Микроорганизмдер биотехнологиясы
пәнінен лабораториялық практикум
КІРІСПЕ
«Микроағзалар
биотехнологиясы» биотехнология саласының ең негізгі бөлімінің
бір түрі болып табылады. Ол көптеген маңызды биопрепараттар
мен өнімдерді (витаминдерді, ферменттерді, полисахаридтерті өнімдерді,
антибиотиктерді және т.б.) өндірумен байланысты. Биотехнология термині пайда болғанға
дейін бұл өндіріс саласы микробиологиялық деп аталған,
ал пәнің зерттеу аумағы мен қолданбалы микробиология және
өндірістік микробиология саналады. Қазіргі микроағзалар
биотехнологиясы биоинженериямен тығыз
байланысты және оның тәсілдері кеңінен қолданылады.
«Микроағзалар
биотехнологиясы» микроағзалардың тіршілік процесін, адамға қажетті
продуценттік заттарды, биотехнологиялық өндірістің
негіздерін, культивирлеу тәсілдерін, соңғы өнімді бақылау
мен дайын өнімді алу процесін зерттейді.
«Микроағзалар
биотехнологиясы» пәнінің мақсаты болып микроағзалардың
керемет биосинтетикалық мүмкіндіктерімен танысу, биомассаны алу мен
алдағы технологияны және біріншілік және екіншілік
метаболиттік медицина өнімдерін, ауылшаруашылығы мен өндірістің
әртүрлі салаларымен танысу болып табылады.
Студенттерге
қойылатын талаптары, продуценттердің негізгі құрамын,
культивирлеу принциптерін, биотехнологиялық процесті бақылау және
басқару, өндірістік культураның селекциялық әдістерін,
процесті аппараттық қамтамасыз ету, дайын өнімді бөліп
алу тәсілдерін білу.
Студенттердің
тәжірибелік жұмыс істеу қабілетін арттырып микроағзалар
культурасын антисептикалық жағдайда
тазалығын анықтай білу керек. Қоректік ортаны дайындау, егіс
материалын дайындау, биомассамен биотехнологиялық активтілікті анықтап,
қоректік ортаның деңгейін игеру керек.
«Микроағзалар
биотехнологиясы» курсы келесі пәндермен тығыз байланысты дамиды және
оның біліміне негізделеді: “Органикалық және бейорганикалық
химия„ , „Биохимия“, „Жалпы молекулярлық
генетика“, „Микроағзалардың әртүрлілігі“.
050701
мамандығы бойынша типтік оқу жоспарының дайындау бағыты
және жұмыс көлемі 180
сағатты құрайды .
„
541230 Биотехнология “ (төрт жылдық), (сала бойынша )
„120140
Битехнология“ (бес жылдық)
мамандығы бойынша 120 сағатты
құрайды.
І БӨЛІМ Өндірістің
теориялық негіздері
1 ЖҰМЫС. Микроорганизмнің өзгергіштігі.
Трансфорфация,
трансфекция,коньюгация,трансдукция.Хромасоманың
сыртындағы ДНҚ және
оның ген инженериясының
манипуляциясындағы ролі
Жұмыстың мақсаты
Өмір сүргіш
микроорганизмдердің жеке қызметінің аспектілері бойынша теориялық
білімді бекіту: өзгергіштік, трансформация, трансфекция, коньюгация.
Хромосом сыртындағы ДНҚ-ның әртүрімен танысу.
Трансформация, трансфекция, коньюгация және E.Сolі, B. Subtiles-де
трансдукция жүргізу әдістерін меңгеру.
Теориялық негіздері
Барлық ағзалар өздерінің
ата-тектеріне ұқсас болады.Ал микроорганизмдер де осындай жалпы
биологиялық заңдылыққа бағынады .Бұл ұрпақтың
сол ата –тегіне тән ерекше құрлысы
мен қасиетін сақтау және
оларды ұзақ уақыт бойына тұрақтандыру болып табылады,демек тұқым
қуалаушылық деп аталады.
Қазіргі пайда болып жатқанды
және жаңа пайда болған өзгергіштікті ағзаның
әр түрлілігі деп түсінеміз. Микроорганизмдермен жұмыс
істеген кезде объектілер ретінде бір ғана өкілін емес, популяцияны қолданады.
Популяция – бұл бір мүшелі көптеген
өкілдер, олар белгілі бір жағдайларда бірнеше кезеңдер бойы
болады. Сол жерде осы өкілдердің кездейсоқ бос будандасуына
ешқандай бөгет болмайды, оларда генетикалық информациялық
жиынтығы және онымен бос алмасуы байқалады.
Популяцияның
көрсеткіштері:
Өзгергіштіктің
саны көбею және өмір сүру қабілеті қисығымен
сипатталады. Егер культурада аталық – аналық және қыздық
өкілдері бөлінбейтін болса, онда оны таза культура деп атайды және
ол генетикалық зерттеулер үшін қажеті аз.
Әдетте
генетикалық зерттеулер клонды культураларда жүргізеді.
Клон –
культура – бұл жыныссыз жолмен көбеюдің нәтижесінде түзілген
біртекті жасушадан тұратын. Культура бағытталмаған мутациялар
10-4
10-10 жиіліктегі уақыт бірлігіндегі бір өкілінде
болады немесе 1 генерацияда. Бұл дегеніміз, берілген аралық ішінде
жасушаның 10 мың ішінде немесе 10 млрд-тың ішінде тек біреуі ғана
өзгереді және клон – культурасының өмір сүру уақыты
шектелген. Бірақ-та қандайда бір арнайы белгілері бойынша
культураның біртекті тұқым қуалауы, егу кезінде ұзақ
уақыт бойы ұсталуы мүмкін. Мұндай культураны штамм деп атайды. Ол жыныстық және
жыныссыз көбею кезінде арнайы белгілерін сақтай алады.
Микроорганизмдердің
тұқым қуалаушылығындағы кенет болатын өзгерісті
–мутация деп атайды.Ол латынның
Mytatio-өзгеріс деген сөзінен шыққан.
Мутация
– генотиптік және ағзаның қайтымсыз реакция нормасының
өзгеруі.
Микроорганизмдер
клеткасында гендердің толық
жиынтығы болса, осы
микроорганизмдердің генотипі болып саналады.
Реакция нормасы
– түрі түрлі жағдайларда өмір сүру кезінде
фенотиптің байқалуы. Ал жеке организмдерде тұқым қуалаушылықтың
морфологиялық белгілері мен физиологиялық процестері ғана
белглі болса, ол фенотип деп аталады.
Фенотип
– белгілі әр түрлі жағдайда ағзаның анықталған
белгілерінің суммасы. Мутацияға әсер ететін факторлар мутагендер деп аталады. Олар:
1.Химиялық:
(этилен, уретандар, иприттер және т.б. туындылары).
2.Физикалық:
(сәулелену, ультрадыбыс, температура және т.б.).
3.Биологиялық
(вирустары).
Мутантты
жасушалардан алынған культура – мутант деп аталады. Тұқымқуалаушылық модификация деп – клонның
өмір сүру жағдайларының өзгеруі кезіндегі жүйе
фенотиптер болады. Мысалы дақтардың
жоғалуы температураны жоғалтқан кезде және
температураны төмендеткенде қайта қалпына келуі.
Өзгергіштіктің
мутациядан басқа да түрлері бар. Оған адаптация, яғни
жаңа жағдайға микрорганизмдердің бейімделуі жатады.
Адаптация
(бейімделу) – тұқым қуалаушылық – компонентті жасушаның
өзгере өмір сүру жағдайына үйрену.
Микробтар ұрықтағы ақпаратты
туыстары арасында бірақ генетикалық жағынан бірдей еместерді
жинап және қайта реттеуі мүмкін. Екі әртүрлі
жасушалардан бір жасушада мутирленген гендердің комбинирлену процесін
генетикалық рекомбинация деп
атайады. Олар трансформация, трансфекция, коньюгация және трансдукция
кезінде байқалады. Ол осы кезде нағыз жасушалардың бір бөлігі
ғана реципиент жасушасына ауысады, толық емес диплоид – мерозигота
түзіледі.
Жасушадағы
гендердің өзара алмасуы нәтижесінде микроорганизмдерде тұқым
қуалайтын өзгерістерді алу үшін
трансформация,трансдукция және конюгация әдістерін қолдануға
болады.
Трансформация
кезінде ДНҚ бір клеткадан бөлініп шығып,екінші бактерия
жасушасына енеді.Мұндайды қолдан іске асыруға болады.Мысалы
,антибиотикке төзімді бактериялардан бөлініп алынған ДНҚ көмегімен
антибиотике шыдамсыз бактерияларға
осы қасиетті беруге болады.Содан басқа жасушаға енетін
ДНҚ,оның болашақта тұқым қуалаушылық қасиетін
анықтай алады.Бұл қасиет белгілері жағынан бір-біріне
жақын ,туыстас микроорганизмдерде жақсы сақталады.
Бактериялар
мен фагтарда генетикалық материалдың рекомбинациясына әкелетін
үш негізгі процестер шешімін тапты: трансформация,
коньгация және трансдукция.
Трансформация молекулалық
генетиканың қалыптасуында үлкен рөл атқарады, ол
туралы І тарауда толық айтылды. Трансформацияда ДНҚ молекулалы бір
штамманың (донордың) клеткасынан басқа штамманың
(реципиенттің) клеткасына ауысады. Генетикалық маркерлердің көмегімен
реципиент фенотипі өзгеретіні туралы
қортынды жасауға болады. Трансформацияның механизміне
тоқталатын болсақ, онда алдымен донор клеткасының ортаға
ДНҚ молекуласы немесе оның фрагменті бөлінеді (донор
реципиентпен жанаспайды). ДНҚ молекуласы реципиент клеткасының қабығына
жиналып болғаннан соң, ДНҚ ерекше белок көмегімен
клетканың ішіне енеді. Молекулалық массасы 5·105 аз ДНҚ
клеткаға ене алмайды. Бактерия енген қос тізбекті ДНҚ бір
тізбекті ДНҚ-ға айналады: ДНҚ-ның бір тізбегі
деградацияланады. Соңғы стадияда жалғыз тізбекті фрагменттің
реципиент клеткасы ДНҚ-сымен байланысуы өтеді. Мұнда
репликацияның қажеті болмайды, енген бір тізбекті фрагмент
реципиент ДНҚ-сымен физикалық тұрғыдан байланысады.
Трансформацияның барлық процесі 10-30 мин ішінде аяқталады.
Трансформация жиілігі әр түрлі бактерияларда шамамен 1%-ке тең.
Кейбір
бактерияларда трансформацияға қабілеттілігі олардың
физиологиялық жағдайына байланысты. Осындай физиологиялық
дайындық компетенттілік деп аталады. Реципиенттік клетканың
трансформацияға компетенттілігі белоктық табиғи факторларына
байланысты.
B.subtilis
бактериясы шамамен 107 н.ж. құралған деп
есептелінеді. Егер бір геннің ұзындығы 1000-2000 н.ж. тең
болса, онда хромосомаға 5-10 мың ген сыйғызуы мүмкін.
ДНҚ-ны бөлгенде хромосома 200-дей фрагменттерге ажырайтынын
есептесек, онда трансформация тасымалдана алады деп жорамалдауға болады.
Соңғы
кездері ген инженериясының қарқындап дамуына байланысты
плазмидалық немесе векторлық трансформация кең қолдана
бастады.
Трансдукция
деп геннің бір бактериялық штамнан (донордан) басқаға
(реципиентке) бактериофагтың көмегімен тасымалдануын түсінеді.
Трансдукцияны орташа фагтар ғана іске асыра алады. Бұл құбылысты
1951 ж. Дж. Ледерберг және оның шәкірті Н. Циндер ашты. Олар
тәжірбиеге сальмонелла бактериясының екі штамын алды: 22А –
ауксотрофты яғни триптофанамин қышқылын синтездей алмайды,
олардың қалыпты тіршілігі үшін осы амин қышқылын өсу
ортасына қосу қажет және 2А – триптофанды синтездеуге қабілетті.
Екі штамм U – тәрізді түтікшеге жеке егілді, олар бактериялық
фильтр (сүзгі) арқылы бөлінгендіктен бір – бірімен қосыла
алмайды (трансформация не коньюгация өтуі мүмкін емес). Оларды
триптофансыз ортада өсіргенде 22А – штамы жойылып кетуін күту керек
еді, алайда олай болмай шықты: бактериялардың триптофан синтезіне қабілеттілігі
байқалды. Бұның себебін қалай түсіндіруге болады?
Келесі жете зерттеулер 22А штамының фаг арқылы лизогенді екендігі
анықталды. Фаг 22А – штамынан босағаннан кейін, бактериялық
фильтрден өтіп кетеді де, 2А – штамына еніп, оның генетикалық
материалын өзінің ДНҚ-сына жалғайды. Фаг бактериялық
фильтрден кері өтіп, 22А – штамына (реципиентке) 2А – штамының
(донордың) генетикалық фрагментін (триптофанның синтезін
коделейтін) береді, нәтижесінде 22А – штамы жаңа генетикалық қасиетке
ие болды, енді ол ауксотрофты емес, яғни триптофан амин қышқылын
өзі синтездей алады.
Сальмонелла
бактериясында аталған фаг – Р22 деп аталады, ал шигелла бактериясында
трансдукцияны Р1 фагы, ал E.coli бактериясында лямбда (λ) фаг пен Р1 фагы
іске асырады. Бактерияның генетикалық материалын таситын фаг трансдукциялаушы фаг деп аталады.
Трансдукциялаушы фагтар бацилдерде, актиномицеттерде және т.б.
бактерияларда табылды.
Трансдукцияның
үш түрін ажыратады: жалпы, ерекше және абортивті. Жалпы
трансдукцияда фаг бактериялық хромосоманың кез келген фрагментін үзіп,
тасымалдайды. Мысалы, Р1, Р22 фагтары осындай. Кейбір профагтар донордан
реципиентке бактериялық хромосоманың белгілі бөлігін ғана
тасымалдайды. Мұны ерекше трансдукция деп атайды. Еркеше трансдукцияны
іске асыратын фагтар әдетте, бірнеше генді, ал жалпы трансдукциялық
фагтар бактерия геномының 1-2% бөлігін тасиды. Клеткаға енген
донор фрагменті реципиент хромосомасымен байланыспай қалуы да мүмкін, сондықтан
олар репликациялана алмайды. Бактериялар бөлінгенде мұндай
фрагменттер бір ғана ұрпаққа беріледі. Мұны
абортивті трансдукция деп атайды.
Трансдукция
құбылысының принциптері ген инженериясында маңызды рөл
атқарады.
Трансформация
және трансдукция процестері бактериялардың жыныстық процесі
деп аталатын коньюгация құбылысынан айқын айырмашылығы
бар, себебі онда генетикалық материалдың ұсақ
фрагменттері тасымалданады. Трансформация мен трансдукцияның осы
ерекшелігі бактериялық геномның жалпы ұйымдастырылуы туралы мәліметтерді
жинауға қиындық туғызады. Бұл қиындық
бактерияларда жыныстық процесітң ашылуымен оңай шешілді, өйткені
коньюгация кезеңінде бір клеткадан екіншіге хромосоманың біршама бөлігі
немесе түгелімен өте алады және де зигота түзілуі мүмкін.
Коньюгация
дегеніміз бактерия клеткаларының тікелей жанасуы арқылы генетикалық
материалдың донор клеткасынан реципиент клеткасына тасымалдануы.
Бактериялардың коньюгапция процесін E.coli бактериясында 1946 ж.
