсатылы. Осы  әдістің біріне сәйкес бірінші оң (-) және теріс (+) саңырауқұлақ штамын  өсіріп алады. Келесі саты – жеткілікті интенсивті аэрациялау мен 26°С-та әр түрлі жынысты  штамды  ферменттерде бірге өсіреді. Өсірудің  келесі үшінші сатысы – үлкен  ферментерге В.trispora-ның аралас культурасын салу және 6-7 тәулік бойы сондай температура мен аэрацияда инкубациялау.   

 Тиісті стимуляторларды қолдану арқылы  β-каротиннің шығымын арттырып қана қоймай,  В.trispora-дағы каротиноидтардың құрамын да өзгертуге болады.

Кейбір пиридин туындыларының әсерінен (2-аминорипидин, 4- аминопиридин)

 ликопин пигменті асып  түсетін β-каротиннің орнына, В.trispora синтезделетін оның шығымы барлық каротиноидтан  60%   астамын құрайды.  4-аминопиридинді ликопинмен бірге қосқанда γ-каротин  түзіледі, ал екі каротиноидта әр түрлі мөлшерде синтезделеді. Осылайша,  В.trispora      тәжірибе  жүзінде қолданудың қызықтығы  тек оның         β-каротин продуценттерінің ең активтілерінің бірі екендігін ғана емес, сондай-ақ осы ағзаның көмегімен басқа да каротиноидтарды (γ-каротин, ликопин, α-каротин, β-зеакаротин) алуға болатындығында.

 Микробиолоиялық жолмен алынған каротиноидтардың бағасын төмендетуге бағытталған зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Мысалға,      В.trispora каротиноидтар синтезін егерде  ортада көміртегі көзі целлобиоза болса, жеті есеге жуық өсетіндігі көрсетіледі. Өндірісті арзандату  мақсатында  целлюлозды  материалдар өндірісінің қалдықтарын  қолдануға  болады. Мұндай орталарда В.trispora β-каротиннен бөлек тәжірибелік маңызы зор фермент β-глюкозидазаны  синтездейді. Бір  мезгілде екі бағалы өнімін алу, β-каротин өндірісін  айтарлықтай  арзандатады.  Тәжірибе қолдануда сондай-ақ Rhodasporidium  diobavatum ашытқысының  мутанты ұсынылды. Берілген штамм негізінде каратиноид құрайтын ақуыз препараты алынғын.  Сондай-ақ активтілігі  жоғары  Mycobacterium rubrum  мутантының көмегімен каротин құрайтын препаратты алу әдісі табылды; препараттың құрамында α, β, γ-каротиноидтар, ликопин және ксантофиллдер (лютеин, торулин және т.б.) бар. Ксантофилдерді алу  үшін Dacrymyces deliguescens  саңырауқұлағы қолданады, оны құрамында глюкозасы, глицерин және жүгері экстракты  бар ортада интенсивті сәулелендіруде  культивирлейді. Мұндай жағдайда ксантофилл шығымы  1л ортада  40мг-ға   жуықты   құрайды.

 

Каротиноидтардың  халық шаруашлығында қоланылуы

 

Каратиноидтар ауыл шаруашылығында, медицинада  және тамақ өндірісінде кеңінен қолданылады. β-каротинд ең басты тамақ өндірісінде қолданылады, сондай-ақ  дәрі-дәрмек дайындауда  және косметикалық заттарды  дайындауда  қолданылады. β-каротин мен ликопин тамақ өндірісінде пигмент заттар немесе бояғыш  заттар ретінде  қолданылады. Әсіресе осы пигменттердің, негізінен ликопиннің  натрий нитратын  алмастыра алатын  шұжық дайындау өндірісінде  маңызы зор.  Бояғыш  зат ретінде  сондай-ақ  лединциге, азықтық пастаға, кекстерге  және  тағы басқа  кондитерлік  өнімдерге сәбіз сары түс беретін β-апо-8-каротиналь қолданылады.  Көптеген елдерде β-каротинді қысқы  уақыт кезінде  түсі ағармас үшін сары майға бояу   ретінде қолданады.  Майды  30°С дейін қыздырады да сәбіз сығындысын немесе β-каротинді, осындай температурада  майды  жақсылап ерітіп қосады. Италияда каротиноидты макарон  өніміне қосатыны ертеден келе жатқан  дәстүрлі әдісі. β-каротин мен β-апо-8-каротинальды сонымен  қатар  ірімшік пен жеміс-жидек пастасына  қосады. Дәл осы  каротиниодтарды  жұмыртқаның  сары уызын бояуға қолданады. (β-апо-8-каротинальды, тауықтардың азықтық рационалына қосады).Каратиноид – бояғыштарды көбінесе аскарбин қышқылымен бірге пайдаланады, бұл пигменттердің жоғары  тұрақтылығын қамтамассыз етеді. Каратиноидтар майда  жақсы ерітедінемесе сулыдисперсті формада дайындайды:  мұндай формада пигменттерді микрокапсулаға енгізеді (кароиноидтарды  сақтаудың ең ыңғайлы формасы).

 Соңғы жылдары  β-каротин мен басқа да каротиноидтарды іс-жүзінде қолданудың жаңа жолдары табылды. Сонымен, В.trispora алынатын  каротиноид құрайтын биомассаны тауық рационына  қосқанда әр құстың  өмір сүру тіршілігі мен ет сапасын жоғарылатады. Сондай-ақ β-каротинді тамаққа қосқанда жануарларда көбею функциясы да, тамақта А витамині  болмаған  жағдайда да жақсарады. Сүт беретін малдардың,жануарлардың көбеюіне азықтық рациондағы А витаминін  β-каротинмен толық алмастыру қолайлы әсер етеді.

 β-каротиннің УФ-сәулесімен  немесе диметилбенз(а)антраценмен  индуцирленетін тері ракының дамуына терапевтикалық  эффект  келтіретіндігі туралы мәліметтер қызығушылық  тудырады. Басқа да каротиноидта – кантаксантин де, полиен фитоин де УФ-сәулесімен индуцирленген тері рагына қарсы активтілігі бар екендігі анықталған.

 Соңғы жылдары  клиникалық іс-тәжірибенің тұтынуына  байланысты А витамині  қызық тудыра  бастады және ретинон деген атқа ие болған оның туындысымен.    Ретинонды  керотинизацияпроцесі бұзылған кезде қолданады сондай- ақ  кейбір рак ауруларына қарсы емдік ретінде қолданады. Негізінде бұл ұсыныста  ретинон  иммундық жүйеге,  ұлпаның дифференциациясына ісіктің өсуіне  әсер ететін қабілеті бар.А витамині және оның туындылары прелейкемикалық синдромға емдік зат ретінде тиімді әсер етеді.

Апокаротиноидты ауыл шаруашылығында қолдану бойынша зеттеулер жасалуда. Апокаротиноидтарды  стимулятор ретінде қолдану туралы алынған  нәтижелері оң. Мысалыға триспорлы қышқылы  кейбір бұршақ тұқымдас өсімдіктің  дәнінің өсуіне   стимулятор ретінде қолдануға болатыны көрсетілген.  Бұл факторларда   апокаротиноидты зерттеуде болашағы мол екендігі  және бұл қосылыстарды медицинада және ауыл шаруашылығында кеңінен қолдануға мүмкіндігі бар екендігі  көрсетілген. 

 

Гибберилиндер

 

Гибберилиндер гормональды табиғаттың физиологиялық активті қосылыстары, өсімдіктердің өсуін реттеуші топ. Олар жоғары өсімдіктермен сонымен қатар, микроорганизмдермен синтезделеді. Гибберилиннің біраз түрлері тек қана микроорганизмдерден немесе тек қана жоғары өсімдіктерден табылады. Алайда, гибберилиндердің осы түріне және басқа түріне жататын организмдер сипатталған.

Көп жақты және өте жоғары физиологиялық активті гибберилиндер  жоғары өсімдіктерге қарағанда, осы метоболитке үлкен қызығушылық туғызады. Гибберилинмен өңделіп өскен  өсімдіктер – гиберрилин препаратының ең бір эффективті әсері екені анық. Осы эфектінің цитологиялық негізгі қорытындысы өсімдіктердің жасушасының бөлінуінің тездеуі немесе олардың созылуының тездеуі.

Экзогенді гибберилиндер шөп тектес өсімдіктердің, ағаш өсімдіктердің  өсуін стимулдейді, бірақ шөп тектес  реакция күштірек көрсетілген.

Метоаболиттік порцесте гибберилин маңызды роль атқарады,  өсімдіктердің гүлденуіне өсуіне себепші болды. Өсімдіктің сан алуан  морфофизиологиялық реакциясы, гибберилиндердің  әрекетіне жауап

беретіні бақылады, шын мәнісінде біріншілік болып табылмайды және өзге факторлардың  үлкен саны мен гибберилиндердің  бір бірімен әрекеттесуі, сонымен қатар өсімдіктердің эндогендік реттеуішісі.

Өндірісте гиббериленді алу саңырауқұлақтарды культирациялау арқылы іске асырылады аскомецетке қатысты көбнесе Gibberella fujikuri  (конидиалдық сатыда-Fusarium moniliforme). Гиббирилиндер культуральды сұйықтықтың фильтратынан бөлініп алынады

Қазіргі кезде    жалпы сипатталған елуге жуық қосылыстар гибберилин атымен біріктірілген.

Химиялық табиғатына қарай олардың барлығы тетрациклді карбондық қышқыл дитерпенге жатады  .

Гибберелинді  теңестіру мен бөліну өлшемі бойынша әрбір жаңа гибберелинге берілетін реттік номер А белгісінің оң жақ шетіндегі төменгі жағындағы сандармен белгіленеді.

Көміртегі атомтдарының санына қарай гибберелиндерді екі топқа бөледі. Мұның біреуіне көміртегінің 20 атомы бар қосылыстар  жатады. Бұл шын мәнісінде дитерпендер, олардың молекулаларында көміртегі атомының саны кемінде бес. Басқа топқа  С 19- көміртегі қосылыстар , өзінің биосинтетикалық тегіне қарай  С 20 туындысына тиісті.

Гибберелиндердің арасындағы негізгі структуралық айырмашылық сақинадағы орын ауыстырғыштар сипатымен анықталады. Ал,  - гибберелиндер  жағдайда лактондық топтауды құрайды

    Энт-гибберелинді гипотетикалық  көмірсутекті туындысы гибберелиннің структурасы  болып  қаралады, олардағы атомдардың саны осындай басқа  циклдік дитерпендерде үйлесуде.

 Кеңінен  таралған және  ең бір ерекше физиологиялық активті гибберелин  қосылысы болып табылады. Олар гибберелинді қышқыл деген атпен алған.  гибберелин - түссіз,  ұшқыш зат, көптеген спирттерде , кетондарда және күрделі әфирлерде жақсы ериді, суда жақсы ерімейді.  гибберелині -   коммерциялық препаратаның негізгі құрамды бөлігі. Кеңінен  таралған және  ең бір ерекше физиологиялық активті гибберелин  қосылысы болып табылады.

 

 

   (Ғ)Саңырауқұлақты және өсімдік текті(Р) гибберилиндердің құрлысы

 

 

              

 

Гибберелиннің биосинтезі кезінде  Fusarium monilitorme  культурасының  компоненті  басқа туындыдан  асып түседі. Гибберелиннің үлкен бөлігінде тетрациклдік ядро тұрақты алмастырғыштардың  қатарын алып жүреді: бұл  жағдайда С-7-карбоксильді топ; С-17-кәдімгі экзометиленді  байланыс; С-18-көп жағдайда -топ;  ал  және  қоспағанда; С-19 да 19-10 δ-лактон немесе карбоксильді топ пайда болады.

F.monilitorme   көмегімен гибберелинді алу микробиологиялық синтездеудің   типтік қосфазалы порцесі деп қарастырылады, осы кезде алғашында биомассаның қарқынды жиналуы, содан кейін өнімнің түзілуі жүреді. Басты шарт, культураның жоғары өнімділігін қамтамасыз ету, азоттың қайнар көзінің әлсіреуі көміртек қосылысының жоғары деңгейде сақталған ортасы деп санаған жөн.

Түптік жағдайда  пордуцентті культувирлеу кезінде азоттың қайнар көзі ретінде виноқышқылды аммоний тұзы (0,7%) және әсіресе сая ұны (3%) оң эффект береді. Басқа қосылыстардан – сахароза немесе глюкоза (4-6%). Компоненттер болатын аталатын  ортада, гибберелиннің концентрациясы 200 мг/л-ге жетеді.

Технологиялық  шешім,  көміртектің  мол мөлшерін  қамтамасыз ету үшін  продуцетті сапалы ортада өсіру мүмкін, содан кейін құрамы бойынша балансталмаған азот бойынша лимиттелмеген  ортаға  биоммасын тасылдау.

Сондай-ақ, культивирлеу барысында көмірсудың қайнар көзін  бөлшектеп қосу болуы мүмкін, мұндай жағдайда  оның концентрациясын 1-4%-тен жоғарылатпау керек. Бұл жағдайда  периодтық, сонымен қатар үздіксіз  процес  қолданылады .Бұл әдіс синтездің жойылуын болдырмайды. Көмірсудан басқа, көміртегінің қайнар көзі ретінде басқа, майлар (жир), масла ұсынылды, оны бір сатылы порцесс жүргізу кезінде  қолдануға болады.

Іс жүзінде  ерімегіштердің арқасында  майлар (жир, масла) жәймен продцентті ассимилирлейді және  гибберелиннің синтезіне қажетті өнімді фаза мөлшерінде сақталады.

Лиметте азотты  орта кейде мицелия биомассасының артуы байқалады.  Анализ көрсеткендей, полисахаридтер мен майлардың мицелияда жиналуымен, клеткада құрамы жоғары болады бұл синтездеу жолымен  жүреді. Гибберелиннің биосинтезі порцесінің өзіндік ерекшелігі – рН ортасының мәні төмен (3,0-4,5) болуы, осы кезде пайда болады.    Аэрациялау, араластыру режимі және   технологиялық порцестің жүргізілетін бөлшектері құрал-жабдық дәрежесіне байланысты,    аэрациялау және  араластырғыш  құралдардың құрылысына, орта құрамына байланысты, әсіресе продуцентіне.

 

 

 

 Коа ацетоацетилден  геранилгеранилпирофосфат алу биосинтезінің  жолы

 

 

                                   Жалғасы

 

 

 

Гибберелинің молекуласының биогенезі, қазіргі кезде жеткілікті тереңірек зерттелген. Басқа және көптеген микробты матаболиттер, гибберелиндер, құрлысы жағынан күрделі болғанына қарамастан, ацетат бірлік деп аталатын немесе бірнеше  құрылымдары қарапайымнан  құралады. Соңғылары липид биосинтезіне қатысады, каротинондтар және бірқатар басқа өнімдерді  екіншілік  метаболиттерге жатқызу қабылданған.

Гибберелиндердің  пайда болуы жеке жағдайда  терепеннің синтезінен ұсынылады.  Әдебиетте оны мевалон қышқылын синтездеу арқылы  алады. Белгілі сатыға дейін,  каротинді және терпенді биогенез жолы біркелкі. Синтез үшін бастапқысы болып  ацетил-КоА саналады. Өсу тізбегі   карбоксильді топпен ацетил-КоА  басталады және  олар тізбектеле екі көміртегі атомына ұлғаяды.  Әрбір  келесі  екі көміртегі атомы  (немесе ацетил қалдық) малонил-КоА-дан басталады. Көміртегі атомы реакциясы  барысында  бос карбоксильді топқа жататын  түрде жоғалады. Ацетил-КоА  электрофильді формада  осы реакцияға түседі, ал малонил-КоА нуклеофилді  демек,  электрофильді  шабыуылда орны болады: 


 

 

Ацетоацетил-КоА  

 

Олай болса,  бос гидроксильді топ әрбір жаңа  қалдық малонил-КоА   ацетил-КоА карбоксильдің өсуші  орнын басады. Нәтижесінде декарбоксилдеудің  соңғы  тобында активтіліктің кері зарядының  болуы.

  Ацетоацетил-КоА активтілігіне байлансты оксиметилглутарил-КоА синтетазы кезінде ацетаттың бірлігі қосылады, нәтижеде 3-гидрокси-3-метилглутарил-КоА пайда болады. Соңғы нәтижесінде НАО-ның тәуелді ферментативті тотықсыздану  мевалон қышқылда пайда болады (3,5—диокси 3-метильвалеринді қышқыл). Мевальдинді қышқыл бос формада шығарылмайтын аралық азық болып есептеледі. Тотығу іс жүзінде кері айналмайтын реакция. Мевалонды қышқыл әдетте (тікелей және арнайы) изопренді  туындының тікелей және арнайы предшественник  ретінде қарастырылады. Әрмен қарай биогенез тізбегінде мевалонды қышқыл АТФ фосфорлирлеуіне ұшырайды, үш топта жүреді.Біріншісінде  5-фосфомевалонды қышқылы пайда болады, одан кейін 5-пирофосфамевалонды қышқыл пайда болады.Үшінші реакция фосфорлау декарбоксилдеумен жүреді, нәтижесінде изопентенилпирофосфат пайда болады. Соңғысы 31,- диметилаллилпирофосфат изомереляцмяға ұшырайды. Диметилаллилпирофосфаттың нуклеофильді шабуылда изопентенилпирофосфатта болып  құрамында 10 көміртегі атомы бар геранилпирофосфат түзіледі.

Келесі трансфераза (синтетазды) реакциялар фарнезилпирофосфат қосылысының түзілуіне әкеледі, ол 16 көміртегі атомынан құралаған және бірінші қайтарда 20 көмірсутегі атомы геранилгеранилпирофосфатпен  ациклді дитерпен байланысады.

 Келесі синтез сатылары, гиббереллиннің бітуіне жеткізуші, алдыңғыларға қарағанда аз зерттелген. Белгісіз кейбір ферменттер, болып жатқан  реакцияларға жауапты. Барлық аралық қосылыстар түгелімен теңестрілуі мүмкін. Бірақ та порцестің жалпы өтуі түсінікті.

 

 

 

      8 сурет - Гиббереллин биосинтезі:

 

І - лабадиеополпирофосфат; ІІ - пимарадиум; ІІІ - каурен; ІV -  каурен;  қышқылы; V - -гидроксикаурен қышқылы; VІ - гибберелин ;VІІІ  гибберелин;ІХ-гибберелин;Х-гиббереллин қышқылы(гибберел)

 

Культурадағы гибберелинндердің сандық құрамын анықтау үшін биологиялық және физико-химиялық әдістер қолданылады. Биологиялық әдіс негізінде гиббереллиндердің қабілеті жоғары сатыдағы өсімдіктердің түрлі физиологиялық порцестерін стимулдеуші.

Культуралды сұйықтағы гиббереллиннің сандық анализі фотометриялық әдіспен жүргізеді, бұл бірқатар жағдайларда бірге жүретін қосылыстарды алдын ала болуын талап етеді, бұл нәтижелерді айналдырады.

Жеке гиббереллинде жұқа қабаты хроматография әдісі сандық анализ жасау барысында  жүргізіледі.

 

3 Алкалоидтарды микробиологиялық жолмен алу

 

Алкалоидтар – азот құрайтын заттардың үлкен тобы, көбісінің құрылысы күрделі және адам  организміне физиологиялық әсер ететін өзінің негізгі сипаты бар.

Жазылған алкалоидтардың көбісі жоғарғы өсімдіктерден алынады. Алкалоидтардың микроорганизмдері тек енді ғана зерттеліп  анықтай басталды. Бірақта, споралы алкалоидтар ертеден белгілі. Споралы саңырауқұлақтардың формасының бірі Claviceps кейбір басқа дәнде және қара бидайда паразиттеледі.

Саңырауқұлақтардың дамуының толық циклі үш тізбектелген циклден жүреді:

1.               конидиальды (сфацеля);

2.               склероциттің пайда болуы;

3.               склероцияның өсуі.

Алкалоидтар биосинтезі склероция пайда болу сатысында жүреді.

Claviceps саңырауқұлағының шамамен 50 түрі белгілі, сол аталған өсімдіктің түрінен алынған олар сонда өседі. Claviceps әртүрлі өкілінен шамамен 40 шақты алкалоид бөлінген. Споралы алкалоидтар индольды қосылыс болып саналады, негізінде оның құрылысы тетрациклді жүйеде эрголин сақинасында болады:

                                     

                   

 

           

               Лизергин қышқылы

 

Споралы алкалоидтарды негізінде екі топқа бөледі. Біріншіге қосылыс  кіреді, лизергин және изолизергин  қышқыл туындылары кіреді, екіншіге – клавин типті алкалоидтар кіреді.

Бірінші топты пептидті алкалоидтарға  және лизергинді қышқылдың қарапайым туындысы, сондай-ақ амид лизергинді қышқылы α-оксиэтиламид лизергинді қышқылдар, эргометрин болып бөлінеді. Барлық белгілі эргоалкалоидтар екі формада кездеседі: теріс айналушы, оңға айналушы. Теріс айналушы алкалоидтар, физиологиялық активті лизергинді қышқылдың негізінде жатады.

 Ұзақ уақыт бойы клавинді және пептидті алкалоидтар өмір сүруге қабылеті Claviceps өнімі болып саналады. Қазіргі кезде Aspergillus,

Penicillum туысына жататын және басқа да саңырауқұлақтың ішіндегі индольды алкалоидтың продуценті екені белгілі.

 Споралы алкалоидтар күшті формакологиялық әсер етеді. Осы қабілетінің арқасында  тегіс жалпақ мускулатураның қысқаруын болдырады, сондай-ақ эргоалкалоидтар, эргометрин және эрготамин гинекологияда кеңінен  қолданылады.

 

              

  

 

 

 

     

 

Бірқатар алкалоидтар мигренді емдеуде қолданылады, гипертонияға қарсы емдеуде қолданылады. Клавинді алкалоид агроклавин лактацияны ингибирлейді. Микробиологиялық синтездеу жолымен және келесі химиялық модификациялаумен алынады (ЛСД) N, N – диэтил – D – лизергинамид галлюциногенді қасиеті бар екені осы топқа жататын  . Claviceps көп түрінде өсімдіктің паразитизмінде тек алкалоид пайда болады,  бұл қабілеті сапрофитті өмір сүру жағдайында кейбір түрлері пайда болады. Қазіргі кезде Claviceps туысының продуцентіне беттік және түптік культивирлеу әдісі қолданылады. Түптік споралық культуралардан тек жоғарғы осмостық қысымда алкалоидтар пайда болады.

Эргоалкалоид синтезіне әсер етуші факторға жалпы сипаттама, осы уақытқа шейін анықталмаған, себебі штамм – продуценті бір – бірінен азғана айырмашылығынан болып отыр.

Claviceps purpured алкалоид продуцирлеуші штамының біреуінен  цитоморфологиясын оқығанда культура гетерокарионды, конидий бермейтінін көрсетті. Басқа гетерокарионды штамм, эргоалкалоид продуцирлеуші спора түзуге қабілетті. Қазіргі кезде тек гетерокариондардың Claviceps түрі культурада алкалоид синтезін қамтамасыз ететіні туралы кеңінен таралған, гетерокарионың жеке ядросында мутантты аллелей әсерінің арқасында болады.

Конидийдің және мицелийдің егіс материалы ретінде қолданудың жарамдылығына тексеру жүргізілді. Тек мицелияны қолданғанда оң шешімді алды: эргоалкалоид синтезінде конидийді еккенде байқалмады.

Бұл фактіде гетерокарионның көрсетілген ролі бекітілгені анық. Соңғысында конидий болған жоқ.Claviceps purpurа штаммы алкалоид продуцирлеуші жартылай морфты. Қайта егуде ол тығыз ортада продуцирлеуші және продуцирлеуші емес вариантында тез арада ыдырағаны байқалады. Визуалды варианттар бояу кезінде ажыратылады. Колонналар сұр болып байқалады.

 

   

      

       9 – сурет. Эрготамин биосинтезінің сызба-нұсқасы

 

 

Егіс материалының әртүрлі бөлігінде әртүрлі продуцирлеуші қабілеті бар екені немесе оның толық жоқ екені байқалады. Claviceps purpura түптік культурасы синтетикалық ортада эргоалкалоид синтезінде гифтер және жасушаның екі типін құрауы мүмкін: конидий және хламидоспоралар.

Конидийдің бір ғана ядросы болады, вакуолі үлкен және майды қосқанда дәнді цитоплазмасы үшін сипатталған. Культураның өсуі барысында вегетативті мицелия пайда болуымен олар өседі.

Хламидоспоралар конидийге қарағанда гомогенді цитоплазмасы болады, оларда вакуолі жоқ, бірнеше майлар қатысады. Хламиодспоралар гантелді формасы болады және екі ядросы болады. Хламидоспоралар терминальды гифальді жасушадан пайда болады. Олардың саны культивирлеу барысында басында алкалоид қарқынды синтездегеннен максималды деңгейге дейін өседі және барлық синтездеу барысында сақталады.

Алкалоидты продуцирлеуші споралы штамм липидтің көп санын жинауға қабілетті. Алкалоидты синтездеуін жасуша хламидосора ультра құрылысын зерттегенде органеллді топ, оның диаметрі 031-1,0мкмк. Май тамшымен қоршалған және мембранамен шектелген. Органелдер өзіне майды сорбирлейді, нәтижесінде липид сорбирлеуші атқа ие болған. Алкалоид синтезіне олардың қатынасы бар екені жобалайды. Культураның өсу мен зат алмасу заңдылығы жатады және жалпы сипаттамаға ие эргоалкалоид синтезіне қатысты. Біріншілік метаболит үшін қолайлы  культивирлеу жағдайы белгілі екіншілік метаболит үшін жарамайды, олар эргоалкалоид санына жатады.

Алкалоидтың биосинтезі үшін культураның өсуі қолайлы, бұл  байқалғандар тек үш продуцентке қатысты,  алкалоид синтезі және культураның өсуі бір уақытта жүреді.  Мұндай нәтижелер культивирлеудің соңында алкалоидтың синтезделгені байқалмады.

 Аргоалкалоид үшін көміртегінің жақсы көзі болып янтарь қышқылы мен маннит саналады. Азот көзі болып – аммоний тұзы, бірақ көптеген штамм үшін Claviceps штаммы үшін азот көзі болып ашытқы экстракты саналады. Фосфат концентрациясын тәжірбиелік жолмен таңдап алады, өйткені культураның өсуін қолдайды.

Фенолмен екіншілік метаболизм үшін. Фосфаттар метаболизмге әртүрлі эффект көрсетеді. Бірақта,  ең бастысы АТФ синтезінде фосфаттың әсерін анықтаумен қорытындыланады.

 Жасушада АФТ концентрациясының ұлғаюы белгілі және алкалоид синтезі үшін қолайлы қолдану деңгейі төмендейді. Көптеген Claviceps штамында алкалоидтың шығымын жоғарылату үшін ортаға триптофан қосады. Шығымының жоғары болуы ферментация процесінің басында триптофан қосқаннан, демек алкалоидтың синтезі басталардан бұрын. Егер саңырауқұлақтың өсуінің алғашқы фазасында триптофанның қатысуымен жүрсе, мицелий алкалоидты активті синтездейді. Биогенез бастапқы эргоалкалоидтың құрылысы Claviceps туысынан эргоалкалоид продуценттен 4-диметилаллилтриптофан алдымен бір уақытта екі бағытта жүреді: триптофан синтезі және диметилаллилпирофосфата.

 

        

 

4-диметилаллилтриптофан молекуласының синтезі активті диметил-аллилпирфосфаттриптофандиметилаллилпирофосфат триптофанға тасымалдаушының арқасында жүреді . Диметилаллилпирофосфат синтезі каротиноид биосинтезі сияқты іске асырылады, демек, мевалон қышқылы арқылы және оның фосфорлы эфирлері. Бірақ мевалон қышқылы эргоалкалоид пайда болуда лимиттеуші фактор болып саналмайды. Эргоалкалоид синтезі продуценттің клеткасының ішінде жүреді. Оның метаболиттік қоры триптофан құрамы жоғарғы мәнге ие. Триптофан ортадан клеткаға келіп түседі немесе продуцентті синтездейді. Триптофан синтезі кері байланыс принципі бойынша бақыланады.

Триптофанның жасуша ішіндегі пулінің екі периоды болады эргоалкалоид  биосинтезінің өсу периодында.Триптофан реттеуші функция қызметін атқарады.

Эргоалкалоид микроорганизмінен басқа да алкалоидтарды синтездеуге қабілеті бар, химиялық табиғаты бойыншаажыратылады. Бірінші орында хинолин туындысының санына жататын қосылысты айтуға болады. Бактерияның Pseudomonas туысының әртүрлі культурасынан псевда – алкалоидты алуға болады. Құрылысы бойынша олар 2-н-алкил және 2-н-алкенил туындысы 4-оксихинолин болып табылады. Penicillium viridicalum саңырауқұлақ культурасы басқа хинолин – виридикатин туындысын синтездейді.

 

Нуклеотидтер

 

Нуклеотидті микробиологиялық синтездеу. Жасанды тамақ өндірісінде тамақтың дәмін жақсартатын қоспа ретінде нуклеотид қолданылады. Нуклеотидтер емдік препарат ретінде қолданылады. Лабороториялық биохимиялық практикада кеңінен қолданылады АТФ синтезі. (АДФ) аденозинитрифосфат және (АТФ) аденозинтрифосфат алуда микроорганизм культурасы адепинді фосфорилирлеу реакциясына негізделіп іске асырылған. Brevibacterium ammoniagenes АТСС 6872 бактериясы биотин, магния, кальция, фосфор тұзы, мочевина, ашытқы экстракты, глюкозаның жоғарғы концентрациясын құрайтын ортада өсіріледі. Культивирлеу барысында ортаға аденозин қосады, аденил қышқылы пайда болғанша ферментативті фосфорирлеуге ұшырайды. АТФ синтездеу ортаға аденин қосады. Процесс аэробты ферментацияда жүреді. Продуцент болып Brevibacterium ammoniagenes және Corynebacterium атқарады. Бұл жағдайда глюкозаның үлкен концентрациясы ортада болады.

 

7 ДӘРІС  АМИНҚЫШҚЫЛДАРЫ

 

Дәрісті  жүргізу формасы: лекция – конференция

 

Аминқышқылдары

 

 Аминқышқылдар – бір  немесе  бірнеше  амин  қышқылдарынан  тұратын   карбонды қышқылдар, олар табиғатта кең таралған. Олар табиғи ақуыздардың  құрылымдық элементі   болып   табылады.  Аминқышқылдарының  жалпы  формуласы  RCH (NH2) COOH ( пролин  мен оксипролиннен  басқа) .