Дж.Ледерберг және Э.Татум ашты. Олар E.coli бактериясының әр
түрлі мутациялар бойынша ауксотрофты екі штамын таңдап алады:
І. thr. Leu. thi. + +
II. +
+ + Bio. met
Бірінші
штамм өсуі үшін треонин, лейцин және тиаминді, екінші штамм –
биотин мен метионинді қажет етеді. Ауксотрофты мутациялардың
ревресиясы яғни прототрофты (қажетті қосылысты өзі
синтездейтін) штамаларға айналу жиілігі 10-7 тең. Ал
олардың барлық белгілер бойынша толық протрофты, яғни
жабайы типке ревресиясы одан да сирек – 10-14 – 10-21
жиілікпен өтеді. Сондықтан тәжірбиеде штамалардың
ревресиясы жүрмейді десе де болады. Тәжірбиеде екі штамм
араластырылып, толық ортада 24 сағ. ішінде себілді, мұндай
ортаға зерттеліп отырған штамға қажет амин қышқылдары
немесе қосылыстар қосылмайды. Мұндай жағадйда штамдардың
өсуінің тоқталуын күту керек, алайда егілген 107
клеткалардың шамамен 1-еуі прототрофты болып шықты. Яғни,
thr., Leu., thi., Bio+, met+Xthr+, Leu+,
thі+, bio, met шағылыстырудан thr+, Leu+,
thi+, bio+, met+ генотипті клеткалар пайда
болды. Сонымен прототрофты штамдар пайда болды, бірақ олардың пайда
болу жиілігі спонтанды реверсиямен салыстырғанда 7-14 есе жиі кездесті. Мұны
қалай түсінуге болады? Мүмкін бактерия штамдары арасында
трансформация құбылысы өтті ме? Зерттеулер бактерия штамдары қасиетінің
өзгеруі коньюгация процесіне байланысты екендігін дәлелдеді.
Микросуреттер бактерия клеткаларының бір – бірімен жақындасып, циптоплазмалық
көпір құрып және сол арқылы генетикалық
материалдың бір бактериядан екіншіге өтетінін дәлелдеді.
Бактерияларда
коньюгация процесін плазмидалар бақылайды. Бұл процестің
трансформация мен трансдукция сияқты бір жақты екендігін 1952 ж.
У.Хейс F-жыныстық факторды зерттегенде дәлелдеді. Осындай
плазмидалары бар бактериялар донор (F+) болып, ал жоқ
бактериялар реципиент (F-) болып саналады. Бактериялардың екі
F- штамдарын бірге өсіргенде ешқандай рекомбинаттар түзілмейді,
ал F+ және F- шағылыстыруда F-
клеткаларының 90%-і 1 сағ. Ішінде F+ клеткаларында
айналатыны дәлелденді. Тіпті қоспада F+ клеткалары аз, F-
клеткалары көп болғанның өзінде реципиенттердің F+
клеткаға айналуы бактериялардың көбеюінен тез жүрді.
Жоғарыда
біз F плазмиданың tra – гендері арқылы коделенетін жыныстық қылшықтар
бактериялардың бір – біріне бекінуі үшін қажет екендігін атап
өттік. Донор – F+ бактериялық клеткалардың жыныстық
қылшығының ұзындығы 20 мкм. жетеді. Егер
бактерияны қылшықтарынан айырса, онда плазмидалық ДНҚ-ның
тасымалдануы өтпейді.
E.coli
бактериясының генетикалық материалының коньюгация процесі арқылы
тасымалдануы жақын тіркескен traA, traB, traC т.б. топ гендермен анықталады.
Бұл гендер жыныстық қылшықтардың дамуына қажет,
егер tra – гендер мутациялық өзгеріске душар болса, онда F – фактор
клеткаға тасымалдана алмайды. Жыныстық F – пилин белоктары F-
клеткаларда синтезделмейді.
F –
жыныстық фактор бактерияның геномымен байланыса алады, ол үшін
хромосомалық және плазмидалық ДНҚ белгілі нүктеде
ажырайды, одан соң плазмиданың ДНҚ-сы геномға тұзақ
тәрізді кроссинговер арқылы жалғасады. Сөйтіп, F+
фактор циптоплазмалық құрылымнан хромосоманың бөлігіне
айналады. Осындай бактериялық клеткалар Hfr – штамын (ағыл. «High
frequency recombination» - рекомбинацияның жоғары жиілігі) түзеді
Hfr және F+ штамдары айырмашылығы мынада: реципиент
клеткаға Hfr штамалы бактерияның хромосомасы өте жоғары
жиілікпен тасымалданады, ал F – фактордың өзі F- клеткаға
өтпейді, яғни олар F+ клеткаға айналмайды. Hfr –
штамының қасиетін пайдалану арқылы бактериялардың
генетикалық картасы толықтырылды.
Сонымен
бактериялардың барлық генетикалық рекомбинация типтерінде
реципиенттік клеткаға әр түрлі генетикалық элементтер
(хромосомалық және плазмидалық) тасымалданады. Осы құбылыстың
өту механизмін жете талдау арқасында бүгінгі күні
прокариоттар мен вирустардың геномы жақсы зерттелді және
олардың басты принциптері бүгінгі генетикалық инженерияның
негіздерін құрайды.
Хромосома сыртындағы ДНҚ
Аэробты
эукариот жасушаларындағы бұл митохондриалы ДНҚ және және
хромопластардың ДНҚ-лары, екімикронды ДНҚ (плазмидта) кейбір
ашытқы ағзасындағы және бактерияның
плазмидтеріндегі.
Митохондриалы ДНҚ
(мт-ДНҚ) салыстырмалы түрде толық зерттелген, ол бактерияның
хромосомасына ұқсас, бұл екі спиральды сақина тәріздес
ДНҚ, ол ақуызбен байланыспаған. Бірақ митохондрияның
геномы бактериядан әлдеқайда кіші және вирусқа жақын.
Функционалды мт-ДНҚ р-РНҚ–ның рибосомалардың
митохондрияларына және т-ДНҚ үшін матрица ретінде қызмет
етеді. Бірақ көптеген рибосомалы ақуыз митохондриялары және
хлоропластар жасуша цитоплазмасынан импортирленеді. Ал басқа ішкі
мембрананың, матрикстің, сыртқы мембрананың ақуыздары
жасушаның ядерлі ДНҚ-да кодирленген. Яғни, митохондрияның
генетикалық аппаратының қызметі ядерлі аппаратқа – тәуелді,
олардың екеуі де байланысып жұмыс істейді.
Ашытқының
екімикронды ДНҚ-сы сақиналы екіжіпше
плазмида (6300 жұп нуклеотидт).
Осы плазмидтің диплоидты
жасушасының 60-100 көшірмесі бола алады. Жасушада оларға бөгет
жасалмайды, егер екі микронды плазмидтер ішке кірген болса олар көбеюге ұшырайды.
Бұл плазмидтар ДНҚ хромосомасымен гибридтер жасайды және
олармен рекомбинирлей алады. Плазмиданың ролі аяғына дейін анықталмаған,
бірақ ол жасушада олигомицинге антибиотикке тұрақтылығына
жағдай жасайды.
Бактерияның
плазмидалары - автономды реплицирленетін молекулярлық құрлысы.
Плазмидаларға әлсіреген фагтер, бактериоциногеннің факторлы,
F – және R – факторы жатады. Барлық
плазмидалар сақиналы екітізбекті
ДНҚ молекуласы болып келеді.
Майда плазмидтер шамамен екі ақуыз үшін ірі екіжүз
ақуыз үшін,генетикалық ақпаратты құрайды.Лизогенді
бактериялар туыстас жақын фагтардың бұзылуына тұрақты.
Лизогенезация 1
5 типті фагтарда пайда болуы мүмкін.
Бактериоциногенді
факторлары алғаш рет E.coli ішек
таяқшасынан табылды және колицинам деп аталған. Генетикалық
детерминанттар арнайы бактериоциндердің
синтезін реттейді, өлетін фагтарымен ұқсас. Соңғыларына
қарағанда айырмашылығы бактериоциндер сезімтал бактерияларды өлтіреді,
көбеймейді. Бактериоциндер екі класқа бөлінеді.
Бактериоциндер
туыс штаммының алдында штамм –
тасмалдағыштың селективті артықшылықты береді,ол өлтіреді.
F –
факторы (жыныстық) коньюгация процесін бақылайды және
реципиентте бактериядан жасуша–донорынан (Ғ+) генетикалық
хромосомдық материалды тасмалдайды. Бір хромосомаға бір Ғ-факторы
сәйкес келеді. R-факторы-химиятерапевтикалық затқа фактор көптеген
тұрақты,трансмиссибельді плазмид болып келеді.Ол Ғ-пили арқылы
бір жасушадан басқа жасушаға немесе трансдукциямен беріп отырады.
Жасушада бір хромасомаға бір
немесе екі ірі плазмидтің көшірмесі сәйкес келеді.R-плазмидтің
құрылысы сақина тәрізді болып келеді,ол сегмент
факторды құрайды, беріп отырғанда тұрақты және детерминантты
тұрақты болады. R-факторы
sex- пилдің пайда болуын реттейді. R-фактормен жасуша жыныстық
пилдерді түзеді және осы (R +)
плазмидтің жасушалы-доноры бола алады. R-плазмиді жасушасында патогенді
микроорганизм R-факторын құрайтын
инфекционды каталогта үлкен мәнге ие, көптеген
емдейтін белгілі химиялық препаратқа тұрақты.
Сонымен
қатар басқа да плазмидтер белгілі. Saccharomyces cerevisiae ашытқыларында килер –
плазмадасы табылған, ол ақуыз – токсин синтезін туғызады, сол
тұқымдағы жасушаның сезгіштігін жоятын. Жасуша – продуценттері осындай ақуыздарға
тұрақты болып келеді.
Жұмысты орындау әдісі
І – Вариант. Бактериядағы трансформацияны зерттеу
Жұмыстың мақсаты
Трансформация
жолымен стрептомицинге тұрақты B.Subtilis-ті алу.
Материалдар және құрал
жабдықтар
0,1% глюкозасы бар ЕПС – қоректік орта,
0,1% глюкозасы бар ЕПА – элективті орта, 100 бір/мл стрептомицинді құрайтын,
реципиент – B.Subtilis – клон культурасы содан ДНҚ (Str) бөліп
алады, оны
Жұмыстың
орындалуы
Культура реципиенті 18 сағатта қанты
ЕПС-да өсіріледі. 1 мл сорпа культурасына 0,1 мл ДНҚ-донор
ерітіндісін қосады және 1 сағат 37°С температурада сілкігіште
инкубирлейді. Содан соң элективті ортаға трансформацияның
тиімділігін бағалау үшін,
0,1мл егеді. Сонымен қатар бір уақытта осы ортаға келесі бақылаушы
0,1 мл Петри табақшасына егуді .
1. Өңделмеген
донорлы ДНҚ бастапқы
культура реципиенті;
2. Оның тазалығын тексеру үшін
ДНҚ ерітіндісі;
3. ДНҚ
трансформацияланатын активтілігінің инактивациясын бақылау. Ол үшін
0,1 мл ДНҚ ерітіндісін араластырып, 3 минут 37°С температураға инкубирлейді, содан соң 1 мл культура-
реципиентін қосады, 1 сағаттай
37°С температурада инкубирлейді және
егу жасайды.
4. Белгілі бір трансформацияның сатысында
ДНҚ донорының ДНҚ-азе сезімтал емес екендігін дәлелдеу үшін
0,1 мл культура – реципиентке ДНК өңделген , бір сағат
инкубациядан кейін 0,1 мл ДНҚ-азе қосып, содан соң 30 минутай 37°С
температурада ұстайды және егу жасайды.
Петри
табақшасында 24 сағаттай инкубирлейді, одан кейін түзілген
колонияларды тіркейді, әсіресе элективті ортадағы
стрептомицинорезистенті колонияларды.
ІІ – Вариант. Бактериядағы
трансдукцияны зерттеу
Жұмысты орындау әдісі
Трансдукция
жолымен лактозаны ферменттеу қабілетімен
E.Сoli штаммын алу .
Материалдар және құрал
жабдықтар
Қоректік орта – Эндо селективті орта,
лактозаны ферменттеу, металл жылтыры бар қызыл колона; E.Сoli Lag
реципиент – культурасы, лактозаны ферменттеу қабілеті жоқ және
сондықтан бұл ортада Эндо түссіз
колонаның пайда болуын; Фаг λ d gal,
β -галактозидалды оперон тасмалдаушы, лактозаны ферменттеуді бақылаушы
.
Жұмыстың
орындалуы
E.Сoli lag культурасын шайып және оны
ілмешегімен трансдукцирлеуші фагамен пробиркаға салады. Қоспаны 30
минуттай термостатқа қояды. Инкубациядан кейін Эндо ортасына егеді,
оның бір жартысына тек қана культурадан бақылау үшін.
Петри табақшасын белгілейді және термостатқа 24 сағатқа
инкубирлеуге қояды.
ІІІ – Вариант. Бактериядағы
конъюгацияны зерттеу
Жұмысты орындау әдісі
Конъюгация
жолымен E.Coli прототрофты штаммын алу,
ол минимальды ортада өсуге қабілеті болу керек (тимин,лейцин,және
треонин қосылмаған).
Материалдар және құрал
жабдықтар
E.Сoli Hfr – тимин бойынша ауксотроф; E.Сoli F
– треонин және лейцин бойынша ауксотроф; минимальды қоректік ортасы
бар Петри табақшасы(қоспасы жоқ).
Жұмыстың
орындалуы
Екі
штаммда қисық ЕПА-да бір тәулік бойы өсіріледі. Содан
соң культураны шайып, әр штаммнан 0,5 мл суспензияны пробиркаларға
ауыстырып құяды, оларды термостатқа 30 минутқа 36°С
температураға қояды. Бақылау ретінде екі штаммда қолданылады
, оларды да пробиркаларға 0,5 мл алып құяды , содан соң
термостатқа қояды. Кейінірек барлық үш пробиркадан
минимальды ортасы бар табақшаға егеді, оларды алдын ала үш
секторға бөледі. Табақшаны 24 сағат 37°С температурада
инкубирлейді. Минимальды ортада тек қана конъюгация нәтижесінде түзілген
протрофты штамм ғана өседі.
Ескерту.
Эндо ортасын қолдану алдында ғана дайындайды. 100 мл ЕПА-ға
(рН=7,6) 70°С температурада зарарсызданған 5 мл 20 %-ті лактоза ерітіндісін және
0,5 мл қаныққан ерітіндіні
демек, фуксинді және 1,25 мл жаңадан дайындалған
10% натрий сульфатын қосады.
Бақылау сұрақтары
2 ЖҰМЫС Өндіріс
регламенті бойынша қоректік ортаны
дайындау. Қоректік
ортаны және ыдыстарды
зарарсыздау әдісі
Жұмыстың мақсаты
Өндіріс регламенті бойынша «Биовит» және
«Уробактерин» азықтық биопрепарат өндірісіне арналған қоректік
ортаны дайындау әдісін меңгеру, микроорганизмдерді культивирлеуге
арналған қоректік ортаның құрамымен танысу.
Теориялық негіздері
Микробиологиялық өндірісте
микроорганизмдерді өсіру үшін әртүрлі қоректік
орта қолданылады, құрамы бойынша жасанды және табиғи,
жартылай жасанды ортаға бөлінеді.
Табиғи
орта - өсімдіктердің,
жануарлардың өнімдерінен тұрады (ет, сүт, картоп, сәбіз
тағы басқалары).
Табиғи ортаға мыналар жатады: ЕПС- ет қайнатпасынан
тұратын(500г ет 1л су) 0,5% NaCI және 1% пептон (ақуызды толығымен ыдырататпайтын өнім).
-
хмелденбеген сыра сусласы, қантқа дейін
гидролизденген солод негізінде дайындалған (өнген арпаның дәні).
-
ашытқы экстратынан тұратын ашытқы
ортасы (7-10г құрғақ ашытқы 1л су ) оған көмірсу 1-2 % қосылады
, минералды тұздар қосылады K 2 HPO4 (0,1%) және
Na CI (0,5%).
-
картопты ортаны дайындау 200г картопты 1л суға қайнату
арқылы дайындалады.
Табиғи ортада микроорганизмдер
жақсы дамиды, микроорганизмдердің өсуіне қажетті барлық
компоненттер осы ортада болады.