   Ақуыз құрамына кіретін 20 аминқышқылдарының   сегізі   адам  мен  жануар  ағзасында синтезделе алмайды, сондықтан оларды алмастырылмайтын аминқышқылдары  деп  атайды.  Оған фенилаланин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин,   триптофан  және  валин кіреді. Адам және жануарлар   организіміндегі   зат алмасу процесі тек алмастырылмайтын  аминқышқылдарының жеткілікті мөлшерде және белгілі бір арақатынаста болғанда ғана жүреді. Алмастырылмайтын аминқышқылдарының біреуінің    жетіспеуі    ағзадағы зат алмасу процесінің күрделі бұзылуына әкеп соқтырады, сөйтіп ағзаның өсуі мен дамуы  баяулайды.

   Тағамның құндылығын   жоғарылату  үшін   тағам   өнімдерін   алмастырылмайтын аминқышқылдармен байыту қажет. Жануарлар рационына жетіспейтін   аминқышқылдарын 10 ℅ мөлшерінде енгізсе азықтық ақуыздың бағалылығын 2  есе  жоғарылайды. Қазіргі уақытта азықты байытуға көптеген елдерде лизинді кеңінен қолданады.

   Ауылшаруашылығынан басқа аминқышқылдарын ең басты тамақ өнеркәсібі қажет етеді. Аминқышқылдары азықтық өсімдік өнімдерінің қоректік бағалылығын жоғарылататын байытушы ретінде қолданылуы мүмкін, сонымен қатар приправа ретінде қолданылуы мүмкін, өйткені ол белгілі бір дәмдік   қасиеттерге ие және өнімге белгілі бір аромат пен дәм бере  алады. Аминқышқылдары   және оның  өнімдері  беттік – активті заттар мен полимерлер синтезінде, моторлық жылытқыштарға қосымша ретінде,    электрохимияда, медицинада және т.б.жерлерде қолданылуы мүмкін.

   Аминқышқылдарының мәні мен перспективтілігіне   қарамастан, өндірістің  көптеген   салалары оларды  кеңінен  қолданылуын  аз көлемді  өндіріс екенін және бағасы жоғары болуымен шектеледі.

   Қазіргі уақытта аминқышқылдарын алудың 3 әдісі бар: табиғи ақуыздардың гидролизаттарынан бөліп алу , химиялық синтез және микробиологиялық синтез.

Табиғи ақуыз гидролизін қышқылмен, сілтімен немесе  фермент  көмегімен жүргізуге   болады. Бірақ бастапқы шикізатты ( ет өндірісінің қалдықтары, жұмыртқа ақуызы, сүт казейні және  т.б.)  қымбаттығы мен   тапшылығы, сонымен   қатар   аминқышқылдарының бөлінуі  мен  тазалануының қиындығы – бұл  әдісті кең   қолдануға мүмкіндік бермейді.

   Аминқышқылдарының химиялық синтезіне  D  және L  формасының  рацемикалық қсспасы түзіледі, оны бөлу  өте  қиын.  Биологиялық   активті  L және D-аминқышқылдары адам және жануарлардың ағзасында сіңірілмейді. Синтетикалық  аминқышқылдарының және оның өнімдерінің халық  шаруашылығының   әртүрлі   салаларында кең қолданылуы аминқышқылдары синтезі мен экономикалық жағынан тиімді  технологиясын құрғанда ғана  оның рацемикалық   қоспасын   бөлу мүмкін.

  Аминқышқылдарын   микроорганизмдер  көмегімен алу әдісі біздің жүзжылдықтың 60-шы  жылдары пайда  болды.  Қазір   аминқышқылдарын   продуцирлеуге   қабілетті микроорганизмдердің жүзден астам түрлері мен штаммдары алынған  және  селекционирленген. Бұл әдістің үлкен жетістігі – аминқышқылдарын биологиялық активті  L –формада түзілуі оның бөлінуі мен тазалануын едәуір жеңілдетуі болып табылады.

  Аминқышқылдарының микробиологиялық синтезінде   ауксотрофты    мутанттарды қолданады, яғни мутагендік факторлардың әсерінен (сәулелену,  химиялық әсер  және тағы басқалар) аминқышқылының өсуі мен дамуына керек қандайда бір қажеттілікті өздігінен синтездеу қабілетіне жұмсайтын бактериялар, мысалы, гомосерин, бірақ олар  басқа  аминқышқылының  жоғары синтезі қабілетіне ие болады.

  Мұндай бактериялардың өсуі мен көбеюі  үшін қоректік ортада  белгілі  аминқышқылдарының құрамы болуы тиіс: гомосерин, треонин, метионин және тағы басқалар.  Көп жағдайда мутанттарға биотин қажет. Мұндай   бактериялар гомосериндефицитті деп аталады. Табиғатта кездесетін кейбір бактериялар өсу  процесінде,  ортада 2-5 г/л дейін бос аминқышқылдарын жинауға  қабілетті, ал  ауксотрофты  мутанттар оны 20-100 г/л дейінгі үлкен мөлшерде продуцирлей алады.

  Аминқышқылдарының микробиологиялық синтезі көптеген елдерде  меңгерілген. Біздің елдің өндірістік масштабында L- лизинді алады, басқа амин    қышқылдарын алудың кеңінен зерттеулері жүріп жатыр.

  Мутация  жолымен активті  штамм-продуцентін  алу 

Аминқышқылының өнеркәсіпте өндіру  культуралды ортаға  қандайда  бір аминқышқылының  айтарлықтай мөлшерін бөлетін кейбір  микроорганизмдегі мүмкіншіліктердің  ашылуына  байланысты  болады.Сонымен  қатар анализделген  жабайы микроорганизмдер  штамдарының  бірнеше  мыңнан көбісі аминқышқылдарының  сыртқы ортаға , көп мөлшерде  продуцирлейді. Микроорганизмнің  орналасуы  улылығы жағдайының арасында ешқандай байланысы  және олардың сол немесе басқа аминқышқылын продуцирлеуге деген қабілеттілігі  байқалған жоқ . Сонымен, глутамин қышқылы   маңызды продуценттерінің арасында  мынадай организмдер белгіленді,  олардың ішінде 30% ашытқы ,  30%стрептомицеттер, 20% бактериялар, 10% микроскопиялық саңырауқұлақтар  болып табылады. Осы зерттелген микроорганизмдер штаммдарының тек біреуі ғана глутаматтың жоғарғы  синтезіне қабілетті .Бұл штаммды  бірінші дүние жүзілік  ірі масштабты, глутамин қышқылы өндірісінде

 

 3 кесте  -  Аминқышқылы  микроорганизмдерінің - продуценттері ; ( Н. Б. Градовой және  О. А. Решетник бойынша, 1987)

 

Агринин

Е. cоll. Bacillus subtilis, Corynebacterium glutamicum, Brevibacterium flavum, Serratia marcescens

Гистидин

B.flavum, C. glutamicum, S.marcescens, виды Steptomyces

Изолейцин

B.flavum, С glutamicum, B. subtilis, S. marcescens

Лейцин

Brevibacterium lactofermentum, S. marcescens,C, glutamicum

Лизин

B. flavum, С glutamicum

Фенилаланин

B. flavum, С glutamicum

Пролин

B. flavum

Серин

С. glutamicum

Треонин

В. flarvum, С. glutamicumr Arthrobctcter parafinens, E. coll

S. marcescens

Триптофан

Micrococcusr Candida utils B. subtilis

Тирозин

B. flavum, С. glutamicum

Валин

B. flavum, С. glutamicum

Токиада микробиологиялық әдіспен ұйымдастырылған еді. Ресейде амин қышқылы синтезінің өндірісі саласындағы ізденулер академигі А.А.Александровтың нұсқауымен өткен ғасырдың 50 жылдары басталған еді. Селекция продуценттерінің кең таралған аумағы – Breviobacterium, Micrococcus, Corynebacterium, Arthrobacter тобына жататын микроорганизмдер жатады.(кесте)

 Бөлек амин қышқылдарын алуға арналған технологиялық сызба – нұсқасын өңдеу нақты аминқышқылының биосинтезінің жолымен механизм регуляциясының біліміне толық базирленеді. Мақсаты өнімнің жоғары синтезін қамтамасыз ететін қажетті метаболизм дисбалансына ортаның қатаң бақыланатын өзгертілген құрамымен шарттарының жолымен жетеді.

 

 Лизин өндірісі

 

Лизин (a,e - диаминокапрон қышқылы) С6Н14N2O2

                                                                     NH2

NH2-CH2-CH2-CH2-CH2CH              

                                                          COOH

 

Екі оптикалық активті D және L- формасы белгілі. Адам және жануарлар организмінде лизин бірқатар маңызды биохимиялық функцияларды орындайды. Жасушадағы кальцийдің тасымалдануына және асқорыту ферментерінің секрециясына қатысады, жалпы азоттық балансты жақсартады және тағы басқада жануарлар азығында лизин ең дефицит амин қышқылы болып табылады. Лизиннің микроорганизм- продуценті гомосериндефицит мутант ауксотрофты бактериялар Brevibacterium, Micrococcus, Corynebacterium және тағы басқа тұқымдары жатады. Біздің елімізде лизин продуценті ретінде Brevibacterium тұқымының бактериялары қолданылады. Лизин продуценті- ауксотрофты болғандықтан, биотин, тиамин, треонин және метионинді қажет етеді.

Лизин және басқа да амин қышқылдарын өндірісте алғанда қатал асептикалық жағдайлар және қоректік орталардың зарарсыздығын қатаң қадағалауы керек.

Сонымен қатар, таза культураның продуценті қолданылады.

Лизин алуының технологиялық процесі келесідей сатылардан тұрады:

1.егілетін материалын алу;

2.қоректік ортаны зарарсыздау және дайындалу;

3.ауаны зарарсыздау дайындау барлық аппаратура мен коммуникация үшін;

4.ферментация;

5.дайын  өнім – L- лизинді бөліп алу;

Егілетін материалын алу. Лизин шығаратын биохимиялық зауыттарда егілетін культураны дайындау периодтық әдіспен жүргізіледі. Бастапқы культураны ет пептонды агар – агарда  қатты қоректік ортасы бар пробиркаға егеді және тәулік бойы 29-30°С температурада өсіреді. Өскен культурадан микроорганизмдер суспензиясын алады. Оны аналық егіс материалы дайындалған колбаға зарарсыздалған сұйық қоректік ортаға енгізеді де, тәулік бойы шайқағышта  (180-200айн/мин) 29-30°С температурада өсіреді. Аналық егіс материалы дайындалған колбадан алынған культураны егіс колбаларына 5% есеппен қоректік ортаның көлемін бір тәуліктік аналық культураны егеді.

     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Егіс материалы бар колбалардағы культураны  шайқағышта тәулік бойы 30°С температурада өсіреді. Содан соң егіс материалын колбалардан инокуляторға ауыстырады. Инокуляторда культура 29-30°С-да тәулік бойы аэрациялау және араластырумен өсіреді.

Көбінесе егіс материалын алу үшін меласса (3-5%), жүгері экстракты 2,5-3% және ас тұзы бар қоректік орталар қолданылады. рН - 7-7,2 мәнін 20%-тік күйдіргіш  натрий ерітіндісімен тұрақтандырады. Инокулятордағы культураның құрамы ферментациялық қоректік ортаға біршама жақын болуы керек.   Қоректік орта зарарсыздаумен дайындалады.

Лизин продуценттің өсіруіне құрамында меласса, жүгері экстракты немесе басқада өсіретін заттар бор, өсу көзі ретінде қоректік орталар қолданылады. Көміртегінің негізгі көзі ретінде – мелассаның құрамында термолабильдік компонент сахароза болады, сондықтан оны бөлек зарарсыздайды. Мелассаны реакторға салып, араластырып тұрып, 80°С температураға  дейін қыздырады да, қанттың қажетті концентрациясына дейін қыздырады, сумен араластырады. Алынған меласса ерітіндісін 120-122°С температураға дейін бумен тез қыздырып арнаулы аппаратта және осы температурада белгілі бір уақытқа дейін ұстайды.

Қалған компоненттерді араластырып, қыздырылып тұратын және араластырғышы бар реакторда ерітеді. Содан соң зарарсыздау температураға дейін арнаулы аппаратта қыздырады да белгілі бір уақытқа дейін ұстап суытады.

Көбік сөндіргіш көбінесе бөлек зарарсызданады, бірақ басқа қоректік орта қатаң  режимде зарарсызданады. Ауаны зарарсызданудың сызба нұсқасы бойынша орындалады. Аппаратура мен коммуникация өткір бумен қысым астында 135-140°С температурада  зарасызданады. “Мұздай” зарарсыздау әдісін де қолдануға болады, онда бактерицидтік газ (этилен) және химиялық реагенттердің ертінділері (формалин, хлорлы қосылыстар және т.б.) қолданылады. Мұздай зарарсыздаудан соң химиялық реагенттердің қалдықтарын  зарарсызданған сумен жуады.

  Ферментация. Лизин продуцентін өндірісте культивирлеу көлемі 50 және 100 м3 болатын ферментерде периодтық әдіспен жүргізіледі.Ферментер зарарсызданған қоректік ортамен толтырылады. Ферментерге  қоректік ортаның көлемінен 5-6% мөлшерде егіс материалын зарарсызданған тізбек бойынша түседі. Ферментерді толтыру коэфиценті 0,75 құрайды. Егілгеннен кейін, тез арада ферментерге зарарсызданған ауа береді. Ауа 50°С температураға дейін қыздырлады және  есеп бойынша бір көлемде ауа, бір көлемде қоректік орта, бір минутта  0,12-0,13 МПа қысымда беріледі.

Ферментация процесі 48-72 сағат бойы араласыру және аэрациялау процесі бойынша 29-30°С температурада  жүреді,. Периодты түрде көбік сөндіргіш  беріледі, ал қоректік ортаға рН-тың қалыпты болуы үшін белгілі бір уақыт аралығында  25% аммиак немесе 15% күйдіргіш натрий ерітіндісін қосып отырады. Ферментация  процесі  58-72 сағаттан кейін аяқталады, сосын культуральды  сұйықтықты  дайын  өнімді бөліп алуға  жібереді.

Дайын  өнім L-лизиннің бөлінуі.Культуралды сұйықтықтан қолданылуына қарай әр түрлі микробиологиялық препараттарды алуғы болады: лизиннің сұйық концентраты (ЖКЛ), лизиннің құрғақ азықтық концентраты (ККЛ), кристалды лизин. Әрбір препарат белгілі бір технологиямен алынады.

Суретте барлық үш препараттың алынуының технологиялық сызба нұсқасы көрсетілген: ЖКЛ, ККЛ, және кристалды лизин. Микробиологиялық концентрат ЖКЛ және ККЛ  алу үшін құрамында 10-13% құрғақ затты құрайтын культуральды сұйықтықты рН 5,0 болғанша, тұз қышқылы мен қышқылдайды да, лизиннің тұрақты болуы үшін 0,15% бисульфат натрий ерітіндісін қосады. Содан соң тұрақты культуралды сұйықтықтағы құрғақ заттың концентрациясы 35-40%  дейін  вакуум-  буландырғышта булайды. Алынған лизиннің сұйық концентратын мал азығының құнарлылығын арттыру үшін қосуға болады. Құрғақ концентратты ККЛ  алу үшін сұйық концентратты кептіргіште ылғалдығы 5-6% болғанға дейін ұстайды. Құрғақ (ККЛ ) өте гигроскопиялық болып келеді, сондықтан кептірілгеннен соң тез арада оны полиэтилен қапшықтарға қаптайды.

Гигроскопиялығы төменді және үгілгіш ККЛ  алу , ЖКЛ толықтырғыш пен сүйек ұнымен, азықтық ашытқымен бйдай кебегімен  бірге кептіреді.

Кристалдық лизинді культуральды сұйықтықтан ион алмасу әдісі арқылы бөліп алады. Культуралық сұйықтықтан биомассаны фильтрлеу арқылы және центрифугирлау арқылы бөліп алады. Лизинді маркасы КУ-2 немесе КБ-4П-2 ион алмасу смоласында фильтраттан сорбциялаумен бөліп алады. Ион алмасу бағанасын сумен жуылғаннан соң лизинді 0,5-5,0% аммиакты сумен элюирлейді. Құрамында  1-2% лизині бар элюатты рН 4,9-5,0-ге дейін жеткенше тұз қышқылымен қышқылдандырады және лизин концентрациясын 30-50 %-ке жеткенше вакуум-буландырғыш  қондынғыда булайды. Лизиннің тұз қышқылының әсерінен  лизиннің монохлоргидраты пайда болады,   ол 10-12°С температураға дейін салқындағанда сарғыш кристалдар түрінде түседі. Лизиннің монохлоргидрат аналық ерітіндіден фильтрлеу арқылы бөліп алады және этил спиртімен жуылып, кептіріледі. Мұндай лизин мал шаруашылығында мал  азығы  ретінде қолданылады.

Жоғары тазаланған лизинді алу үшін монохлоргидрат лизин кристалдарын бояу заттардан  және қоспадан көп сатылы тазалаумен   және этил спиртін кристаллизациялаумен алады.

 Тазартылған лизинді көбінесе тамақ өнеркәсінде, медицинада және тағы басқада мақсаттарға  қолданады. Кристалды лизинді картон  қорабтарға салып буып түйіп қаптайды. 

 

                 Глутамин қышқылының өндірісі

        

         Глутамин (α- аминоглутар) қышқылы

               

                 HOOC-CH2-CH2-CH-COOH

                                          ׀

                                          NH2

алмастырылмайтын қышқылға жатпайды, бірақ өсімдік және жануар ақуыздарының  ең маңызды амин қышқылы болып  табылады. Оның  негізінде   адам  ағзасының  қалыпты өмір сүруіне қажет, көптеген физиологиялық активті қосылыстар синтезделеді.

     Глутамин қышқылы бауыр мен бүйректің әртүрлі уланулардан қорғаныш фактор қызметін атқарады, дәрі-дәрмектердің  фармакологиялық   әрекетін  күшейтеді,  әртүрлі заттардың токсиндік әрекетін төмендетеді.

      Глутамин  қышқылының  мононатрий натрий тұзы  глутамат натрий  одан  да  кеңірек қолданылуда. Бұл қосылыс тағам  өнімдерінің  дәмін  күшейтеді, сонымен қатар консервіленген өнімдердің дәмінің сапасын ұзақ сақталуына  мүмкіндік жасайды. Көптеген елдерде  натрий глутаматы жемістерді, балықтарды, ет өнімдерін консервілеуде кең қолданылады.

      Глутамин қышқылы өндірісінің ең кеңінен және перспективті әдісі  микробиологиялық синтез болып табылады. Глутамин қышқылын  продуцирлейтін белгілі микроорганизмдердің ішінде Micrococcus, Brevibacterium және тағы басқада бактериялардың маңызы зор. Бұл ұсақ, грамм оң , дөңгелек немесе  сопақша тәрізді бактериялар, олардың  арнайы ерекшелігі биотин мен тиаминді тұтынуы  болып табылады.

         Глутамин қышқылы өндірісінің  технологиялық  процесі  лизин өндірісі  процесі сияқты көбісі ұқсас. Ол келесі сатылардан тұрады (сызба-нұсқа):

1.егіс материалын алу;

2.қоректік ортаны дайындау және зарарсыздандыру;

3.ферментация;

    4.дайын өнімді кристалл түрінде бөліп алу;

5.кептіру, буып түю.

Глутамин қышқылын алу үшін көміртегі көзі ретінде көбінесе глюкозаны,  сахарозаны, крахмал  гидролизатын,  мелассаны,   гидролды  қолданады.  Көмірсулардан басқа шикізат ретінде көмірсутектер (метан, этан, мұнайдың н-парафині), сонымен  қатар сірке, фумар қышқылдары және бірқатар өнімдер қолданылады.

Қоректік ортаға азот  көзі  ретінде  мочевинаның  1,5-2,0℅  қолданылады, бірақ оны ортадағы құрамы 0,8℅-ке дейін қажет мөлшерде ғана  бөліп қосады. Кейбір  жағдайларда мочевинаға азот көзін толықтырушы ретінде (NH4)2 SO4 аммоний сульфаты, NH4Cl аммоний хлоридін 0,5℅ мөлшерде немесе аммиактың сулы ерітіндісін қолданады.

Культура қалыпты өсуі үшін ортаға 10 немесе 100 пайыздық   калий  (KH2PO4- түрінде),  магний  (Mg SO4 ·7H2O),  марганец  (Mn SO4 ·4H2O), сонымен қатар ортаның  рН мәнін ұстап тұру үшін бор қосады.

Глутамин қышқылының биосинтезіне биотин, тиамин, кейбір антибиотиктер (пенициллин, тетрациклин) спирттер және БАЗ(беттік активтік заттар) стимулеуші әрекет етеу үшін қосады. Бірақ та биостимулятор концентрациясын қатаң бақылап отыру керек, өйткені үлкен концентрацияда мысалы, биотин биомассаның өсуін күшейді,  бірақ глутамин қышқылының шығымын төмендейді.

Егіс материалын алу зертханада әдеттегі тізбегімен  жүргізеді: пробиркаларда, кейін тербеткіште колбаларда, содан соң  көлемі 2 және 5м3 көлемдегі егіс ферментерлерде  іске асырылады. Культивирлеу температурасы 28-300 С,  рН ортасының мәні 6,8-7,5, әр сатыдағы культивирлеу сатысының ұзақтығы 24 сағат.

Ферментация процесін  қарқынды аэрациялаумен және 28-300 С температурада, 50м3 көлемді ферментерде жүргізеді. Культивирлеу процесі 2-3 тәуліке созылады.Осы уақыт ішінде ортада 50г/л глутамин қышқылы жиналады.

Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу фильтрлеумен және центрифугирлеумен , ал культуралды сұйықтықты вакуум –буландырғыш қондырғыда  буландыру іске асырылады.  Крисстализациядан кейін глутамин қышқылын бөліп алады. Тазалығы жөғары өнімді алу үшін қайта крисстализациялауды жүргізеді.

КУ-2 смола сорбцияда культуралды сұйықтықтан глутамин қышқылын бөліп алу  ион алмасу әдісімен орындалады. Глутамин қышқылы  смолада сорбирленгеннен кейін, бағанада жуылғаннан кейін  0,5-5,0% аммиакты сумен элюирлейді. Алынған элюатты активтелген көмірмен  өңдейді және 400С  температурада вакууммен концентрлейді,көлемі 3-5есеге дейін төмендегенше.

Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу фильтрлеумен және центрифугирлеумен , ал культуралды сұйықтықты вакуум –буландырғыш қондырғыда  буландыру іске асырылады.  Крисстализациядан кейін глутамин қышқылын бөліп алады. Тазалығы жөғары өнімді алу үшін қайта крисстализациялауды жүргізеді.

 

 

 

 

 

 

 



Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу фильтрлеумен және центрифугирлеумен , ал культуралды сұйықтықты вакуум –буландырғыш қондырғыда  буландыру іске асырылады.  Крисстализациядан кейін глутамин қышқылын бөліп алады. Тазалығы жөғары өнімді алу үшін қайта крисстализациялауды жүргізеді.

КУ-2 смола сорбцияда культуралды сұйықтықтан глутамин қышқылын бөліп алу  ион алмасу әдісімен орындалады. Глутамин қышқылы  смолада сорбирленгеннен кейін, бағанада жуылғаннан кейін  0,5-5,0% аммиакты сумен элюирлейді. Алынған элюатты активтелген көмірмен  өңдейді және 400С  температурада вакууммен концентрлейді,көлемі 3-5есеге дейін төмендегенше.

Тұз қышқылымен рН 3,2 дейін қышқылдағаннан кейін ертіндіні 40 С температураға дейін  сақындатады, сол кезде глутамин қышқылы крис таллизацияланады.  Қайта кристаллизацияланнан кейін негізгі зат (глутамин қышқылы)  өнімі 99,6 %  құрайды.

Натрий глутаматын алу.Натрий глутаматын  техникалық глутамин қышқылынан алынадыHOOC-CH2-CH2CH (NH2)  -COONа .

Қышқыл кристаллын  суда ерітеді,сулы ертіндіні активтелген көмірмен толығымен түссізденгенше  60-700С температурада өңдейді.Содан соң глутамин қышқылын 45-50 % NaОН ертіндісімен  нейтралдайды , рН мәні 6,8 дейін,содан кейін фильтрлейді. Алынған фильтраты вакуум буландырғыш  қондырғыда 40-500С температурада, содан соң салқындатады.  Кристализацияны 3 тәулік бойы   төменгі температурада жүргізеді. Натрий глутамат крисалын аналық ертіндіден центрифуганың көмегімен  бөледі және қыздырылған ауамен кептіреді.Дайын өнімдегі негізгі заттың (натрий глутамат) құрамы 98% құрайды.

 

Триптофан

 

Триптофанды алу үшін химико – ферментативті әдіс индолдың, аммиактың және пирожүзім қышқылының тікелей конденсациянан тұрады:

 

          

Фермент табиғатта кеңінен таралады. E.coli бактерияда табылады және субстраттың ерекшелігімен кеңінен сипатталады. L – триптофаннан басқа оның субстраты болып L – цистеин, 8-метил – цистеин, хлор-L – аланин, L-серин саналады. Триптофанды қосқаннан ферменттің пайда болуы индуцирленеді, ал индолды қосқанда бактерияда оның синтезі ингибирленеді. Сондықтан, трпиофан алу процесінде аммиакпен, пируватың артық мөлшері болады. Триптофан алуда химико – энзиматикалық әдісін қолдануда амин қышқылының шығымы 63 г/л құрайды.

Тармақталған метаболиттік жолмен лизин триптофан пайда болады, сондықтан өндіріс үшін, оларда фенилаланиннің және тирозиннің синтезделуіне әкелетін ауксотрофты мутанттарды қолданады. Микроорганизмнің бірқатар басқа ароматты аминқышқылымен (тікелей көптеген микроорганизмде) эритрозо–4 – фосфат және фосфенолпирувата көмірсудың ауысуымен метаболитпен алынады. Триптофанның метаболиттік предшественнигі болып, антранилатсинтетазасының әсерінен хоризм қышқылынан пайда болатын антронилді қышқыл атқарады. Антранилатсинтетазаға триптофан ингибирлеуші әсер етеді, сондықтан фермент синтезіне метаболиттік бақылау жасау үшін предшественник антранил қышқылдарын (0,1-0,3%) индуцирлейтінді сатылап енгізу.

Осыған байланысты триптофан өнірісінің ерекшелігі екі сатылы сызба – нұсқа бойынша ұымдастырылған. Бірінші сатыда химиялық әдіспен антранилді қышқылды синтездеу, мутантты штамм ашытқысы Candida utilis экзиматикалық жүйелер көмегімен  триптофанның пайда болуына әкеледі.

Ашытқы биомассасы 30°С температурада минеральды компоненті және мочевина қызылша мелассаын қрайтын ортада өсіреді.Бір тәулік өткен соң  ферментерге 5 % антранил қышқылының спирт ертіндісін және 5 %  мочевина ертіндісін  қосады,ал предшественикті қосқаннан кейін 3-4 сағат өткен соң, көміртегі көзін (25% меласса ертіндісін) қосады.Антранил қышқылын және мочевинаны 6 сағат өткен соң жібереді,ал мелассаны  12 сағат өткен соң  жібереді.

Екі сатылы ферментация процесі 144 сағаттан кейін аяқталады және культуралды сұйықтықтағы трипофаның құрамын 6г/л қамтамасыз етеді.

Триптофаннан басқа микробиологиялық әдіспен предшественикті  қолданып гистидин,изолейцин,метионин,серин және треонинді алады. Ауксотрофты мутант  бактерия Bacilius subtilis негізінде типтофанды алудың бір сатылы технологиясы кеңінен таралмаған, лизин алу әдісіне  жақын.Бірсатылы процестің қзақтығы  48-сағат,культуралды сұйықтықта типтофан концентрациясы  10г/л  құрайды. Культуралды кептіргеннен кейін азықтық конценртат триптфанды алады,онда ақуыз, бос триптофан, В1, В2 и РР витаминдер қосылған.

 

 

Тазалығы жоғары типтофанның кристалды преараты культуралды сұйықтықты хроматографиялық бағанада ионалмасу әдісімен қосымша тазартылғаннан кейін пайда болады,толтырылған катионит   

 (сорбция, рН 1,0; элюция 5% гидроксид аммоний  ертіндісі  пропанол қоспасымен). Элюаттар кристаллизацияланады; кристаллдар жуылады және кептіріледі. Кристалды препарат  триптофан  99 %  дейін жетеді.

 

 

8,9 ДӘРІС   ФЕРМЕНТТЕР

 

Дәрісті  жүргізу формасы: Визуализация элементімен       

                            проблемалы

 

Фермент препараты

 

Ферменттер-биокатализаторлар, жасушада күрделі немесе қарапайым, ақуыз болу керек. Көптеген ферменттер екі компоненттен тұрады. Ақуызды компоненттер (апоферменттер және органикалық қосылыспен байланысқан ақуызсыз бөлігі кофермент). Ферменттер өсімдіктің, жануарлардың жасушасында және микроорганизмде күрделі биохимиялық процестер жүреді және ол мың есе биохимиялық процестің жүруін тездетеді. Ферменттердің каталитикалық әрекеті жоғары спецификасымен сипатталады. Ферменттердің әрекетімен күрделенген химиялық реакцияны жай температурада сумен тоқтатады. Биологиялық материалдан бөлінген ферменттер өзінің активтілігін сақтайды және көптеген биохимиялық реакцияларда биокатализатор ретінде қолданады.

Ферментті алатын негізгі көзі болып микроорганизмдер және өсімдіктер мен жануарлардың органы мен ұлпары саналады. Фермент көзі ретінде микроорганизмдердің артықшылығы арзан қоректік ортада өсіріледі және әртүрлі ферменттердің үлкен саны синтезделеді. Фермент микроорганизм продуцентінің ішіндегі микроскопиялық саңырауқұлақ тұқымдасы Aspergillus, Penicilum, Bacillus, Saccharomyces тұқымдас ашытқыларға көңіл бөлуде. Егер препаратты беттік культивирлесе «П» деп, ал түптік культивирлесе «Г» деп белгілейді.