Жартылай синтетикалық ортаға
ЕПС глюкоза және фосфор қышқылды калий, пептонды глюкозасы
бар картопты орта, құрамы белгілі ортаның өсу факторына
әсер ететін қоспалары бар (казейн гидролизаты, ашытқы
автолизаты, жүгері экстраты т.б)
Ет - пептонды сорпаны дайындау
ЕПС дайындауда майдан, сүйектен, шандыр қабықшадан ажыратылған
ет еттартқыштан өткізіледі.
Екі және төрт есе мол мөлшердегі
су құбырдан алған ағын
суды қосып (көлемі бойынша) және 1 сағат қайнатады.
Мақта
немесе шытмата арқылы сұйықтықты сүзеді, сүзінді
өлшенеді және бастапқы көлемге дейін дисстилденген суды
қосады. Бөтелкелерге құйып және 1200С
температурада 30-40 минут зарарсыздандырады.
Ашытқы автолизатын дайындау
Тығыз агарланған ортада негізгі қоректік
ортаны дайындауға ашытқы автолизаты қолданылады. Нан және
сыра ашытқысын құрамында 40-60 % азоттық заттары бар, өздігінен
қайнауға мүмкіндік жасайтын бірқатар ферменттері бар.
Азоттың құрамына қарамастан ашытқы ортасы жақсы
көтерілуін қамтамасыз етеді және ыдырап бөліну дәрежесі
әлсіз.
Нығыздалған наубайқана ашытқы, бірнеше бөлікке
бөлінеді және осы есеппен бөтелкеге салынады, бөтелкенің
ішінде 1/5 автолизат сиятын есеппен ашытқыны ( 4кг ашытқыны
20литрлік бөтелкеге) орналастырады. Бөтелкедегі ашытқыны
термостатқа 600С тамператураға екі тәулікке
сілкігішке (стряхивает) тұрғызады. Ақырында толығымен
ашытқы автолизының ыдырауы сипатталады. Ашытқы автолизының
түсі қоңыр, жағымды иісі болады.
Ашытқы
автолизінің соңында бөтелкеге үш еселенген жылы су қосылады.
(4кг ашытқыға
Жасанды
орта – бұл ортада концентрациясы белгілі химиялық құрамы
анықталған қоспа болып келеді.
Мысалы,саңырауқұлақты
культивирлеу үшін Чапека ортасының құрамы: глюкоза-30г; азот қышқылды
натрий-2г; фосфор қышқылды калий-1г; күкірт қышқылды магный-0,5г; калий хлориді-0,5г;күкірт қышқылды
темір-0,01г; су-100 мл.
Қоректік
ортаны дайындау лабораториялық жағдайда ортаның құрамы
мен дайындау әдісіне байланысты өзгеруі мүмкін. (мысалы бір
компонентті орта қасиеті бойынша компоненттін ауыстыруы мүмкін). Өндірісте
қоректік ортаны дайындау өндіріс регламентіне мұқият сәйкестенген түрде
дайындалады. Ортаны зарарсыздандыру қатал белгіленген көрсеткішке сәйкес
болуы керек.
Уробактерин
Уробактерин
азықтық препараты. Малдарды семіртуге
ақуыздық витаминдік қоспа
ретінде қолданылады және бактерия препараты болып саналады,
уробактеринің таза культурасын микробиологиялық әдіспен
культивирлеу негізінде алады.Bas. Serrulatus П2-128 штаммы спора түзуші
микроб болып саналады.
Бақшаның топырағынан
бөлініп алынған урезді активтілігін сипаттайды, ақуызсыз
минералды ортада биомасса қарқынды дамиды (15 млрд. микробты
денеден 1мл ортаға дейін бактериялық жасушаға жетеді).
Витаминдер тобының В (В3, В5,
В6, В7, В8 ) және 11 бос амин қышқылдары
(фенилаланил, гистидин, триптофон, тирозин, цистин, серин,лизин,аргинин,лейцин,
глицерин) пайда болған. Жоғарыда пайда болған физиологиялық
активті зат Bas. Serrulatus-тың генетикалық белгілер үшін
болып саналады.
Bas
Serrulatus- азот көзі мочевина, азот қышқылды калий, азот қышқылды
натрий,пептон ,ал көміртегі-лимон қышқылды натрий, сахароза,
арабиноз, алма қышқылды
калий болып сіңіріледі.
Қоректік ортаны және ыдыстарды зарарсыздау әдісі
Микроорганизмге сыртқы
ортаның, жағдайдың әсер етуіне негіздеген, микробиологиялық практикада
микроорганизмнің өлуіне әкелетін бір қатар мысалдар
жасалған. Мысалдың біреуі болып зарарсыздау саналады. Зарарсыздау
барысында қоректік ортадағы, ыдыстағы басқада
лабораториялық құрал – жабдықтағы микроорганизмді
және оның спорасын толығымен жою. Ол үшін көбінесе
жоғарғы температура қолданылады.
Жанған жалында күйдіріп зарарсыздау
Кішірек шыны (таяқша,
шпатель) және металдан жасалған заттар (ине, ілмешек, қысқыш, пышақ). Жалынның үстінен
бірнеше рет өткізеді. Ыдыстың мойнын мақта тығынның
жоғарғы бетін жалында күйдірумен зарарсыздалады.
Қайнатумен зарарсыздау
Металл құралдар және
резина түтіктерді қайнатумен зарарсыздайды. Кейбір бактерияның
спорасы бірнеше сағат суда қайнатқанда өмір сүру қабілетін
сақтайды. Сондықтан 10 минут 2% натрий карбонатта қайнатып
зарарсыздау ұсынылады.
Құрғақ
ыстықпен зарарсыздау
Құрғақ
ыстықпен зарарсыздау шыны ыдысты негізінде құрғақ
ыстықпен зарарсыздайды. Бұл кезде пробирканы, колбаны алдын ала мақта
тығынмен жабады. Зарарсызданған заттар ауадан бүлінбес үшін
зарарсыздар алдын ала қағазбен орап жұмыс істер алдында ғана
ашады. Пипетканы ені 2,5-
Петри табақшасын 4 бұрышты
квадрат етіп орайды. Петри табақшасын парақтың ортасына
орналастырады, екі жағынан қарама – қарсы жақа жоғары
қарай орайды, шетін екі рет тігісімен майыстырады. Осылайша қағазбен
орағаннан кейін табақтың қайсысы астыңғысы қайсысы
үстіңгісі екенін оңай ажыратылады. Осылай дайындалған
ыдысты кептіргіш шкафқа орналастырады, оны 160-170°С температураға
2 сағатқа қояды. Мұндай қыздыруда бактерия ғана
емес оның спорасыда қырылады. Кептіргіш шкфата 175°С температурадан
жоғары ұстауға болмайды, мұндайда мақта тығын
қарайады, ол қағаз март сынғыш болып келеді.
Ағып тұрған бумен зарарсыздау. Дробты
зарарсыздау немесе тиндализация. Қоректік орта (сүт, солод, желатин) су,
резина түтік және т.б. құрғақ ыстықта
бүлінетін заттарды ағатын бумен зарарсыздау. Ағып тұратын
бумен зарарсыздау. Коха кипятильнигінде жүргізеді немесе (вентилі) бұрандасы
ашық автоклавта жүргізеді. Суды қайнағанға
жеткізеді және пайда болған бу зарарсыздайтын аумақта ағады.
Қоректік ортаны зарарсыздау температурасы 100°С жетеді. 30-45 минут қыздырғанда
бактерияның вегетативті жасушасы өледі, бірақ оның
спорасы өлмейді. Келесі күні қыздыруды қайталайды. Бұл
кезде спорадан дамыған вегетативті жасуша өледі. Бұл кезде сұйықтықты
толық зарарсыздау үшін тағы бір тәулікке қалдырады
және қыздыруды қайталайды. Мұндай зарарсыздау дробты
немесе тиндализация деп аталады.
Пастеризация
Пастеризация 100°С температурадан
төмен сұйықтықта қыздыру негізінде саналады. Мақсаты
сұйықтықты қайнатқанда, қоректік сүті,
сыраны, шарапты және тағы басқаларды қасиеті спора түзбейтін
бактерияны жою.
Пастеризация 60°С температурда 30
минут қыздырғанда немесе 75°С температурда 15 минут немесе 80°С
температурда 10 минут сұйықтықты қыздырғанда іске
асырылады.
Мұздай зарарсыздау
Қыздыруға жатпайтын
шектеулі сұйықтықты зарарсыздауда майда саңылаулы сүзгіден
өткізу арқылы бактериядан босатылады.
Бұл сүзгілер
микроорганизмді ұстайды, оны бактериялы сүзгі деп атайды.
Бактериялы сүзгінің әр түрлі номері болады. №1 сүзгі
орташа саңылауы диаметрі 0,3 мкм, олар сенімділеу болып келеді. №5
сүзгі ең үлкен саңылаулы
диаметрі 1,2 мкм. Мембраналы сүзгіні 2-3 рет қолданар алдын қайнатып
зарарсыздайды. Сүзгіні жылы дистилденген суға салады және 30
минутта 2-3 рет ауыстырып отырады .
Автоклавта бу қысымымен зарарсыздау.
Қоректік ортаны және қаныққан
бу қысымымен материалды зарарсыздау әдісі сенімді және
универсалды әдіс болып саналады. Ол автоклавта жүргізеді.
Зарарсыздайтын аумақты таза қаныққан бумен атмосфералық
қысымнан жоғарғы қысыммен қыздырып жүргізеді.
Қаныққан бу мұздай аумақпен кездескенде ол конденсирленіп
суға айналады. Конденсация кезінде үлкен мөлшерде жылу бөлінеді
және зарарсыздаудағы аумақтың температурасы тез жоғарылайды.
Қоректік ортаны толық зарарсыздау
120°С температурада және
1 атм қысымда 20 минут қыздырумен қамтамасыз
етіледі.
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар
және құрал – жабдықтар
Эрленмейер колбасы, автоклав,
мочевина, сахароза,КН2РО4 , NaCl, MgSO4, FeCl3 жүгері ұны (крахмалдығы
60%), жүгері экстракті, май (көбік сөндіргіш).
«Уробактерин» препараты өндірісінде қоректік
ортаны дайындау.
Ферменттерде оптимизацияланған
жасанды ортаға әртүрлі көлемде Bas. Serrulatus П2-128 құрамы өсіріледі,г/л:
Мочевина-7,26
Сахароза-9,82
КН2РО4-1,0
NaCl – 1,0
МgSО4 х 7Н2О-1,0
FeCI3 -ізі
Су(су құбырындағы)
- 1литрге дейін
рН-8,0-8,2.
Ферментерді толтыру коэфиценті 50%.
Ортаны зарарсыздандыру 0,5атм., 102-1050С температурада
40 минут жүргізіледі.
Биовит
Биовит колибактериоздық, сальмонеллезалық,
гастроэнтероколиттік,
(бактериологиялық
этиология) бұзаудың, шошқаның торайының,
жануарлар мен шошқаның ісік ауруына және құсты
колибактериозаға қарсы емдеуде қолданады.
Биовит
өндірісінде биологиялық активтік зат антибиотик хлортетрациклин
–Act. аureofaciеns штаммы ТБ 633 ФУ және
ТБ 619 ФУ культурасының спорасы қолданылады.
Өнімділігі 6500 бір\мл болу керек.
Жұмыстың
орындалуы
«Биовит» препарат өндірісі
үшін қоректік ортаны дайындау.
Ортаның құрамы:
1.Жүгері ұны(крахмалдығы
60%)-6,0г/л
2.Жүгері экстракті(
техникалық таразыда)-6г/л
3.Май (көбік сөндіргіш)-1,0г/л
4.Су (су құбырындағы)-1
литрге дейін
рН зарарсыздандырғанға дейін-9-7,2
рН зарарсыздандырғаннан кейін -6,3-6,6
Ферменерге құбырдағы
суды құяды және 40-500С температураға дейін қыздырады.
Араластырғыш жұмыс істеп тұрғанда жүгері ұнын
салады, 30 минут араластырып 85-900 С температураға дейін қыздырады
және 45 минут ұстайды, содан соң жүгері экстрактін
салады. Ортаның рН-6,6-6,8 дейін
кальцинирленген содамен титрлейді
,көбігін сөндіреді.
Ортаны 1 сағат 1350С
- 1400С температурада зарарсыздайды
( 2,0кгс/см).
Бақылау сұрақтар
1. Табиғи ,жасанды,
жартылай жасанды ортаны дайындау мысалдары.
2. «Уробактерин» препаратын қолданатын
жер. Уробактерин
продуценті.
3. «Биобит» препаратын қолданатын
жер. Биобит продуценті.
4. Жоғарыда келтірілген биопрепаратқа
қоректік ортаны дайындау
техникасы.
5. Қоректік ортаны және
ыдыстарды зарарсыздау әдісі.
3 ЖҰМЫС. Қоректік ортаның және
ауаның зарарсыздығын
бақылау
Жұмыстың мақсаты
Қоректік ортаның және
ауаның зарарсыздығын бақылау әдісін оқу және
меңгеру.
Теориялық
негіздері
Асептикалық жағдайда
культивирлеу процесін бөгде микрофлорасыз жүргізуге мүмкіндік
жасайды. Ортаны сенімді қорғау талабы микроорганизм – продуцентінің
өндірістік штаммын культивирлеу микробиологиялық синтездің
негізгі технологиясының бірі болып саналады. Микробиологиялық
синтез өндірісіндегі асептика әсіресе маңызды мәнге ие.
Ірі өндіріс масштабында асептикалық жағдайда қамтамасыз
ету – күрделі инженерлік проблеманың бірі. Жалпы екі жолмен жүргізіледі.
Біріншісі өндірістің
технологиялық гигиенасын қамтамасыз ету. Мұнда қоректік
ортадағы және өндірістң бөлмелеріндегі
продуценттің ластануын төмендететін комплексті заттарды қолдану жатады.
Екіншісі технологияға қатысты
комлпекс технологиялық шешімдерді және әдісті қосады. Олар арнайы
технологиялық құрал – жабдықтар (фильтр, зарарсызданғыш)
болып табылады немесе негізгі технологиялық құрал – жабдықты
(ферменттерді) бақылау - өлшегіш аспапты құруда,
асептикалық арнайы талапты қолдану. Процестің соңғы
мақсаты осы құрал – жабдықтың көмегімен
іске асырылады демек, ферментерде барлық материалдың ағып өтетін
барлығын (аэрирлеуші ауаны қоректік ортаны, көбік сөндіргішті
т.б.) толығымен бөгде микрофлорадан босату. Культивирлеу процесін
асептикалық жағдайда жүргізу үшін герметикалық нығыздалып
жабылатын аппаратты және құбыр өтікзгішті, аэрирлеуші
ауаның зарарсыздығын, қоректік
ортаның және көбік сөндіргіш заттардың және
ферменттерге қосылатын басқада қоспаның зарарсыздығын
қамтамасыз ету арқылы жүргізіледі.
Жұмысты
орындау әдісі
1 вариант. Суды және қоректік ортаны
зерттеудің
микробиологиялық әдісі
Судың экожүйесі болып
ортада жүретін микроорганизмдер
саналады. Бірінші продуценті
болып бір жасушалы балдырлар атқарады. Қоректенуші тізбек болып
бактерия мен қарапайымдар жатады.
Судың микрофлорасы көбінесе
су қоймасына жақын топырақтың микробты пейзажынан пайда
болады, барлық уақытта ауыстырылып отырады және жаңартылып
отырады, әр түрлі ағын судан, шіріген өсімдіктен, суда өмір
сүретін балықтан, шаңнан бактериялармен бірге түскеннен
тазартылады. Тұзды және тұрған су қоймасында
мкрофлора әр түрлі. Тұрған су қоймада (көлде,
өзенде) кокки (Micrococcus roseus және т.б.) және таяқша
тәрізді бактерия (Pseudomonas luorescens) болады. Суда анаэробтылар аз,
негізінде су қоймасының түбіндегі илде биохимиялық
процесте тазаруының қатысуымен көбейеді. Сапрофитті
микроорганизмдер органикалық қалдықтан ыдырату, қоқыс
жинау қызметін атқарады, басқа да тіршілік ететіндерге өмір
сүретін метаболиттік процеске жарайды. Мұхитта және теңізде
микрофлораға бай емес және галофильді (тұзды ұнататын)
микроорганизмдер болады. Артезиан скважина суында мкроорганизм болмайды, топырақтан
фильтрлеуші қабілеті түсіндіріледі. Су тасқынынан және
ағын судан өзенге және көлге микроорганизмдер, адамның
және жануардың ішегін қалпына келтіретін флорасының өкілдері,
мысалға ішек таяқшасы, энтерококки, әр түрлі клостридин
кездеседі. Солармен бірге улы патогенді микроорганизмдер (ішек сүзек,
дизентерия бактериясы, холера вибрионды, гепатит, полиомиелит вирусы ) түседі.
Олар бірнеше күннен аптаға дейін сақталады. Сондықтан
су жолымен ішек инфекциясы таралатыны белгілі.
Материалдар және құрал – жабдықтар
Құбырдан аққан
судың сынамасы және зарарсызданған флакондар және
шынылар,мақта-мата тығын, қоректік агар, ЕПА, Петри табақшасы.
Жұмыстың орындалуы
Судың сынамаларының жиынтығы.
Сынаманы алған уақыты
мен алынған орнын зерттеу мақсатына байланысты анықталады.
Ашық су қоймасынан алынған
суды зерттеу, сондай-ақ құдықтың 10-
Микроб санын анықтау әдісі
1 мл зерттелетін суды мезофильді
аэробты және факультативті анаэробты ЕПА-да 37°С тепературада бір тәулік
бойы колонна пайда болғанша, көзге көрінбейтін колоннаны 2-5
есе үлкейтіп құрамын анықтау.
Әрбір сынамадан кемінде екі рет әр
түрлі көлемде егеді, Петри табақшада өскен колоннадан
30-300 дейін аралықтағы есебін таңдайды. Құбырдағы
суды зертегенде әрбір екі табақшадан 0,1-1 мл таза су және
0,01 және 0,001 мл ластанған су қосылады. Ағын судағы
және ластанған судағы микроб санын есептегенде 0,0001 және
0,00001 мл қолданылады. 0,1 мл егіу үшін және одан да кем көлемде
зерттелетін суға зарарсызданған дистилденген суды қосады.
Араластырып қосуды 10 қайтара тізбектеле дайындалады. 1 мл-ден әрбір
араластырғанды(разводка) 2 Петри табақшасына қосады, еріген және
45°С температураға дейін салқындатылған қоректік агарды
(10-12 мл агар)
жұқа қабатпен қосады. Жақсылап
араластырғаннан кейін қатаң түрде қисық
пробиркаға суытуға қояды. Егілген культура бір тәулікке
37°С температураға өсіруге қояды.
Лупамен 3-5 есе үлкейтіп
барлық өскен колоннаның санын санайды, нәтижесінде қай
табақшада 30-300 аралықта өскен колоннаның санын санайды және 1 мл зерттелетін
судағы бактерияның құрамын анықтайды.
Жалпы санитарлы – микробиологиялық
көрсеткіші зерттелетін судың коли - индекс көрсеткіші
саналады, демек
Тапсырма
Су құбырындағы су және
ласталған суда микроорганизм санын (микроб санын) анықтау.
ІІ вариант. Зерттелетін ауаның микробиологиялық
әдісі.
Ауа микроорганизмінің өмір
сүретін ортасы болып саналады, ол тасымалдағыш орта болып саналады.
Ауа микрофлорасын жиі кездесетін және
кезектесе кездесетін ауада қасиетті орныннан өмір сүретін өмір
сүруі ұзақ сақталмайтындарды барлық уақытқа
шарты бөлуге болады. Ауада барлық уақытта пигмент пайда
болатын коккилер, таяқшалар, ашытқылар, саңырауқұлақтар,
актиномицеттер, спора түзуші бациллалар, клостридиндер және т.б.
кездеседі, демек жарыққа төзімді кеуіп кететін микроорганизмдер.
Ірі қалалардағы ауада микроорганизмдер саны ауылды мекендерге қарағанда
көп болады. Тоғайда теңіздегі ауада микробтар аз (
Жабық бөлмеде әсіресе қыста,
желдету мүмкін емес кезде микробтар көп болады ашық алаңға
қарағанда болады. Микрофлора құрамы және
микроорганизмдер саны 1м3 ауада (ауадағы микроб саны)
табылады, санитарлы – гигеналық
режиміне бөлмедегі адам саны
байланысты, денсаулығының жағдайына және т.б. жағдайына
байланысты болады.
Ауаға
адамдардан және жануарлардан науқастан, тасымалдағыштан,
патогенді микроорганизмдер келіп түседі. Ауаны микробиологиялық
зерттеуде негізінде тұну (седиментация) және аспирация жағдайының
әдісі қолданылады. Седиментация әдісінің көмегімен
ауада кездесетін микроорганизмдің жалпы түрін алуға болады.
Аспирационды әдіс белгілі көлемдегі ауадағы бактерияның
сандық емес сапалық құрамын анықтауға
болады.
Материалдар және құрал
– жабдықтар
ЕПА мен Петри табақшасы,
құбырдағы су немесе NaCl белгілі көлемдегі изотоникалық
ертіндісі, ауа үрлегіш, мембраналы фильтр, Кротов аспабы.
Жұмыстың орындалуы
Тұну әдісі
Ауаны
бактериялық зерттеудің қарапайым әдісі – тұну әдісі,
ол ашық Петри табақшасындағы агар бетіне ауыр күштің
әсерінен және бактериялық
бөлшектерідің тұнуына негізделген.
ЕПА табақша
5-10-15 минут бактериялық ластануына байланысты экспонирленеді. Тұну
әдісі ауа микрофлорасындағы құрамының санын
бермейді, ашық табақшаға шаң бөлшектерін
бактериялық тамшының жұқа дисперсті фракциясын нашар қондырады,
негізінде ірі шаң бөлшектері жақсы ұсталып қонады,
ортаның бетіне ауа тогымен қосылып ол қонады. Сондықтан
Омелянский есебі бойынша (100 см2 агар бетіне 5 минутта
,
мұндағы: х –
1м3 ауадағы микроб саны;
а – табақшадағы
колонна саны;
в – табақша ауданы (1
кестені қара);
t – экспозиция
уақыты;
5 – экспозиция уақыты;
10 – ауа көлемі, 5
минутта микробтың тұнуы, л;
100 – ауданың тұнуы болады, см2;
1000 – ауа көлемі, л;
1 кесте - Диаметріне қарай
табақша ауданы
|
Табақша
диаметрі, см |
Табақша
ауданы, см2 |
|
8 9 10 |
50 63 78,5 |
Қарапайым
аспирационды әдісі, сұйықтықта бактерияны ұстау
негізделген.
Сосуд
арқылы NaCl изотоникалық ертіндісінің белгілі көлемі
немесе құбырдағы су сорылады (шаң сорғышпен,
насоспен, ауа үрлегіш және т.б. көмегімен ауаның
белгілі көлемі өтеді).
Содан
соң ЕПА 0,1-0,2 мл ұстағыш сұйықтыққа
егу жүргізеді. Үлкен көлемде алынған суспензия ұстағыш
сұйықтықты №2 немесе №3 мембраналы фильтр арқылы сүзіледі,
келесідей егу қатты қоректік орта бетінде жасалады.
Аспаптардың
ішінде бөлмедегі ауаны зерттеу үшін ең кең таралған
Кротов аспабы болып саналады. Микрофлораны ұстау механизмі тар қиылысқан
саңылау арқылы өтетін және жоғарғы жылдамдықпен
ылғал қоректік ортаның бетіне ұрылып келуіне
негізделген. Ұрыну нәтижесінде аэрозольды ауаға бактерия құрамы,
шаңды бөлшектер ЕПА бетіне
немесе элективті ортаға келеді. Ауадан сынаманы алу кезінде Петри табақшада
агар бетіне ауа микрофлорасы біркелкі тұқымдалып өсіріледі.
Сынама алу үшін Петри табақшаның түбі тегіс болуы керек, қоректік ортаның саны табақшада
15 мл аспауы қажет.
Кротов
аспабы аэрозольдағы шаң фазаның микрофлорасын тиімді ұстауын
сипаттайды, тура дәлдікте нәтижесін береді, жұмысы қарапайым,
қысқа уақыта ауадан ЕПА Петри табақшасынан немесе
элективті ортадан сынама жүргізуге болады. Аспаптың өнімділігі
20-дан 40 л/мин дейін. Аспаптың негізгі кемшілігі электр энергиясын қажет
ететіндігі. Бұл атмосферадағы ауаны зерттеу үшін қолдану
мүмкіндігін шектейді.
Атмосфералы
ауаны зерттеу үшін сұйық ортада аэрозольды ұстайтын бірқатар аспаптар қолданылады. Бұл
аспаптың жұмыс істеу құрылысы қарапайым. Ол шыны
ыдыс, қақпағындағы екі тесік арқылы түтік өткізіледі.
Бір түтігі сәл қысқалау аспиратормен қосылады, ал
басқасы циндрдің түбіне дейін түсіріледі, сонда
зерттелетін ауа келіп түседі. Цилиндрге зарарсызданған изотоникалық
NaCl ертіндісі немесе құбырдағы су (сұйықтықта
көбік болмауы керек) құйылады және сол арқылы
белгілі көлемде ауа сорылады. Аспиратордың сапасы болып ауа үрлегіш
шаңсорғыш, насос қолданылуы мүмкін. Сұйықтықты
егу қоректік агарға немесе дифференциальды ортаға жүргізіледі.
ЕПА-ға 0,1-0,2 мл ұстағыш сұйықтық, ал
элективті ортаға – 0,3-0,5 мл егіледі. Атмосфералы ауаны зерттеу үшін
бактерия ұстағыш аспап қолданылады, демек түтікшеге тығыз фильтр орналасқан (мата мақта
қағаз немесе шығын мақта).
Ауадан алынған сынама соңында
100-
Мембраналы фильтр
Ауаға
зерттеу жасау үшін зарарсыздалған және №4 кептірілген
мембраналы фильтр қолданылады. Ауа үрлегіштің көмегімен
фильтр арқылы ауаны сорады. Мембраналы фильтр жақсы кептірілген
болуы керек, ылғалды және сулы фильтрге ауа артықшылығы
оның ықшамдылығы және үлкен көлемге
байланысты концентрлеуге мүмкіншілігі саналады. Мембраналы фильтр қыс
мерзімінде атмосфералы ауаны зерттеуде қолданылады.
Ауадағы вирусты табу үшін осы аспапты қолдану
қолайлы, сұйық ұстағыш ортада вирусты аэрозольды ұстау
іске асырылады. Ауа микрофлорасын зерттеу қойылған мақсатқа
байланысты және сынама алу үшін, шарты белгілі жалпы бактериялық
ауаның ұрықтануымен жүреді, мкроорганизмнің
санитарлы – көрсеткіш құрамы және патогенді немесе
шартты – патогенді микроорганизмдермен жүргізіледі.
Ауа сынамасын адамның отырып немесе тұрып тыныс алуынан бөліп алады.
Тапсырма
Лабораториялық бөлмедегі
ауадан микроорганизм құрамын седиментация әдісімен және
Кротов аппаратының көмегімен анықтау.
ІІІ
Вариант. Микробиологиялық әдіспен тамақ өнімін және
басқа қатты өнімді зерттеу
Сынама алу ережесі, зерттеу әдісі және
сапасының нормативтілігі МЕСТ сериясымен немесе басқа нормативті –
техникалық құжаттармен регламентеледі.
Материалдар
және құрал – жабдықтар
Гомогенизатор немесе зарарсыздалған келі,
зарарсыздалған құбырдағы су немесе NaCl изотоникалық
ертіндісі, бикарбонат натрийдің зарарсызданған ертіндісі, ЕПА мен
Петри табақшасы.
Жұмыстың
орындалуы
Бастапқы материал болып тығыз
консистенциленген егетін өнім
саналады салмағы болып 10% өнім. Оны дайындау үшін
зарарсызданған әр түрлі жерден алынған сынама салмағы
(15г) гомогенизаторда майдаланған (немесе зарарсызданған келіде ұнтақтайды),
135 мл зарарсыздалған құбырдағы суды қосады
немесе NaCl изотоникалық етіндісін қосады. Сұйық және
жартылай сұйық өнімді мұқият араластырады, ал
тезарада қышқыл болса 10%
зарарсызданған биокарбонат натримен рН 7,2-7,4 дейін сілтілейді. Сұйық
өнім немесе алынған толық өнім өнімге байланысты
он қайтара (разведка) араластыру дайындау үшін қолданылады, 1
г/мл өнімде жалпы ұрықтану немесе бактерияның жалпы
саны ЕПА мезофильді микроорганизм колоннасының өсуі ескертіледі.
Бақылау
сұрақтары
4
ЖҰМЫС . Бастапқы культураның және
продуценттің түріне
байланысты егіс материялын
дайындау және
сипаттау
Жұмыстың
мақсаты
Цехтағы таза культурадан егіс
материалын алу технологиясымен танысу, музейден
алып таза култураны қисық пробиркада сусла-агармен және ЕПА-да егу, содан соң колбаға сұйық
қоректік ортаға тербелгішке егу жүргізеді.
Теориялық негіздері
Микроорганизм продуцентінің таза
культурасын егіс материал деп атайды,
өндіріс аппаратына егу барысында микроорганизмдер қажетті мөлшерге
дейін көбеюі қажет.
Зауыттың орталық
лабораториясында сақталатын бастапқы культура продуцентінен егіс
материалды алуға болады. Әрбір өндірілген культураның құжаты,
оның аты, түрі, селекциялық нөмері, сериясы, шығарылған
күні, орташа активі деңгейі, сақталу мерзімі болады. Құжатта
культураны сақтауда және өсіру үшін ортаға
сипаттама көрсетіледі. Культура продуцентінің қасиеті өзгермеуі
керек, оның қолайлы жағдайда
сақталуы керек.
Ұзақ
уақыт сақтау мерзімінде жиі қайта егу кезінде, оңай өзгеретіндіктен,
әсіресе культураның физиологиялық белгілеріне дайын өнімді
алу үшін үлкен көңіл бөлініп отырады.Цехтағы
таза культураны алу үшін егіс материалының технологиясын жасау.
Егіс материалын дайындау микроорганизм продуцентінің түріне
байланысты, оның физиологиялық-биохимиялық ерекшеліктері
бірнеше тізбектелген сатылардан тұрады :
( пробиркада) бастапқы культура (пробиркада) қисық агарланған
қоректік ортада өсірілген
![]()
(колбада) сұйық қоректік орта тербелмелі шайқағышта (бір-екі
сатылы) (бір немесе
бірнеше инокуляторда) егіс аппаратында өсірілген
кіші ферментерде микроорганизм
культурасының жиналуы
егіс материалы.
Егіс материалды өсіру
келесі сатыларда жүргізіледі:
1-зауыттың
микробиологиялық
лабораториясында
микроорганизм
культурасын алу;
2 - егіс материалын кіші
егіс аппаратта өсіру ( сиымдылығы
300 литрлік ) ;
3 - ашытқыны үлкен
егіс аппаратта өсіру (сиымдылығы
4- кіші ферментерге ашытқы
культурасының жиналуы(сиымдылығы 50м3).
Егіс материалын өсірудің бірінші сатысы зауыттың лабораториясында жүргізіледі.
Бастапқы культура зарарсызданған жолмен қисық агарланған
ортада оптимальды қоректік ортада, режимде (рН, t , процес ұзақтығы) өсіріледі.