Өндірістік фермент препараты әр түрлі балласты заттардан тұрады. Фермент препаратын тазалартуға концентрлеу дәрежесі, оның аты Х деп  алдындағы санымен көрсетіледі. Егер индексі 2х болса онда фермент препараты ерімейтін заттардан босаған концентрленген сироптан алынғанын білдіреді. Құрғақ фермент препараты алдында 3х индексі болады. 2х және 3х индексі ферменттер техникалық фермент препараты деп аталады. Әртүрлі әдіспен тазартылып алынған фермент препараты 10х  деп индекспен  белгіленеді. Ал фракцияланағанды 15х деп белгілейді,тазалығы жоғары бірақ кристалды фермент препараты емес, құрамында 25%-ке дейінгі балласты заттар және ультрафильтрлік қондырғыларда концентрлеу әдісімен одан әрмен қарай  кептіру желдеткіш арқылы алынған препараттарды тазарту дәрежесіне қарай 20х, 30х деп белгіленеді.Мысалы «протосубтилин»Г20х деп аталатын препаратының протеолитикалық ферменттен  түптік культивирлеу әдісімен Ваcillus subtilis культураларынан алынғанын, ультрафильтрацияланған концентрлеп тазартылған және желдеткіш кептіргіште кептіргенен білдіреді.

Өндірістік жағдайда алынған фермент препаратының (Е немесе А деп белгіленетін) активтілігін, қалыпты жағдайда 1 минутта 1 г препарат немесе 1мл фермент ертіндісі  әсер етуші субстратың микромол санымен бағаланады. Егерде фермент пепараты балласты ақуызды құқрамайтын болса,онда оның меншікті активтілігі стандарт бірлікпен көрсетіледі.

 Сол фермент препаратының өндірілуібойынша,жеке өндірістің қуатылығын бағалау үшін, оларды салыстыру шарты фермент препаратының активтілігінің түсінігімен  енгізілді. Сәкес қажеті  есептеуді жүргізу үшін, стандарты шарты препаратта негізгі фермент активтілігін арнайы нормативпен бекітіледі. Нормативті құрастыруда шартты препараттың активтілігі үшін өндірістік жағдайда  қол жеткізген  тазартылған ферментің орташа берік активтілігі  қабылданады.Мысалыға,  түптік культивирлеумен алынған амилолитикалық стандарты шарты препаратының  (Asp.Orysae 3-9-15 және беттік культивирлеумен алынған  Asp.Orysae L L 476) культурасы 1 т.шарты препарата 2300 бір. активтілікке  ие болады.

Фермент препаратының бір ғана шартты тоннасы үшін, стандартты активтілігмен тонна препарат қабылданады. Өңделген тауарлы өнімнің есебі үшін шартты тонна  қатынасымен қолданылады:

Qy=,

мұндағы,  Qу – шартты препаратың саны,т.

                  Qт – тауарлы препаратың саны ,т.

                  Аф – шарты препаратың активтілігі,бір.

                  Ау – тауарлы препаратың фактілі активтілігі ,бір.

 

Алынған  фермент препаратын сипаттау үшін   екі  номенклатура-систематикалық және тривиальды қолданылады.Систематикалық деген аты катализдеуші сол ферментің  химиялық реакциясының табиғатының ақпаратын құрайды,Ол екі бөліктен тұрады.Бірінші бөлігі қолданылатын ферменттің атын өзіне қосады,ал  субстрат деп аталатын биомолекулярлы реакция үшін бөлінген  екеуі тура.

Екінші бөліктің соңында «аза» деп катализдеуші  биохимиялық реакцияның табиғатын атайды.Егер биохимиялық өзгеріс екі катализдеуші реакциядан тұрса,мысалы дезаминирленген тотықтырғыш, ал екінші  функция   дөңгелек жақшада көрсетіледі.

Тривиальды аты көбірек қолданылады,негізінде оның қысқарған түрінен. Субстрат атының соңында «аза» деп қосылған  гидролитикалық фермент  белгіленеді.

 

4 Кесте- ферменттің аталуына мысал

 

Реакция

Систематикалық атауы 

Тривиальды атауы

L-Аланин + Н2О + НАД+ Пируват + NH4+ + НАДН

L- Аланин: НАД- оксиредуктаза  (дезаминирлеуші)

L-  Аланин-  гидрогеназа

АТФ + D - гексоза ®

АТФ + D - гексоза -6 - фосфат

АТФ: D-  гексоза- 6-  фосфотрансфераза

Гексокиназа

 

Микробиологиялық синтезбен алынған фермент препаратының аты,негізгі фермент препаратының қысқатрылған түрімен белгіленеді,мысалы: амилосубтилин,протосубтилин,пектовомарин.

Фермент препараты өндірісінің технологиясы.

Фермент препараты өндірісі микроорганизмді беттік және түптік култивирлеу әдісімен  микробиология өндірісінде  алынатыны  негізделген. Қазіргі кезде фермент микроорганизм-продуцентін беттік және түптік культивирлеу әдісімен алу жүзеге асырылған.

Беттік культивирлеу әдісі.

Фермент препараты өндірісінің беттік культивирлеу әдісі келесі негізгі сатылардан тұрады.

1.                       Егіс материалын алу.

2.                       Қоректік ортаны дайындау.

3.                       Микроорганизм продуцентін өсіру.

4.                       Культураны кептіру және тазартылған фермент препаратын алу.

Егіс материалын алу. Қатты қоректік ортада өсірілген микроскопиялық саңырауқұлақ культураларын сонымен қатар, сұйық қоректік орта түптік культивирлеу әдісімен алынған (споралар) кандидий немесе мицеллийдің массасымен санымен анықталады. Қатты қоректік орта ретінде көбнесе ылғал бидай кебегі 5-10% ағаш үгінділерін қосады, қоспа бос тығыз болмас  үшін қолданылады.

Қоректік ортаны зарарсыздағаннан кейін канидий суспензияларын (есеп бойынша 1мл-де 10-15г кебекке  500 мың-ға  дейін кандий саналады. Зарарсызданған егіс материалының қалындығы 10-15 см қалыңдықта кюветаға жайылып салынады. Жабылған кюветтаны өсіру камераларына орналастырылады, онда белгілі бір ылғалдылықта 55-95% дейінгі және 28-32°С температурада ұстаталады. Өсіру ұзақтығы  3 күнге созылады. Өскен микроорганизм тағыда 8-10°С температурада  3 күн ұстайды. Кепкен канидий культураларын 15-20 күн сақтауға болады. Егіс материалы сыйымдылығы 8-10л ферментерде сұйық қоректік ортада түптік культивирлеу әдісімен  24-30 сағат 30°С температурада жүргізіледі. Түптік культивирлеу әдісі саңырауқұлақ культураларынан алынған егіс материалын зарарсыздауға жібереді және зарарсызданған ылғал кебекпен араластырады және егіс материалын қосқаннан кейін культураның ылғалдылығы 58 % төмен болмауы керек.

Қоректік ортаны дайындау.Фермен микроорганизм продуцентін өсіретін шикізат болып негізінде ауылшаруашылық және тамақ өндірісінің қалдықтары-бидайдың кебегі, бидайдың қабығы,қызылша сығындысы, картоптық қабығы сияқты тағы басқалар саналады. Қоректік ортаның құрамы тығыз емес бостау болу үшін ағаштың апилкасын 5-10%),солод өсіндісі (15-20%),овсянканың қауызын қосады. Бидайдың кебегі қректік орта үшін бағалы шикізат болып саналады,өйткені микроорганизмнің өсуіне қажеті және айырбастырылмайтын аминқышқылы (метионин, триптофан, лизин), минеральды тұздар, микроэлементтер және басқа да заттар болады.

Микроорганизмді қатты қоректік оратада өсіру бидайдың кебегі мен өскен арпа және ағаштың ұнтағы (опилкасы) зарарсыздандырғашта 20-40% ылғалдылықта араластырады және 0,13 мПа қысымда және 104-140°С температураға дейін зарарсыздайды.

Продуцент культурасын өсіру. Өндірістік жағдайда микроорганизм-продуцентін қатты ортада өсіру арнайы өсіруші камерада немесе механикаландырылған қондырғыда  өсіріледі. Зарарсызданған қоректік ортаны 40°С температураға дейін салқындатылып үздіксіз араластыра отырып егіс материалын қосады және зарарсыздалған суды қосады себебі сонғы ылғалдылығы 58-60 % болу керек.  Қоректік ортадағы судың құрамы микроорганизмді өсіруге әсер етеді. Ортаның ылғалдылығы жоғары болса өсетін культураның аэрация жағдайы нашарлайды, ал ылғалдылығы төмендесе мицелияның өсуі баяулайды және синтездейтін ферменттің активтілігі төмендейді. Қоректік оратаға конидиді  егеді немесе түптік егіс культураны  егеді, (2-3см) қалыңдықта кюветаға салып жаймалайды,оны өсіру камерасының қаттарларына орналастырады.

Қатты ортада беттік культивирлеуде микроорганизмнің оттегін тұтынып өсуде. Сондықтан ауа үздіксіз беріліп отырады. Культураның өсуінің әр сатысында оттегінің қажеттілігі әртүрлі болады. Сондықтан камераға берілген ауа әр сатыдағы продуценттің өсуіне байланысты үздіксіз бақыланып реттеліп отырады.Аэрацияғлауға түсетін ауа зарарсызданады  және 30°С температураға  дейін қыздырылады және  бу кондиционерде ылғалдылығы 100%дейін ылғалдатады. Өсіруші камераларда азырақ  артық қысым болады. Ол сыртқы ортадан зарарсызданбаған ауаның кіруінен сақтайды. Өсіруші камерада микроорганизмдерді  өсіру температурасы әрбір продуцентке жеке  24-32° Стемператураны  құрайды. Өсіру процесінде 3-5°С  температураға жоғарылайды немесе төмендеуі мүмкін. Микроорганизмнің өсіру процесінің ұзақтығы нақтылы жағдайда 24-48сағатты  құрайды. Өсіру процесі аяқталғаннан кейін дайын культура кептіруге жіберіледі.

 

        

         11 сурет- Диффузиондық  батарея

     Культураны кептіру. Дайын культураның ылғалдылығы қоректік орта (кебек ,бидайдың қабығы)  мен мицелий байланысқан 35-58% болады. Ферментте инактивация болмас үшін өнім ылғалдылығы 10-13% дейін кептірілуі керек. Кептіру процесі әртүрлі концентрациялы кептіргіште (ленталы, шахталы, тербелгіш) кептіріледі.Кептірер алдын әр түрлі дирменде майдалайды бөлшектің размері 2-3мм етіп. Кептіргіште фермент активтілігін төмендету үшін кептіргіштегі культивирлеу ұзақтығы минимальды (5-8мин) ал температурасы 42°С жоғары болмауы керек.Кептірілген культураны крафт-қапшығында  18-20 кг –нан  буып түйеді.Фермент препараты номенклатурасы бойынша «Пх»деп белгілейді

Беттік культивирлеу.

Қатты қоректік ортада фермент препаратын  культивирлеу немесе фермент препаратын беттік культивирлеу әдісімен типтік технологиялық сызба нұсқасымен алуды іске асыру.

Субстрат 1 (нория) стымен 2 арабаға береді, одан мөлшерлегіш 3 таразыға береді, содан қоректік ортаны зарарсыздауға 4 сарарсыздағышқа береді, ол  жерде бір мезгілде араластырғышта болып саналады. Мұнда қоректік ортаны алдын ала дайындау және қажет микроорганизммен культураны егу жүреді. Бастапқы егіс материалын «таза» культураны жеке  өндірісте дайындалады.Бұл үшін қоректік ортаны 5 мөлшерлегіш қолданылады,

 6 ортаның зарарсыздағышы, 7 кювета егуге  аппарат,8 егіс материалды өсіруге арналған  камера,9егіс материалын мөлшерлегіш.

Егіс материалымен бірге орта 10  (раздаточный) таратқыш столға жібереді,сол жерде механикалық мөлшерлегіштің көмегімен кюветаларға орта жүктеледі демек, тиеледі. Әрбір рет кюветаға жүктер алдында 11 ваннаға салып  жуылады және 12 камерада будың көмегімен залалсызданады.

Өндірістік культура 13 өсіруші камера өсіріледі. Өсуші жасушаны оттегімен қамтамасыз ету үшін және ферментация кезінде бөлінген жылуды шығаруға камераға зарарсыздалған ауа беріледі.

Қатты қоректік ортада фермент препаратын культивирлеуде негізгі субстраттар  ретінде тамақ өндірісінің қалдығы-стандатты емес  шикізат  қолданылады:

1. Амилаза және протеаза өндірісіндегі бидайдың кебегі.

2.Пектолитикалық ферментөндірісіндегі қызылшаның қалдық сығындысы.

3.Солод өскіні өнген бидайдың қабыршағы болып келетін.

4.Қандайда бір субстраты нығыздамай бостау ету үшін негізінде ағаштың

    қиындысы  қолданылады.

5.Ауыл шаруашылық культурасының кейбіреуінің қабығы   мысалы,   

   күріштің,гречкидің және күнбағыстың.

Минеральды қоспа ретінде азотқұраушы тұздар, аммоний сульфаты сияқты қолданылады.Осы субстрат негізінде қажет қоректік орта дайындалады.Осы үшін арнайы ыдыстар немесе зарарсыздағыш аппаратың өзі қолданылады. Алдымен қажетті қатты компоненттерді араластыру жүргізіледі, сосын оны ылғалдатады және зарарсыздау сатысында алынған қоспада жоғарғы эффект болуға жету үшін тұз қышқылымен қышқылдайды. Қоректік ортаны формалау қосымша азот көзін және басқа өсіруші факторды қосумен іске асырылады.

Қоректік ортаны зарарсыздау болып  қажет мөлшерде егіс материалы өсірілетін бастапқы субстрат саналады.

 

  

 

12сурет-Қатты қоректік ортада фермент препаратының  продуцентін  

        культивирлеудің  принципиальды типтік технологиялық сызба нұсқасы

 

1-нория,2-субстраты тасуға арналған араба, 3-мөлшерлеуші таразы,

4-қоректік ортаны зарарсыздағыш, 5-қоректік ортаны мөлшерлегіш,

6-қоректік ортаны зарарсыздағыш, 7-аппарат егуге арналған кювета,

8-егіс материалын өсіруге арналған камера,

9-егіс материалын мөлшерлегіш, 10-тарататын стол,

11-кюветаны жууға арналған ванна,

12-кюветаны зарарсыздауға арналған камера, 13- өсіруші камера.

 

Егіс материалының продуцентінің жеке ерекшелігіне байланысты үш 

 түрден алады:

1.саңырауқұлақ культурасы түрінде;

2.спора немесе кондии түрінде;

3.сұйық қоректік ортада мицелиалы масса түрінде.

Саңырауқұлақ культурасы түріндегі егіс материалды алу келесі сызба нұсқамен жүргізіледі:

Аналық культураны пробиркада косякта(дайындалған қоректік орта пробирка ішінде қиғаш болып тұратын)       кішкентай размерлі колбада  бидай кебегінде  саңырауқұлақ культурасы өсірілген       үлкен  размерлі колбада  бидай кебегінде  саңырауқұлақ культурасы өсірілген, егіс кюветасында  саңырауқұлақ культурасы бидай кебегінде өсірілген     

өндірістік кюветада бидай кебегінде  саңырауқұлақ культурасы өсіріледі.

Осындай технологиямен алынған егіс материалы кемінде 0,7 млрд.жасуша /г құрауы керек 85-90% болады. Бөгде микрофлора қатыспауы керек.

Саңырауқұлақ культурасынан алынған егіс материалынан айырмашылығы,

спора түріндегі егіс материалында  біраз мөлшерде бастапқы субстрат пен  метаболизм өнімі құрамында болады. Ол азырақ мөлшерде мицелиямен  

спора продуцентінен құралады. Мұндай материалдың бір грамында  шамамен 30-32 млрд. спора құралады.Споралы егіс материалы қатты немесе сұйық қоректік ортада культивирлеумен алады.Қатты қоректік ортада өсіру арнайы барабанда іске асырылады.Споралы егіс материалы арнайы қағаз пакете жиналады,онда 2-і жылға дейін активтілігі өзгермей сақталады екен. Сұйық қоректік ортада споралы егіс материалын өсіру  термостатирленген камерада жүргізіледі.  Микроорганизм культурасы  қабықша түрінде өседі. Қабықша астындағы сұйықтық  төгіледі, спора түзуші сатысы  аяқталғаннан кейін, ал қабықша құрғақ ауада кептіріледі, сосын майдалап және шнек қондырғының көмегімен буып түю сатысына  тасмалданады.

Мицелиалы масса түріндегі егіс материалы  сұйықтық ортада келесі сызба нұсқамен алынады:

Аналық культураны алу пробиркада косякта      колбада (250мл) жұқа қабаттағы кебекте культура өсіріледі       колбада (4-8л) сұйық қоректік ортада (солод сусласында)  сілкігіште өсіріледі.

 Егіс материалын алу  бұл әдісінің келесі артықшылығы бар:

өсіру уақытысы 2-3 есеге кемиді.

Таза культураны бөлуді ұйымдастыру үшін өндіріс алаңы қысқартылады.

Еңбек етуші жұмысшы жағдайы жақсарады,өндіріс бөлмелеріндегі шаңның  болу  төмендейді.

Бірақ егіс материалын алудың бұл әдісінде бірқаттар кемшіліктер болады:

1.Кіші кірім өндіріс орнында технологиялық  операцияны жүргізуде күрделі  еңбек күші  болады.

2.Өндірістік ферментация  сатысында мұндай егіс материалын қолдану негізгі процесс лаг-фазаның ұлғаюына әкеледі.

Микроорганизмнің бастапқы культурасын микробиологиялық бақылау  өндірістің барлық сатысында жүргізіледі.

 

Техникалық және тазаланған фермент препаратын алу.

Техникалық фермент преаратын алу үшін культура продуцентін ерімейтін балласты заттардан (қатты қоректік орта  қалдығы және мицелий) тазарту керек. Бұл процесс экстракциялау әдісімен жүргізіледі. Ферменттер суда жақсы еритіндіктен экстрагент ретінде суды алады. Ферментті экстракциялау арнайы батареямен жалғасқан дифузорда жүргізіледі.

 Диффузор цилиндр тәрізді, герметикалық қақпақпен жабылған. Барлық батареяның жұмысын тоқтатпай кез келген аппаратта өсіруге болады,кез келгеніне суды беруге болады және культураны біреуінен шығарылып жаттса екіншісінен салынып жатады. Сегіз диффузорда культурамен толтырылған, онда экстракция процесі жүреді. Әрбір диффузордың сиымдылығы 300л , ал оған 54-60 кг культура салынады.

Экстракция 25-27°С жылытылған жылы сумен жүргізіледі,антисептика жасалынады, принцип бойынша диффузордың соңынан жаңадан су беріліп отырады. Диффузор толған соң судың берілуі тоқтатылады және культураны 30 минутке дейін ұстап тұрады.Содан соң суды жаңартады және сұйық ортаны  келесі диффузорға ығыстырады, сонда 30 минут ұстайды. Процес бастапқы сегізінші дифузорға дейін жалғасады. Ферменттің бөлінуі судың экстракцияға берілуіне байланысты. Экстракцияда көмірсу (шамамен 29,5%), минералды заттар( 20%), азот құрамды байланыс (50%) ферментердегі  ферменттердің құрамын 0,5% жоғарлатпау керек. Диффузордан  қоспаны пленка типті  вакуум –буландырғыш қондырғыға жібереді. Буландару процесінде ферменттің активтілігін сақтау үшін температураны 32°С жоғарлатпау керек. Сироп түрінде алынған препаратқа ас тұзын қосады, препаратта құрғақ заттың құрамы 50% төмен  болуы керек. Препарат номенклатурасы бойынша «П2х»индексіне ие  болады.

Егер диффузордан  шықан қоспа  үрлегіш кептіргіште кептіріп құрғақ препарат ұнтақ күйінде болады.Құрғақ препарат ас тұзының активтілігімен стандартталып  крафт-қаптарға салынып буып түйіледі. . Препарат номенклатурасы бойынша «П3х» индексіне ие  болады

Тазалығы жоғары деңгейдегі фермент препаратын  алу үшін   дайын өнімді  бөліп алу сатысы күрделі технологиямен  ерекшеленеді. Ферменттің тазартылған препараты сулы фермент ерітіндісінен алынады. Бұл процестің негізгі қиындықтары фермент  концентрациясының төмен болуы, оның лобильдігіне байланысты, сондай–ақ қоспаның күрделі құрамына байланысты.Балласты заттардан тазартудың  әр түрлі әдістері: диализ, органикалық еріткіштермен  және тұздармен тұнуы , сорбция және т.б.

Органикалық ерітінділермен және тұздардан алынған ферменттерді суда ерітеді, қажетті активтілікте стандтартайды, ал содан соң  желдеткіш кептіргіште кептіреді.

Тазалығы жоғары, бірақ кристалды емес фермент препараттарын тазалау дәрежесіне  байланысты номенклатурасы бойынша  «П20х», «П30х»  индексіне және т.б. ие  болады.

Түптік культивирлеу әдісі.

Фермент препараттарын түптік культивирлеу әісімен алу, беттік культивирлеу әдісімен салыстырғанда ерекше. Себебі бұл әдіс масса алмасуын реттеумен   қоректік  ортаның құрамын өзгеруінің  арқасында ферменттің максимальды бөлінуіне мүмкіндік береді. Одан басқа да түптік культивирлеу процесі  толығымен автоматтандыпылған және механикаландырылған. Фермент препараты өндірісінің түптік культивирлеу әдісімен  технологиялық процесі  келесі негізгі сатылардан тұрады:

1.Егіс материал алу;

2.Қоректік ортаны  дайындау және зарарсыздандыру;

3.Ауаны зарарсыздандыру;

4.Өндірістік ферментерде микроорганизм продуцентін өсіру;

5. Дайын  өнімін алу және тазарту.

Егіс материалын дайындау. Бастапқы микроорганизм продуцентінің культурасын қисық  агарланған қоректік ортасы бар пробиркаға егеді 28-32°С температурада өсіреді. Өскен  пробиркадағы культураға су құйып және суспензия түрінде микроорганизмді  сұйық қорктік ортасы бар  сыйымдылығы 750мл колбаға егеді. Культивирлеу шайқағышта жүргізіледі (180-200айн/мин) 30-40 сағат аралығында,  продуценттің әр қайсысының қолайлы  температурасы (28-37°С) аралықта  болады. Колбада өскен культураны алдымен кіші инокуляторда, содан соң  үлкен инокуляторға егеді. Культивирлеу процесі бұл аппаратта үздіксіз араласумен және зарарсызданған ауамен аэрациялаумен жүргізеді. Егіс материалының саны өндірістік ферментерге егіу үшін  микроорганизм - продуцентінің физиологиялық қасиетіне байланысты болады.

Егер продуцент  спора түзетін болса,онда егіс материалын микроорганизмге қарағанда аз қажет етеді (шамамен 1%),вегетативті  көбейетін(5-20%).

Қоректік ортаны дайындау. Қоректік ортаның құрамын  микроорганизм  продуцентінің  физиологиялық биологиялық ерекшеліктеріне қарай таңдалады. Фермент өндірісінің  шикізаты ретінде көбнесе жүгері ұны, бидай крахмалы, картоп және жүгері экстракты мен қызылша сығындысы қолданады. Көмірсу көзінің целлюлозолитикалық фермент биосинтезінің ортасы целлюлоза (мақта,сабан,ағаш және т.б) ал липолитикалық ферментде-липидтер болады.

Азот көзі ретінде  әртүрлі минералды тұздар NaNО3, (NH4)2SO4,  NH4NO3 және органикалық қосылыстың азотты ( ашытқы гидролизаты, казеин) болады.

Қоректір орта құрамында макро және микроэлементтер (фосфор, темір, мырыш, кальций және  т.б)түрінде болу керек.

Ферментің микроорганизм- продуцентін  түптік  культивирлеудегі қоректік ортаны дайындау және зарарсыздау  микробиологиялық синтездің басқа өнімдерінің өнірісі үшін ортаны дайындау әдісімен жүргізіледі.

Ферментация. Ферменттің  микроорганизм - продуцентін өндірістін культивирлеу әр түрлі конструкциялы ферментерлерде периодты әдіспен жүргізіледі. Көбнесе культивирлеуге араластырғыш қондырғымен жабдықталған, аэратор арқылы үздіксіз зарарсыздалған ауаны  беріп отыратын  ферментер қолданылады.  Температура, ауа шығыны, рН ортасы және ферментация процесінің ұзақтығы өсірілетін продуценттің қасиетіне байланысты болады. Бұл технологиялық көрсеткіштер өзгеру мүмкін, себебі ол бастапқы культураның өсу сатыларына байланысты болады. Ферментация процесі аяқталған кейін дайын  культуралды сұйықты фермент препаратын бөліп алуға арналған аппаратқа жібереді.

Тазаланған және техникалық фермент препаратын алу. Техникалық препаратты алу үшін культуралды сұйықтықты биомассадан бөледі, содан соң 25-30°С температурада вакуум буландырғыш аппаратта құрғақ заттың көлемі 50% болғанша концентрлейді. Буланудан түскен тұнба сепарирлеуге жіберіледі. Фермент концентратына натрий хлоридінің белгілі мөлшерін құяды. Алынған стандартты сироп тазартылған дәрежесі бойынша  «Г2х» индексіне ие болады, көлемі 40-50 кг ыдыстарға құяды. .

Биомассадан культуралды сұйықтықты бөлгеннен кейін  құрғақ препарат алу үшін 10-12%  дейін концентрлейді және стандарттау үшін натрий хлоридін құяды құрғақ зат құрамы 50% кем болмауы керек және желдеткіш кептіргіште кептіреді. Кептірілген препараты натрий хлорбың активтілігі бойынша стандарттайды және крафт- қаптарға салып буып түйеді.Препарат номенклатурасы бойынша  «Г3х» индекске сай болуы керек.  

Культуральды сұйықтық концентратынан тазартылған фермент препаратын алу үшін , вакуум -буландырғыш қондырғыға түсетін ферментті органикалық еріткіштермен (көбнесе этил спиртімен ) тұндырады. Түскен фермент тұнбасын суда  ерітеді, содан соң толықтырғыш қосады(бентонит немесе) және  желдеткіш кептіргішке  жібереді. Кептірілген  препараты «Г10х»  индексіне ие болады.

Иммообилизденген ферменттер

Қазіргі уақытта   өндірісте қолданылатын  ферменттік препараттардың бағасы  қымбат, ал   өндірістік  циклде бірден ерігіштігінен қолданылады. Бұл жағдай периодты процестерді  үздіксіз техологиялық режимге   ауыстыруға   сондай-ақ  ферментативті  реакцияны  басқаруға  мүмкіндік бермейді. Фермент препараттардың  құрлысының қазіргі заманғы білімі, оның активтілік орталығының құрамы каталитикалық активтілігі  функциялық топтың мәні, ферменттердің  пролонгирлеуші әсері немесе иммобилизденген фермент препаратытары.        Фрмент иммобилизациясының негізі оларды ерімейтін  негізге бекіту  немесе  жартылай өткізгіш  мембрана  қабықшаға енгізу. Иммобилизденген  фермент  дегеніміз   ерімейтін  биокатализаторлар,  оларда ферменттер химиялық немесе физикалық (адсорбция күшімен )түрде қандайда бір тасмалдағышпен  байланысқан,  матрицаға  емесе микрокапсулаға  бекітілген. Фермент тасығыштар немесе матрицалар мүлдем ерімейтін, химиялық және биологиялық тұрақтылығы мен ерекшеленетін, механикалық мықтылығы жоғары болуы тиіс. Иммобилизделген ферменттерді алу үшін полимерлі тасмалдағыш негізіндегі табиғи (целлюлоза және оның туындылары) және синтетикалық  (полистирол, полиакриламид, полиамид) полимер кеңінен қолданылады. Тасығыштар ретінде сонымен қатар саңылаулы, шыныны, сазды, силикагельді, мата, қағаз және  т.б. материалдар қолданылады.

  Ферменттер имобилизациясы өте қиын мақсатта және әрбір фермент үшін жеке – жеке есептелінеді.

  Ферменттерді имобилизациялаудың химиялық және физикалық әдістері бар. Физикалық әдістер ақуыздардың әртүрлі беттерде адсорбцияланатын қабілетіне негізделген. Адсорбция әдісі өте қарапайым, бірақ оның кемшілігі бар имобилизделген ферменттердің оңай  десорбциясымен байланысты. Фермент тасмалдағышпен өзара әрекетке түспейтін имобилизациялық әдісі бар. Онда фермент гель торымен ұяшықтарына енгізілген болуы мүмкін. Гель түтікшесінің үлкендігі фермент молекуласының көлемінен кіші болуы тиіс, бірақ олар субстраттың ферментке әсер етуіне кедергі жасамауы тиіс. Фермент имобилизациясы үшін акриламид гелі кеңінен қолданылады. Бұл әдіс субстрат жоғары молекулалы  заттар болып келгенде жарамсыз болды. Ферменттерді иммобилизациялаудың  химиялық  әдісі матрица мен  ақуыз молекуласының  арасында  ковалентті байланыстың  түзілуіне  негізделген. Химиялық  әдістің артықшылығы  пролонгирлеуші  әрекеті биокатализаторларды  алуға мүмкіндік береді:    фермент ұзақ уақыт  бойы  қолданылса  да ерітіндіге  өтпейді.

Фермент иммобилизациясымен қатар  сондай-ақ  микроорганизмдердің бүтін жасушасы да  иммобилизациялауы   мүмкін.Бұл әдіс полимер   кеңістігінің  торына    жасушаның  механикалық  негізделуіне    негізделген, онда олар өзінің тіршілік етуіне   және ферменттік активтілігін  сақтайды. Иммобилизация кезінде тәртіп бойынша  фермент активтілігі  төмендейді. Иммобилизденген  формада  фермент активтілігі  бастапқы еритін ферменттің    активтілігінің  10-90 %  құрайды.Осыған қарамастан , өндірісте  иммобилизденген   ферментті қолданған  айтарлықтай    тиімді. Иммобилизация көп жағдайларда  ферменттердің  тұрақтылығына  әкеп соғады. Реакторда  иммобилизденген  ферменттер  бір апта  немес е ай көлемінде қолданылады , демек бұл еритін  формадағы  ферменттерді қолданумен  салыстырғанда  өте үлкен  экономикалық жағынан   эффективтілігі жоғары болады.

 

 

10  ДӘРІС  ЛИПИДТЕР

 

Дәрісті  жүргізу формасы: бинарлы дәріс

 

    Липидтер

 

       Липидтердің микроорганизм –продуценті.Қазіргі кезде азықтық мақсатында өсімдік және жануарлар организмдерінен алынатын липидтер немесе майлардың санаулы көлемі техникалық қажеттілікке жұмсалады. Липидтерді алудағы жаңа әдіс микроорганизмдердың кейбір түрлері арқылы өндіру ,олар әр түрлі азықтық шикізатта липидтің белгілі мөлшерін жинай алады. Мұндағы липидтер деп отырғанымыз полярлы емес еріткіштерде еритін микроағзалардың жасушасының компоненті. Микроағзалар липиді әр түрлі шаруашылықта, медицинада, фармацевтикалық химияда, және тағы басқа жерлерде  қолданылуы мүмкін. Оның осы қасиеттері азықтық мақсаттағы жануар мен өсімдік майының белгілі мөлшерін  босата алады.

Микроорганизмдерді әр түрлі субстратта культивирлеу барысында қарапайым липидтерді, күрделі липидтерді және өндіріс липидтерін алуға болады.                             

Жалпы липидтер барлық микроорганизмде кездеседі, бірақ та кейбіреуі липидті белгілі мөлшерде жинап алу қасиетіне ие болатындары да бар. Липидтердің продуценті болып ашытқылар, микроскоптық саңырауқұлақтар  және бактериялар саналады. Жеке продуцент – микроорганизмдер 60-75 % липид түзе алады( есеп бойынша құрғақ биомасса). Микроорганизмдердің әр түрлі систематикалық топтарын культивирлеу барысында алынған липидтер құрамы өзгеше болатындығы байқалды мұны липид түзуші микроорганизмдерді таңдауда ескереді.

        

 

  Қоректік ортаның құрамы. Липидтің  микроорганизм- продуценті үшін көміртегі көзі  және энергия көзі болып көмірсу, органикалық қышқылдар, көмірсутектер, спирттер болып  табылады. Сондықтан  микробтық липид алу үшін азықтық ақуыз өндірісінде қолданылатын шикізаттар: ағаш қалдығының гидролизаты, азық – түлік өндірісінің қалдығы, көмірсутекті қолданады.

     Көміртек көзі липидтің түзілу процесіне ғана емес, сондай-ақ оның құрамына да әсер етеді. Липид синтезіне қоректік ортадағы көміртегі мен азот қосылысы айтарлықтай әсер етеді. Азот концентрациясының бірден жоғарылап кетуі микроағзалардың липид түзуі қасиетін төмендетеді. Ал азот жетіспеуі клеткада липидтердің құрамының көбейіп кетуіне әкеп соғады. Микроорганизмнің өсуі мен липид түзуші процестің жылдамдығы, сондай-ақ минералды азық көзіне де байланысты. Микроорганизмдердің өсуі мен липидтердің жиналуына минералды тұздардың ішінен ең көп әсер ететін фосфат болып табылады, фосфордың артық болуы ақуыз синтезінің жоғарылауына әкеліп соғады. Ал фосфордың жетіспеушілігі ортада липидтің түзілуін арттырады.

Липид түзуші микроорганизмдердің көпшілігі прототрофты болып табылады, яғни әр витаминнің продуценті, сондықтан олар құрамында осы қосылыстар жоқ ортада өсе алады. Бірақ қоректік ортаға кейбір витаминдерді қосқанда липидтің түзілуіне және оның құрамына қолайлы әсер етеді.

     Культивирлеу әдісі.Липидті продуцирлеуші – аэробты микроорганизмдерді өсіру процесіне ортаның  рН-ы және температурасы сияқты факторлар әсер етеді. Липид түзілу процесіне ерітілген оттегі концентрациясының әсері туралы әзірге нақтылы пікір жоқ, бірақ-та оттегі липид биосинтезіне қолайлы әсер етеді деген болжам бар. Ферментация процесі кезіндегі аэрациялаудың қарқындылығының өзгеруі липид құрамына әсерін тигізеді.

Микроорганизмдердің өсу жылдамдығы мен липид түзілу процесі рН ортаның әсеріне байланысты, әр продуценттің өзінің рН ортасы қолайлы болады. рН ортаның оптимальды жағдайынан ауытқуы, липид өндірілген өнімнің көлемінен гөрі оның құрамына қатты әсер етеді.

Көптеген микроорганизмдердің өсуі үшін температурасының оптимальдылығы және липидтің түзілуі сәйкес болып келеді. Микроорганизмнің жасушасындағы жалпы липидттің мөлшері культивирлеу температурасына онша байланысты болмайды. Температураның  өзгеруінің әсері продуценттің өсуінің жылдамдығына және биомассаның жиналуына әсер етеді, ал липидтің құрамына мүлдем әсер етпейді. Липидтің құрамы культивирлеу температурасына байланысты едәуір өзгеріске ұшырайды. Осыған байланысты қандай да бір дәрежеде температураның өзгерінен липид фракциясының құрамын реттеп отырады.

Липид өндірісінің технологиясы.Қазіргі кезде микроб липидін алуда ең көп өңделген технологиялық режим ашытқыларды  гидролизат трофында және көмірсутекте өсіру болып табылады. Бірақ өндірістік масштабта арнайы микроорганизмдер штамын культивирлеу арқылы үлкен көлемде  липидті синтездеу әдісі әлі құрылған жоқ. Мұнай парафинінен Candida туысындағы азықтық ашытқыдан  алынатын липид маңызды. Ашытқы жасушасында липидтердің құрамы 16-20% жоғары,басқа липид түзушіге микроорганизмге қарағанда.(құрғақ биомасса есебі бойынша). Демек, липидтерді ашытқылардан

бөліп алу  экономика жағынан тиімді болады, өйткені үлкен көлемде азықтық ашытқылар өндіріледі, ал липидтер бұл азықтық қоспаға  қажетсіз компонент  болып табылады.

Липид өндірісі кезінде азықтық ашытқыны алудың технологиялық сызба нұсқада соңғы өнім алу стадиясына тағы бір – құрғақ ашытқыдан органикалық ерітінді арқылы липидті экстракциялау операциясы қосылды. Осы технологияны орындағаннан соң екі өнім – майдан тазартылған ақуыз концентрантын және микроб майын алады.

Азықтық ашытқыны алу технологиясы ертерек қарастырылған, сондықтан  липидті азықтық ашытқыдан бөліп алу сызба нұсқасын  қарастырамыз.

     Шаңдатқыш кептіргіштен алынған ашытқыны арнайы ыдысқа салып ылғалдайды, содан соң  қыздырып майдалап түйіршіктеуге  жібереді. Ылғал биомассаны майдалау  фильтлеу арқылы қысып вальцаға  түсіреді.          

 

             

Азықтық ашытқы

 
 


                          

Майдалау

 

Вальцования

 

Кептіру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Экстракциялау

 
           Гексан

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                             гексан                                   бу                        гексан

 

Майсызданған азықтық ашытқылар

 
 

 


                                                                                                                              гексан

 

 

 

 

13 сурет- Липид өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

Азықтық ашытқыны алу технологиясы ертерек қарастырылған, сондықтан  липидті азықтық ашытқыдан бөліп алу сызба нұсқасын  қарастырамыз.

     Шаңдатқыш кептіргіштен алынған ашытқыны арнайы ыдысқа салып ылғалдайды, содан соң  қыздырып майдалап түйіршіктеуге  жібереді. Ылғал биомассаны майдалау  фильері арқылы қысып вальцаға  түсіреді. Вальцада ұтүйіршіктелгендер ісініп, нәтижесінде жасуша бұзылады; алынған өнім пневматикалық кептрігішке тасымалданады.Кептіргіш тігінен құбыр болып  келеді, оның бойы мен ісінген майдаланған түйіршіктер және қыздырылған кептірілген агент (ауа)жоғарытура ағыммен  жылжиды. Кептірілген биомасса түйіршіктері грохотқа түсіп, онда жұқа фракцияға бөлінеді(түйіршік размері 2 мм кем), ал негізгі масса экстракцияға жіберіледі.

     Экстракция құрылысы әр түрлі экстракторларда қатты заттарды экстракциялау принципі бойынша жүргізіледі. Экстрагент ретінде органикалық еріткішті қолдануға болады. Экстракциялау нәтижесінде алынған биомай ерітінідісін еріткіште мисцелла деп аталады. Биомай мисцелланы бөліп алу үшін дистиляцияға еріткішті айдау үшін жібереді. Дистиляция жүйесі әдетте екі сатыдан тұрады. Дистиляцияның бірінші сатысында еріткішті айдау процесі биомай концентрациясын 90%-ке жеткенше пленкалы-буландырғышта жүргізеді. Еріткішті айдаудың соңғы сатысы вакуум  астындағы дистиляциялы бағанада жүргізеді. Экстракциядан кейін құрамында аздап еріткіші бар майдан тазартылған биомасса арнайы десольвентор деп аталатын аппаратқа қатты буға түсіреді. Бу мен жоғары температураның әсерінен ашытқылар ерітікіштен ажыратылады  және  кептіріледі. Дайын биомасса десольветордан түйіршіктеуге түседі және  келтіріледі.

 

 

11,12 ДӘРІС  ПОЛИСАХАРИДТЕР

 

Дәрісті  жүргізу формасы: Лекция – конференция

 

Полисахаридтер

 

Полисахаридтер немесе гликандар –11 моносахаридтер бірлігінен кем емес полимерлер құрастырылған. Олар бір немесе бірнеше моносахарид түрінен тұрады. Гомополсахаридтер және гетерополиахаридтер өзінің құрылысына қарай ажыратылады. Полисахаридтер – барлық организмдегі барлық уақытта қажетті компонент, табиғатта кездесетін көмірсулардың үлкен бөлігін құрайды

демек , жер шарындағы органикалық заттардың негізгі массасы өсімдік биомассасында басым болады.

 Полисахаридтер полимерлер түрінде кездеседі, сондай-ақ нуклеин қышқылымен, ақуызбен, липидпен, фосфатпен комплекс түрінде кездеседі. Мономер құрамы мен құрылысы әртүрлі. Полисахарид микроорганизмдері әртүрлі болып ажыратылады. Оның кейбіреулері өсімдік пен жануарлар полисахаридіне жақын немесе бірдей болып келеді. Микробты полисахаридтердің басым көпшілігі түрі үшін немесе серологиялық тобының түрі үшін арнайы құрылысқа ие. Микробты гликанда ертеректе белгілі болмаған моносахаридтер жиі кездеседі, олар жануарларда да,өсімдіктердеде кездеспейтін.

 Соның ішінде көптеген микроорганизммен пайда болған слизь Пастердің кезінде білгілі болған көмірсу табиғатына ие болады.  Бірақ микробты полисахаридтерге біздің 100 жылдықтың 20 жылынан бастап көңіл бөле бастады, пневококканың серологиялық арнайылығын анықтаушы полисахарид деп саналды.

Қазіргі кезде микробты полисахаридті зерттеуде ерекше мәнге ие, себебі бірқатар халық шаруашлығында және медицинада кеңінен қолданылатын мүмкіндігіне қарай.

Микроорганизмдер полисахаридтері клетка ішіндегі және клетка сыртындағы болып локализацияға сәйкес бөлінеді. Клетка ішіндегі полисахаридтер цитоплазмалар, мембрана және клетканың қабырғасы жатады, ал клетка сыртындағы – полисахаридтерге капсула, чехли (қабырға құрлысы)және бос слиз клетка қабырғасына жатпайтындар саналады. Кейде клетка сыртындағы полисахаридтер, цитоплазмалық мембрана сыртынан локализденген жатады. Мұндай жағдайда клетка сыртындағы топқа және клетка қабырғасының полисахаридтері жатады.

Бірқатар микроорганизмдерде капсуламен клетка қабырғасының бір-бірімен шекарасын ажырату қиын.

Локализациялауда полисахаридтер үш топқа бөлінеді:

клетка ішіндегі (цитоплазмалар, мембрана, периплазмалар), полисахаридтердің клетка қабырғасы және клетка сыртындағы (капсула, чехли және бос слиздер)

«Экзогликандар» термині негізінде бос слизді полисахаридте қолданылады. Кейде капсулалы полисахаридтерді экзогликан деп атайды.

Микробты полисахаридтер топтарға біріктіріледі, және функциясы бойынша:  активті тасымалдағышқа қатысушы қорда тұрған, қолдаушы, клетканың бір-бірімен әсерлесуіне қатысушы,  қорғаушы және т.б . Кейбір зерттеушілер оның топологиясына және функциясына қарай классифицирлейді. Клеткалы полисахаридтер осыған сәйкес екі топқа бөлінеді. Біреуі резервті энергетикалық және модификаторлар қосады (клетка ішіндегі), екіншісі – құрылысы және құрлысты – метаболиттік (клетка қабырғасында) болып бөлінеді. Клетка сыртындағыға құрлысты – метаболиттік гликандар және экзогликандар гиперөнімді бөлетіндер жатады.

Цитоплазмалар  мен  мембраналық  құрылысының 

Полисахаридтері

 

Цитолпазма полисахаридтері екі формада пайда болады: олар оған диспергирленген болуы мүмкін немесе түйіршіктері бір-бірімен біріктірілген болуы мүмкін. Бактерия цитоплазмасы 20-30% полисахаридтен тұрады, құрғақ клетканың массасынан 50-60 % дейін жиналу қабілеті бар. Көбінесе микроорганизм цитоплазмасында гомогликандар болады, одан әсіресе гликоген типті глюкандар таралады. Оларды прокариотты және эукариотты микроорганизмнің цитоплазмасынан бөліп алды: әтүрлі бактерия туысынан Agrobacterium, Arthrobacter, Bacillus, Clostridium, Esherichia, Mycobacterium, Nostoc, Rhodoрseudomonas, Rhodospirillum, Streрtococcus, сондай-ақ ашытқыдан, мицелиалы саңырауқұлақтардан, қарапайымнан, балдырлардан бөліп алды.

Гликоген сияқты полисахаридтерден басқа бірқатар микроорганизмдер цитоплазмасында крахмал, маннан, леван, арабан және ксиландар табылған. Гликоген және басқа да цитоплазмасындағы гомогликандар ДНК, РНК, ақуызбен, липидпен, фосфатпен комплекс пайда болады.

Гетерополисахаридтер цитоплазмада сирек кездеседі. Бірақта Streptomyces және Mycobacterium өкілдерінде олар асып түседі екен. Цитоплазманың полисахаридтерінің функциясы соңына дейін анықталмаған. Қазіргі уақытқа дейін көміртегі көзінің қорындағы тұрған зат және клетка үшін энергия қызметін атқарады деп санаған. Олар мысалы, Bacillus, Clostridium бактерияларының туысында эндоспердің  жетілуінде жұмсалады.Цитоплазманың полисахаридтері  бірқатар маңызды функцияны атқарады.  Клетканы реттеу механизмінде, әртүрлі заттардың синтезін бақылауда және клетканы бөлуде комплекс гомогликандар басқа цитоплазманың компонентімен қатысумен жүреді.

Сондай-ақ гликоген рибосомалы комплекстер ақуыз синтезін бақылауға мүмкіндігі бар. Гликоген нуклеин қышқылының молекуласымен байланысты радиоқорғағыш әсер етеді.

 Микроорганизм мембранасында орташа 2-5% дейін, кейде (Micrococcus luteus) 15-20% дейін мембрана массасынан көмірсулар  болып табылады. Кей жағдайда клетка қабырғасында немесе цитоплазмада қалдық материал болып осы көмірсу толығымен немесе бір бөлігі болады екен. Грам оң,  кейде грам теріс бактериясының мембранасында гликолипид және гликопротеиндер болады екен.

Микрококка және кейбір стрептококканы санамағанда, барлық грам оң эубактерия сондай – ақ ашытқы және мицеллиялы саңырауқұлақ цитоплазмалы мембрана тейхой қышқылы ( құрғақ массадан 1-2% ) аумағында болады. Тейхой қышқылы  құрлысы басқаша қышқыл полисахаридке жатады. Оның гидролизі кезінде моносахаридтпн бірге  басқа класс қосылысына жататын зат пайда болады. Әр түрлі тейхой қышқылы негізінде қалдық қанттың қатысқаны және әр түрлі типтік байланысының бар екені анықталған. Кейбір микроорганизмдерде тек липотейхой қышқылы бар екені анықталған, ал бос тейхой қышқылы болған жоқ. Грам теріс бактерияның мембранасында тейхой қышқылы болмаған. Полисахарид биосинтезде және қант мембраналы гликолипид қатысады. Тейхой қышқылы ион алмасуды реттейді, амин қышқылы  тРНК байланысында әсер етеді, жасуша қабырғасының мембранамен байланысымен іске асырылады, антигенді активтілігі байқалады.

 

Жасуша қабырғасындағы полисахаридтер

 

Грам оң эубактерияда жасуша қабырғасының құрғақ массасы полисахаридтер 30-60% дейін  болады.  Оның біраз бөлігі муреин комплексті құрамына кіреді, грам оң эубактериядағы  оның мөлшеріне 50-90% клетка қабырғасының заттары жетеді. Түзу сызықты полисахарид мурейн тізбегі  N – ацетилглюкозамин және N – ацетилмурам қышқылы β – 1,4 байланысымен тұрғызылған. D – сүт қышқылынан құрайтын глюкозамин туындысы- мурам қышқылы болады. Кейбір архабактерияның клетка қабырғасы, грам оң бояйтын псевдомурейнді гликан бөлігін құрайды, ал N – ацетилглюкозаминнен, N – ацетилгалактозаминнен және N – ацетилталозаминурон қышқылынан тұрады.Мурамо қышқылы псевдомурейндетабылған жоқ. Бірқатар клетка қабырғасының грам оң архебактериясы,тек қышқыл гетерополисахаридтерден тұрғызылған, оның құрамына галактозамин нейтралды қант және урон қышқылы құрамына кіреді. Көбінесе клетка қабырғасындағы грам оң эубактериясында тейхой қышқылы болады. Оның мөлшері клетка қабырғасының массасынан 50-90%-ке дейін жетеді. Стрептомицитте ол  4-50% дейін ауытқып отырады. Микроорганизмде глицеринтейхой әлде рибиттейхой қышқылы болады. Бірақта Streptococcus feccalis және бір ғана штамда Streptomyces sp. тейхой қышқылы табылған. Басқа полисахаридтер грам оң бактериясының клетка  қабырғасын құрайтын үлкен  әртүрлілігімен ажыратылады: көбінесе бұл гетерогликандар. Оның құрамында нейтральды моносахаридтер аминосахар, урон қышқылы, ацетил тобы, фосфор қышқылының қалдығы табылады. Грам оң бактериясының клеткасының қабырғасында 1-50 % дейінгі полисахаридтер құрайды. Олардың ішінде мурейн комплексті полисахаридтер доминирлеуге жағдай жасай алмайды,демек оның мөлшері  шамамен клетка қабырғасында орташа 5% болады екен. Тейхой қышқылы грам оң бактериясының жеке өкілдерінде табылады. Липополисахаридтердің грам оң бактериясының клетка қабырғасы үшін – биологиялық активтік заттар әсіресе сипатталады, мембрананың сыртын формалауда қатысады. Әр түрлі липополисахаридтер саны көп, мұның көбісінің құрылысы және құрамы соңына дейін зерттелген. Комплекстің полисахарид бөлігі, базисті құрылысы және О – арнайы бүйірлі тізбегі ажыратылады. Липополисахаридтің көмірсу комплексі – бұл гетерополисахарид. Әр түрлі бактерияда оның құрамында нейтралды қант, аминосахар, урон қышқылы болады, және әсіресе 3,6-дидезокситуынды қант, табиғатта сирек кездесетін құрамында табылады. Оның ішінде кең таралғаны абеквоза (3,6-дидезокси-D-галактоза), колитоза (3,6-дидезокси-L-галактлза), тивелоза (3,6-дидезокси-D-манноза), аскарилоза (3,6-дидезокси-L-манноза) және паратоза (3,6-дидезокси-D-глюкоза). Бұл қанттар көбінесе серологиялық арнайы бактерияны анықтайды. Моносахарид ерекше тип – гликолактилді қышқылдар О – антигенді полисахаридтер Shigella туысының өкілі құрамында табылған. Липопалы сахарид (ЛПС) полисахарид комплексі бірқатар бактерия күрделілігімен ажыратылады. Олар алты және одан да көп  араласқан және араласпаған моносахаридті құрайды.

Полисахаридтер – ашытқының және мицеллиалы саңырауқұлақтың клетка қабырғасының басты компоненттері. Олар (Saccharoromyces cerevisiae) клетка қабырғасының массасының 90% құрайды. Ашытқыда көбінесе гомогликандар табылады: гликандар, маннандар, хитин (полимер N-ацетилглюкозамин). Ашытқы маннанклетканың фосфор қалдығын құрайды және (немесе) метилді топтар, ал глюканда – ацетилді және аминтоптар болады. Көптеген ашытқының клетка қабырғасында гетерополисахаридтер – галактоманнандар және глбкоманандар, сондай-ақ 3-4 мономерден тұратын қышқыл гликандар табылады. Ашытқының клетка қабырғасында бірнеше полисахаридтер қатысады. Ашытқының клеткасының қабырғасында пептидпен байланысқан гликан болады. Клетка қабырғасындағы негізгі полисахарид компоненті мицелиалы саңырауқұлақта зерттелген хитин болып келеді. Сондай-ақ ацетилирленген полимер ацетилирленбеген полимер глюкозамин – хитозан, глюкандар (кейде целлюлоза), галактандар және әр түрлі гетерополисахаридтер  айырбастайтындар және айырбастамайтын қант, уран қышқылы болып табылады. Клетка қабырғасының микрофибрилл құрылысы целлюлозадан  көбінесе микроформ балдырлар тұрады, ал басқа гомополисахаридтің жеке өкілдері көбінесе ксилан және мананнан тұрады. Олардың саны құрғақ клетка қабырғасында 50-80% жетеді. Полисахарид матриксасы негізінде гетерогликан болып келеді.

Клетка қабырғасындағы полисахаридтер әр түрлі функцияны атқарады. Бұлардың көбісі клетка қабырғасында механикалық беріктікті көрсетеді. Сондықтан оны көбінесе «скелет» (қаңқа) деп атайды. Липополисахаридтер, тейхой қышқылы, ал сондай-ақ клетканың антигендік активтілігіне жауапты гетерополисахаридтер грам оң бактерия қатарын. ЛПС біраз мөлшері грам оң бактериясы – токсинді. ЛПС энтеробактерия клетканы ингибирлеуші ұзын тізбекті май қышқылы әсер етуінен қорғайды, осы бактериялар жануарлар ішегінде өседі. Көптеген полисахаридтер литикалық ферментке және фагқа берік бактерияны құрайды. Полианион полисахаридтер клеткадан және қоршаған ортадан метаболиттерді және затты  тасымалдауға қабілеті. Одан басқа, мұндай полисахаридтер теріс заряд клеткаға хабарлайды, нәтижесінде ортада клетка бір-бірінен алшақтатады ,ортада оларды диспергирлейді. Микроорганизмнің клетка қабырғасындағы полисахаридтер Н-алкан ортада өседі, жақсы эмульгатор болып саналады, клеткаға көмірсулардың енуіне мүмкіндік жасайды.

 

Клетка сыртындағы полисахаридтер

 

Клетка сыртындағы полисахаридтер клетка сыртындағы полисахаридтер капсула  түрінде және қаптап тұратын қап, сондай-ақ бос слиз болып келеді. Капсула қалыңдығы 0,2мкм, светті микроскопта көріп ажырату қиын, ал электронды микроскопта көруге болады, ол микрокапсула деп аталады. Микрокапсула клетка қабырғасымен байланысты ол капсулаға қарағанда берік болып келеді. Көптеген микроорганизмдердің капсуласы белгілі құрылысы болады және слизден анық бөлінген. Кейбір бактерияда капсулалы материал бос болып келеді, құрылысы жоқ, клеткадан оңай ажыратылады, сондықтан капсула мен  бос слизді ажырату қиынға соғады. Мұндай аморфты капсуланы слизисті қабат деп атайды. Чехол капсуладан құрылысы күрделі. Мұнда әртүрлі құрылыстағы бірнеше қабатты ажырату қиын. Клетка сыртындағы полисахарид мөлшері клетка биомассасын бір неше  есе  жоғарылатады.

Капсула, чехол және слиз барлық уақытта тек  полисахаридтерден тұрмайды. Олар гликаннан басқа ақуыздарды, полипептидтерді, нуклеин қышқылын, липидтерді, полисахаридпен комплекс түзетіндер немесе түзбейтіндерді қосады. Қабығы күрделі химиялық құрамды құрайды. Демек, Sphaerotilus natans глюкозаны, глюкозаминді, ақуызды, липидті және фосфаты құрайды. Бактерияның қабығы, метал қосылысты тотықтырады және тотықсыздырады, көбінесе олардың оксидін құрайды. Кейде көмірсусыз полимерлер – капсула мен слиздің бір ғана компоненті. Капсула кейбір Bacillus туысты түрінің полипептидінен құралады, кейбір штаммның Pseudomonas aeruginos слизі ДНК-дан тұрады. Клетка сыртындағы полисахаридтер капсулалы  немесе бос және басқада көптеген микроорганизмдерді құрайды. Бірақ клетка сыртындағы полисахаридтер клеткада міндеті функция емес және ол белгілі жағдайда пайда болады. Микроорганизмнің клетка сыртындағы полисахаридтер құрылысына қарай әртүрлі. Қазіргі кезде 200 жуық экзогликан зерттелген, біріншілік құрылысы бекітілген және осының көбісінің деталінің құрылысы. Әртүрлі микроорганизмдердің клетка сыртындағы полисахаридінің құрамынада 20-дан астам моносахаридтер және оның туындысы табылады. Көбінесе гексоза кездеседі: глюкоза, галактоза, манноза және 6-дезоксигексоза: фукоза және рампоза. Пентоза сирек байқалады: арабиноза, ксилоза, рибоза. Урон қышқылы кең таралған: галактуронды, маннуранды және әсіресе глюкоуронды.

Көбісі аминосахарын құрайды: глюкозамин, галактозамин және маннозамин. Көбінесе экзогликанда көмірсу еместер көмекшілері – пируват және ацетат,  сондай-ақ сукцинат және глицерин кездеседі. Клетка сыртындағы гликан қатары үшін сирек кездесетін мономерлер бар: 2,6 немесе 3,6-дидезоксисахар болады, кейбіреулерінде бұрын анықталмаған моносахаридтер табылған, мысалы глюколактил қышқылдар (сапротрофты микробактерия). Кейде тейхой қышқылы, фосфатты және сульфатты иондар кездеседі.

Бактерияның көптеген түрінде клетка сыртындағы полисахаридтер – қышқыл гетерогликандар әртүрлі құрамда 2-5-тен, 6-7 мономерден тұрғызылған. Мысалы: Xanthomonas campestric полианионит ксантан, глюкозаны, маннозаны және О-ацетил тобын қосқанда және пируватты синтездейді.Кейбір бактериялар гетерополисахаридтерді түзеді.

 Микроорганизмде әртүрлі гомополисахарид, әсіресе глюкандар, соның ішінде белгілісі декстриндер, (бейтарап гликанға құрылысы бойынша жақын және азырақ жақын глюкон тобы) кең таралған. Олар 200 000 дейін глюкозаның қалдығын құрайды, олар сызықша және тарам-тарам тәрізді болып келеді. Сызықша (негізгі) α-1,6 байланыс қатысуымен тізбегі тұрғызылған, тарамақтысы         α 1,2-, α-1,3- және α-1,4 байланыста тұрғызылған. Молекулярлық массасы декстриннің 12-600 млн аралығында  ауытқуда болады. Декстриннің активті продуценті – сүт қышқылының өкілі Leuconostos mesenteroides және L.dextranicum. Декстрин сондай-ақ кейбір Streptococcus(Str.sаnguis, Str.mutаns), Brevibacterium, Lactobacillus түрлерін синтездейді. Іс жүзінде әрбір продуцент өзінің өте жақсы декстриннен  басқа түрін синтездейді. Кейбір штамдар бір мезгілде декстриннің құрылысы бойынша екі түрін түзеді.

Клетка сыртындағы целлюлоза – полисахарид бактериядан өсімдікте таралған, кейбір өкілдері Pseudomonas, Zooglea, Azotodacten синтездейді. β- (1 3) Глюканды курдлан деп аталатын Alcaligenes faecalis var. myxogenes және Rhizobium пайда болады. Күшті тарамдалғандар α-(1-4)-глюкан бүйіріндегі тізбегімен полимер түріндегі глюкоган α-(1-6)- тізбегімен қосылған,  жануарлардың полисахарид қоры , көптеген бактерияны, ашытқыны Neisseria perfiava культуралды сұйықтықтан табуға болады, Нигерин α-глюкан кезектескен (1   4) және (1   3) байланысымен  Aspergillus nigen саңырауқұлағы пайда болады. Тарамдалған полимерлер леван – фруктозасы (2  6) байланысы сірке қышқылды бактерияны Gluconobacter oxydans, Asetobacter aceti, Pseudomonas, Erwinia тобындағы Aeromonas, Bacillus кейбір түрі синтездейді. Фруктандар инсулин түріндегі (тарамдалған күрделі гүлдейтін өсімдік өкілді  полисахаридтер) (2   1)-байланысы негізгі тізбегімен және С6 Str.mutans штамы пайда болады.

Маннандар Bacillus және Corynebacterium түрінің культурасында сондай-ақ көптеген ашытқыда пайда болады. Көбінесе барлық микроорганизмдер, клетка сыртындағы полисахаридте пайда болуына қабілетті, бос слизді және капсуланы синтездейді. Слиздің мономерлі құрамы және капсуласы көп жағдайда бірдей. Қандай микроорганизм тобындағы полисахаридтер екені анықтау барлық уақытта мүмкін емес. Бірқатар жағдайда филогенетикалық жақын бактериялар құрылысы мен құрамы жағынан бастапқы клетка сыртындағы гликандар синтездейді. Оған мысалыға бактериялы альгинат Pseudomonas aeruginoasm Azotobacter vinelаndii, курдлан Rhizobium және A.faccalis var. myxogenes, қышқыл гетерогилкандар Corynebacterium және Arthrobacter, декстриндер Streptococcus және Lactobacillus және т.б. жатады. Бірақ та таксономикалық қатынасқа алыс тұратын микроорганизмдер глюкондар пайда болатындар. Демек, экзогликандар әртүрлі фитопатогенді бактеря және минингит қоздырғыштар құрамы бойынша жақын. Бірқатар бактериялар клеткалы агрегат пайда болғанда цементтеуші материал клетка сыртындағы целлюлоза атқарады. Белгілі, бір тұқымдағы әртүрлі түрдегі микроорганизмдер  көбне  және  тұқымы бірдей әртүрлі  штамдар бірдей емес экзополисахарид синтезделеді.