Өсірілген микроорганизм культурасының
агарланған қоректік ортасының бетін зарарсызданған
сумен шайып оны, ішінде 50-100мл сұйық қоректік ортасы бар
cыйымдылығы 750 мл Эрленмейер колбасына құяды . Культурасы
бар колбаны (28-30°С) бөлме температурасымен тербелмелі шайқағышқа
қояды , культураны араластыру тербелгіште (120-240 айн/мин) орындалды,
культураның қарқынды өсу жылдамдығының арқасында
масса алмасу жоғарылайды. Тербелмелі шайқағышта колбаның
ішіндегі культураның өсу мерзімі 18-36 сағатқа
созылады. Бұл сатыда микроорганизмнің морфологиясы бойынша
микроорганизмнің өсіруін бақылайды. Логарифмдік өсу
фазасының соңында культураның физиологиялық жетілген
сатысы нәтижелі болады.
Екінші сатыда егіс материалдың дайын культурасын өсіру,
колбадан егіс аппаратына (инокуляторға) зарарсызданған күйде
ауыстырылады, осыған қайта – қайта минералды тұздарды
белгілі мөлшерде қосып отырады. Егіс аппарат араластырғышпен,
аэрирлеуші қондырғымен, сонымен қатар температурасын, рН, бақылау
- өлшегіш аспаппен, көбік деңгейін реттеушімен және тағы
басқада қондырғылармен жабдықталады. Аппараттағы қоректік
орта көлемінің деңгейі жалпы аппарат көлемнің 60%
аспауы керек. Егіс материалының аппаратқа салынған мөлшері
жоғарғы мәнге ие. Аз мөлшердегі егіс материал,
инокуляцияның ұзақ уақыт жүруін болдырады. Сондықтан егілетін аппаратқа қоректік орта
көлемінен егіс материалының 10-12% ғана салады. Егіс
материалын дайындау кезінде аппаратта культивирлеудің оптимальды режимін ұстау
керек. Процесті бақылау жасау үшін,
қайта – қайта сынамалар алынып
оған микробиологиялық және биохимиялық анализдер
жасалынады. Ашытқы қоректік ортада 14-20 г/л жиналғанша
культивирлеу процесі жалғаса береді (есеп бойынша құрғақ
массада) культивирлеу процесі 12-14 сағатта аяқталады.
Үшінші саты көлемі 3,2м3
болатын егіс аппаратында егіс материалын культивирлеу процесі жүргізіледі.
Ол үшін кіші инокулятордағы барлық құрам бөлігін
үлкен көлемді аппаратқа айдап жіберіледі. Сол жерде
зарарсызданған қоректік орта бар. Ауысу коэффициенті, бір
аппараттан басқа аппаратқа ауысуы микроорганизмнің әрбір
культурасын өсірудің нақтылы шартына байланысты. Егерде бұл
ауысу экспоненциальды өсу фазасында іске асырылса, онда ауысу
коэффициенті келесі аппараттың көлеміне қарағанда 10-ға
тең. Микроорганизм культурасын культивирлеу процесі 12-14 сағатқа
созылады.
Төртінші саты көлемі 50м3
болатын аппаратта жүргізіледі. Ашытқы суспензияларын алдынғы
сатыдан қабылдар алдында, қоректік ортаны аппарата дайындау үшін
парафинді, қоректік тұздардың ертіндісін және
микроэлементтерді аппаратқа жібіреді. Ортаның оптимальды рН мәнін
, температурасын жеткізеді, егістік ашытқыларды келесі сатыға
жібереді және үздіксіз
аэрациялау мен арастырудың арқасында микроорганизмді өсіру
процесі жүргізіледі. Ашытқының жиналу процесі 10-12 сағатқа
созылады. Абсолютті құрғақ ашытқы концентрациясы
ортада 14-17 г/л құралғанда, ашытқы суспензиясы өндіріс
ферментатерлеріне жіберіледі. Алынған егіс материалына микробиологиялық
және биохимиялық бақылау жасалынады, демек келесі сатыда өнімділігінің жоғары болуы,
циклдің тазалығы мен активтілігіне байланысты.
Жұмысты
орындау әдісі
Материалдар
және құрал жабдықтар
Термостат,
микробиологиялық ілмешек, колбаны тербелткіш, қыздырғыш,
микроорганизмнің таза культурасы,ЕПА бар қисық(косяк)
пробирка, сусла агар, ет-пептонды агар.
Жұмыстың
орындалуы
Таза
культураны сусла агарда және ЕПА-да қисық пробиркада (косякта) егу әдісі
-
Пробиркада жаңадан жасалған қоректік
ортада микроорганизмнің аты және егілген күні түсінікті
етіліп жазылады. Жазуды сиямен немесе стеклографит қарандашпен жазады.
-
Спритовканы жағады, жанып тұрған
горелканың үстінде микроорганизмді егу жүргізіледі, қоршаған
ортадағы ауаға ыстық ауа қарсы бола алады.
-
Оң қолымен бактериологиялық петляны
алып, соның көмегімен егу, іске асырылады петляны қалам сияқты
ұстайды.
-
Жанған оттың үстінде бактериологиялық
петляның сымы қызыл шоқ болғанға дейін қыздырылып
зарарсыздандырылады және ұстап тұрған жеріндегі петляның
ұшындағы сымы пробиркадағы микроорганизмнің таза
культурасына енгізілетін жеріне дейін қыздырылып зарарсыздандырылады. Сол
қолымен екі пробирканың біреуі зарарсыздандырылған ортамен (өзінен
алыс) келесісі-микроорганизм культурасымен (өзіне жақын ) ұстайды
.
-
Оң қолымен бактериологиялық петляны ұстап,
шынтағымен және оң қолының бармағымен мақта
тығынды қысып алып алақанына саладыда және пробирканың
тығынын алады, және столдың үстіне пробирканы қоюға
болмайды.
-
Аузы ашылған пробирканы жанған отқа жәймен
күйдіріп, бактериологиялық петлямен микроорганизмдердің таза
культурасын пробиркаға енгізеді. Микроорганизмдердің жасушасын бүлдіріп
алмау керек, пробирканың бетіне жақындатар алдында немесе қоректік
ортаға жақындатар алдында петляны суытады, содан соң микробтың
аз ғана мөшерін алады.
-
Петляны алып, зарарсыздандырылған пробиркадағы
қоректік ортадаға, пробирканың жақындатпай петляны
енгізеді.
-
Бактериологиялық петляның көмегімен
культурасы бар пробиркадан ирек немесе тік сызық-сызық сияқты
етіп олардың бетіне жәймен түбінен жоғарыға қарай
жүргізіп , культураны қоректік ортаға егеді.
-
Мақта тығынымен пробирканың аузының
шеттерін отқа күйдіріп және екі пробирканың аузын
жабады.
-
Бактериологиялық петляны жалында күйдіреді.
Осындай операциялар агарланған ортамен басқа пробиркаларда да жүргізіледі.
Егіс
материалын колбадағы сұйық қоректік ортаға егу.
Тербелгіш
колбадағы беті агарланған ортада өскен культурасы бар
пробирканы зарарсызданған сумен жуып, сұйық қоректік
ортаға 50-100мл құрайды (ЕПС). Культурасы бар колбаны
жылдамдығы (240айн/мин) тербелгішке орналастырады. Культивирленетін бөлменің
температурасы 300С тең болуы керек. Өсірілетін культураның
түріне байланысты өсіру процесінің ұзақтығы
0,5-3 тәулікке дейін созылады. Ферментация процесінде микроорганизмнің
морфологиялық түрінің көрсеткішіне қарай бақылау
керек.
Бақылау сұрақтар
1.Егіс материал дегеніміз не?
2.Егіс материалын дайындаудың
қандай сатысы маңызды?
3.Культура продуцентінің құжатына
қандай мәліметтер кіреді?
4.Егіс аппаратына егіс
материалының қанша мөлшері енгізіледі?
5.Жұмыстың жасалу
барысы?
5
ЖҰМЫС. Микроорганизмдерді культивирлеу.
Сандық
сипаттамасы және негізгі әдісі
Жұмыстың мақсаты
Микроорганизмді периодты
және үздіксіз культивирлеудің теориялық негізімен және процестің сандық сипаттамасымен, бактерияның өсуіне
аэрацияның әсерімен танысу.Микроорганизмнің дамуына сыртқы
әсер ететін факторды зерттеу.
Теориялық
негіздері
Микроорганизмдерді культивирлеу әдістері
биотехнологиялық
синтез технологиясы микроорганизмдер – продуцентінің қасиетіне қарай
құрастырылады . Микроорганизмнің осы түрі үшін жағдайының
жақсы болуы, тек өмір сүруіне қолайлы жағдай
жасап, максимум мол өнім алуға
мүмкіндік береді және синтездей алады .
Микроорганизм –
продуцентін өсіру үшін, культивирлеудің беттік және түптік
әдісі қолданылады .
Микроорганизмдерді беттік
әдіспен өсіру технологиясы қарапайым болып келеді.
Микроорганизмдер қатты немесе сұйық қоректік ортада
культивирленеді. Қатты қоректік орта ретінде агарланған
орталар немесе сусымалы субстраттар (бидай, арпа, бидай кебегі және т.б.)
қолданылады. Агарланған қоректік орталарды зарарсыздандырып
пробиркаға, Петри табақшасына құйылады.
Культура продуцентін қоректік ортаға
еккеннен кейін пробирка мен Петри табақшасымен термостатқа қойылады,
онда микроорганизмдердің белгілі бір температурада өсуі мен дамуы жүреді.
Сусымалы субстратты біркелкі етіп
арнайы кюветаларға орналастырады, егіс материалын салғаннан кейін өсіру
камерасына қойылады. Микроорганизмдерді қолайлы жағдайда өсіру
бірнеше күнге созылады. Микроорганизмдерді өсіру процесі аяқталған
соң дайын өнім бөліп алынады. Беттік әдіспен
микроорганизмдерді өсіру процесі белгілі бір уақытта аяқталады,
сондықтан ол периодты болып саналады.
Арнайы
аппарат–ферментерде сұйықтықтың барлық көлемінде
қоректік ортада микроорганизмдерді түптік әдіспен өсіру
жүргізіледі. Микроорганизмдерді түптік әдіспен өсіру
периодты және үздіксіз болуы мүмкін. Периодты әдіспен түптік
культивирлеу процесінде ферментерге бірден барлық қоректік орта және
егіс материалының барлық көлемі салынады. Белгілі бір уақыт ішінде
микроорганизмдерді өсіру қолайлы жағдайда жүргізіледі,
кейде процесті тоқтатып ферментерден керегінше құйып алынып,
дайын өнім бөліп алынады. Микроорганизмді өсіру үшін қолайлы
жағдай жасалып, түптік культивирлеудің үздіксіз әдісі
кезінде қоректік орта үздіксіз ферментерге келіп түсіріледі қосылады,
ол ферментерден сондай-ақ культуралды сұйықтықтан микроорганизмдермен бірге үздіксіз ағылып шығарылып отырады.
Микроорганизмдердің
периодты және үздіксіз процесі кезінде өсу жағдайы әртүрлі
екендігі белгілі. Периодты процесс кезінде қоректік заттардың
концентрациясы уақыт өткен мерзімде қоректік ортада азаяды,
ал азықтық метаболизм құрамы көбейеді, ол
микроорганизмдердің өмір сүруіне кері әсерін тигізеді. Үздіксіз
процесс кезінде микроорганизмдердің өсуіне қолайлы жағдай
жасалады, бұл екі көрсеткіш үнемі бірдей деңгейде
болады .
Микроорганизмдерді периодты түрде
культивирлеу
Егіс
материалын алу барысында көбінесе культивирлеудің периодты әдісі
қолданылады. Микроорганизмді культивирлеу кезінде компоненттер қоректік
ортаға келіп түспей және одан шықпай тұрған
кезде микроорганизмдер өсіріледі және көбейеді. Белгілі даму
циклы өткен соң, фазаның
ауысқаны көрсетіледі, осы жағдайда микроорганизм өседі
және көбейеді.
Тізбектеле ауысу фазалары
графикалық түрде көрсетілуі мүмкін. Сосудта жасушаның
саны егіс материалын еккен кезден бастап анықталса, әрбір уақыт
мерзімі белгіленіп, абсцисса осіне жіберіледі,
жасушаның белгілі санына сәйкестеліп ординат осіне жіберіледі
(5-сурет). Бұл қисықты микроорганизмдердің өсу қисығы
деп атайды және бірнеше фазаларға немесе периодтарға бөледі.
І фаза лаг-фаза немесе бейімделу фазасы деп аталады.Мұнда
жаңадан жасалған қоректік ортаға жіберілген
микроорганизмдер көбеймейді, қайта бейімделеді. Бұл фаза 1-2
сағатқа созылады. Фаза аяқталған кезде жасуша көбейе
бастайды. Қоректік ортаны пайдалану қуатты түрде жүреді.
Микроорганизмдер көбейгенге дейін қоректік орта инокулятқа
енгізген уақыттан басталады. Бұл периодта культура жаңа ортаға бейімделеді, бұл фазаның ұзақтығы
микроорганизмдердің физиологиялық ерекшелігіне байланысты және культивирлеу жағдайына, егіс
материалына және өндірістік орта құрамына байланысты. Мұндай айырмашылық аз болған сайын және
егілетін микроорганизмдердің мөлшері неғұрлым көп
болса, онда І фазаның өсуі соғұрлым қысқа болады.

1 сурет. Периодты культивирлеудегі микроорганизмнің өсу қисығы
Х-биомассаның саны(1
мл жасуша саны);τ-уақыт,сағ.;
І-лаг фаза; ІІ-өсуін
жылдамдататын фаза;
ІІІ-экспоненциальды фаза;
ІҮ-өсуін
баяулататын фаза;
Ү-стационарлы фаза;
ҮІ-жойылу фазасы;
Қандайда бір өзгеріске
ұшырауына қарамастан жасуша ішінде бірқатар биохимиялық
өзгерістер болады. Жасушада рибосома саны және ақуыз құрамы
көбейеді, ферменттік жүйелер активтеледі. Алдымен периодта
популяция саны көбеймейді, бірақ жасушаның көлемі жоғарылайды.
ІІ фаза Өсу жылдамдығының фазасы немесе ауыспалы деп аталады. Бұл
жасушаның бөліне бастауы болып сипатталады. Бұл сатыда
жасушадағы нуклеин қышқылының
(ДНҚ, РНҚ) ақуыздың құрамы жоғарылайды,
жасушаның көлемі ұлғаяды. Жасуша беті белгілі қатынасы аралық жетістігінің
арқасында және оның көлемі жасушаның бөлінуімен жүргізіледі,
нәтижесінде культураның өсу жылдамдығы мен популяция
саны ұлғая бастайды. Әдетте бұл фазаның жалғасы
жоқ.
ІІІ фаза–Жасуша санының анағұрлым активті өсу
фазасы. Даму фазасы көбейюдің ең активті фазасы. Онда
микроорганизмдер қарқынды дамиды, өсу шапшаңдығы
да арта түседі. Бұл екі сағаттай уақытқа
созылады. Кейбір жасушалар тіршілігі тежеле бастайды. Ол экспоненциалды немесе логарифмдік фазаның
өсуі деп аталады. Бұл фазада жасуша белгіленген өсу жағдайына
толығымен бейімделгеннен кейін
басталады, культураның өсуі қоректік зат түспесе де,
азықтық зат алмасуы мол болмаса да шектелмейді. Өсу жылдамдығының
максимальдығы бекітіледі. Микроорганизм культурасының өсу
процесін меңгеру кезінде абсолютті және меншікті өсу жылдамдығын
ажырата білу қажет.
Абсолютті өсу
жылдамдығының формуласы мынаған
тең:
![]()

мұнда: х – биомасса саны (г/л) (немесе жасуша саны)
τ – уақыт
(сағ)
Меншікті
өсу жылдамдығы биомасса
бірлігінің өсу жылдамдығымен сипатталады және мына
формула бойынша есептеледі:

мұнда: μ-уақыт бірлігіндегі
биомассаның өсуі сағ-1.
Микроорганизмдер
культурасының меншікті өсу жылдамдығы болып қандайда бір маңызды сипаты,
организмнің өзі және сондай-ақ культивирлеу жағдайы
саналады.
Меншікті өсу
жылдамдығы мен субстрат концентрациясының арасында, культураның
өсуі шектеледі, белгілі байланысы анықталып, Моно теңдеуі түрінде
көрсетіледі:
мұндағы: μмакс - максимальді меншікті өсу
жылдамдығы;
S – субстрат
концентрациясы;
KS – қаныққан констант.
Өсудің
меншікті жылдамдығы өнімдерге байланысты болады, жасушалардан
зат алмасу процесі кезінде ортаға
бөлінеді. Жасушалардың өсуін ингибитолар тежейтінін ескертетін
теңдеу Моно – Иерусалим теңдеуі ретінде белгілі, келесідей түрде
келтіріледі:

мұндағы: Р – жасушалар өсуін
ингибирлейтін өнім концентрациясы;
КР – ингибирлеуші констант;
өнім концентрациясына саны тең, бұл кезде өсудің меншікті жылдамдығы
екі есеге төмендейді.
Популяция экспоненциальды өсу теңдеуі:
Х=Xo l μ макс τ
мұндағы: Хо
– биомасса саны немесе уақыттың бастапқы кезеңіндегі
жасушалар саны,
е – табиғи логарифмнің негізі.
Бұл
теңдеуді логорифмдеуде аламыз:
lnx = lnxо+
μмакс τ
Демек,
биомасса мөлшерінің логорифмі және жасушаның саны тұрақты
жылдамдықпен жоғарылайды. Сондықтан бұл фаза
логарифмдік фаза деп аталады.
Микроорганизмдердің
қарқынды өсуінің және қоректік ортадағы
микроорганизмдердің көбеюінің нәтижесінде дәл осы
қарқындылық пен қоректік заттар жұмсалады да, өмір
сүруші микроорганизмдердің өнімдері жиналады. Сонымен қатар
бос кеңістік шектеледі, жасушалар өсу барысында бір–біріне бөгет
жасайды, жасушаларға қоректік заттардың келуі және
метаболиттердің бөлінуі нашарлайды. Өсу жылдамдығы төмендейді,
жасушалардың бөлінуі қысқарып, содан соң өсудің
келесі фазасы басталады.
IV фаза – баяу өсу
фазасы немесе өсу жылдамдығының төмендеуі. Бұл фазаның,
экспоненциалды фазаға қарағанда жасушалар бітекті болмайды,
себебі қолайсыз факторлардың әсерінен қоректік зат
концентрациясы төмендейді, зат
алмасуда өнімнің жиналуы өседі. Мұның барлығы
культураның өсу процесінің баяулануына және тоқтап
қалуына әкеліп соқтырады, сонымен қатар олардың
жойылуы және жасушаларда лизес бөлігінің тууы мүмкін.
V фаза – стационарлы фаза деп
аталады. Стационарлы фазада жаңадан
пайда болған жасушалар мен қырылған жасушалар саны теңеледі. Сондықтан тірі
жасушалар саны біраз уақыт тұрақты болып қала
береді. Көбею кезінде түзілген
өнімдер микробтар тіршілігіне нұсқан келтіре бастайды. Бұл
фаза бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін созылады. Стационарлы
фазада биомасса культурасының өсуі тоқтайды:
![]()
Бірақ ескере кету
керек, бірнеше уақыт бойы бұл фазада биомассаның біршама өсуі
болады, бұл стационарлы фазадағы жеке жасушалардың көбеюінің
жалғасатынын түсіндіреді. Бірақ көбею процесі
жасушалардың жойылу процесімен және
олардың кейбіреуінің автолизімен теңеседі.
Биомасса өсуі
стационарлы фазаға жеткенде культура биомассасының көп мөлшері
және жасушаның максимал саны
жиналады. Бұл максимал мөлшерін өнімнің жемісі немесе
шығымы деп атайды.
Іс жүзінде сыртқы
көзқарасқа қызығушылық тудырады, бұл
экономикалық коэффициент деп аталады. Бұл көрсеткішті пайда
болған микроорганизмдердің
массасы мен жұмсалған субстрат мөлшерімен салыстыруға
болады :
у = х/S
Стационарлы фаза үшін
жасуша популяциясының гетерогенді жоғарылауы сипатталған,
онда бірқатар жеке көбейетін жасушамен бірге әлі тірі
жасушалар да болады, бірақ олардың әрмен қарай өсу
қабілеті жоғалып, өлі жасуша лизистеледі.
VI фаза – қырылу
фазасы немесе жойылу фазасы. Қырылу фазасында пайда болған жасушалар санынан өлген жасушалар саны басым
болады. Қоректік ортаның
физикалық-химиялық қасиеті мүлде өзгеріп,
микроорганизмдер тіршілігіне зиянды жағдайға көшеді.
Жасушалардың қырылу жылдамдығы арта түседі. Ол өлген
жасушалардың саны қайта пайда болған жасушалар санынан көп
болған кезден бастап басталады. Бұл фазада жасушалардың өмір
сүру жағдайлары қолайсыз, ал жасушалардың артық заттарының қоры таусылады.
Микроорганизмдерді
периодты әдіспен өсіру көптеген өндірістерде, егіс
материалын алу сатысында қолданады, оның басты сатысы –
ферментация, көптеген өндірістер үздіксіз немесе периодты әдіске байланысты емес. Үздіксіз
культивирлеудің артықшылығына қарамастан, көптеген
өндірістер периодты әдісті қолданады, ол микроорганизмдер
продуценттерінің қасиеттерінің қиыншылығына байланысты.
Сондықтан популяцияның даму
сатысын білу, барлық технологиялық процестің жақсы өтуі
үшін үлкен мәнге ие бола алады.
Микроорганизмдерді
үздіксіз культивирлеу
Периодты культивилеуде
микроорганизмдердің максималды өсу қабілеті толық қолданылмайды.
Өмір сүрудің ең активті кезеңі – логарифмдік фаза
- өндірістік циклдің азырақ
бөлігін алады, ал уақыттың көп бөлігі лаг фазаға
кетеді және өсудің жәймен өсетін кезеңіне өтеді.
Периодты культивирлеу
кезінде жасушалар барлық уақыт бойы ауыспалы жағдайда болады.
Алдымен қоректік ортаға дер кезінде көп мөлшерде қоректік
заттарды енгізсе, жасуша өсуінің ингибирленуі сонда өмір сүруші
микроорганизм өнімнің жиналуы және қоректенудің
жетіспеуі басталады. Егер қоректік ортаға бірден мол мөлшерде қоректік зат қосса,
онда культураның өсуінің ингибирленуі болады, демек
микроорганизмдердің катаболиттік репрессиясы деп аталады. Қоректік
затты жаймен қосудың арқасында микроорганизм өсуінің
ингибирленуінен құтылуға болады. Осы мөлшердегі қоректік заттарды
енгізу процесі кезінде микроорганизмдердің өсуінің
ингибирлеруін болдырмауға болады. Бұл әдіс субстраты майдалап
мөлшерлеумен микроорганизмдерді
культивирлеу деп аталады.
Культивирлеу
барысында қоректену көздерін қосу кезінде қоректік
ортаның көлемі өзгереді. Орта көлемін қалыпты және
ортадағы өмір сүруші микроорганизм өнімдерінің
концентрациясын төмендетіп ұстап тұру үшін,
культуральды сұйықтықтың бөлігін белглі бір уақыт
аралығында аппараттан алып тастауға болады. Мұндай периодты
культивирлеу процесті «көлемді-мөлшерлеуіш» деп атайды. Мұның
алдыңғы әдістен айырмашылығы, культураның бөлігі периодты түрде
жаңа ортаға түскен сайын алынып тасталынып отырады. Берілген
жағдайда процестердің негізгі параметрлері – көлемі, араластыру жылдамдығы, өсудің
меншікті жылдамдығы – тұрақты болып есептелмейді культура
квазистационарлы (мнимостационарлы) жағдайда
болады.
Субстратты майдалап мөлшерлеуде периодты культивирлеудің тағы бір әдісі бұл –
диализдеуші мембрана арқылы лимиттеуші субстраттың келуін бақылаушы
процесс. Егер аппаратқа мембрананы орнатқанда, сол арқылы тек
белгілі бір заттар ғана енеді, мембранадан бөлінген, ерітіндіден
еріген зат диффузиясы арқасында ортадағы оның концентрациясы
тұрақты ұсталынып тұрады. Бұл әдісті
шектелген субстрат продуцентінің өсуі үшін қолдануға
болады немесе биомассаны концентрлеу үшін, субстратты майдалап мөлшерлеуіш
периодты культивирлеу үшін, даму фазасынан популяцияға келу уақытының
көбейтуіне мүмкіндік береді. Бірақ жасушалардың
физиологиялық күйін тұрақтандыруды уақытқа
байланыстырмай, осы әдіспен жүзеге асыру мүмкін емес.
Микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеу жағдайлары
Үздіксіз
культивирлеу ферментерге белгілі мөлшерде және сапалы қатынаста
қоректік заттарды үздіксіз
беріп отыру болып табылады, ол микроорганизмдерді ұстап тұру үшін экспоненциалды фазасында дамиды. Мұндай
жағдайларда қозғалмалы тепе – тең күйге
жеткізеді, бұл кезде жасушалардың үздксіз және бірдей
жылдамдықпен көбеюі, қоректік заттармен келу жылдамдығымен
сәйкес болады. Культивирленетін жасушаларды қоректік заттар мен үнемі
қамтамасыздандырылуына қарамастан культуралды сұйықтықта
іс жүзінде олар мүлдем жоқ, демек ағып өтетін сұйықтықта
жоқ деген сөз.
Үздіксіз
культивирлеудің аса маңызды сипаттамасының бірі ол араластыру
жылдамдығы, демек ферментердегі қоректік ортаның алмасу
жылдамдығы. Егер культиватордың көлемін (V/л), ал ортаға
келу жылдамдығы – ағын жылдамдығы F(л/сағ) деп
белгілесек, онда араластыру жылдамдығы
Д(сағ-1) тең болады:
Д=F/V
Микроорганизмдердің өсуінің
меншікті жылдамдығы:

Осыдан культивирлеу
кезіндегі микроорганизмдердің тез өсуі мынаған тең:
Үздіксіз культивирлеу жағдайында
биомассаның тез арада өсуі μх, оның орта мен
Дх, кетуімен қамтамасыздандырылады,
яғни μх – Дх>
0 немесе (μ-Д)х>0
Осыдан :
μ=D
Бұл
теңдеу микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеу кезінде орныққан
тепе-теңдікті ұстап тұрудың негізгі шарты. Бұл
кезде барлық технологиялық және физиологиялық көрсеткіштер
тұрақты болып сақталады. Технологиялық көрсеткіштерге
культуральды сұйықтық компоненттерінің концентрациясы,
ал физиологиялық – жасушаның өсу жылдамдығы және
олардың құрылымдық -биохимиялық ерекшеліктері
жатады.

2 сурет. Периодты процестен үздіксіз процеске
ауысқанда
жасуша
концентрациясының ауытқуын
сипаттаушы қисық.
І-активтелу сатысы; ІІ-стабилизациялау
сатысы.
Ескере кету керек, үздіксіз культивирлеу
кезіндегі берік күйдегі жағдай бірден пайда болмайды. Бөлу процесі басында байқалады,
сол кезде биомассаның концентрациясы тепе-теңдік күйге жақын
болады, бұл графикалық қисық толқын сызығымен
сипатталады, олар жаймен түзу сызыққа өтеді (6-сурет).
Кейде бұл кезеңді екі сатыға бөледі: І
активтелу және
ІІ стабилизациялау сатысы .
Үздіксіз культивирлеу процесіндегі микроорганизмдердің өздігінен реттелу
қабілеті
Үздіксіз
культивирлеуде араластыру жылдамдығы меншікті өсу жылдамдығы
мен тепе-теңдік жағдайдағы режимді орнатуды бақылау және қоректік
ортаның ағып келуін ұстап
тұру қажет. Бірақ үздіксіз
культивирлеу жүйесіндегі микроорганизмдер өздігінен реттеуші қабілетке
ие.
Егер
де қабылданған режим
араластыру жылдамдығы есебінен бұзылса, онда жүйеде қандай
өзгерістер тууы мүмкін? Қоспаның құрамы
немесе қоректік ортаның берілу жылдамдығы өзгерген
кезде жүйе тепе-теңдік күйден шығып, олардың
параметрлерінде бір-бірімен байланысты өзгерістер пайда болады.
Араластыру
жылдамдығы микроорганизмдердің меншікті өсу жылдамдығынан
төмен деп қарастырсақ, демек D<μ. Мұндағы μ–D айырмашылығы оң болады. Осыған
байланысты ферментатерге қоректік ортаның түсуі көбейсе,
биомассаның концентрациясы Х жоғарылай
бастайды, ол қоректік заттардың жоғарылауына және зат
алмасу өнімнің жиналуына әкеліп соқтырады. Осының
барлығы микроорганизмдердің өсу жылдамдығына кері әсерін
тигізеді, оның өсу жылдамдығы төмендей бастайды. Осының
салдарынан μ – D 0-ге ұмтылады, ал жүйе
жаңа жылжымалы тепе-теңдіктің қалыптасуына ұмтылады.
Бұл жағдайда биомасса концентрациясы алғашқысымен
салыстырғанда жаңа өте жоғары деңгейде тұрақтанады
.
Егер
араластыру жылдамдығы меншікті өсу жылдамдығынан жоғарыласа
(D>μ), онда μ – D айырмашылығы теріс мөлшерге ие болады және жүйедегі
биомасса концентрациясы төмендей бастайды. Қоректік заттар аз жұмсалып,
оның концентрациясы өседі, ол меншікті өсу жылдамдығына
жағымды әсер етеді. Нәтижесінде жүйе жоғары
концентрациялы қоректік заттарға және биомассаның төменгі
концентрациясына сәйкес жаңа қалыптасқан режимге
келеді.
Олай
болса, бастапқы мәнді (ағымының жылдамдығы немесе
қоректік орта құрамы) өзгерте отырып, жүйеге
ауысады. Жасуша - орта жүйені бір қозғалмалы тепе – теңдік
күйден басқа бір күйге ауыстыруға болады, осыдан барып үздіксіз
процестер өздігінен ретелу қабілетіне ие болады, ол максималды
меншікті өсу жылдамдығын қамтамассыз етеді. Араластыру
жылдамдығын максимальды меншікті өсу жылдамдығынан жоғарылатқанда,
(D>μ макс), онда белгілі бір уақыттан кейін микроорганизм ферментатерден
шығарылып жуылады.
Үздіксіз
культивирлеудің маңызды көрсеткішінің бірі - өнімділігі
болып табылады, ол биомасса концентрациясы араластыру жылдамдығының
жүруімен анықталады :
П=DХ
Араластыру
жылдамдығы максимальді болғанда, өнімділігі максимум жағдайға жетеді.
Үздіксіз культивирлеу жүйесінің классификациясы
Қазіргі кезде микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеу әдісі
тереңірек теориялық негізі бар және іс-жүзінде кеңірек
қолданылады. Үздіксіз культивирлеу процестерін қолдану қазіргі
уақытта жеткілікті және оларды классификациялауға болады. Үздіксіз
культивирлеуді классификациялағанда жұмыс істеу принципіне қарай классификациялаған
жөн.
Үздіксіз культивирлеу жүйесін
ашық және тұйық деп ажыратуға болады. Ашық
жүйедегі жоғары жылдамдықпен пайда болған жаңа
жасушалар барлық уақытта ағымдағы ортада жуылады, бұл жағдайда олардың
тұрақты концентрациялары оңай
жетіледі.