Демек, E.coli 70 серотипке ие  болады, құрылысы мен құрамы бойынша әртүрлі капсуланы полисахаридтердің және иммунохимиялық қасиеті бойынша сәйкес.

Экзогликандар тиімді және түйнек бактериясының тиімді емес штамы мономерлер, моносахарид   қатынасы бойынша әртүрлі Lipomyces тұқымдас ашытқы штамы құрамы бойынша ажыратылады. Моносахарид құрамы бойынша кемшілігі клетка сыртындағы гликандар М-, S-, және R- бактерия формасы болады. Культуралды сұйықтықта бір микроорганизм бірнеше әртүрлі гликандарды жинайды. Мысалы, L.mesenteroides декстринді және леванды түзеді, Serratia marcescens үш экзополисахаридті түзеді: қышқыл глюкорамнан, глюкурон қышқылын, рамноглюкан және гептоглюкан құрайтын Aureobosidium (pullularia) pullulans саңырауқұлағы екі гомогликанды түзеді: аубазидан – тармақталған полимер α-(1-4), β-(1-3) және β-(1-6) байланысы болады.

Клетка сырындағы полисахаридтер, микроорганизмдер үшін өмір сүруге қажетті болып есептелмейді.

Олардың еш уақытта табиғатта пайда болмайтын түрлері бар. Эксперимент жүзінде көрсетілген клеткада артық капсула өмір сүруге қабілетті және капсула жасай алады. Содан басқа клетка сыртындағы полисахаридтер белгілі функцияны орындайды. Өмір сүруге қабілетті продуцент үшін қолайлы жағдай жасайды. Олардың ішіндегі біреуі барлық полисахарид үшін универсалды. Клетка сыртындағы полисахаридтер ультракүлгін сәуледен және әртүрлі химиялық агенттен, ауыр металдан дәрілік препараттан клетканың өліп қалуынан, клетканың кеуіп кетуінен сақтайды. Капсулаланған бактерия химия терапиялық заттарға беріктеу, капсулаланбағанға қарағанда беті капсуламен қапталғасын клетканы бактерияфагтан сақтайды.

Көптеген клетка сыртындағы гликандар биологиялық жағынан активті және иммунологиялық қасиетін анықтайды және штамы вирулентті. Капсуласы жұқа болған сайын вируленттігі жоғары және бактерия патогенді. Кейбір патогенді бактериялар капсуласыз авирулентті болып келеді.

Кейбір жағдайда клетка сыртындағы гликандарға көміртегі көзі мен энергия қызметін атқарады, ал азот құрайтын полисахаридтер продуцент үшін азот көзі болады. Полианионды полисахаридтер қоршаған ортадан катионмен концентрлейді және клеткаға оны тасымалдауға қабілетті. Н-алкан ортада өскен микроорганизмнің полисахаридті – липидті комплексі: псевдомонад, нокардий, коринебактерия, ашытқының жақсы эмульгаторы. Олар бетінің керілгенін төмендетеді, мицелия пайда болуына, клеткаға көмірсудың енуіне мүмкіндік жасайды. Нейтральды клетка сыртындағы полисахаридтер клетканың жиналуын және жіпше форманың бүтін болуын қолдайды, белгілі заряды бар клетканың диспергирленуіне қарсы бола алады. Кейбір бактериялар экзогликандар клетканың бетіне жабысуына жауапты. Демек, Str, mutans, тісте кариестің болуын тудырады, декстрин арқылы тістің эмалына жабысады.

 

Полисахаридтердің биосинтезі

 

      Гликандардың биосинтезі моносахаридтер арасында глюкозидті байланыстың түзілуіне әкеп соғады. Жалпы түрде бұны былай түсінуге болады, глюкозильді донор глюколизді акцептор – затравкаға береді де, ал  өзі босайды (1сурет). Полимеризация дайын полисахаридтер түзілгенге дейін жүреді. Процесс арнайы  глюкозилтрансферазалар мен катализденеді, ал полимердің басқа толық түзілмеген полисахаридтің сызықша тізбегінің фрагментін ыдыратып, оны дәл сол немесе соған ұқсас (аналогы) тізбегінің белгілі бір жеріне ауыстырып, басқа глюкозилтрансферазалармен катализденеді (сурет).

  А – донор;  Б – акцептор

  14  сурет- Глюкозидті байланыстың түзілуінің сызба – нұсқасы

      Гетерополисахаридтер биосинтезі жағдайынан екі мүмкіндік туады: әртүрлі мономер бірлігінің кезектесіп  реттеліп келуі немесе донорға байланысып қалатын және кейіннен полимеризацияланатын ди- және олигосахаридтердің алдын – ала синтезделуі.

Полисахаридтер биосинтезінде акцептор болып олигосахар және толығымен құралмаған гликандар келіп түседі. Көбінесе біріншілік акцептор болып олигосахар  саналады. Бұл, мысалға, декстрандар мен ливандар (сахароза), целлюлозалардың (целлодекстриндерге), хитинің (хитодекстриндер) синтезінде болады. Кейде біріншілік акцептор тек толығымен құралмаған полисахарид – «затравка» ғана бола алады.

 

15 сурет-  Тармақталған полисахаридтердің  түзілуінің сызба – нұсқасы

 

Моносахаридті қалдықтардың доноры әртүрлі табиғатқа ие болады. Бұл кейде сирек  олигосахар болады. Сонымен, декстрандер мен левандар биосинтезінде сахароза донор бола алады. Бірақ көбінесе сахар – донорлар активтендірілген формада болуы тиіс. Мономерлі бірліктерді активирлеу нуклеозидтрисфосфат көмегімен жүреді де, нуклеозиддифосфатсахарлар (НДФС) түзіледі, олар ең көп тараған глюкозильді қалдықтың әмбебап донор болып есептеледі. Сонымен, Acetobacter xylinum целлюлозаның биосинтезінде уридиндифосфатглюкоза қатысады, Neurospora crаssa– уридинфосфат -  N – ацетилглюкозамин, ашытқы маннасында – гуанозиндифосфатманноза хитин биосинтезіне  қатысады. Гетерополисахаридтер биосинтезінде глюкозильдік қалдықтың бірнеше донорлары қатысады. Моносахаридтердің өзара өзгеруі НДФС деңгейінде жүреді. Қандайда бір фермент жетіспеген жағдайда полисахаридтер биосинтезінің бір бөлігі тқтап (оқшауланады) қалады, дефектлі жарамсыздау  полимер түзіледі немесе ол мүлдем түзілмейді. НДФС тек моносахаридті ғана емес, сондай-ақ олигосахаридті қалдықтарды да бере алады.

Көптеген микроорганизмдерде  полисахаридтер биосинтезі тізбегінің міндетті түрдегі компоненті болып,  НДФС –пен бірге басқа да глюкозил түзуші липидтер – активтендірілген қантты интермедиаттар санады. Құрылысы бойынша бұл  полиизопренолфосфатсахары. Көпшілік прокариоттарда 11 изопреноидты қалдықтары – ундекапренолдар (С55) бар полипренолды тасымалдағыштар басымырақ болады, микобактерияда 10(С50) қалдықтары бар тасмалдағыштар болады. Полипренолдар эукариотта жоғары молекулалары болады. Мысалға, Sacch. сerevisiae 16-18 құрайды, ал Asp. niger-де 19-21 изопреноидты қалдықтарды құрайды. Микроорганизмдерде полипренолмонофосфатсахары және полипренолпирофосфатсахары болады, соңғылары  көбірек  болады.

Гликозил түзуші липидтердің саны  жасуша массасыныңбар жоғы оннан бір  пайызын құрайды. Бірақ олардың ролі маңызды және көптүрлі. Олар моно- немесе олигосахарид қалдығының  арасында тасымалдағыш қызметін атқара алады, оларды НДФС-тен қабылдап, құрып  жатқан полисахарид акцепторына береді. Полипренолмонофосфатсахары қосылады да тек моносахаридті қалдыққа ауыстырады, ал полипренолпирофосфатсахары ди-, три-, және тетрасахаридті бөлшектерге ауысады. Кейбір жағдайларда моно- және олигосахаридті қалдық акцепторға ауыстыру глюкозидті байланыс конфигурациясының өзгеруімен жүреді. Полипренолфосфатта полисахаридті тізбектің алғашқы жинала бастауы  мүмкін. Бұл синтездің бірінші сатысында – НДФС қатысуымен олигосахарид құрайды, содан соң олигосахаридті компоненттердің полимеризациясы жүреді, олардың алғашқысы липидпен байланысы сақталады да, ал қалғандары акцепторға беріледі. Гликозил түзуші липидтер жасуша қабырғасы мен мембранасының сыртқы жағына қантты тасымалдауға қатысады. НДФС мембранадан өтуге  қабілеті жоқ.

Полисахарид биосинтезі көптеген жағдайларда тек НДФС есебінен іске асырылуы мүмкін деп есептеледі, бірақ мембрананың липидті фазасы мен судың арасындағы беткі бөлігінде жүретін реакцияда глюкозил түзуші липидтердің қатысуы міндетті.

Органикалық қышқылдардың қалдықтары тиісті коферментті формадағы полисахарид молекуласына қосылады. Бірақ гликан құрылысына полимер молекуласында белгілі бір қышқыл қалдығына модифицирленетін пируват қана кіре алады деген пікір де бар.

Полисахарид қатарының биосинтезінің орны туралы сұраққа  әсересе клетка сыртындағыдан соңына дейін шешімін тапқан жоқ. Көптеген гликандардың биосинтезі (белгілі) нақты бір жасуша құрылысымен байланысты,  тиісті ферменттер, НДФС және глюкозил түзуші липидтер цитоплазмалық мембрана ауданында локализденген. Олар жасуша қабырғасының бөліктерінен де табылады. Бірақ клетка сыртындағы ферментті полисахаридсинтездеуші жүйе де іске асырылады. Бұл көптеген микроорганизмдердің декстран  және левансахароза сәйкес  полисахаридтерді түзуші. Көрсетілген ферменттер барлық уақытта жасушадан толығымен бөлініп алынбаса да (Gluconobacter oxydans-та культуралды сұйықтықта 80% жуық левансахароза табылады), декстрандар мен левандардың жиналуы айтарлықтай деңгейде клетка сыртында жүреді. Бірақ, көптеген белгілі экзополисахаридтердің синтезі жасуша ішінде локализацияға ие. Экзогетерогликандар үшін клетка сыртындағы синтез мүлдем белгісіз. Жасушаның қай аумағының бөлігінде полимерлердің жиналуы жүретіндігі және оның қалай сыртқа шығаратындығы жайлы бірнеше жорамал ойлар бар. Соның біріне сүйенсек гликан полимеризациясы  болуы мүмкін, ал оны цитофлазмалық мембрананың сыртына, жасуша қабырғасының саңлаулары  арқылы шығарылуы мүмкін.

Басқа гипотеза бойынша полисахарид цитоплазманың ішіндегі болатын мембраналық көпіршіктерде түзіледі, ал содан соң олардың көмегімен жасушадан кері пиноцитозбен шығарылады. Егер тиісті ферменттер жасуша перфериясында локализденген болса, онда клетка сыртындағы пполисахаридтер кейде клетка қабырғасы гликандарының жоғары синтез нәтижесі деп қарастырылады. Бұл жағдайда жасуша қабырғасының және клетка сыртындағы полисахаридтер ұқсас сәйкестендірілген болуы тиіс. Бірақ бұл сирек байқалады.

Капсула полисахаридтері мен бос слиз құрылысы мен құрамы жөніне бірдей, сонымен бірге слиз  капсулалық материалды ығыстыру нәтижесінде түзіледі деген жорамал да бар.

Қысқартулар: Глю-глюкоза, Гал-галактоза, Глю-6-ф-глюкоза-6-фосфат, УМФ-цридинмонфосфат, УДФ-уридинфдифосфат, ГТЛ-глюкоза түзуші липид.

 

Қоректік орта құрамы

 

Көміртегі көзі. Көптеген микроорганизмдер өздерінің өсуін қапмтамасыз ететін барлық көміртегі көздерінен: көмірсулардан, спирттерден, карбон қышқылдарынан, аминқышқылдарынан, көмірсутектерден, С1-қосылыстардан полисахаридтерді синтездейді. Қазіргі уақытта микроорганизм арқылы көмірсутегі және С1 -қосылыстар ортасында полисахаридтердің түзілуіне ерекше көңіл бөлінуде. Н-алканды орталарда экзополисахаридтер көптеген артробактериялар және сапротрофты микобактериялар өкілдерімен, кейбір коринебактериялар, Candida ашытқыларымен  синтезделеді. Метилотрофты бактериялар қатары құрамында метанолы бар орталарда өсу барысында біраз  мөлшерде клетка сыртындағы полисахаридтер түзіледі. Methylococcus capsulatus метанды қолданғанда полисахаридті капсулаларды түзеді.

Жағымды көміртегі көзі бар орталарда полисахаридтерді синтездейтін микроорганизм басқа, олардың кейбіреулерін қолдану арқылы гликандар түзетін организмдер де бар. Мысалы, Leuconostoc mesenteroidies мүмкін, бірақ ол сахарозасы бар орталарда ғана декстранды синтездей алады.

Көміртегі қосылыстарының табиғаты мен оның концентрациясы полисахаридтердің  сандық шығымына әсер етуі мүмкін. Кейбір микобактериялар культурасында экзогликаның шығу мөлшері гексадеканды ортада ғана жоғары болады, ал полимер биосинтезі құрамында басқа да көмірсутегілер, қанттар және көпатомды спирттер бар орталарда жүрілуі мүмкін. Периодты культивирлену жағдайында полисахаридтер синтезіне әдетте ортада кейбір азот пен фосфордың  тпшы болуы, көміртегінің артық мөлшері жағымды әсер етеді.

Бірақ, орта құрамында көміртегі субстратының жоғары болуы , экзогликандар биосинтезі стимуляциясында белгілі бір аралықта ғана болуы мүмкін, егер де ол сол аралықтан жоғары болса, оңды эффект байқалмайды, ал кейбір жағдайларда процестің баяулап қалуы да байқалады. Хемостатта культивирлегенде кейбір микроорганизм көміртегі субстратын лимиттеген жағдайда,  клетка сыртындағы гликандар түзіледі.

Гликан микроорганизмінің моносахарид құрамы көміртегі көзіне байланысты өзгермейді, тек құрамын және көміртекті емес компоненттердің қатынасы варьирлейді. Егер де микроорганизм бірекден көп экзогликанды синтездесе, көміртегі субстратының өзгеруі көп жағдайларда полимерлердің ішіндегі біреуінің синтезінің артуына әкеледі.

 Мысалы, аубазидан және пуллуланның қатынасы A-pullulans культурасында әртүрлі қанттардан тұратын орта, күшті айрықшаланады. Көміртек көзі концентрациясының өзгеруі – полисахарид синтезінің жылдамдығын және молекулярлық массасын реттеуі мүмкін.

Азот көзі. Полисахаридтердің түзілуі, ережеге сәйкес продуценттің активті өсуін ұстап тұруға қабілетті азот көздерін қолданғанда мүмкін. Бірақ азот көзінің табиғаты микроорганизмнің өсуін өзгертпей, гликандардың шығу мөлшеріне әсер етуі мүмкін. Өсу үшін азот көзінің бір түрі, ал полисахарид биосинтезі үшін басқасы  қолданылады, микроорганизмдер болады . Ортада азот концентрациясы жоғары болса, ережеге сәйкес, полисахаридтер синтезіне теріс әсер етеді. Гликандардың сапалы құрамы, көрсетілгендей азот көзіне байланысты емес.

Ортаның басқа компоненттері. Полисахаридтер биосинтезіне микроорганизмдер өсуі үшін қажетті, басқа да қоректік орта компоненттері әсер етеді. Гликандардың түзілуі үшін фосфордың маңызы зор. Ортада фосфордың құрамы жоғарыласа, көптеген полисахаридтердің синтезін тежейді. Бірақ фосфор концентрациясын белгілі бір шегіне дейін жоғарылатса, онда ол C.oxydans леванның жиналуына септігін тигізеді.

Әртүрлі иондардың да маңызы зор, олар субстраттың жұтуына қажет немесе полисахаридтер биосинтезінің кофакторы ретінде қатысады. Темір катиондары Pseudomonas aeruginosa және Mеthylomonas mucosa, ортада левансахарозаны бөлетін Q.oxydans полисахаридтерінің өніміне оң әсер етеді. Марганец иондары Rhyzobium japonicum глюканы және Sacch  cerevisiae маннан түзілуі үшін қажет. Магний L.mesenteroidies тармақты декстрандер синтезіне қабілетті. Кальций ионының концентрациясы ортасында маннуронды және гулуронды қышқылдардың A.vinelandii экзополисахар қатынасын анықтайды.

Гликандардың түзілуі, ережеге сәйкес, продуценттің қалыпты өсуі үшін қосымша витаминдердің мөлшері қажет етпейді. Полисахапридтердің биосинтез стимуляциясы үшін қосымша витаминдерді қосу кейбір жағдайларда ғана байқалады.

 

Ортаның физико – химиялық факторлары

 

Ортаның қышқылдығы. Әдетте микроорганизмдер өсуі және полисахаридтердің синтезін жүргізу үшін рН-тың белгілі бір шектері болады: бұл интервалдар әртүрлі микроорганизмдер үшін бірдей емес. Бірқатар көрсеткіштердің иелері, тіпті кейбір жағдайда гликандардың өсуі мен түзілуі үшін рН мәні сәйкес келеді, бірақ жеке жағадайларда олар әртүрлі болады. Ортаның қышқылдығының өзгеруі гликандардың шығым мөлшеріне, полисахаридтердің мөлшерлік қатынасына әсер етеді, егер де олардың бірнешеуі түзілсе (аубазидан және пуллулан культурада A.pullulans) ортада олардың молекулярлық массасына әсер етеді.  Мысалы,ортаның рН мәні 5,0-ден 8,0 дейін жоғарыласа әртүрлі стрептококк штамдары бар жоғарғы молекулалы декстран фракцияларының түзілуіне қабілетті, бірақ гликандардың мономерлері құрамы ортаның рН мәні өзгергенде, өзгермейді.

Аэрация және температура. Аэрация мен температураның әсері  полисахаридтер биосинтезі үшін әртүрлі. Аэрация және температураларының режимдері сол немесе басқа гликанның түзілуі үшін әртүрлі, күшті ерекшеленуі мүмкін.

Экзогликандарды түзетін көптеген микроорганизмдер – аэробтар немесе факультативті анаэробтар, сондықтан жақсы аэрация жағдайында осындай микроорганизм культурасында экзогликандардың шығымы жоғары. Бірақ аэрарирлеуді шектен тыс көбейтсе онда олардың биосинтезін тежеуі мүмкін, ал көміртегі субстраты тез тотығады.

Температураның әрекеті белгілі бір заңдылықта болады. Гликандардың максимальды түзілуі әдетте микроорганизмдер өсуі үшін оптимальды температурадан төмен болған жағдайда жүреді. Сөйтіп, L.mesenteroides культурасындағы декстран мөлшері 30°С температурадан 10ºС тмператураға дейін  төмендегенде жоғарылайды. Бірақ кейбір жағдайларда бактериялардың өсу температурасының оптимумы және олармен түзілетін экзогликандар температурасы сәйкес келеді.

Микроорганизмдерді культивирлеу температураның өзгеруі кейде полисахаридтердің өзгерген қасиеттері бар биосинтезге әкеліп соғады. Мысалы, стрепкокктардың белгілі штамы 22°С  температурада синтезделетін клетка сыртындағы полисахарид, глюкозаминнің жоғары құрамымен ажыратылатын және имуунохимиялық қасиеттері басқа гликандарға қарағанда, 37°С  температурада түзіледі.

 

 

 

     Микробтық полисахаридтерді қолдану

 

Қазіргі езде микроорганизм полисахаридтері  іс жүзінде кеңінен қолданылады. Олар адам баласына қажетті көптеген сфераларда қолданылады : медицинада,фармацевтикада, тамақ, химия және текстиль өндірісінде, гидрометаллургияда,мұнай алуда және халық шаруашылығының бір қатар басқа аумағында  қолданылады. Бұл жағдайда зерттеушілерде және іс жүзінде клетка ішіндегі және клетка сыртындағы  гликандар демек,  өндірістің техника –экономикалық жоспарында  және қолдану кең аумақты болып келеді.

Полисахаридтердің   медицинада қолданылуының маңыздылығы мен болашағы  оның жоғарғы дәрежедегі  биохимиялық  активтілігі   анықтайды.

 Көптеген микробтық полисахаридтер емдеу қабілетіне және профилактикалық іс әрекеттеріне ие: ағзаның бактерияларға және вирус инфекциясына қарсы тұруын жоғарылатады, ісік ауруына қарсы активті, ұлпаның регенерациясына және жараның жазылуын қамтамасыз етеді, суыққа қарсы ауру синдромын жояды, ренгенотерапияны және дәрілік препараттардың қосымша бөгде әрекетін  төмендетеді. Емдік және қорғаныштық полисахаридтердің әсер етуін ағзадағы иммунобиологиялық реактивтілігін жоғарылату қабілеттілігі анықталады, ішкі ортаның бір қалыпты ұстап тұрумен анықталады. Көптеген полисахаридтердің  препараттары ағзаның жұмысын жақсартады. Кейбір микробты полисахаридтер тәжірбие жүзінде көптеген елдерде емдеу  емқанасында қолданылады.

Біздің елімізде жарақаттарды және жүйке  жүйесінің бұзылу жағдайында, сонымен қатар күйіктерге немесе жарақат алған  ауруларға пирогеналь препараты  кең қолданылып жатыр. Бұл препарат Salmonella typhi және Pseudomonas aeruginosa жасушасынан бөліп алынады. ФРГ және АҚШ-та осындай мақсатпен әртүрлі патогенді бактериялардан алынған изолирленген липосахаридтер қолданылады. Бактериалды ЛПС сонымен қатар активті сәулелер  жұмысына  қарсы тұра алады.

Кеңес үкіметі кезінде ауруханаларда 20 жылдан астам уақыт Serratia marcescens жасушасынан бөліп алынған гетерополисахарид комплексі липидтер – продигиазан және  глюканнан тұратын  Sacch. ceravisiae жасушасынан алынған зимозан препараты, тейхой қышқыл және глюкоман қолданылып келуде. Бұл препараттар ісік ауруына қарсы  сондай-ақ ағзадағы иммунобиологиялық активтілікті жақсартады. Грамотрциальды бактериялар ЛПС қатарындағы агенті ісік ауруына қарсы, Astasia longa түссіз фитофлагеллят  клетка ішіндегі глюкан парамилон, жасуша сыртындағы полисахаридтер  әр түрлі ашытқы туысы Lipomyces Сryptococcus, Bullera және т.б. сондай-ақ бактерия туысы  Aecaligenes Agrobacterium әсер етеді. Аталған қосылыстар клиникалық  емдеуде қолдануға ұсынылған. Вирус активтілігіне қарсы продигизон препараты қолданылады. Атеросклероз ауруына қарсы жасуша сыртындағы Rhodotorula rubra полисахаридтың полярлы модифицирленген манан (сульфатталған) қолданылады.

Полисахаридтер, антигендік арнайылығы медицина тәжірбие жүзінде диагностикалық зат барысында қолданылады. Оларға мысал ретінде Candida ашытқысының патогенді және патогенді емес полисахарид препараты жатады.

Сальмонеллозаға қарсы диагностикада модифицирленген ЛПС-антиген сальмонелл қолданылады.

Тазаланған арнайы полисахаридтерді А және С тобындағы менингококка (N-ацетил, О-ацетилманнозаминфосфат полимері)  менингококка вакцинасын алу үшін қолданылады. Микробты полисахаридтер жасанды вакцинаны құруда негіз бола алады.  Бұл жасанды  полиэлектролитпен конъюгация немесе конфигурацияны өзгерту жолымен алынады.

Шамамен молекулярлық салмақтағы 75 000   нейтралды декстриндер L.mesenteroides продуцирлеуші біздің елімізде және шет елдерде қан плазмасын  алмастырушы  ретінде қолданылады.

Сонымен қатар леван және плазма алмастырғыш пуллулан да тиімді. Декстрандердің белгілі құрлысы және  көптеген басқа полисахаридтер сияқты ағзаның қорғаушы реакциясын стимулирлейді. Емханаларда әртүрлі ішек қуыс  ауруларын емдеу барысында басқа препараттармен бірге қолданылады. Декстран сульфаты антикоагулирлеу іс-әрекетінде, гепариннің орнына қолданылады және антитромбогенді зат ретінде қолданылады. Антикоагулянт ретінде сонымен қатар хитин де қолданылады.

Микробты полисахаридтерді фармацевтикада, пафрюмерияда, тамақ және басқа  өндіріс салаларында олардың қасиетін  анықтап қолданылады, демек,  тұтқырлығын, реологиялық сипаттамасымен, ісіну қабілеттілігімен, белгілі бір  құрлысымен әрекеттесуін анықтап қолданылады . Фармацевтикада оларды дәрі – дәрмек даярлауда қолданылады: олар дәрілердің беріктігін ұзақ  ұстайды  және олардың әсер ету  әрекетін тұрақтандырады. Кейбір микробты препараттар дәрілердің бірнеше жылға дейін қасиетін ұстап тұрады: бутадион, күкірт, сульфаниламид, рентгенге  түсіруге арналған барий сульфатының суспензиясын және т.б. Модифицирленген декстраннің макромолекулярлы конъюганттары ферментпен (стрептокиназа,трипсин,фибрионолизин) бірге ферменттердің активтілігін тұрақтандырып аллергиялық іс әрекетін төмендетеді.

Микробты полисахаридтер косметикалық заттар дайындауда  гель құраушы агенттер ретінде қолданылады, сонымен қатар  бетке жағатын майларда, гидрофильді буферді құру үшін қолдаланылады. Кейбір гликандар қазіргі таңда натрий – карбосицеллюлозаны тіс  жуатын пастада биологиялық активтілікті құраушы ретінде қолданылады.

Тамақ өнеркәсібінде полисахаридтер микроорганизмі өнімдердің – сыртқын қаптау  қабығы ретінде қолданылады, мысалы ірімшіктердің кеуіп кетпеуінен сондай-ақ, балмұздақтардың, шырындардың, салаттарға арналған дәм беретін зат ретінде, джем және т.б. тағамдық өнімдердің активтілігін жоғарылатуда қолданылады. Мұнда әсіресе   тиімді ксантан көптеп қолданылады. Швейцарияда Streptococcus lactis штамы өндірістерде кейбір жұмсақ ірімшіктерде қаймақтарды жасау барысында қолдаланады. Экзополисахаридтердің Saccharomyces және Cryptococcus ашытқы туысы және Azotobacter және Arthrobacter бактериялардың туысы нанның сапасын жоғарылату үшін қолданылады. Ұнға қосу барысында нанды пісіргенде олардың газды ұстау қабілеттілігін сонымен қатар реологиялық қасиетін жақсартады. Мұндай қамырдан пісірілген нанның көлемі ұлғаяды, арасы жақсы кеуектеніп тұрады.

Экзогликанның гельтүзуші агенттері ядерлық жанармай өндірісінде, фотографияда және рентгендік қабықша, тамақ өндірісінде, текстильде, фармацевтикада және қағаз өндірістерінде қолданылады, сондай-ақ  олар агардың орнына (құрамында глюкоза, галактоза, фруктоза глюкурон қышқылы және глюкоза және О-ацетил тобы бар Bac.subtilis және Ps.elodea гетерополисахаридтер) қолдаланылады.

Анионды полисахаридтер (ксантан, занфло-клетка сыртындағы гетерогликан Erwinia tahitica, глюкозадан және галактозадан,урон қышқылынан тұратын және т.б.) эмальді, сулы бояудың кеуіп кетпеуінен сақтап тұрақтандырады. Кейбір гликандар, мысалға Corynebacterium var mucilagenosus гетерополисахаридтердің тұтқырлығы жоғары және басқа да  желімдерді клейлерді қолану үшін қолданылады. Декстран бояушы зат ретінде де қолданылады.

Негізгі тұрақтылығымен ерекшелінетін сулы ерітіндідегі полисахаридтер, агрессивті ортаның шартына және температураға байланысты өзгеруі мүмкін, мұнай және газ алу өндірістерінде қолданылады. 15 жылдан астам бұрын АҚШ-та мұнайдың жартысынан көбін  полисахаридтердің көмегімен алған, ксантан негізгі болып саналған.Өндірістерде сынау Scleratium түрінің саңырауқұлақтарын түзетін склероглюкан-нейтралды капсулалы тізбекте глюканмен жүзеге асырылған.

Мұнай алуда полисахаридтерді қолдану өндірістерде техникалық жағынан өте тиімді болып табылады.

Микроорганизм (паллуан A.pullulansm Methylomonas түрінің бактериясы гетерополисахарид және т.б.) қатарындағы полисахаридтер флоккулирлеуші агент болып табылады және гидрометаллургияда гель түріндегі металдың компоненттерін алу үшін қолданылады. Процесс металл концентрациясын олардың тұзды ерітіндісінен немесе тұз қоспасынан бөліп алуға, тазартуға негізделген.

Декстран негізінде сефадекс препаратын алады және гельфильтрация үшін тәжірбиелік лабораторияда кеңінен қолданылады. Суды ауыр металдардан тазалау үшін, сонымен қатар органикалық еріткіштерден синтез полимерін бөліп алу үшін өндірістерде полианионды гликандар,  ксантан, хитин қолданылады. Хитинді сонымен қатар ағын суларды тазалау үшін пайдалануға болады.

Иммобилизацияланған α – амилазаны тасымалдаушы ретінде аубазидан қолданылады. Ферменттерді иммобилизациялау үшін курдлан және хитин тиімді.

Маннан ашытқысынан маннозаны, Д-глюкозамин және N-ацетил-Д-глюкозамин қосылыстарынан – хитин фруктозаның таза препаратын алу үшін  негізгі көзі микробты левандар болып табылады.

Кейбір бакерияның полисахаридтері, мысалға Bac.lymyxa леван ауыл шаруашылығында қолдану тиімді. Олар өсімдік ұрығының өсуін және топрақтағы  ылғалдылықты ұстап тұрады. Сондай-ақ кейбір өсімдіктердің ұрығын сақтап және тасмалдау барысында кеуіп кетпеуінен де сақтайды.