Тұйық
жүйеде жасушалар қандайда бір уақытта жүйеде тоқтап
қалып, олардың саны ұлғаяды. Бұл жағдайда
шектелген факторлардың бәрі басқасына ауыстырылады, соңында жасушаның үлкен
бөлігі өледі және мұндай
жүйе динамикалық тепе – теңдік жағдайына жете алмайды.
Іс-жүзінде процесс периодты
ұзартылған түрде жүреді. Сол себепті тұйық
культивирлеу жүйесін, шектеусіз уақытта функциялауға қабілетті
барды үздіксіз ағым деп қарастыруға болмайды. Жұмыс
жасау принципін техникалық өзгерту арқылы ашық жүйені
тұйық жүйеге ауыстыруға болады.
Ашық жүйе мен тұйық жүйелердің басты
айырмашылығы – ашық жүйе бекітілген динамикалық жүйеде
жүреді, ал жабық демек, тұйық жүйе мұндай
жағдайға жете алмайды.
Үздіксіз
процесс гомогенді - үздіксіз және гетерогенді - үздіксіз
болып бөлінеді. Гомогенді–үздіксіз процесте ферментерде қарқынды
араластырудың арқасында барлық параметрлері (қоректік
заттардың концентрациясы, микроорганизмдердің өсу жылдамдығы) барлық уақытта тұрақты.
Гетерогенді – үздіксіз
процесте бірнеше ферментер батареяға жалғасады, және әрқайсысы
культивирлеу жағдайын тұрақты ұстап тұра
алады,бірақ басқа
ферментерден айырмашылығы болады. Мұндай әдісте
жасушалардың өсуі үшін үнемі тұрақты жағдайларды
қамтамасыз ете алмайды
Ашық бірсатылы гомогенді – үздіксіз жүйелер.
Ашық бірсатылы гамогенді - үздіксіз жүйе деген бір
ферментерден барлық уақытта қоректік орта берілетін және
культуралды сұйықтық шығарылатын жүйені айтады. Қарқынды
араластырудың арқасында ортаның құрамы аппараттың
кез келген жерінде гомогенді ұстап тұрады, осының арқасында
микробтық жасушалар біркелкі физиологиялық күйде келіп түседі.
Ортаны қарқынды араластырып ортаның біркелкі болуын қамтамасыз
ететін негізгі аппарат ферментатер болып табылады (7 сурет). Жаңадан
дайындалған қоректі орта белгілі бір және тұрақты
жылдамдықпен ферменторға келіп түседі. Культуралды сұйықтық
және микроорганизмдерде өскен жасушалардың қосқан
санымен, сондай жылдамдық пен ферментерден шығарылады. Жасушаның
қоректік заттың және метоболизм өнімінің жалпы
барлық компоненттердің концентрациясы ферменторда бірдей болады.
Гомогенді - үздіксіз процесте ферментерде периодтық әдіспен
өсірілген культураның өсу қисығының кез
келген нүктесіне сәйкес қолайлы жағдай тууы мүмкін.
Бұл жағдайда бекітілген режимде
культивирлеу үлкен диапозондағы субстрат концентрациясын
араластыру жылдамдығы іс - жүзінде нолге тең. Бұл аралық
екі маңызды және араластыру жылдамдығымен анықталады.
Біріншісі–араластыру жылдамдығының
критикасы Dкр, ол меншікті өсу жылдамдығының
максимумынан да үлкен болады. Dкр > μмакс .
Мұндай жағдайда микроорганизмдер өсуіне қарағанда,
жуылуы тез жүреді және олардың концентрациясы біртіндеп нолге
дейін төмендейді, ал субстрат концентрациясы (лимиттелген факторға
) максимум мәніне дейін жетеді.
Екіншісі
– араластырудың шектелген жылдамдығы - көлемі өте төмен. Ағымның
жылдамдығы осы мәнге жеткенше беріледі де, ал жасушалар ферментерде жиналып, стационарлы өсу
фазасына ауысады.
Хемостатты культивирлеу
Гомогенді -
үздіксіз культивирлеуде культураның шегіне дейін өсуі
шектелмеген қалған элементтің саны қоректену элементі арқылы қамтамасыз
етілген болса, мұндай үздіксіз культивирлеуді хемостатты деп
аталады.
Олай болса,
микроорганизмдердің өсуін ортаның химиялық факторлары
реттейді .
Хемостатты культура болып биомасса суспензиясын толық
араластыруды, оған тұрақты жылдамдықпен ортаның
берілуін және сол жылдамдықпен культуралды сұйықтық
жасушамен бірге шығарылуы саналады. Ортаның компоненті мынадай
жолмен бөлініп алынады, қоректенудің бір элементі жеткіліксіз түрде
болуымен, сонда популяция тығыздығын оның концентрациясы арқылы
анықтауға болады. Қалған қоректік элементтер артығымен
беріледі, ол культивирлеу жағдайын ( t, рН, аэрация ) оптимальды ұстап
тұрады. Хемостатта араластыру жылдамдығы алдын ала беріледі және
лимиттелген компоненттер концентрациясы бақыланады. Микроорганизм осыған
байланысты өздерін өз концентрациясымен ұстап тұрады.
Хемостатты культивирлеу берілген қажетілікпен араластыру D
коэффициентімен бұл вариантта гомогенді ағымда культивирлеу, оған
культураның өсу жылдамдығы µ тұрғызылған.
Бұл кезде әр түрлі факторлар
берілген шектелген концентрацияда биомассаның өсуіне қоректенетін
компонетімен жағдай жасалғаны анықталған. Төмен
субстрат қоректенбегенде (демек лимитация) күшті болады, жоғарыда
- әлсіз.
Бұл культивирлеу әдісі лабораториялық
жағдайда кеңінен қолданылады, ал өндірісте белгілі осы факторда өсуін шектейді.
Хемостатты культивирлеудің теориясы.
Биомасса концентрациясымен Х, субстрат S және
өсу жылдамдығының арасында қатынастар пайда болады.
Культураның өсуін хемостаты қисық
сипаттайды. Аэробты жағдайда D араластыру жылдамдығы.
1 – биомасса концентрациясы, Х
2 – қалдық субстраттың
концентрациясы, S
![]()
мұндағы: µ - бірлік уақыттағы
биомасса өскендегі өсудің меншікті жылдамдығы.
![]()
мұндағы: F – ағымның жылдамдығы,
V – культураның көлемі.
Ортадағы бар элементтің ауыстыру уақытысында
немесе ортаның әр элементінің ферментерге келу уақытысы.
X – биомассаның балансы, кіріс, шығыс,
демек биомассаның санының өзгеруі
ағып өтетін биомассаның - өсуі.
Өсу жылдамдығы ![]()
Субстаттың
лимитеуші өсуінің балансы
Санының өзгеруі – ағымы
микроорганизмнің субстратты тұтынғандағы – әкелетіні.
Субстраты тұтыну жылдамдығы тең:
;
мұндағы: γ – экономикалық
коэффициент немесе тұтынатын субстраттың синтезіндегі өткен
доля биомассасы;
Sr – ортаға түсетін субстраттың
концентрациясы;
S – ферментердегі
субстраттың концентрациясы.
Ферментердегі стационарлы жағдайы:
![]()
мұндағы: µm – max – өсудің
мүмкіншілік жылдамдығы;
KS – const моно/қанықан const
лимитеуші субстратың қалдық концеңтраты, жәймен өсуідің шектейді.
S=KS·D/( µm - D)
![]()
D= µm - ферментерден биомассаны шығарғанда
теория жүзінде араластырғандағы критикалық жылдамдығы.
Іс жүзінде
Dкр = ![]()
Биомасса алуадағы ферментердің өнімділігі:
R=Dx
Негізгі константын біліп
және Y,
µ=α мәні қандай
болса да, культураның параметрін Х
және S есептеуге болады.
Хемостаты әдіс көп вариантқа ие.
Бір сатылы – max-дан басқа культураның
жылдамдығының барлығының қажет болғанын жасайды.
Екі сатылы – екі тізбектелген ферментерде
культураның max өсу жылдамдығын бақылау және оны
жоғарылауы үшін жағдай жасау.
Осы үшін бірінші ферментерде культивирлеу
D>µm кезде жүреді, демек, ал екіншісінде біріншіден
ферментерден культура беріледі және жаңадан жасалған орта беріледі. Екінші
ферментерде ағымның жоғары жылдамдығы жүреді,бірінші
ферментерден үздіксіз культура келіп түседі.
Аппаратура
Хемостаты әдіс күрделі құрал
– жабдықты қажет етеді: 0,5-2л сиымдылықтағы ферментер
немесе термостатандырылған аэрация
араластырумен және белгілі жылдамдықпен ауа беру , автоматты түрде
берілген деңгейін ұстау үшін оттегімен қаныққан
ортаны өлшейтін электрод ортаны беруге мөлшерлеуші насостар.
Датчиктің көрсеткіші, рН және О2 мәнінің көрсеткішін автоматты өзі
жазаылатынмен тіркейді.
Жұмысты
орындау әдісі
Жұмыс үш тапсырмадан тұрады.
Микроорганизмдердің дамуына сыртқы жағдайдың әсерін
зерттеу.
1 тапсырма.
Микроорганизмнің дамуына ылғалдың әсері
Материалдар
және құрал – жабдықтар
Ақ нанның бір жапырақ бөлігі,
Петри табақшасы, микробиологиялық ілмешек, зең саңырауқұлақтың
таза культурасы, спировка, 0,5л шыны банка қақпағымен, топырақ,
заттың әйнек, фильтр қағазы.
Жұмыстың
орындалуы
Нанның бірнеше түйірін алып әр түрлі
ылғалдылықта Петри табақшасына салады және 20 минут
1атм-да зарарсыздайды.
Нанның бетіне зең саңырауқұлақтың
спорасын жағады. Табақшаны термостатқа 25°С температураға
қояды. Нанның бетінде өскен саңырауқұлақ
колониясын күнде өлшейді.
Әр түрлі ылғалдылықта
жиналған микроорганизмнің өсу қисығын тұрғызады.
Екінші этап ұзақ уазытты қажет
етеді. 0,5л шыны банкаға ауада кептірілген топырақты 10см қалыңдықта
салады. Топырақты толығымен әр түрлі деңгейде ылғалдайды,
банканы қақпақпен жабады. Заттық әйнекті фильтр қағазбен
орап банкаға салады және 5-7см қалыңдықта топырақпен
жабады да жылы жерге бір айға қалдырады. Осы уақыт аралығында
периодты түрде ылғалдылығын тапсырма бойынша қадағалап
отырады. 1,2,3 ай өткесін фильтр қағаздың жағадйын
банкадағы қадағалайды. Жасушаны ыдырататын бактерияның
дамуына топырақтың ылғалдылығының әсеріне қорытынды
жасайды, Әр түрлі топырақтың ылғалдылығы
топырақтың массасына қатынасына қарап белгілі судың
мөлшеріне құяды. Әрмен қарай банкада тұрақты
масса болуын суды оған мөлшерлеп құюмен ұстайды.
2 тапсырма.
Бактерияның дамуына жарықтың әсері
Материалдар және құрал –
жабдықтар және
ЕПА бар Петри табақшасы, ішек таяқшасы
бар таза кульура, микроиологиялық ілмешек, спиртовка, қара қағаз,
қайшы, желім, шыны штапел, зарарсызданған 1мл суы бар пробирка,
зарарсызданған пипетка.
Жұмыстың орындалуы
Суытылған ЕПА бетіне ішек таяқшасының
таза культурасын мол етіп құйылады. Ол үшін культурадан
бактерияны ілмешекпен алады, және пробиркада 1мл зарарсызданған
сумен (разводка) араластыру жасайды. Қоректік ортаның бетіне
араластырылған культураның бірнеше тамшысын зарарсызданған
пипеткамен жүргізеді және шыны штапельмен бетіне жағады.
Петри табақшаның түбіне кішкене саңылау жасалған жеріне
қара қағазды желімдейді. Петри табақшасын бірнеше сағатқа
күн көзіне қояды, олай жасайтын себебі ортаның барлығы
емес, тек бір бөлігін ғана қара қағаздың
астындағы терезенің астын ғана күн сәулесі түсу
үшін. Табақша шағылыстырылғаннан кейін термостатқа
43°С температураға қояды. Келесі сабақта табақшаны қарап
анықтап және ортада жарықтандырғанға ұшырайтын бактерияның өскені табылады.
3 тапсырма.
Бактерияның өсуіне температураның әсері
Материалдар
және құрал – жабдықтар
ЕПА бар Петри табақшасы, 1мл суы бар
зарарсызданған пробирка, картоп және пішен таяқшасы,
микробиологиялық ілмешек, спиртовка, шыны шпатель, пипетка, термостаттар.
Жұмыстың орындалуы
Картоп және пішен таяқшасымен микробиологиялық ілмешекпен, 1мл суы
бар зарарсызданған пробиркаға ауыстырады,мұқият
араластырады.Содан соң пипеткамен бактерияның араластырылған
массасын пипеткамен алып және ЕПА бетіне екі тамшыдан жүргізеді. Шыны шпателмен агардың
бетіне материалды жүргізеді.Петри табақшасын термостатқа
20,40,600С температурада қояды және тоңазытқышқа
40С температураға қояды.Келесі
сабаққа алынған нәтижелерді қадағалап, берілген бактерияның өсуі үшін
оптимальды температурасын таңдайды.
Бақылау
сұрақтары
1.Микроорганизмдерді культивирлеуге түсінік.
2.Периодты культивирлеу.
3.Үздіксіз культивирлеу.Хемостаты
культивирлеу.
4.Культивирлеуге арналған аппаратуралар.
5.Микроорганизмнің сандық сипаттамасы.
6.Микроорганизмді культивирлеуде аэрация.
7.Микроорганизмді культивирлеуге сыртқы
процестің әсері.
6 ЖҰМЫС. Микрорганизмді сақтау
Жұмыстың мақсаты
Микроорганизмдерді
сақтау тәсілдерінің теориялық негіздерін зерттеу.Оларды
қайта егу төменгі температурада сақтау,
лиофилизациялау,кептіру және тағы басқалары.
Микроорганизмдерді сақтау жұмысын іс жүзінде меңгеру.
Теориялық негіздері
Тұрақтылығын
сақтай отырып микроорганизмдерді ұзақ уақыт үшін
анабиоз жағдайын жасау керек. Микроорганизмдерді сақтау типтік
культуралардың арнайы коллекцияларында орындалады . Әр елде шамамен
500 жуық коллекцияларға бар. Коллекцияларда өмірсүргіш
микроорганизмдерің мына әдістермен сақталады: 1.Периодты қайта
егу. 2.Төмен және ультратөмен температуралар. 3.Лиофилизация.
4.Кептіру. 5.Минеральды май астында.
1.Периодты қайта егу(субкультиверлеу)
Бұл өте кең қолданылатын әдіс,
әсіресе екінші және төртінші әдістерді қолдануға
болмайтын кезде. Қайта егу – айына
1-2 рет жаңа қоректік ортада жасалады. Стационарлық өсу
фазасының басындағы культуралар , сақтау шарттарын
жақсырақ қабылдайды
. Қайта
егу аралығында, микроорганизмдерді қараңғы
жерде +5-+20°С температурада сақтайды.
Артықшылығы: қарапайымдылығы
және қолайлы, ыңғайлы визуальды бақылау.
Кемшіліктері: ластанудың мүмкіндігі,
сақтаудың қысқа мерзімділігі, қоректік орталардың
үлкен шығыны, кейде бағалы өндірістік қасиеттерінің
толық жоғалуы.
2. Төмен температуралар
Бұл әдіс 60 жылдардан бастап
бактериялар, бактериофагтар мицелилалы саңырауқұлақар,
ашытқылар, қарапайымдылар үшін қолданылады, нәтижесіне
«Криобиология» ғылымы пайда болды. Криоқорғаныс ортадағы
микроорганизмдер қою суспензияларды (108-1012 жасуша/мл)
пробкасы бар ыдыстарға құяды. Криоагент –
Мұздатуды
Дъюар ыдыстарында жүргізеді. Соңғы жылдары үлкен
коллекциялар үшін азоты бар рефрижераторлар (-130-190°С) қолданылады.