Іс жүзінде микробты полисахаридтерді қолдануда толығымен зерттелмеген. Микробиологиялық өндірістің аумағын кеңейту барысында  гликандарды зертеліп  жоспар бойынша жаңа перспективасы барысында жұмыстар жүргізіліп жатыр.

 

     Микробты полисахаридтерді өндірістік алу

 

Микробты полисахаридтер қатарын кеңейту, олардың өндірісінің аумағын ұйымдастыру табысқа жеткізеді.

Қазіргі кезде көптеген елдердің микробиологиялық өндірісте экзогликандардың бірнеше бағалы қатары шығарылуда: декстран (ТМД және басқа елдерде), ксантан (АҚШ, Франция), паллулан (Япония), склероглюкин немесе «политран» (АҚШ), занфло (АҚШ), курдлан (Япония).Жартылай өндірістік масштабта өндірілетін және тәжірбие жүзінде тексерілген, лабораториялық жағдайда зерттелген полисахаридтердің басқа да қатарын өндірістерге өндіру жайлы сұрақтар  шешімін табуда.

Әр түрлі полисахаридтер өндірісі бірдей емес. Әр гикан үшін өнімнің физиологиясымен, локализациясымен және полимердің физико – химиялық құрамымен, оның  қолданылу облысымен анықталатын өзінің ерекшеліктері бар.

Экзоплоисахаридтерді алудың жасуша ішіндегі заттарды алуға қарағанда артықшылығы басым, себебі экзогикандар, негізінен мол мөлшерде түзіледі, биомассадан оңай бөлінеді және қоспалардан оңай тазартылады. Бірақ экзогликандар өндірісінің өзінің технологиясының қиыншылыктары бар. Ортада полисахаридтердің жиналуы жасушалардың оттегімен тыныс алуын қиындатады. Аэробты микроорганизмдерде бұл энергетикалық балансты төмендетеді және полисахаридтер синтезін тоқтатады. Ортаның жоғары тұтқырлығы нативті культуральды сұйықтықтағы  продуцент жасушадан полисахаридтерді бөліп алуды мүмкін емес етеді. Оны онға рет жуық сумен араластыруға тура келеді, ал содан соң жасушаларды бөлуді бастапқы немесе аз мөлшерге дейін концентрлейді. Бұл проблемаларды қосымша шығын жұмсау арқылы шешіледі.

Қазір кезде кеңінен қолданылатын плоисхаридтер – декстран мен ксантан өндірісінің негізгі сатыларын келтіреміз. Декстрантардан плазма алмастырғыштарды келесі атаулармен шығарады: клиникалық декстран, полиглюкин, синкол, макродекс, плазмодекс, хемодекс және т.б. Декстрандарды алу үшін Leuconostoc  mesenteroides штаммын қолданады. Ферментацияны 10-30% сахарозасы бар ортада завтравка – декстранмен, ашытқы экстрактымен, минералды тұздармен жүргізіледі.

Плазмоалмастырғыш ретінде қолданылатын декстранның сол формасының синтезінің жүруіне тиімді жағдай жасайды, мысалға құрамында массасы 90 % бар α-1,6-байланыс пен молекулалық массасы бар 60-80 мың сызықты глюкан.    Осы үшін ортада тармақталған декстрандар синтезін стимулдейтін магний құрамын шектейді, молекулалық массасы 20-30 мың декстран түріндегі «затравка» қосады. Мұндай акцептор қажетті полимерлердің басымырақ түзілуін қамтамасыз етеді.Құрамында 70% жуық α-1,6-гликозидті байланысы бар, яғни көбірек тармақталған декстрандардың биологиялық активтілігі жоғары болады. Биологиялық активті декстрандардың синтезін магнийден басқа, сахарозаны мелассамен алмастыратын арқылы жүргізуге болады. Продуценттің өсуіне қажетті оптимальды рН мәні 6,5-8,0 аралығында, ал декстран сахарозаның жиналуы үшін–7,0 шамасында болады. Әдетте ортаның рН мәнін 7,0-8,0аралығында  интервалында  тапсырма  береді.

Бактериялар сахарозаны глюкозаға және  фруктозаға ыдыратады. Фруктоза гетероферментативті сүт қышқылды ашу типі бойынша ашиды да, сүт және сірке қышқылы, маннит және СО2 түзіледі.  Глюкоза декстранға полимеризацияланады. Процесс тез жүреді  және  өнімді 24 сағаттан кейін бөліп алуға болады.

Декстранды культуралды сұйықтықтан бөліп алады, мысалға метанолмен. Нақты бір әдісті қолдануға болады, мысалға, тіпті молекулалық массасы әр түрлі декстрандар қоспасынан молекулалық массасы 60-80 мың клиникалық декстран фракциясын тұндыруға болады. Өнімді толығымен тұндыруға болады, оны суда ерітіп, қажетті декстранды фракционирлеу арқылы изолирлейді. Қажет болған жағдайда бөліп алынған декстран деполимеризацияланады (ферментативті, термиялық өңдеумен немесе ультра дыбыспен). Тазалау үшін декстранды бірнеше рет ерітіп, метанолмен тұндырады да фракциянирлейді.

Декстран сахароза белгілі бір дәрежеде ортаға бөлініп және полимер синтезі жасушадан тыс жүретіндіктен, декстрандарды ферментативті жолмен де алады. Бұл үшін продуцент жасушадан тыс ферментативті комплекстің жоғары активтілігін қамтамасыз ететін жағдайда өсірілуі тиіс.Декстрансахароза активтілігінің максимальды периодына культуралды сұйықтықты жасушалардан бөліп алады және рН мәні 5,0 - 5,2 дейін төмендету арқылы консервірлейді. Мұндай қышқылдықта және 15ºС-қа жуық темпертурада культуралды сұйықтық құрамындағы декстрансахароза өзінің активтілігін бір айдан кем емес көлемінде сақтайды. ТМД-да жартылай тазартылған декстрансахарозаны алу технологиясы  өңдеп жасалған. Ферментация орта құрамында сахароза мен декстран – «затравка» болуы керек. Синтез процесі шамамен 8 сағатқа созылады. Ферментативті әдіс микробиологиялықа қарағанда ыңғайлы, себебі оны қатаң бақылауға және реттеуге болады, сахароза мен ферменттің бастапқы концентрацияны тек варирлеу арқылы ғана, сондай-ақ процесс температурасы бірден қажеті молекулалық массасы бар декстранды алуға мүмкіндік береді. Бұл келесі технологиялық процестерді айтарлықтай қысқартады және арзандатады. Иммоболизденген декстрансахарозалар өндірісте кең көлемде қолданыс табуы мүмкін.

ТМД-да 1983 жылы стрептокиназа формасындағы декстран көмегімен пролонгирленген – «стрептодеказа» - стрептокиназасы бар модифицирленген декстрандар конъюганттарының өндірістік сериясы алғаш шығарылған болатын.

Xanthomonas campestrics продуцуирлейтін ксантанды келесі атаулармен шығарады: Хс биополимер, келцан, ксантан, кетрол. Бактерияларды құрамында 1-5 % көмірсулар (жүгері крахмалы, қант –шикізаты, меласса және т.б.), азоттың органикалық қосылыстары, қосараластырылған калий фосфор қышқылы мен микроэлементтері бар, рН 6,5-7,2 ортада культивирлейді. Инкубацияны аэробты жағдайда, 28°С-та, 72 сағат бойы жүргізеді. Полисахаридтердің қасиетін жақсарту үшін ортаға ферментация кезінде формальдегид қосады. Қоспа арқылы әр түрлі қолайсыз факторларға, әсіресе температура мен тұздауға тұрақтылығы жоғарылатылған гликандарды алуға мүмкіндік береді. Полимерді тұтқыр культуралды сұйықтық ерітіндісі түрінде немесе ыстық ауада кептірілген ұнтақ түрінде қолданылады. Соңғы жағдайда полисахаридті жасушадан центрифугалап, электролиттің қатысуымен этанолмен, метанолмен немесе ацетонмен тұндырып тазалап бөліп алады.  Ксантан тәрізді полисахарид продуцентінқарқынды ісдестірілуде. Xanthomonas  бактериялардың ішінде активті продуцент.Өндірістік масшабта отандық ксантан алу технологиясы өңделуде.

Көбінесе нативті полисахаридтердің қажетті қасиеттері болмайды. Олар, мысалға, онша активті емес немесе эффективтілігі жоғары бола тұра нашар ериді немесе улы, бұл олардың қолданылуына кедергі болады және т.б. Полисахаридті препараттардың әсерін жақсарту, қажетсіз әсерлерді жою немесе төмендету үшін, яғни қажетті қасиеттерге ие препараттарды алу үшін, бөліп алыған полисахаридтер кейде химиялық модификацияға ұшырайды. Сонымен, антикоагулирлеуші активтілік беру үшін декстранды сульфатирлейді. A.faecalis var. myxogenes нативті гликанын солюбилизирлеуші агенттермен өңдеу арқылы алдын – ала қыздырусыз гель түзетін туындыны алуға мүмкіндік береді. A.pullulans глюканы мен R.rubra маннанның ерігіштігін карбоксиметилирлеу арқылы жоғарылатуға болады. Serratia piscatorum культуралды сұйықтығынан ақуызды – липо–полисахаридті комплексті ісікке қарсы препараттың улылығын төмендетуге оны сілтімен өңдеу арқылы қол жеткізуге болады.

Экзогликандар өндірісі үшін продуценттерді үздіксіз культивирлеу әдісі кеңінен қолданыс тауып келеді. Оның көмегімен бір қатар елдерде іс жүзінде тиімді көптеген полисахаридтерді алуда (ксантан, курдлан және т.б.). Бұл өте тиімді және эффективті, себебі максимальды жиналу периодына, ұзақ уақыт өнім алуға субстратты толығымен  қолдануға  мүмкіндік береді. Әдетте лимидтеуші фактор ретінде хемостатта азотты, сонымен қатар фосфор мен күкіртті қоданады. Бұл экзогликандардың интенсивті жиналуын қамтамасыз етеді. Қолайлы жағдайда дұрыс таңдаудың арқасында ксантанды жүздеген сағат бойы продуцентті үздіксіз культивирлеу арқылы алады.

Қазіргі уақытта бір қатар іс жүзінде бағалы  полисахаридтер өндірісі жасалуда. Полисахаридтерді микробиологиялық өндірісте алудың алдында бір қатар мәселелер шешу керек . Солардың ішіндегі маңыздыларының бірі – қымбат қанттарды – дәстүрлі көміртегі көзін көптеген полисахарадитерді арзан шикізаттан алу үшін алмастыру.

Осыған байланысты этанол мен метанолды, көмірсуларды қолдану арқылы микроорганизм өсетін және полисахаридтерді түзетін, микроорганизмдерді іздеу жұмыстары жүргізілуде. Спирттер көміртегі көзі ретінде көмірсуларда қолайлы, себебі олар суда жақсы ериді, бұл өнімді бөлу мен тазарту технологиясын жеңілдетеді. Культивирлеу жасанды және диализденген құрамы өте қарапайым орталарды қолдануға болатын, микроорганизмдерді жақсы тазартылған антигендерді алу үшін қажет. Арзан субстрат  торф гидролизаты - пуллулан өндірісі үшін қолданылады.

Микроорганизмдер шын мәнінде  сарқылмайтын полисахаридтер көзі болып табылатындықтан, осы полимерлердің ішінен химиялық құрамы жағынан мінсіз және іс жүзінде өте бағалы заттар  екендігі анық.

 

 

 13   ДӘРІС   БИОЛОГИЯЛЫҚ АКТИВТІК ЗАТТЫ АЛУ       

                    МАҚСАТЫНДА   ОРГАНИКАЛЫҚ      

                    ҚОСЫЛЫСТАРДЫҢ МИКРОБИОЛОГИЯЛЫҚ  

                    ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

 

Дәрісті  жүргізу формасы: проблемалы   

       

Проблема: Қандай жағдайларда микробиологиялық  трансформация  

                    әдісі химиялық әдісте  артықшылыққа ие.

  

Биотрансформация туралы жалпы мәлімет

 

 Стероидтардың биотраснформациясының әртүрлілігіне қарамастан, микробиологиялық реакцияның жүргізу әдісі бірдей. Ізденіс жұмыстада заттардың көп мөлшерін қабылдау мүмкін емес немесе қажет етпейді, реакцияның жүруі колбада, сілкігішште шектеледі, колбаға салынған зат  100-200мг құрайды. Салуға арналған тәртібі   бойынша 1-2г стероидтарды шыны ферменттер қабылдайды. Өндірістік және тәжірбие жасайтын қондырғы болаттан жасалған, араластырғышы бар аэрирлеуші құрал – жабдықтары бар аппараттар қабылданады. Шыныдан жасалған ферментерді алдымен зарарсыздайды және онда ертерек асептикалық  жағдайда транформалайтын культура қосылады және  зарарсыздалған қоректік ортаны салады. Әсіресе,барлық операцияларда асептика жағдайға үлкен көңіл бөлінеді. Зарарсыздауды аумағына қарай қоректік ортаны 110-120ºС температурада бокста автоклавта жүргізеді, бактерицидтік лампаның көмегімен жүргізеді. Қоректік ортаны салу, сынаманы алу жанған жалынның үстінде жүргізеді. Ферментерге қоректік ортаны салу зарасыздалған сығылған ауаның көмегімен іске асырылады. Микроорганизм–трансформатор культурасының өсу уақыты трансформалаушы активтілігінің максималды пайда болуымен анықталады және бір культура үшін бірнеше  сағаттан басқа культура үшін бірнеше тәулікке ауытқиды. Көптеген культура – трансформатор культураның өсуінің меншікті жылдамдығының төмендеуі кезінде, трансформалаушы активтілігі максималды болуын сипаттайды.      

Зарарсызданған  суда еруі өте төмен. Стериндер қазіргі кезде азырақ концентрацияда тотықтыру үшін (тәртіп бойынша 1г/л) азырақ токсинді ерігенді қосады, сумен ерітіндіде (ацетонда, спиртте, диметилформалинде) араластырады. Концентрациясы жоғары стероидта (1г/л жоғары) оларды ортаға майдаланған ұнтақ  трінде қосылды, ол үшін стерин кристалдарын арнайы аппаратурада майдалайды немесе ультрадыбыспен ыдыратады.

Биотрансформация үшін стероидтарды енгізу басқа әдіс, стерин мысалы, рептостерин гептан/этиленхлорид қоспасын  сумен араластыруда қосады  және  95ºС дейін ерітіндіні қыздырып  қоспаны айдайды. Осындай әдісте ситостерин концентрациясының сулы суспензиясын 140 г/л дейін жеткізеді. Микроорганизм стериннің трансформациясы оларды көміртегі көзі ретінде қолданылуға негізделген, сондықтан трансформалаушы штамм өсудің тұрақтануымен, стериннің  ыдырауына өнім шығымының жоғарылауына әкеледі. Процесте қоректік ортаны оттегімен  қанықтыруды тұрақтандырады .  Ортаға кейбір майды 1-2 % мөлшерде қосқанда (соя,арахис, рапсо, олипка) трансформация өнімнің шығымын жоғарылатады. Осындай нәтижелерді глицеридті қолданумен өсімдік және жануар тектестерде (тристеарин, триолеин, трипольмитин)  алады. Стероидтың микробиологиялық трансформациясының температуралық режимі басқа микробиологиялық қабылдаған процестен  ажыратылмайды және 24-33ºС құрайды. рН жағдайы культура – трасформатор штамын таңдауда анықталады және үлкен интервалда ауытқиды. Микробиологиялық бақылау трансформалаушы культураны өсіру сатысында іске асырылады. Трансформация реакциясын аналитикалық бақылау, егер олар осы процеске қатыса белгілі бір уақыт аралығында сынама алғанда және жұқа қабатты силифолда хроматография әдісі жүргізіледі және кейбір аралық және қосымша өнімде жүргізіледі.

Трансформация біткен соң культуралды сұйықтықты мицелиядан (немесе басқа биомассалар) бөлу, сумен араласпайтын, органикалық ерітіндімен экстрагирлейді (этилацетат, метил, хлорид немесе хлороформ) жарамдысы стероидқа сәйкес еруі үшін экстракт сулы фазадан бөледі, қажетті тазартудан өтеді, (боялған қоспаларды активтелген көмірмен өңдеп бөледі, содан соң көмірді фильтрлейді); одан әрмен қарай вакуумда концентрлейді және алынған тұнба стероиды сәйкес келетін еріткішпен кристалдайды. Препараттық мақсатта көп емес мөлшердегі стероидпен жұмыс істеуде трансформация өнімін тазартуда бағаналы хроматография әдісімен жүргізуге болады.

Микробиологиялық трансформация процесінің арнайы ерекшелігі болып микроорганизм – трансформаттың таза культурасын қолдану саналады. Сондықтан технологиялық режимнің қажетті жағдайы болып, бөгде микрофлораның дамуын тоқтату ережесін ұстау. Соңында барлық уақытта циркуляциялаушы ауа ағымының қатысуымен өндіріс бөлмелерінде және негізінде мезофильді микроорганизмнің болуымен, дамудың қалыпты температурасы 24-30ºС болады. Осындай қалыпты температурамен сипатталады және микроорганизм – трансформаторы үшін.

Трансфмалаушы культураны өсіруде және дайындау бойынша барлық операциялар барлық ережелерді және нормаларды қадағалап зарарсызданған жағдайда жүреді және микробты синтез өндірісі үшін бекітілген және өңделген. Бірақта, трансформацияда стероидты субстратты қосқанда (жарамды қоректік ортада өсетін культураны бактерияны немесе саңырауқұлақ мицелиясын қолданған сулы суспензияда көбеймейтін жасушаны қолданғанда) және трансформация процесінің өзі дұрыс деген жағдайда зарарсыздалмған  түрде жүреді. Ластануды болдырмау үшін стероидтың субстрат суспензиясын дайындауда зарарсыздалған суды қолданады, дегенмен стероидтың өзі автоклавтау жағадайына берік емес . Бұл проблеманы шешудің бір тәсілі болып қоректік ортаға стероидты субстратты енгізуде егуде трансформалаушы культурамен автолкавта қоректік ортаны зарарсыздағаннан кейін 80ºС температураға  дейін төмендейді және субстрат үшін қауіпсіз. 30 минуттай тұрғызып қойғаннан кейін 33ºС дейін салқындатады және оған зарарсыздалған трансформалаушы культураны қосады. Баяу өсу сатысында культура – трансформаторы қолданылады, ортадағы қоректік компонент  біраз  дәрежеде жұмсалады, күшті өсіп кеткен культура басқа микроорганизмнің өсуін басады, тоқтатады.  Трансформацияланған ортаны ластайтын бөгде микрофлорадан толығымен қорғалмайды. Соңында трансформация жүруде теріс әсер етуі мүмкін.

       

 

Лабораториялық жағадайда стероид суспензиясын зарарсыздау қабылданады, өндірістік масштабтада. Мысалы, микробиологиялық трансформация өндірісте қолданылу. Гидрокортизоннан (кортизол) заттан алу C.lіnata көмегімен іске асырылады.

Процесс келесі сатыларды қосады:

1. Трансформалаушы культуралды өсіру (1саты) қоректік ортада сахарозаны, ашытқы автолизатын және неорганикалық тұздардың күрделі жинытығын құрайтын үш тізбектелген генерация жолымен жүреді. Лабораториялық инокулятта – 1, генерация инокулятта – 2, инокулят – 3 генерация.

 Инокуляттың қақпағын егіс жұмысының алдында және барлық бөлмені бактерицидті лампамен шағылыстырады және трансформалаушы культураны өсіру процесінде барлық процесс зарарсызданған жағдайда жүреді. Одан әрмен қарай алынған трансформалаушы культура сепараторға келіп түседі, содан соң сулы суспензия түрінде мицелияны бөледі, ферментерге негізгі реакция заттың трансформациясы жүру үшін береді.

2. Заттың трансформация (ІІ саты) соны да ферментерді және ауалы фильтрді формалиннің сулы ерітіндісімен зарарсыздаудан бастайды. Стероидтың микродирменде майдалануына үлкен көңіл бөлінеді және құрамында 1 г/л стероид пен  зарарсыздалған судан суспензиясын алады.  Бөгде микрофлораның дамуын басу үшін антибиотик қоспасын қолданады. Аэрациялауды және араластыруды алда өткен сатылар сияқты іске асырылады, сондай-ақ көбік сөндіргіштіде.

3.Трансформация– гидрокортизон өнімін бөлу (ІІІ саты). Культуралды сұйықтық мицелиямен бірге ІІ-сатыдан кейін сепараторға келіп түседі. Бөліп алынған мицелия жуылады, жуылған су негізгі культуралды сұйықтыққа қосылады. Одан әрмен қарай сулы ортадан органикалық еріткішпен трансформация өнімін экстракция - сепарациялау жүреді. Түссіздендіру активтелген көмірмен, экстракт көп рет булайды. Әтүрлі ерітіндімен түссіздендіреді, қайтадан булау құрғақ болғанша және сәйкес келетін еріткіштермен жасалады. Активтелген көмірмен түсізденген экстракт  көп рет еріткіштермен өңделіп құрғақ болғанша булайды және соған сәйкес келетін еріткіштермен  жуылады. Дәрілік препаратты және органикалық затты алу технологиясы үшін дайын техникалық өнімді өңдеуге соңғы рет қабылдау. Гидрокортизонның таза дәрілік формасын алу дәстүрлі әдіспен  жүргізіледі. Гидрокортизонның преднизолонға трансформациясы трансформалаушы М. globifjrme культурасын өсіру тізбектелген сатыда  жүргізіледі және сол аппаратта сондай  аэрациялау  және араластыру жағдайында жүргізіледі, содан соң аталған дегирирлеуші  культураның  көмегімен  гидрокортизон  транспормациясы жүреді. 

    

    

 

Предизалон дайын өнімін бөлу , культуралды сұйықтықтан  экстракция – сепарация жолымен алынады, еріткіштер жиынтығы  ғана ажыратылады.Қазіргі кезде майда кристаллды стероидтық субстратты қолдану әдісі қарқынды  өңделуде.  Субстраттың майдалануы бөлшектердің  размері бірнеше микронда-ақ ферментация ортадағы ертіндісіз енгізу стероидты  субстраттың бастапқы концентрациясы 20-50г/л дейін жоғарылатуға мүмкіндік береді.

Псевдокрисаллфекрментация атағын алған процесс жазылған:  Agrobakter sitliex культурасының көмегімен   5  күнің ішінде  кортизон майдаланған ұнтағы дегидрирленген.Алынған кристаллды преднизалон 93% құрайды. Стероидты субстратты салуды  500г/л дейін  жеткізу керек.Микрокристаллды  гидрокартизонды  дегидрирлеу сызба нұсқа бойынша жүреді: гидрокартизон (картизондар)-гидрокартизон (ертінділер) –преднизолон (ертінділер)- преднизолон (кристалдар). Кристалды гидрпокаризон реакциясы еріген жағдайға ауысады және преднизалонның жасушасының ішінде  трансформациялайды, ол кристалданады, жиналады. «Псевдокристаллферментации» жүргізуде гидрокартизонның барлық уақытта қалдық мөлшері белгіленген. Преднизалон, белгілі қатынаста қосылған (8:92) тұнбадан тұратын «араласқан» кристаллдың  пайда болуда. Бірақ-та бұл процесс осы уақытқа шейін  ісжүзінде кеңінен қолданылмады.

 

Микробиологиялық трансформацияны қарқындату жолы

 

Трансформация процесінің қарқындату жолының бірі, өсуші культураны-трансформаторды сәкес келетін субстратымен алдынала индуцирлеу  болып саналады. Бұл культураның  сәкейкес ферментік жүйесінің биосинтезін индуцирлеумен байланысты болады және әсіресе микробиологиялық дегидрогенизацияпроцесінде кеңінен қолданылады. Жинақтау (трансформация) үрдісін интенсификациялау (жылдамдату) жодарының бірі.Иммобилизденген микроағзаладың тірі жасушаларының қолданылу келешегі зор деп есептеледі:

-         ферменттерді бөлу және тазарту үшін шығымның жоқтығы;

-         бос жасушалар және иммобизденген ферменттермен салыстырғанда тұрақтылығы мен бесенділігінің өте жоғарылығы;

-         алмасыудың кейбір өнімдері және биомассадан оқшаулануы себепті реакция өнімдерін айыру мен тазартуда болған шығымдарды кеміту;

-         үздіксіз автоматталған процестерді жүзеге асыруға мүмкіндік туғызу;

-         кофактарлардың регенерациясы және полиферменттердің жүйесі.

Жасуша имобилизациясының әдістері

1.      адсорбция

2.      коваленттік және көлденең байланысуы

3.      түрлі полимерлерге енуі

4.      микрокапсулалануы

Ену әдісі – мембрананың целлюлозалық талшықтары өте технологиялық болып бірдей процестерді өткізуге өте тиімді. Жасушалрдың иммобилизациясы үшін ең экономикалық тиімді әдісі болып ол теңіздің қызыл балдырларынан (Rodonyceae) алынатын полисахарид. Ол қосымша қоректендіру үшін қолданылады. Гельге енгізілген инектілі жасушалар қоректік затта тез көбейе бастайды және полиферменттік жүйе ретінде көп рет қолдануға болады.

   Альгинаты гельдерге ендірілуі иммобилизациялық жұмсақ әдістерге жатады, себебі жасушалар иммобилизацияланғаннан соң тіршілігін сақтап қалады және полиферментті процестерді жүзеге асыра алады.

Гельдің пайдалы жағы онда жасушалардың көбею қабілеттілігін сақтап қалады және температура мен рН өзгергенде еру қабілетін сақтайды, бұл тірі жасушаларды ажыратуға және олардың морфологиясы мен физиологиясын  оқып үйренуді жеңілдетеді. Көпшілік жағдайда жасушаларды альгинатарға ендіру карратизандармен салыстырғанда жақсы нәтиже береді. Иммобилизденген жасушалардың ерекшеліктері (тиімділігі) оларда   болашағы жақсы болуға септігін тигізеді. Қазіргі уақытта тірі иммобилизденген жасушалар жәрдемімен стеройдты қосылыстарды, трансформациялау үрдісі жеткілікті тереңірек  зерттелген, ферментативті белсенділігінің тұрақтылығын жетілдіре анықтаған.

 

Көмірсудың микробиологиялық транесформациясы

 

Көпшілік микроағзалар үшін көмірсулар табиғи және негізгі әмбебап субстрат болып табылады. Көмірсулардың ферментативті өзгеруі көпшілік микроағзалар үшін энергия және жасуша, ішкі ағзалардың құрылысының қоры болып табылады. Микроағзалар көмірсулармен жанасқанда көп түрлі реакциялар атқара алады. Көмірсуларға ферментативті әсер етуі жылдамдығымен сипатталады. Бұл көмірсулардың микробиологиялық трансформациясының рентабельділігін қамтиды және септігін тигізеді. Көпшілік микроағзалар үшін көмірсулардың өзгеруі, өнімдерді мол мөлшерде жинақтауға тән қасиет болып есептеледі. Сірке қышқылы бактериялары тіпті кейбір саңырауқұлақтар және псевдомоналар, көмірсулар трансформациясы үшін өте жақсы практикалық мақсатта қызмет етеді. Мұның барлығы микроағзлардың ферментативті белсенділігінен көбінесе көмірсулар туындалып, препаратттарды алуға мүмкіндік туғызады. Микроағзалар тарапынан көмірсулардың айналуын бірнеше негізгі типтерге бөлуге болады:

1. Көмірсуларды тотықтырғыштық трансформациясы (полиоллардың тотығуы, альдонды қышқылдардың алынуы)

2. Көмірсулардың тотықсыздануы және изомерленуі

Көмірсулардың тотығу трансформациясы кеңінен таралып және егжей-тегжейге дейін меңгерілген. Әсіресе полиспирттердің (полиолдарының) тотығу процесі кеңінен таралып, өндірісте қолданылады.

Полиолдардың тотығуы бірінші рет Браун (1886) және Бертран (1896) еңбектерінде талқылаған. Түрлі микроағзалар жәрдемімен маннитті фруктозаға, сарбитті сорбазаға тотықтыру іске асырылды. Кейін бұл процестің өте тез жылдамдықта өткізе алатын дақылдары анықталды. Барлық полиолдар тотыға алады. Бұл құбылысты ашқан ғалымдардан Бертран-Хадсон ережесі деп, солардың атымен аталған. Полиспирттерді кетозаларға тотығуы кетогендік ферментация үрдісі деген атаққа ие болды. Бұл процестердің барлығы негізінде төмендегі реакцияда келтірілген :

 

 


    С    ОН                        С=О

 

 

Реакция өнімі микроағзалар пайдаланатын арнайы ферменттік жүйе және сол субстраттармен анықталады. Көмірсулар трансформациясына мысалдар, өндіріс масштабында полиолдар тотығуының екі процесі пайдаланылады.

1) Глицерин диоксиацетонға аиналуы;

2) D-сорбитті L-сарбозаға айналуы, D-сорбитті L-сарбозаға тотығуы өте маңызды болып аскорбин қышылы синтезінің бір сатысы есептеледі.

Глицеринннің диоксиацетонға айналуы төмендегі сызба-нұсқа негізінде жүзеге асырылады:

 

СН2 – СН – СН2                    CН2 – С – СН2

 


ОН     ОН    ОН                     ОН     О   ОН

 

Диоксиацетон қымбат органикалық қосылыс болып медицинада, порфюмерияда және фармацевтикада кеңінен пайдаланылады. Соңғы уақыттарда оны микроағзалық жасушалар көмегімен микробиологиялық тотықтыру әдісімен глицериннен алады. Көбеймейтін жасушаларды көп рет

пайдалану әдісі жүзеге асырылды. Бұл әдіс бойынша процесс глицерин, калиймонофосфат және 10% (көлемі бойынша) ашытқы суы (ашытқы концентрациясы 10%),  орташа 28°С температурада 36 сағат уақытта жүреді. Бұл ферментацияға қойылатын негізгі талап: ерітіндіде, қоректік ортада оттектің көп болуы, В витаминдер (дәрумендер) комплексі, нан ашытқысы экстракты, ашытқылы автолиздің жүгері экстракты және бейтараптау үшін СаСО3 боуы керек. D- сорбитті  L-сарбозаға айналуы төмендегі сызба-нұсқа негізінде жүзеге асады.

 

Н – СН – ОН                                     СН2ОН

 


  Н – С – ОН                                Н – С – ОН

 


НО – С – Н                               НО – С – Н

 

  Н – С – ОН                                Н – С – ОН 

 


  Н – С – ОН                                       С = О

 

          СН2ОН                                         СН2ОН

 D-сорбит                                       L - сорбоза

 

Өндірісте түптік культивирлеу әдісі қолданылады. Инокулят-жасуша суспензиясы құрамында сорбит, глюкоза ашытқы экстракты және СаСО3 болған ортада өсіріледі. 15-20% D-сорбит ерітіндісі құрамында трансформацияланушы культура және өсуі үшін қажетті витаминдер себуші жүйе арқылы ауа өткізіледі. Температура 30°C-де 24 сағат өткен соң ерітіндіден 95 % шығынмен  L-сарбоза алынады.

Ферментация процесінің соңында сарбозасы болған ерітінді (культуралдық сұйықтық) белсенділтірілген көмірмен түссізденеді, сүзіледі, содан соң фильтр прессте тағы сүзіледі; фильтрат вакуумда қоюласқанға дейін концентрленеді. Ол температурасы 15°C кристалданады. Кристалдар центрифуга көмегімен ажыратылады, мұздай суда жуылып, жойылады. L-сарбозаның екінші порциясы бастапқыдан алынады, содан соң жуылады.

Сорбитті үздіксіз трансформациялау үшін екі сатылы жүйені қолдануға әрекет жасау, нәтижесінде өте жақсы болады. Сол ортада 20 % сорбит болған 96%, L-сарбозаның өнімі алынады.

Бұл процестерді ары қарай жетілдіру инкубация уақытын қысқартумен процестің эффективтілігін асырумен байланыстырады.

  Қазір тотығушы трансформацияны гельде иммобилизденген сірке қышқылы бактериясы жасушаларымен жүргізу мүмкіншілігіне  өте үлкен көңіл бөлініп жатыр. Иммобилизденген жасуша  глицеринді диоксиацетонға тотықтыра алуы дәлелденген. Одан басқа да бұл иммобилизденген жасуша   көптеген көмірсуларды тотықтырады. Мысалы, маннозды арабинозаны және спирттерден рибит, маннит. Бірақ гельде иммобилизденген жасушаларды қолданғаннан тотығу жылдамдығының процесінің төмендегені  анықталған. D-сорбитті L-сарбозаға тотығуы, аскорбин қышқылы (С витамині) синтезінің қорытынды сатысы. Процес өндірістік жоғарғы мәнге ие болады, төмендегі сызба нұсқада жүзеге асады.

 

Аскорбин қышқылы синтезінің негізгі бастапқы циклы D-глюкозадан синтездеу қарапайым және экономикалық жағынан тиімді жолы L-сарбозадан және диацетон-2-кетол-гулон қышқылына дейін;

Бірінші сатыда –D–глюкозаны D – сорбитке дейін каталитикалық гидролиздеу арқылы тотықсызданады. Бұл кәдімгі қарапайым химиялық процесс секілді өтеді. Екінші сатыда D-сорбитті L-сарбозаға дейін тотықтыру. Сірке қышқылы бактериялары қатысуымен өтетін микробиологиялық трансформация. Сорбитті сарбозаға дейін тотықтыру, сонымен бірге бір қатар сірке қышқылы бактерияларында анықталған келесі сатысы ары қарай тотықпайтын қорғаушы гидроксилді топтарын диацетонды ендіру химиялық сатысы болып есептеледі, С-1 қатынасуымен біріншілік спирттік топтарының карбоксил топтағы каталитикалық тотығуы L-сарбоза ары қарай химиялық жолмен аскорбин қышқылына айналады.

Көмірсуларды кері тотықтыру процесінде микробиоогиялық тотықсыздандыруда үлкен практикалық мәнге ие, қорытындылай келе альдегид немесе кетон бос спиртке айналады. Дәл сол реакция ксилозаны ксилитке айналдыру қажет.

Ксилозаның ксилитке тотықсыздануы, химиялық ксилитті ксилозаның жоғарғы қысымда гидролиздеу арқылы алынады. Микробиологиялық трансформация өте тиімді, дегенмен де өнімі жоғары емес.

 Ксилит–бағалы өнім болып әртүрлі өндіріс салаларында қолданылады; ол қант диабеті ауруында қанттың орнын басушы болып саналады. Оған деген сұраныс өте жоғары. Ксилозаның ксилитке айналуы төмендегідей өтеді: өндірісте ксилозаны ксилитке дейін тотықсыздандырып алуға ашытқыларды пайдаланылады. Ашытқы тұзды ортада ксилозамен культивирленеді, ксилоза көміртегі мен энергия қоры болып табылады. Метаболизм процесінде ол ксилитке дейін тотықсызданады, ол ортада қорға жиналады. Ксилоза ксилитке дейін тотықсыздандыратын ашытқы жасушалары жуылып алдын ала фосфаттық буферде /рН=7,0/ инокулирленген ксилозалық ортада өсіріледі. Ксилиттің максимал өнімі 60%, ксилозаны ксилитке дейін тотықсыздандыруда гельде иммобилизденген жасушалар көмегімен жүргізу жұмыстары қарқынды өткізілуде. Температурасы 33°С-та ксилит шығымы 92%, ал  температурасы 29°С-та 60% құрайды. Бұл процесті өндіріске ендіру жодары  жасалған.

 

Гетероциклдік  қосылыстың микробиологиялық трансформациясы

 

Микроағзалардың биохимиялық белсенділігі және кейбір гетероциклды қосылыстардың айналуы үшін кеңінен қолданылуда, жекелегенде индол қатарының қосылыстары айналуында индолды қосылыстардың арасында триптофан метаболизм өнімдері көп қызығушылық тудыруда. Триптамин, серотонин солардың орнын басатын аналогтары және триптофан. Бұл қосылыстар зат алмасу процесінде маңызды роль атқарады. Олар биохимиялық және медициналық тұрғыдан қарқынды түрде зерттелуде.

Триптофан және оның туындыларының микроорганизмдер арқылы метаболизмі толығымен оқылған. Индол қатарының қосылыстары трансформациясы туралы  көп санды емес.

Индол туындыларының микробиологиялық транформациясы. Бұл трансформациялар негізінде гидроксилдеу арқылы көрсетілген. Содан соң, индолил – 3 – сірке қышықылының саңырауқұлақтардың көмегімен тотығуы өнімі 5 оксиминдолил – 3 – сірке қышқылы:

 

 

 

 

Индолил май қышқылының қатары сол саңырауқұлақтармен трансформациясының өткізілуі нәтижесінде индолил-3-пропион, индолил-3-валериан, индолил-3-капрон, индолил-3-энаит, 5-окситуынды табыллмады. Бұл гидроксилдеуші жүйе арнайы қасиетке ие екендігін дәлелдейді.

 

 

Никотин қышқылы және оның амидтері туындыларының микробиологиялық трансформациясы (РР дәрумені немесе В5) негізінде химиялық синтезбен алынады. Бірақ қазіргі кезде оларды микробты трансформация жолымен алу жолға қойылған кезекті индукция әдісімен субстраттардың тотығуы анықталды.

Сөйтіп 3-метилпиридинге айналуы тиісті спирттің түзілу сатысы арқылы жүзеге асады ( 3-оксиметилпиридинді), 3-оксиметилпиридин жасушалы және жасушасыз N-corallina культурасының экстрактымен тотығады.

 

     

 

Мүмкін спирттің тотығуы дегидрогеназ жүйелері арқылы жүзеге асырылады. Бұл процестер іс жүзінде өндірісте ендірілмеген боса да, сәйкес технологияны өңдеуде микробиологияда химиялық транформацияны  ауыстыруға мүмкіндік береді.

 

 

14,15  ДӘРІС   ӨСІМДІК ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАР ҰЛПАСЫНЫҢ,  

            ЖАСУШАСЫНЫҢ  КУЛЬТУРАСЫНЫҢ КӨМЕГІМЕН    

            БИОЛОГИЯЛЫҚ  АКТИВТІК  ЗАТТАРДЫҢ  ӨНДІРІСІ

 

 

Дәрісті  жүргізу формасы: проблемалық

 

Проблема: Микроорганизмдерді қолдануымен биологиялық

            активті   заттар синтезі үшін бұл әдіс қандай артықшылықты  береді

 

Өсімдік және жануарлардың ұлпасының, жасушасының  культурасының көмегімен  биологиялық  активтік  заттар  өндірісі

1 Жалпы мәлімет

Өсімдікте мол көлемде екіншілік әртүрлі заттар құрайды. Атының осындай екеніне  қарамай-ақ өсімдікте зат алмасудың маңызы зор. Соның көбісінің ішінде медицинада, техникада, тамақ және парфюмерия өндірісінде, ауыл шаруашылықта кеңінен қолданылады.

Культура ұлпасындағы екіншілік зат бірінші ортада алкалоидты зерттеуге үлкен көңіл бөлінді. Барвинка розовой, раувольфин жыланшалы, белені қара, дурман және басқалары коллусты культурасының анализінде алкалоидтар құрамы бар екенін  көрсетті.

Көптеген ғалымдардың көмегімен биологиялық активті заттар және каллусты ұлпаны синтездеуге қабілетті бағалы ақпарат жиналды.

Культивирленетін өсімдіктің жасушасы қатысатын өсімдіктің бастапқы түрін сақтайды, екіншілік метаболизм заттың кең спектрін синтездеуге қабілетті: алкалоидтар, терпеноидтар, глюкозидтер, полифенолдар, полисахаридтер, эфир майы,  пептирдер және арнайы ақуыздар, табиғи бояулар, стероидтар, витаминдер.

Жасуша мен ұлпа продуцентін өндірісте өсіру экономика жағынан маңызды зат – биотехнологиялық жаңа бағытты. Егерде дәстүрлі биотехнология бағалы биологиялық активтік затты алу үшін бүтін организмдерді қолданады: микроорганизмдер, өсімдік, жануарлар қазіргі заманғы биотехнология бос және иммобилизденген жасушаны культивирлеу негізіне, жасушалық технологияға  негіздеуде.

15-суретте биожасанды өндірісінде өсімдік жасушасының культурасын қолданудың үш аспектісі көрсетілген.

Жасуша культурасының қабылетінің мүмкіндігін биотрансформация іске асырумен дәлелдеді демек,  биологиялық активтік заттарды олардың арзан және  оңай табылатын заттарымен предшествениктерімен синтездейді.

 

     

 

15 сурет-Культивирлеуге өсімдік жасушасын қолданып маңызды зат алу

 

Екіншілік заттың жартылай өнімі микробиологиялық және химиялық жолмен өзгеріске ұшырай алмайды және ферменттің арқасында жасуша культурасы химиялық өзгеріске ұшырап соңғы өнімді  бөліп алады.

Қоректік ортаның құрамының өзгеруі және культивирлеудің басқа параметрлері биосинтез өнімінің сандық емес, сапалық құрамының өзгеруіне әкеліп соғады, нәтижесінде қазіргі заманғы жаңа қосылыс басқа түрінің принципінің әсерінен алынуы мүмкін. Япондықтардың зерттеушілер in vitro  жаңа активтік заттарды алуда, пептидтер антиканцерогенді қосылыстар, убихинон – 10 және т.б.  жетістіке жетті. Келесі қадамда жасушалы биотехнологияда иммобилизденген өсімдік жасушасын қолданып жетістіктерге жетті.

Өндірісте өсіретін аумағы жасуша культурасы болу үшін жабайы өсімдікпен және  мәдени дәрілік, техникалық өсімдікпен нақты шыдауы керек сонымен қатар, микробиологиялық өндіріс және химиялық синтез туралы.Жасуша культурасы дәстүрлі өсімдік шикізатымен салыстырғанда келесі артықшылықтары болады:

      1). Қоршаған ортаның әр түрлі факторларына тәуелді емес (ауа райы,

         мерзім, ауа райы, топырақ жағдайы, зиянкестер);

      2). Жоғарғы өнім алу және сапалы өнім өсіру стандарттау және  

          қолайлы жағдайдың арқасында;

     3). Егіс алаңын үнемдеу.

Өсімдіктер  көптеген экономикалық маңызды заттардың қайнар көзі болып саналады, сонымен қатар шикізат қоры табиғатта азаюда, болашақта жасушалық технологияның орнын табу қиын емес. Жасуша культурасын қолданып өндірістік өнім алу ғылыми өңдеумен өту енді ғана басталуда. Жоғарғы рентабельді технологияны құруда шектелуі генетикалық, биохимиялық, физиологиялық,  өсімдік жасушасында екіншілік метаболизмнің реттелуі негізгі білімінің жетіспеуі болып саналады. Екіншілік заттың маңызды функциясы соңына дейін зерттелген жоқ, бірақ-та көбісінің өсімдіктің өсуіне зиян келтіретін факторлардан қорғау демек, олар организмнің өмір сүруін  қамтамасыз ететін реттеуші роль атқарады.

In vitro жасуша -бұл жаңа тәжірибелі биологиялық жүйені құру, оның ерекшелігі соның ішінде екіншілік қосылыстың функциясы толығымен меңгерілген жоқ. Негізгі білімнің жетіспеуі культивирленетін жасушаның даму технологиясын тежейді.

In vitro жасуша популяциясы  белгілі антогенез жүреді: көбеюі (бөлінуі)- созылуы – дифференцировка – ескіру – жасушаның жойылуы.

Жасуша қатынасы дамудың әртүрлі сатысында болады, қандайда процесс асып түскенде қатынас өзгереді. Культивирлеу жағадайы өзгергенде тепе – теңдік сол немесе басқа жағына қарай ауысады.

Каллусты жасушаның дифференцировкасы (жасушаның) бұзылуынан кейін қалпына келуі бөліну циклынан шыққан, екіншілік қосылысының арнайы синтезі оның мамандануында нәтижеленеді. Екіншілік метаболизм биосинтезін бақылау туралы мәлімете жасушалы дифференцияда бір келкі емес. Екіншілік заттың синтезінде, егер бірқатар жағдайында культурада морфогенді құрылысы пайда болғанда басталады, ал басқа тәжірбиеде ізделіп жатқан дифференцирленбеген каллусты ұлпада заттардың жоғарғы шығымы байқалады. Сондай-ақ екіншілік қосылыстың синтезімен жасушаның өсуінің бір-бірімен байланысы  хабарланады.

Көптеген культурада периодты режимде екіншілік метаболит өсіруде, жәймен өсуде немесе өсуі тоқтап қалғанда шамалы қыздырылады, ал жекелеген жағдайда синтез өнімі жсаушаның өсуіне жағдай жасалады. Мүмкін жасушаның бөлінуін және активті өсуін оқшаулау жағдайы және механизмы, екіншілік метаболизмнің фермент синтезін қамтамасыздайтын бір мезгілде активация механизмі болып саналады. Барлық жағдайда, алдымен өсудің қолайлы жағдайын жасауға тырысады демек, биомассаның жиналуы, содан соң екіншілік метаболизм биосинтезінің жағадайына әсер етуші зерттеледі.

Егер биомассаның пайда болуы екіншілік заттың синтезімен байланысты болмаса,  онда биомасса мен алынатын өнімнің бір – бірімен байланысын құруға тырысады.

 

 Донорлы өсімдіктің генотипі

 

 Ата – аналық өсімдіктің генотипі демек, культураға енгізуге арналған эксплант доноры, культивирленетін жасушаның биожасушалық потенциялына шамалы әсер етеді. М.Ценк қызметкелерімен бірге (Cathrantus roseus) розовой барвинкасының культурасын алу үшін, әртүрлі жерлерде өсетін 184 ұрығының үлгісін жинайды. Бұл өнген дәннен бірнеше есе бай гипотензивті индольды алкалоидты, серпентипді және аймалицинді (0,7% көп құрғақ массада) таңдап алды, одан барып каллусты культураларды алды. Өнімі төмен өсімдіктен алынған каллусқа қарағанда ізделген алкалоидтың құрамы 4-5 есеге көп.

Бірақта У.Реллер осы сияқты қатынастары, розовый барвинка әтүрлі өсімдіктен алынған каллусты культурадан серпентин пайда болуын тапқан жоқ.

Жапондық зерттеушілері интакталды өсімдік пен барберин алкалоидта және василистниктің каллусты культурасы(Thalicrum minus) құрамы мен корреляциясы байқалмады.

Мүмкін, бұл нәтиженің қарама қайшылығы бастапқы генотип бағасы тек фенотиппен анықмалғаны түсіндіріледі.

А.Киннесли және Д.Дугэлл екі әртүрлі жұп өсімдіктен темекіден(Nicotina tabacum) каллусты культурада никотин синтездеп алу зертелді,олар никотин құрамы бойынша ажыратылады және барлық басқа лакус бойынша изогенді болады. Никотиннің жоғарғы шығымын өнімділігі жоғарғы өнімді өсімдіктен инициирленген культура берді.Келтірілген мәліметтер және қарама ақайшылық көпшілік зерттеушілер ұлпаның генетикалық сипатын дәстүрлі ескерді.

Бірақ, бұл экспланат сапасы болып ізделген затқа бай тек ұлпа қолданылды, локализация орны бойынша синтез өнімі сияқты емес тсымалдау бағыты бойынша ұлпада жоғарғы концентрациялы заттардың жиналуына әсер етеді.Сондықтан өсімдіктің органын таңдау  культураға енгізу үшін маңызды мәні бар. Мысалы, стероид диогениннің құрамы түйнектен алынған диоскореи (Piosconea loribunds) жасушасы культурада, жойылатын жасуша культурада реттелуде жоғары болады.

Жеке жасушада in vitro тотипотенттер екіншілік қосылыс синтезінің қатыснасы демек, барлық жасушаны культивирлеуге сәйкес жағдай құруда бастапқы өсімдік үшін заттарды продуцирлейді. Екіншілік метаболит биосинтезін реттеушіге жауапты генді көрсетуге болады, басқа жасушада қатысады,  былайша оларды продуцирлемейді.

Кейбір жағадайларда жасушаның культурасы биожасанды қабілеті өсімдіктің регенерациясы кезінде қалпына келеді. Мысалы, наперстяник жасушасының культурасын ұзақ уақыт культивирлегенде синтезге гликозидтің қабілетілігі жұмсалады. Олай болса, генетикалық ақпарат  жасушада сақталады, бірақ оны тұтыну үшін арнайы жағдай жасау  қажет.

Жоғары өнімділікті өсімдіктен және ұлпадан оқшауланған культивирленген жасуша метаболиттің биосинтезі үшін қажетті генетикалық ақпаратты құрайды.

 

Культивирленетін жасушаның гетерогендігі

 

Культивирленетін in vitro жасушасында инактивті өсімдікпен салыстырғанда екіншілік метаболизмде өзгерістер болуы мүмкін. Пролиферирлеуші каллусты жасуша ұйымдастырылмаған, негізінде ізделген заттың төмен құрамында сипатталады. Осы кезде кейбір өсімдік жасушасында in vitro алкалоидтың мол мөлшерін продуцирлейді.

Жекелеген өсімдікте жасуша культурасында in vitro байқалмаған заттар синтезделеді, мысалы эдулинин және душистой рутидің рутакультині (Rutа graveolens) және стефанидағы ароморин (Stephania cepharantha). Культивирленетін жасушада стерин құрамында өсімдік донорына қарағанда үлкен компонент табылады.

Бұл факторлар екіншілік метаболизм даму процесінен тығыз байланыстағы өсімдік жасушасында болатындығы айтылады (цитодифференцировка). Каллусты культурада екіншілік метаболизмнің өзгеруі ұлпаның дифференциясының болмауын тудырады. Көбінесе дифференцирленген ұлпа культурасы екіншілік заттың мол мөлшерін синтездейді. Бірақ-та бұл анық дұрыс деп саналмайды. Барлық көп мәндер байқалады, культурадағы органоген in vitro екіншілік метаболит биосинтезі үшін қажетті жағдай деп саналмайды. Мысалы, кейде органогенез екіншілік заттың құрамының төмендеуіне әкеліп соқтырады. Гетеротрофты типке ауысуда автотрофты қоректену бұзылады, алмасу сондай-ақ жасушаның генетикалық мүмкіндігі толық тұтынбауға әкеледі. Өсімдіктің  бүтіндей бір қатарында (Panax ginsens, Dioscorea deltoidеa, Catharantus roseus) каллусты ұлпалар көп жылдар бойы арнайы  биосинтездік қабілетін сақтайды. Өсімдік жасушасы in vitro генетикалық гетерогендік сипатталады, олда екіншілік метаболизмнің өзгеруіне себеп бола алады. Жасуша популяциясының гетерогендігі оң роль атқара алады, қасиеті қатты өзгерген жасуша түзуін бөліп алуға мүмкіндік береді, жаңа заттар синтезделетін немесе ізделетін өнімнің синтезі жоғарылауымен культивирленетін жасушаның геномның өзгеруі индуцирленген мутагенез жолымен болуы мүмкін. Биохимиялық мутанттарды мутагенді культураларды өңдегенде әлде антиметаболитпен алуға болады. Сондай-ақ химиялық индуцирленген мутагенез нәтижесінде және жасушалық деңгейде селекциясы. ҒА өсімдік физиологиясы институтында раувольфин жыланшалы мутантты жасуша сызығын бөліп алынған, антиаритмикалық алкалоид аймалин 10 есе көп құрайтын және фармацевтикалық өндіріс үшін бағалы қосылыс – диосгенин продуцирлейді. Корневищитті интакталы өсімдік әрмен қарай экспериментті мутагенез және клондау әдісін қолданудың арқасында дельто тәрізді диоскорей штаммы өнімділігі тағы да көбірек жасушалы сызықты берді.

Антиметаболитті культураларды өңдеуде мысалы, ароматты амин қышқылының жасушасының көбісі өледі. Жеке мутантты жасуша осындай жағдайда өмір сүреді, метаболиттің мол мөлшерін синтездеуге қабілеті бар. Осылайша триптофанның мол мөлшерін синтездеуі, клен жасушасының клондары көп тирозинді және фенилаланинді продуцирлеуші сәбіздің және картоптың жасушасының клондары алынған болатын.

 

Культивирлеудің физикалық және химиялық факторлары

 

Қоректік ортаның шешуші факторы тиімді реттеуші және біріншілік және екіншілік жасушаның ауысуы фитогормондар деп саналады. Үлкен көлемді жұмыс фитогормон әсері туралы зерттеуде, өсімдік түріне байланысты, екіншілік қосылыстың табиғатына байланысты, жасушалық штамына байланысты және т.б. Сондықтан екіншілік метаболит синтезінде фитогормон әсерінің экспериментінің нәтижесі, қарама қайшы М.Ценк қызметкерлерімен бірге 146 қосылыстың ауксиндік активтілігімен өсуді және маренин туысынан (Morinda citrifolia) моринды лимонолисттің жасушасының культурасында антрахин пайда болу әсерін оқып меңгереді. Олардың көбісі жасушаның жақсы өсуін, олар тек екінафтилсірке қышқылы және 2,3,6 – үшхлорбензойд қышқылы сонымен қатар антрахинонның пайда болуын, өсуін реттеушісін қолдайды.

Ауксинді кеңінен қолдану болып  2,4-Д саналады, жасушаның созылуын және бөлінуін стимулирлеуге қабілетті. Бірақта екіншілік метаболизм өнімін синтездеудің бірден тежелуін тудырады. Биомассаның жиналуына әсер ететін ортаның маңызды факторы көмірсу болып саналады. Негізінде жасуша in vitro гетеротрофты көміртегі көзі ретінде сахароза қолданылады. Сахарозамен  глюкоза мүмкін  бәсеке таласады, культура биосинтезінің жоғарғы деңгейін сахароза қамтамасыз етеді. Сахароза концентрациясының жоғарылауы екіншілік метаболит өнімінің жоғарылауына әкеліп соғады. Сахарозаның жоғарғы концентрациясы ортаның осмотикалық потенциалын жоғарылатады, культивирленетін жасушаның метаболизмге әсері   оқып меңгерілген жоқ. Сонымен қатар қанттың құрамының ұлғаюы өндірісті қымбаттады, сондықтан арзан көмірсу қоспасын іздеу актуальды болып отырады. Ортаның минеральды құрамы әсересе екіншілік қосылыс синтезіне үлкен әсер етеді. Мұндай-да азот, фосфор және калий маңызды болып саналады. Бірақ олардың әсері өсімдік түріне қарағанда, арнайы сол немесе басқа өнімге қарағанда келесі мысалдар нені көрсетеді. Егерде культураның біреуінің органикалық формалары азот–пептон, ашытқы экстракты, казеин гидролизаты екіншілік қосылыстың жиналуын тежейді, ал басқасында оның синтезі жоғарылайды.

Аммоний және нитратты азот қатынасы қоректік ортада мәні бір. Мысалы,  азоттың жоғарылауы ортада диоскорей  жасуша культурасы дисгенин синтезінің жоғарылауына  әкеледі.

Темекі жасушасының культурасында никотин синтезі  ортада сахароза нитрат және фосфорлы ортада азаюымен күшейеді. Фосфорсыз ортада алкалоидтың және басқа екіншілік метаболит  гармалдардың каллусты культурада пайда болуына қабілетті.

Фосфордың жетіспеуі  екіншілік қосылыс синтезін стимулирлейді және кейбір басқа культураның, бірақ қарама қайшы қасиетті бар. Нитритсіз орта ұлғаюға мүмкіндік береді. Екіншілік заттардың биосинтезі үшін трофикалық фактордың ішіндегі оң мәндері ізденілген заттарда кейбір предшественниктер бар. Қоректік ортада культивирленетін ұлпада органикалық затты синтездейтін жасуша қабілеті төмендейді, ортаға екіншілік қосылыстың предшественигін қосқанда жасуша биосинтезінде байқалады. Предшественник ретінде амин қышқылы (глутамат, фенилаланин, лейцин, орнитин және т.б.) және органикалық қышқылдар(ацетат,сукцинат,шиким және т.б.) атқарады. Бірақта барлық каллусты ұлпа оны пайдаланбайды. Мүмкін, қоректік ортаға предшественникті қосу уақытында мәні бар шығар. Қоректік ортаға предшественникті қосқанда қажетті тиімділіктің  болмауына әр түрлі себептар бар: мүмкін олар жасушаны жұтатын шығар (жасушаның  өзі синтездейтін шығар), дайындау процесінде олар ыдырайтын шығар, ортаны зарарсыздауда немесе басқа активті емес формаға ауысқанда культура өсуіне қосымша эффект жасалуы мүмкін, әсіресе оны ингибирлегенде. Предшественниктің ролін анықтау үшін радиоактивті белгіні қолданып мұқият зерттеуді қажет етеді. Бұл жұмыста басты кедергі болып екіншілік метаболизмнің көптеген өнімнің биосинтезін толық білмеу. Анықталмаған құрамдағы органикалық қоспа, сондай-ақ гидролизацияға казеин және кокс сүті буферлі әсер етеді. Буферлі зат өте төмен болады, сондықтан культивирлегенде бастапқы рН мәні және бірнеше бірлікке  тез арада жылжиды. Бұл, биожасанды қасиетті түсіндіреді және культивирленетін  жасуша өнімнің жиналуына қабілетті.

Олай болса, қоректік ортаның қолайлы болуын жасау болып, өнімнің шығымының жоғарылауы саналады. Мұндай зерттеудің нәтижесі болып өнімділікті орта саналады, культивирленетін жасуша бөлінбей-ақ біраз мөлшерде екіншілік метаболит синтезделеді. Екіншілік метаболиттің жиналуына әсер ететін физикалық факторлар болып жарық, температура аэрация, суспензияны араластыру режимі, колбадағы газ құрамы. Жасуша культурасында екіншілік қосылыстың пайда болуына жарықтың пайда болуының әсері, мысалы каротиноидта, пластохиноидта, антоционда, натехинда, алкалоидта, витаминде. Фенолды метаболизм ферменттерді жарық активтендірді, мұндайда көмірсулы ферменттер және липидті зат алмасу әсер етпеді. Жарықтың сапасының мәні болады. Мысалы петрушка жасушасының культурасында екіншілік заттың жиналуы үшін өте тиімді, оларды люминесцитті жарықпен «мұздай-ақ» типті үздіксіз жарықтандыру.

Флавон глюкозидінің синтезінде петрушка жасушасында ультракүлгін сәулесіне сезімділігі ерекше болады, толқынның ұзындығы 320 нм төмен, әрмен қарай сәуленің шағылысуында қызыл аумақта толқынның ұзындығы қызыл болды, бұл культурада активтілігі күштілеу төмен энергетикалық фитохромды жүйе болады. Көп түсті жарық гаплопаппус жасушасының культурасында антоциан пайда болуын ұлғайтады. Жарық кейбір жағдайда ингибирлеуші әсер етеді, дурмандағы алкалоид синезін және жиналуының құрамын басып, темекі каллусында никотин құрамы төмендеді. Екіншілік қосылыстың әртүрлі класының қатынасына жарықтың әсері туралы мәлімет бар, сондай-ақ екіншілік метаболиттің жиналуына жарықтың болмауы және қараңғының әсері. Өсуге температураның әсері туралы мәлімет және жасуша  культурасының биосинтездері өте төмен. Бірақта сол факт, инактілі өсімдік метаболизміне температураның әсері бар, және осы бағытта зерттеулерді қажет етеді.

Жасуша культурасының өсуі үшін қолайлы температура және биосинтез барлық уақытта сәйкес келмейді. Мысалы, гармалар каллусының өсуі 30ºС температурада байқалады, ал максимальды алкалоидтың пайда болуы 25ºС жетеді.

Метаболизмнің екіншілік өнімі жасушаның жиналуы үшін биожасанды және биодеградационды,биотрансформационды процесс бір – бірімен динамикалық тепе-теңдік қорытындысы болып саналады.  Бұл процестердің әрқайсысына ішкі және сыртқы факторлардың әсері және негізгі білімнің болмауы бақылауға берілмейді. Сондықтан екіншілік заттың жиналуына культивирлеуге әсер ететін факторларды алуда эмпириялық жағынан ұсынысты дәлелдеді.

 

      Жасушаның суспензиялық культуралары

 

Культивирлеу жүйесінде in vitro жасушасының биосинтезі және өсуі үшін мәні өте жоғары. Өсімдіктің екіншілік метаболитті негізіндегі биотехнологиялық өндіріс суспензиялық культурада артықшылығы in vitro суспензиясы. Екіншілік метаболизмді лабораторияда зерттеуде көлемі кішірек (40-200мл) колбада культивирленеді және дөңгелене шайқағышта араластырады.Сосудтың айналу жылдамдығы (90-120 айн/мин) метаболиттің жиналуына және өсуіне жоғары мәнде әсер етеді және темекі жасушасына айналу жылдамдығы өсуіне әсер етпейді, ал жоғары жылдамдық никотиннің шығымын ұлғайтады. Колбадағы азырақ көлемдегі культураны үлкен көлемдегі көп литрлі ферментерге дейін масшабирлегенде культивирлеудің көптеген параметрлері ауысады, жекелеп алғанда аэрациялау және араластыру параметрі өзгереді, өндірістік масштабта суспензияны культивирлеу үшін микробиологиялық өндіріс үшін өңделген суспензияны культивирлеу соңғы жылдары зерттеулердің нәтижесінде өзінің ерекшелігінің күші өсімдік жасушасы ерекше сосудты қажет етеді.

Ондаған өсімдік жасушасы, бактерия және саңырауқұлақ жасушасы жүз есеге ірі,одан басқа да олардың  размері онтогенез процесінде де өзгереді.Егерде өсудің экспоненциальды фазасының алдында олар майда және тығыз болады, өсудің стационарлы фазасында олардың размері бойынша қатты ұлғаяды және вакуолданады. Жасушадан ірілеу болады, үлкен болған сайын араластыру процесінде оның механикалық дағдарысқа ұшырауға қауіпі болады. Сонымен қатар ірі және ауыр өсімдік жасушасы эффективті араластыруды қажет етеді. Олардың сосудта тұнуынан  олардың «өлі» зонасы пайда болуына әкеледі. Женьшень жасушасын культивирлеу үшін ферментерде механикалық араластырғыштың теріс әсері етеді, өмір сүруге қабілетті жасушаға түтікшелі араластырғыштың айналуы 100-350 айн/мин жоғары болса, бұл синтезге теріс әсер етеді. Штамның механикалық күйге беріктігі, культураға қойылған  өте маңызды талабы және зерттеу үшін қиын. Жұмсақ жайлы араластыруды және аэрациялауды сығылған залалсыздалған ауа көмегімен пневматикалық әдіспен арасалтырады, ферментерге ұлғайған ауа ағымын берумен қамтамасыз етіледі. Өкінішке орай және бұл әдістің кемшілігі болады, сондықтан культуралды ортада оттегімен ашықтанын  артық ауа болады.Ортадағы оттегі концентрациясынан өсу мен жасушаның екіншілік метаболизмі байланысты болады. Микробиологиялық жүйеде биомассаның өсуінің бір – бірімен байланысы, өнімнің шығымына және оттегімен қамтамасыз етілуі зерттеледі. Өсімдік үшін мұндай мәліметтер жоқ. Жасушаның өсуіне оттегінен басқа да газдар да әсер етеді. Мысалы, көмір қышқыл газы лагфазаның ұзындығына әсер етеді. Аэрацияның жоғарғы дәрежесі өнімінің синтезіне негативті әсер етеді, ұшқыш қосылыстар және көмір қышқыл газы әсер етеді. In vitro өсімдік жасушасы микроорганизммен салыстырғанда тыныс алуының қарқындылығы төмен болады,  культивирлеуге арналған сосудты құрастырғанда тағы ескеру керек. Әр түрлі типтегі ферментерде жасушаның метаболитінің пайда болуымен және оның өсуін салыстырдық. Лимон жапырағының моринді жасушасын ауа үрлеумен ферментерде культивирлегенде антрохиннің құрамы колбада араластырғанға қарағанда 30%-ке ұлғаяды және ферментердің басқа жүйесіне қарағанда екі есеге өседі. Жасуша биомассасының шығымы биореактор типтеріне байланысты өзгермейді. Механикалық араластырғышы бар биореакторға қарағанда розовый барвинка (Catharantus noseus) жасушасын сондай-ақ үлкен индольды алкалоидты ферментерде ауа үрлеу арқылы культивирлегенде синтездедік.

 Өсімдік жасушасының суспензиялы культурасының ерекшелігі өсуге арналған тығыздығы жоғары. Сондықтан басқа күрделілігі өсімдік жасушасын культивирлегенде биомассаның өсуіне әкелетін тұтқырлықтың ұлғаюы болып саналады. Бұл адгезияға әкеледі. Адгезия (жабысу)культуралды сосудтың бетінде жасуша бір-бірімен араластырғыш салынған  және датчиктің жұмыс істеуін қиындатады. Сосудтың беткі жағында ақуыз жасушасы бөлінген және полисахаридтен тұратын жәймен көбіктену процесінде жасуша жабысады және осы көбікте оның бір бөлігі  жиналады, содан «қабыршақ» немесе «безе» пайда болады. Биомасса жасушасы ұлғаюмен бұл «қабыршақ»-та үлкейеді, араластырудың қарқындылығы төмендейді, соңында культураның өлуіне әкеліп соғады.

Өсімдік жасушасы микроорганизммен салыстырғанда төмен физиололгиялық және метаболиттік активтілікке ие болады.  Генерация уақыты боыйнша (екі тізбектелген жасушаның бөліну уақытының интервалы) өсімдік жасушасы микроб жасушасының генерация уақытысынан 60-100 рет аcып түседі. Пролиферирлеуші жасуша пүлі 50-60% жоғарыламайды, көптеген жасушалар бөлінуін тез тоқтатады да, тынышталу G0 фазасына ауысады. Осы жағдайлардың барлығы жиналудағы жасушаның өсуін жалғастыратынын анықтайды  немесе периодты түрде өсіреді. Ұзақ уақыт зарарсыздауды ұстау, сондай-ақ әсіресе үздіксіз культивирлегенде техникалық проблеманың бірі болып саналады. Периодты культивирлеу немесе жинақтап культивирлеу жасушаны өсірудің ең қарапайым әдісі болып саналады, дәстүрлі болып саналатын. Өсімдік жасушасының барлық айтылған аранайы ерекшелігі үздіксіз режимде ірі масштабта культивирлеу мүмкіндігін қиындатады, болашақта соған мүмкін ауысуы ықтимал. Әсіресе сондай культура үшін синтез өсумен нақты коррелирленеді, культивирлеудің бірінші сатысында биомасса жиналады, екінші сатысында сол өнімді алу шін синтезделеді және культивирлеу процесі жүреді.

 

     Иммобилизденген жасуша

 

Каллусты культураны беттік культивирлеуде сұйық ортада өсетін жасушаға қарағанда екіншілік метаболиттің жиналуы жоғары болады, көптеген өсімдіктің түрі ықшамды екені көрсетілген, агарланған ортада каллусты және жұмсақ культураға қарағанда алкалоид көп жиналады, демек, қолайлы метаболизм үшін қандай да бір кеңістікте жасушаны ұйымдастыру қажет. Ағзаның ішіндегі жасушаның жағдайы әсер ететін  фактордың бірі болып саналады  дәрежесін және оның дифферанциясының типін анықтайтын. Өсіп жатқан жасуша бір – бірімен изолирленген және агрегат түрінде қоршауының әр түрлі жағдайы бар және метаболизмнің әртүрлі жолы осының нәтижесі. Бүтін өсімдікке ұйымдастыру деңгейі бойынша жасушаға немесе жасуша тобына жақын деп жорамалдауға болады, сонымен қатар онда метаболиттік жолмен тұтынуға болады, бүтін ағзаға арнап сипатталған. Екіншілік метаболиттің жиналуы мен оң корреляция туралы әдебиеттік мәліметтер бар және жасуша культурасында дифференцировка дәрежесін бұл бекітеді. Осыған байланысты соңғы кезде иммобилизиденген жасушаға қызығушылық күшейуде.

Жасушаның иммобилизациясы (жылжымайтыны құрылған) диффенцияцияға өту жағдайын қамтамасыз етеді және екіншілік заттың шығымының жоғарылауына мүмкіндік жасайды. Иммобилизация әдісі бір – бірімен тығыз физикалық контактіде жасушаның өсуіне мүмкіндік жасайды. Интактілі ағзада оның массасында бір – бірімен жасуша контактіленеді, метаболизмді және дифференциация процестерін реттеуші, белгілі химиялық және физикалық градиент бекітіледі. Бұл градиенттер өсуін реттейді, қоректік заттарды, оттегін, көмір қышқылын реттеуші. Жасуша 4 әдіспен иммоболизденуі мүмкін:

1.       Инертті субстратта иммобилизация, демек әртүрлі цементтеуші ортаның біреуіне жасушаны аунатып алу (альгинат, агар, полиакриламид, коллаген немесе гел комбинциясы);

2.       Инертті субстратта жасуша адсорбциясы;

3.       Биологиялық макромолекула көмегімен инертті субстратта жасуша адсорбциясы (лектиндер);

4.       Карбоксиметилцеллюлозалар типті қандай-да бір инертті субстратпен жасушаның ковалентті байланысы.(сурет)

Көбінесе бірінші екі әдіс қолданылады. Жасуша биологиялық инертті субстратқа бекітілген, өмір сүру қабілетін сақтайды. Айналасындағы физикалық жылжымайтын иммобилизденген жасуша үлкен көлемдегі қоректік ортаны циркулирлейді, құрамын реттеп, жасушаның өсуін баяулатады және сонымен қатар екіншілік өнімнің шығымын жоғарылатады.

 16 сурет-Жасушаның  иммобилизация әдістері

 

а- инерттті субстратта иммобилизация; б- иненртті  субстратта жасуша адсорбциясы ; в-логикалық макромолекула  көмегімен  инертті субстратта  жасуша адсорбциясы; г-жасушаны ковалентті байланыстыру.

 

Иммобилизиденген жасуша үлкен мөлшерде предшественникті қамтамасыз етуді қажет етеді, бірақ-та төмен концентрацияда болады. Бұл предшественниктер биосинтез тізбегіндегі ізделіп жатқан өнімге жақын болуы керек. Жасуша иммобилизденген түрде болса ұзақ уақыт культивирленеді, бұл үшін жасуша қолданылады, олар табиғи жолмен, қоректік ортада қажет метаболиттер секреттеледі немесе қандай да бір жолмен мұндай секрецияға индуцирленуі мүмкін, мысалыға төменгі температурамен немесе ерітіндімен бірге. Жасуша ізделіп жатқан өнімнің ішінде болады, мысалы вакуолда немесе пластидта, иммобилизация үшін жарамсыз. Ерітіндіде жуылған жасушадан өнімді бөліп алу өндірістің экономикасы жағынан қарағанда оңай проблема емес. Егер иммобилизденген жасушаны өндірісте қолдану үшін жасалған, биореактор типін таңдауда маңызды роль атқарады, онда культивирленеді. Түріне қарай бағаналы культура қолайлы болады, соншалықты кеңістікті алып жатқан экономика жағынан үнемделеді  және жасуша арқылы қоректік затты бақылау оңайланады, культураны жарықтандыру жақсарады.

Өсімдіктің кейбір түрінің жасушасы жоғарыда белгіленгендей, метаболизм деңгейін қамтамасыз ету үшін, интактілі өсімдік жасушасында жақын болатын жарықты қажет етеді.

Иммобилизденген жасуша синтез үшін  қолданып қоймайды, және әртүрлі қосылыстардың биотрансформациясы үшін қолданылады. Олардың артықшылығы жасушаның функцирлену мерзімі ұлғаюының арқасында биокатализ процесінде иммоболизденген жағдайы арзандайды. А.Альферман қызметкерлерімен бірге келесі тәжірбиені жүргізді: олар (Digitals lanat) наперстяник шерстистің жасушасын культивирледі. Альгинатты гелге батырылған (50 шариктің диаметрі 4-5мм) 100 миллиметрлік Эрленмейер колбасында 25 мл ортасы бар. Ортаны субстратпен бірге әрбір үш күн сайын ауыстырып отырған. Субстрат есебінде β-метилдигитоксинді қосып отырған, ол β-метилдигоксинді жасушасын тасымалады. Мұндай жағдайда жасушаны культивирлеу 170 тәулік ішінде тұрақты жылдамдықпен өнімге субстраты биотрансформациялаумен іске асырылды. Жүректің гликозид дигоксині дигитоксинмен салыстырғанда жоғарғы терапевтік эффективтілке ие болады, ал өсімдікте үлкен мөлшерде болады. Дигоксин мен дигитоксин қосымша гидроксил тобындағы көміртегі атомының он екінші атомында ғана ажыратылады. Наперстяник шерстисттің дифференцирленбеген жасушасының культурасында жүрек гликозиді пайда болмайды, бірақ та қоректік ортаға қосқанда биотрансформация субстраттың белгілі реакциясы іске асырылады. Сонда да айта кету керек, иммобилизденген жасушаның суспензионды культурамен салыстырғанда артықшылығы бар:

1)      Биореакторда жасушаны сақтай отырып биомассаны көп   

             рет қолдану және ортадан өнімді бөліп алу;

2)      Ортадан жасушаны физикалық жолмен бөліп алу;

3)      Көлемі үлкен емес сосудта биомассаның мол мөлшерін

             культивирлеу;

4)      Культивирлеу уақытының созылуы;

5)      Затты эффективті биотрансформациялау мүмкіндігі.

Екіншілік затты алу үшін жасушалы технологияны құру жұмысының сатысы:

1)       Аумағын таңдауда экономика жағынан негіздеу. Культураға енгізу үшін өсімдікті таңдау, экономикалық жағынан маңызды екіншілік қосылыс, бағалы заттың көлемді мөлшері болуы керек. Әсіресе бұл сирек кездесетін және жоғалып кететін өсімдікке қатысты.

2)       Культураға ұлпаны бірінші рет енгізу. Бұл мақсатта жекеленген өсімдікті таңдайды, ізделіп жатқан заттың құрамының көбірек мөлшері болатынды. Қатты қоректік ортада алдымен каллусты алады.

3)       Екіншілік метаболизмнің құрамын  сандық және сапалық жағынан биомассаның химиялық құрамын зерттеу. Пролиферлеуші өсімдіктің каллусты жасушасы бүтін өсімдіктің органына қарағанда екіншілік қосылысытың құрамы аз болады. Бұл деген, екіншілік заттың синтезінде интактілі өсімдікте цитодифференцировка бақылауда болады. Культурадағы жасуша да дифференциясының бәсеңдеуі екіншілік қосылысқа қарағанда оларыдың биосинтетикалық потенциалының төмендеуіне әкеледі. Жасушаның генетикалық мүмкіндігін толық емес қолдануы басқа себептерге байланысты болады, мысалға автотрофты қоректену (нарушениемен) бүлінген түрде гетеротрофты қоректенуге ауысқанда. Одан басқа да әртүрлі факторлардың әсерінен өнімнің құрамының сапасының өзгеруі мүмкін.          Кейбір өсімдіктерде екіншілік метаболизм затының биосинтезіне ауысуына жәймен өсуге түседі, ол үшін екі сатылы культивирлеу режимі қолданылады: алдымен жасушалы массалардың қарқынды өсу үшін жағдай жасау керек, содан соң заттың биосинтезі үшін биомассаға эффективті химиялық бақылау жасау үшін затты бағалай үшін экспресс - әдістер керек. Ескере кету керек жәймен өсетін жасушада метаболиттің өте төмен концентрациясын анықтау үлкен қиындықты тудыруда. Сондықтан каллусты культураның бағасына экспресс - әдіс ретінде радиоиммунохимиялық және иммуноферменттік әдіс соңғы кезде қолданылады. Ең соңында жоғарғы жылдамдықпен анализ жүргізу артықшылығы бар және оны автоматтандыруға болады. Ортаны тұрақтандыру және өсіру параметрлері. Екіншілік алмасуға жататын генетикалық ақпаратты тұтыну үшін арнайы жағдай жасайды. Жасуша қолдануға қолданылатын қоректік орта толығымен сенімді емес, әрбір белгілі жағдайда ортаны таңдайды және басқа факторларды басқа зерттеушілердің тәжірбиесіне сүйенеді. Бұл жұмысты сұйық қоректік ортаға ауыстырарда қиындайды, мұндай да аэрациялау және араластыру факторының әсерін ескерген жөн.

4)       Жасушаның өнімділікті штамды құру. Сол немесе басқа екіншілік заттың жоғарғы құрамымен жасушаның гомогенді популяциясын алу күрделі жұмыс. Ұзақ культивирленетін жасушасының популяциясы бір жоғары өнімділікті жасушаларды клонирлеумен алу, мүмкін бағалы қосылыстың синтезге қабілетін жоғалтады. Жасушаның қабілеттілігін жоғарғы деңгейде ұстау үшін, арнайы биосинтезге одан басқа өсіру жағдайын тұрақтандыруға жасушалық селекция және генетикалық монопопуляцияны қосқанда әжептеуір күшті қажет етеді. Рентабельді ірі масштабты өндірісті ұйымдастыру үшін жасушалық технология негізінде мутанттар қажет, қоректік ортаны қажет етпейтін гормон бойынша прототропты, сондай-ақ осмотикалық механикалық жағынан әсер етуіне бекем тұрақты.Мутанталу және жасуша культурасындағы варианттардың барлығы кеңінен таралуда. Тиімділігі жоғары өнімділігі жоғары штамды құру болып жасушалық және гендік инженерия әдісімен жасушаны құрастыру саналады, оған болашақта сенімді.

5)       Суспензиялы культурада жақсы штамды бірінші қолдану. Каллусты жасушаны алдымен қатты қоректік ортада алып одан сұйық қоректік ортаға ауыстырады. Культивирлеу режимінің өзгеруі штамның өзінің оң сапасын жоғалтпауы керек, демек штам культивирлеудің қолайсыз жағдайына берік төзімді болу керек. Әсіресе бұл кішірек колбадан лабораториялық тәжірбиелік жағдайдан жасушаны үлкен размердегі ферментерге ауыстырғанда қатысты. Қазір биотехнологиялық өндірісте ферментер әртүрлі факторды (темперутарын газ құрамын, жарықтандыруды, қышқылдықты, заттың физиологиялық активтілігінің құрамын) автоматты реттеу барлық сатысының біреуінде культураның дамуы.

6)       Өндірістік ферментердің әрмен қарай көлемі үлкейген шарттарына жақын төзімділігі жоғары және өнімділігі көп штамды өсіру. Егер бұл жартылай өндірістік жағдайда культивирленген жасуша өсудің жоғарғы жылдамдығын сақтайды, мұндай штам биосинтезін сақтайды, мұндай штам өндірісті ұйымдастыру үшін жарамды. Одан басқа штамның маңызды сапасы болып оның гнетикалық тұрақтылығы саналады.

7)       Биомасса өндірісінде техникалық регламент құрастыру және оны бағалау. Өндірістік технология сәйкес келетін аппаратураларды қажет етеді, оны орналастырады. Демек, 20000 литрлік ферментерде үздіксіз режимде темекі жасушасында культурасын үш ай бойы өсірген, убихинмен продуцирленген биомасса өнімділігі күніне 5,582г/л болған. Сонда ірі масштабты өндіріс және басқа екіншілік метаболит болған.

 

5 кесте- Өсімдік ұлпасының культурасының негізінде екіншілік метаболиттің өнеркәсіптік өндірісі

 

 

Өнім

 

Өсімдік

 

Ескерту

Шиконин

 

Убихинон-10

Аймалицин

Камптотецин

Берберин

 

Антоциан

воробейник аптекалық

 

табак

барвинок розовый

камптотека соңы өткір

коптис японский

 

гүлдердің жинағы, жүзім

күйік, кесу,

тері ауруы,  жүрек ауруы

гипотензді зат

ісік ауруына қарсы зат

бактерицидтер,

іш ауырғанға қарсы зат

 

(пигмент) дақ                       

 

Қазіргі кезде әртүрлі елдерде түрлі өсімдіктен экономика жағынан маңызды затты алу үшін соның ішінде – женшень биосинтетикалық өндірісте қолданылады. Суретте. М.Ценкомның қызметкерлерімен бірге орындаған жұмысының лабораториялық сатысы көрсетілген. Культураны енгізу және келесідей барвинка розовойда жасушалық тізбектің селекциясы. Қізметекрлері  184 дәннің сынамасын әртүрлі жерден жинап алған. Одан әринен қарай осы дәнің өскіндерінен серпентинге, алкалодқа жәнеаймалицинге байын бөліп алды(құрғақ масада оның құрамы 0,7% құрайды).Осы өскіндерден  агарланған ортада алғашқы калусты алды.Содан соң калустың жеке жасушасын бөлу үшін суспензияға ауыстырады. Одан соң жасуша клонын алу үшін суспензияны Петри табақшасындағы агарға егеді және әрбір колонаны бір жасушадан өскен өскінді жеке колбаға сұйық  қоректік ортаға отырғызады, жасушаның жақсы өсуін қамтамасыз етеді.Жасуша белгілі биомассаны жинап алғасын  продуцирлеуші ортаға қайта егеді, жасуша әлсіз бөлінген ізделіп жатқан алкалоидты синтездейді.

 

   

 

 17  сурет-Жасушалық сызықтың селекциясының сызба нұсқасы

 

Р.Г. Бутенко өсімдік тектес экономика жағынан  маңызды затты алу үшін  жасушалық  технологияның болашағын және жағдайын ұсынды.

 Қабылдаған технология:                     Технология болжамы:

Өсірудің периодты режимі            Мутанты және конструирленген штамы      

Отегінің нормасы                           Отегі құрамының жоғарылау

Жасушалық суспензия                   Иммобилизденген жасуша

Қарапайым бақылау                       ЭЕМ-бақылау және процесті басқар

 

Қорытынды

 

Биологиялық активтік заттар биотехнологиясы  қосылған, биотехнологияның барлық  қазіргі заманғы бағытының дамуы, қазіргі кезде  шапшаң өсуде.Биологиылық технология ғылыми жетіктіке  толығымен базирленген. Осы жағдай , лабораториялық зерттеулер  қазіргі кезде құрал болып саналады,бүгінде  өндіріске активті енгізілуде. Ғылымның қарқынды дамуының нәтижесінде  биотехнология үздіксіз кеңеюде.олай болса, биотехнология сферасының   барлық мүмкіндіктері кеңеюде.

Қазіргі биотехнология адамның практикалық әрекетінің барлық жақтарына үлкен әсер етуде. Қазіргі кезде оның көмегімен ондаған аса бағалы биологиялық активті заттар — гормондар,  ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, кейбір дәрідәрмектер алынады. Биотехнология ауыл шаруашылығында орасан үлкен рөл атқарады. Биотехнологияның жетістіктері ғалымдармен тығыз байланысының арқасында пайда болды, мұның нәтижесінде биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері - генетикалық, клеткалық және белогктың инженерия, эизимология инженериясы, жануарлар,   өсімдіктер және бактериялар   клеткасының   культурасын   көбейту, клеткаларды біріктіру әдісі кеңінен қанат жаюда.

Соңғы жылдары биотехнологияның үлкен өріс    алуы генетиканың жаңа жетістіктеріне байланысты. Нақтылап айтқанда, қазіргі биотехнологияның көптеген салалары генетикалық инженериямен, әсіресе ген инженериясымен   тікелей немесе жанама байланысқан. «Биотехнолотия» ұғымының өзі    генетикалық инженерияның    қалыптасуына байланысты пайда болды    және алғашқы кезде бүл    екі ұғым синонимдер ретінде қаралды. Алайда, уақыт өткен сайын бұл ұғымдардың мазмұны әр тұрлі толықтырылды, дегенмен генетикалық   инженерия биотехнологияның құрама бөлігі болып қалды. Генетикалық   инженерия-жаңа генетикалық қасиеттері бар организмдерді құрастыру   тәсілдері жетілдіретін ғылыми    өрістің саласы болса,    ал биотехнология -өндірістің саласы.     Генетикалық-инженериялық әдіс    арқылы құрастырылған жаңа    организм биотехнологиялық өндірісте қолданылуы мүмкін. Бұл генетикалық инженерия мен биотехнологияның арасындагы ортақ жанасу нүктелерін сипаттайды, мұндай байланыстың аяғында жаңа сапалы   нәтиже пайда болады. Көптеген ғылым жетістіктерін биотехнологиялық өндірісте пайдалану жаңа сапалы нәтижеге әкелмейді, сондықтан    да олар биотехнологияның саласы бола алмайды.

Жаңа биотехнологиялық  процесті қою үлкен қаржы жұмсалуға байланысты.Биотехнологияның жаңа әдісін енгізу әсіресе перспективті дайын өнім басқа әдіспен алынған жоқ немесе оның өндірісінің масштабы  кішкентай, ал бағасы жоғары. Әсіресе бұл фармакологиялық  препаратқа  және диагностикалық затқа қатысты. Осыған байланысты иммунды биологияда перспективасы көлемді және қоспадан  бірдей жасуша бөлінеді. Бұл мүмкіндіктер тамақ өндірісінде, фармакологиялық емдеу және диагностика үшін перспективті гармонды, витаминді, ақуызды,токсинді вакцинаны тазалау үшін, сондай-ақ ғылыми зерттеулерде өте маңызды.

Негізінде жалпы 32% дейін өңделген фермент препарат алынды; медициналық препараты, амин қышқылы 40-50 % -ті  құрады,ДНК рекомбинант негізінде алынған.

Генетикалық инженерияны биотехнологияның дамуының приоритеті бағыты сияқты қарастырылуы керек.Ген инженериясының өнімі 2010 жылы нарықтық  жорамалы бойынша шамамен 80 млрд.долл. құрады және 100-ге дейінгі атауларды қосады. Соның ішінде негізі болып интерферондар, адам гармоны, моноклональды антидене, қатерлі ісік ауруларына қарсы агенттер, вакциналар,тромболиттер саналады.Биологиялық технологияның әрмен қарай дамуы, көбнесе техникалық ғылым  аумағының  прогресімен байланысты.

Биотехнологияның мәні — белоктық заттардың    түзілуін қамтамасыз ететін, бактерия, ашытқы, өсімдік және жануарлар клеткаларыныц культурасын, олардың метаболизмі    (зат алмасуы)    мен биосинтездік   мүмкіндіктерін қолдануынан  тұрады. Еуропалық биотехнологиялық федерацияның (ЕҒВ)  анықтамасы бойынша биотехнология-генетика, биохимия, микробиология және химиялық техниканыц әдістерін қолдану негізінде    микроорганизмдер мен клетка культурасы қасиеттерінің технологиялық процестерінен пайдалы   заттарды өндіре алады. Жаңа   биотехнология дамуының алғашқы қадамынан бастап-ақ іргелі зерттеулермен тікелей байланысты болды. Бұл, әсіресе АБШ-та айқын байқалады: биотехнологиялық фирмалар шынында да іргелі зерттеулермен айналысты және айналысуда, олардың    сауда объектісі кәдімгі    базарлық заттар емес, ғылыми зерттеулер болып саналады. Қазірге кезде АБПІ-тың «Эли Лилли»,  «Генентек» «Биоген»,   «Гепетикс инститьют»,     «Монсанто»,   Жапонның «Сантори»,   Францияның «Био-Франс»,  Германияның «Биоферон», «Инвитрон» т. б. көптеген ген-инженерлік және биотехнологиялық фирмалары немесе компаниялары жүздеген миллион доллар қаржы жұмсап, өздерінің ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізуге көшті. Ірі биотехнологиялың компаниялары генетикалық зерттеулер үшін бірнеше млрд. доллар қаржы жұмсауда. Бір ғана АБШ-тың өзінде биотехнологиялық фирмалардың саны 300-ге жуық (1994).

Жоғарыда айтылғандардан, биотехнология өзінің негізгі ерекшеліктері бойынша биологияның қолданбалы тармағы ретінде қалыптасқанын және өнеркәсіптік өндіру саласы екендігін байқауға болады. Енді адам табиғаттан биологиялық өндірудің дайын жолдарын ғана іздемейді, сонымен қатар оларды қ.ұрастырады: ол жинаушылық әрекеттен құрастырушылық  еңбегіне ауысты.

Жаңа биотехнологияның  дамуы ең алдымен ген инженериясына байланысты екеңдігін білеміз, бұдан басқа ол клетка инженериясының жетістіктеріне  тікелей байланысты.

Биотехнологиялық процесті жоғарылату эффективтілігі  автоматизациясыз және аппаратуралық жаңартусыз және процесті технологиялық өрнектеусіз мүмкін емес.Бұл биотехнологиялық процестің  эффективтілігін жоғарылатады және алынған өнімді қолдану сферасы кеңеюде. 

Мамандардың бағалауы  бойынша бұл  аймақта  орташа 9% жылына жоғарылайды және 2010 жылы 20 млрд.долл. жоғары жылына құрайды.

Барлық бұл іс шаралар барлық бағыта  адам  баласына қажеті биотехнологияда  қарқынды енгізеді және қабілеті жоғары  және биотехнология  ғылымның  ХХІ  ғасырын жасайды. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер

 

1 Биотехнология – принципы и применение / под ред. И. Хиггинса, Д. Беста и      Дж. Джонса. – М., 1988.

2 Быков В. А., Винаров Ю. Ю., Шерстобитников В. В. Расчет процессов микробиологических производств. – Киев, 1985.

3 Виестур У. Э., Шмите И. А., Жилевич А. В. Биотехнология – биологические агенты, технология, аппаратура. – Рига, 1987.

4 Воробева Л. И. Промышленная микробиология. – М., 1989.

5 Лиепиныш Г. К., Дунце М. Э. Сырье и питательные субстраты для промышленной биотехнологии. – Рига, 1986.

6 Перт С. Дж. Основы культивирования микроорганизмов и клеток. – М., 1978.

7 Мосичев М. С., Складнев А. А., Котов В. Б. Общая технология микробиологических производств. – М., 1982.

8 Деймен А., Соломон Н. Промышленная микробиология. – М.,1984.

9 Виестур У. Э., Кузнецов А. М., Савенков В. В. Системы ферментации. – Рига, 1986

10 Биотехнология. /Под ред. А. А. Баева. – М., 1984.

11 Егорова Т. А. Основы биотехнологии. – М.: Издательский центр «Академия», 2003. – 208 с.

12 Муромцев Г. С. и др. Основы сельскохозяйственной биотехнологии. – М.: Агропром, 1990. – 435 с.

13 Сельскохозяйственная биотехнология / Под ред. В. С. Шевелухи. – М.: Агропром, 1998. – 429 с.

14 Биотехнология / Т. Г. Волова – Новосибирск: Издательство СоРАН, 1999. – 252 с.

15 Солдатова А. В., Шумова Т. А. Культура клеток насекомых и ее использование для получения вирусных и энтомопатогенных препаратов. – М., 1983.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Есимова  Анар  Мәденқызы

Приходько Наталья Александровна

Надирова Жанна Казимовна

 

 

 

 

 

«Биологиялық активтік заттардың  биотехнологиясы»

пәнінен дәріс

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Басуға 2006ж. қол қойылған. қағаз пiшiмi

Офсеттiк басылым. Көлемi        б.т.  Таралымы

Тапсырыс №

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің  

баспаханасы.Шымкент қаласы, Тәуке хан даңғылы,5