Мұздату және еріту кезіндегі олардың табиғатына
байланысты микроорганизмдердің тіршілікке бейімділігін сақтау және
тығыздығына, культивирлеу шартына, мұздату жылдамдығына
және т.б. байланысты. Грамм – оң бактериялар, мысалы грамм – теріс
микроорганизмдерге қарағанда мұздатуға тұрақтырақ.
Споралар вегативті жасушаға қарағанда мұзатуға тұрақтырақ
болады. Криоқорғаныс орталар – глицерин (10-12%), сүт
сахароза (10-20%), ол суда немесе сорпада мұздатылған
микроорганизмдер тез өледі. Жорамал бойынша криопротекторлар
электролиттердің концентрациясын азайтады, осмос қысымына кері әсер
етпейді, жасушалардың бетіне және енетінділігіне әсер етеді.
Салқындатудың жоғары жылдамдықтарында мұздың
жасуша аралық кристаллдары пайда болады, олар жасушалардың өлуін
туғызады. Әр түрлі микроорганизмдер үшін оптимальды салқындату
жылдамдығы бар, мысалы, ашытқыларды 7°С/мин, Escheriсhiа coli =
5-40°С/мин,.
Еріту жылдамлығы өте жоғары
болу керек, көбінесе ерітуді су моншасында 30-40°С температурада жүргізеді.
Артықшылықтары: жұғудың
аз мүмкіндігі, қасиеттерінің тұрақытылығының
сақталуы, уақыт және қоректік орта үнемділігі.
Кемшіліктері: құрал жабдықтың
қиындығы.
3 . Лиофилизация
Соңғы он жылдақта –
лиофилизация – вакуум астында мұздатылған жағдайынан
жасушаларды кептіру, мұздатылған өте сұйық жағдайынан,
ұзақ уақыт бактерияларды, ашытқыларды, су балдырларын, қарапайымдыларды,
вирустарды, вакциналарды, қан плазмаларын сақтау үшін қолданылады.
Лиофидизацияланған микроорганимдердің тірілулері көптеген
факторларға байланысты.
Микроорганизмдердің бөлек топтарын сақтау әдісін таңдау.
Лиофилизациялы микроорганизмнің өмірсүруі үшін көптеген факторларға байланысты .
3.1.
Қорғаныс орталары
Оларға қарапайым және күрделі заттар: глюкоза,
сахароза, натрий глутаматы және
т.б. жатады.
Көбінесе қолданылатын орталар: 1%
желатин + 10% сахароза: сүт + 7% глюкоза: 10% кебу сүт ұнтағы
+1% натрий глутаматы және т.б. басқалары. Қорғаныс
орталарының механизмі зерттелуде.
3.2.
Режим
Әр
түрлі аппараттар және режимде. Мысалы қорғаныс ортада микроорганизмдер
суспенизиясын ( сүт + 5% сахароза
+ 5% лактоза) концентрлейді. Ампулаларға 0,2 мл-ден бөліп құяды,
5-6 сағат бойы 0,11-
3.3.
Сақтау шарттары.
Кислород
токсиндік әсер етеді: Сондықтан вакуум немесе инертті газ қажет.
Температураның жоғарылауымен тіршілікке қабілеті бар
жасушалар саны азаяды. Сондықтан 4-6°С температурада сақтайды. Қалған
ылғалдылықтың оптмальдылығы =2-6%, 0,5-15%-тен төмен
болуы жасушаларға қауіпті. Қараңғы жерде сақтау
керек.
3.4.
Реактивация шарттары
Оларды
анабиоздан шығару. Н2О, сорпаны жәны басқада қоректік
орталарды баяу қосу. Кейде лиофилизация, кейде микроорганизмдер қасиеттері
өзгереді: өсуі тоқтайды
немесе пигмент түзілу, ашыту активтілігі төмендейді және т.б.
немесе керісінше биохимиялық активтілігі жоғарылайды.
4 . Микроорганизмдердің кептірген күйін сақтау
Бұл өте қарапайым әдіс,
табиғатта көптеген микроорганизмдер көп уақыт бойы
кептірілген күйінде тіршілік ете алады. Тірі жасаушылар – 80-90 % Н2О,
10-12 % кезінде микроорганизмдер өсуі тоқтайды. Процеске көптеген
факторлар әсер етеді.
4.1.
Микроорганизмдердің қасиеттері
Кептіру
процесін спора түзуші түрлері жақсы қабылдайды (200-300жыл өткеннен кейін бактериялар
спорасы гербариде өмірсүргіш болып және І-ІІ ғасыр өмірсүргіш
эндоспоралар сақталады).
Аспорогенді микроорганизмдер әсіресе теңіз және тұщы
суларда кептіру кезінде тез өседі. Бірақ потогенді стрепто – және
стафилококктар культивирлеуде өте шыдамды.
4.2.
Орта және культивирлеу шарттары.
Липидтерге және көмірсуға
бай, бай қоректік ортада өсіргенде кептірілген микроорганизмдер ең
жақсы қабылдайды.
4.3.
Кептіру әдістері.
Көбінесе
кептіруді әр түрлі адсорбенттерде жүргізеді: құмда,
лайда, бидайда, мақтада, пластмассада және т.б. Өйткені олар
микроорганизмдерді қатты кебуден сақтайды, бос суды байланыстырады
және белгілі бір ылғалдылық деңгейін сақтайды.
4.4.
Реактивация шарттары.
Жасушаларды
толық қоректік ортада ылғалдану. Кептіру әдісі өте
оңай, қолайлы, кең қолданыс тапқан, кептірілген
микроорганизмдерді сақтау және тасмалдау оңай.
5.
Минералды май астында сақтау
Оңай, арнайы
аппаратураларды қажет етпейді, ұзақ сақтауды қамтамасыз
етеді. Микроорганизмдерді қолайлы қоректік ортада –өсіреді және
қалыңдығы 0,5-
Кемшіліктері: кейбірмикроорганизмдер сақтағаннан
кейін қасиеті өзгереді.Абайлап жұмыс жасауды сақтамағамннан
кейін, лабороторияда инфицирленеді,ілмешекті күйдіргенде майдың шашырауынан
болады.
Артықшылықтары: ұзақ уақыт
сақтауда көптеген микроорганизмдердің қасиетті тұрақталады,
қайта егу оңай орындалады,бір пробиркадан алуға
болады,инокуляттан бірнеше рет.
Микроорганизмнің жеке топтарын сақтау. Әдісін таңдау
Микроорганизмдерді сақтау үшін бірден бірнеше әдістерді
қолданған дұрыс.
Бактериялар: лиофилизация – көптеген
микроорганизмдердің түрлер үшін, сұйық азот – сүт
қышқылдылар үшін ,субкультивирлеуде және минералды
майда-көбнесе,кейбір кептірілгендер үшін.
Мицелиалы саңырауқұлақтар
– лиофилизация, сұйық азот, май астында және басқада әдістер.
Ашытқылар – кептіру, май астында және
оданда күрделілерді.
Балдырлар – қайта егу, кейбіреулері үшін
– кептіру және лиофилизация, бірақ 4-10 айға кейбіреулері – сұйық
азотта 3 жылға дейін.
Қарапайымдар – лиофилизация, кептіру.
Жұмысты орындау әдісі
Микроорганизмдер
культурасының коллекциясын сақтау еңбек
уақытын және қаржлық шығынын
талап ететін өте қиын жұмыс.
Оқу лабораторияларында ең қарапайым
және қолайлы екі әдіс бар:
Микроорганизмдер культурасын жаңа қоректік
ортаға периодты қайта егу және микроорганизмдер культурасын
минералды май астында сақтау, бірінші әдіс өте көп еңбекті
қажет етеді, ыдыстарды және қоректік орталарын қажет
етеді. Сондықтан көбінесе микроораганизмдерді минералды майдың
астында сақтауды қолданады.
Материалдар
және құрал – жабдықтар
Минеральдым май, пробиркақисық
агармен, микробиологиялық ілмешек.
Жұмыстың орындалуы
Микроорганизмлер культурасын оптимальды, көбінесе
агарлы косяктарда қисықта өсіреді.Бактериялар культурасын және
ашытқыны 5-10 тәулік,
актиномицеттердің культурасын 10-14 тәулікке өсіреді,
колонияларды керекті жеткілікті пішінге жеткенше өсіреді.
Микроорганизмдер культурасының үстіне минералды майды құю
үшін, вазелинді және 0,8-0,9 тығыздықтағы
парафинді қолданады. Майды автоклавта 1 атм 45 минутқа немесе
термостатқа 170-150°С температураға
1,5 сағат зарарсыздандырады. Құюға құрлысы
қарапайым - бөлгіш воронка қолданылады ол төңкерілген
үлкен воронкаға орнатылған және онымен резина түтік
бекітілген. Микроорганизм культурасына
майды құйған кезде агарланған ортадағы касяктың
жоғарғы бетіндегі майдың
қалыңдығы маңызды болады.Касяктың үстінгі
беті
2
кесте - Бактерия культураларын сақтаудың
шарты
|
№ |
Түрі |
Культивирлеуге арналған орта |
Сақтау шарттары |
Тіршілік ету мерзімі |
|
1. |
Azоtobacter sp - / / - |
МО бар Энши – агар МО бар Энши – агар |
Майсыз Май астында |
3 ай 2 жыл |
|
2 |
Bacillus sp - / / - |
Ет пептонды агар (ЕПА) ЕПА |
Майсыз Май астында |
3 ай 1 жыл 2 ай |
|
3 |
Bacterium sp - / / - |
ЕПА ЕПА |
Майсыз Май астында |
3 ай 6 ай |
|
4 |
Mucrococcus - / / - |
1% глицерині бар ЕПА 1% глицерині бар ЕПА |
Майсыз Май астында |
3 ай 2 жыл |
|
5 |
Mycobacterium sp - / / - |
ЕПА немесе СА немесе картоп, сәбіз бөлшектері ЕПА немесе СА немесе картоп, сәбіз бөлшектері |
Майсыз Май астында |
3 ай 3 жыл |
|
6 |
Rhizobiom sp - / / - |
Бұршақ тәрізді агар немесе
тирозині бар Эшби агары Бұршақ
тәрізді агар немесе тирозиты бар Эшби агар |
Майсыз Май астында |
3 ай 1 жылға дейін |
|
7 |
Sarcina - / / - |
1% глицерині бар ЕПА 1% глицерині бар ЕПА |
Майсыз Май астында |
3 ай 2 жылға дейін |
|
|
Staphylococcus sp - / / - |
1% глицерині бар ЕПА 1% глицерині бар ЕПА |
Майсыз Май астында |
3 ай 2 жылға дейін |
Актиномицеттің культурасын коллекциялық сақтау
Актиномицет
культурасын коллекцияда сақтау үшін
үшін көбнесе ЕПС 1% глицеринде
немесе 26-28 0С температурада екі апта өсіріледі. Бөлме
температурасында актиномицет культурасын
сақтау үшін
культураны жаңадан жасалған қоректік ортаға 2-3
айда бір рет қайта егеді.Егерде культураны тоңазытқышта 3-50Стемпературада сақтаса, онда сақтау мерзімін қайта екпей-ақ 6 айға
созуға болады. Актиномицет культурасы жақсы сақталады және май астында (және одан –да көп).
Бақылау сұрақтар
1.Микроорганизмдерді сақтау әдісінің
классификациясы.Әдісті
таңдау.
2.Субкультивирлеу ( қайта егу).
3.Төменгі температураны қолдану.
4.Лиофилизация.
5.Кептірілген күйде микроорганизмді сақтау.
6.Минеральды май астында сақтау.
7.Жұмысты
орындау әдісі.
7 ЖҰМЫС Микрорганизмдер селекциясы - продуцент іс жүзінде
маңызды
зат
Жұмыстың мақсаты
Селекциялық жұмыстың теориялық
негіздерімен танысу және іс- жүзінде алынған мәліметтерді
бекіту.
Теориялық негіздері
Өндірістегі маңызды өнімдер өмір
сүретін микроорганизмдер олардың табиғатына және сол
микробты жасушаның атқаратын
мәніне қарап үш топқа бөлінеді:
Рентабельді өнеркәсібтік өндірістің
аумағы болу үшін микробты синтездің өнімдері, микробты
жасушамен қоректік ортаға бөлініп, және онда жиналуы
керек. Микробиологиялық әдісті таңдау берілген өнімді
басқа күрделі өнімді немесе өнімді алу мүмкін емес
әдістермен алуға негізделген
(көп сатылы химиялық синтез, күрделі, кем табылатын шикізат
т.б.).
Әдетте микроорганизмнің
табиғи штамдарының өнімділігі аз, сондықтан селекционді
тапсырманы – микроорганизмнің табиғи қабілеттілігін күшейту
немесе «қайтадан»жабайы түріндегі штаммнан өнімді құру. Бұл тапсырма табиғи штамдардан
мутация алумен орындалады, өнімді мол синтездеуге жаңа қабілетінің
болуына әкеледі,өзінің тұтынуы жоғары,және
оны продуцирлейді.
Мутациялар теория жүзінде өнімді
жоғарғы синтездеуге қабілеті, синтездеудің барлық
сатыларын кодирлеуші ферменттер,
структуралық гендердің үлкен санын жұмсауы мүмкін
, тасмалдағышта және сол өнімнің катаболизмі және
реттеуші гендері.
Селекция үшін бастапқы
микроорганизмді таңдау
Табиғи формалардың әртүрлілігі
микроорганизмді таңдауға жол береді, жоғары синтездеу үшін
кез келген заттың шегінің аз
саны болады. Бір қатар жағдайда табиғи штаммдар ортаға
аздаған күрделі жүйедегі
шектелген жоғарғы синтездік кейбір мөлшерде біріншілік
метаболитті бөледі, мысалы, Eremothecium
ashtyіi саңырауқұлақ штамы В2 витаминін
продуцирлууге қабілетті, ал Propionibacterium
shermanii В12 витаминін продуцирлеуге қабілетті. Мұндай
микроорганизмдер бөлінген заттың жоғарғы деңгейде өнімі ,селекция аумағы
болып табылады.
Микроорганизм жарамдығына
селекция үшін оған бірнеше
теориялық анықталған мутацияларды енгізіп және нәтижесін
тексеріп, тәжірбиелі жолдармен тексереміз.
Екіншілей метаболиттердің
продуценттері үшін, сонымен қатар ферменттер немесе полисахаридтер үшін
бастапқы штаммды таңдау, микроорганизмнің қажетті
затының өнімділік қабілеттімен анықтайды.
Селекциялық жұмысқа
штамды дайындау. Алдымен микроорганизмдерің табиғи өзгергіштігін
және өнімділік деңгейін анықтау керек,демек ортаға
заттардың жиналуын(мг/л,г/л).
Петри табақшасына бастапқы штаммды екеннен кейін жүздеген
колонияның кейбіреулері берілген культура үшін типті болып
табылады. Сосын қиғаш қисықта бөлінген колониялар
өнімнің деңгейі бойынша бағаланып және едәуір
жоғары және өнімділігі жоғары деңгейдегі бір
клонды таңдап алынады.Мұндай жолдарды кейде «тазалау» деп атайды.
Алынған клонды қайта
егіледі және өнімділік деңгейі бойынша 100-ден аса
колониялармен бағаланады да, субклонды алып, оны қайтадан егіледі.
Мұндайда статистикалық көрсеткіштерді шығару тиімді:
орташа арифметикалық Х, квадраттық ауытқу σ және өзгергіштік
коэффициенті CV= σ *100/Х және варирленген қатарларды құру.
CV мәні бойынша клондаудың аяқталуын анықтауға
болады. Сатылы клондаудың мақсаты – бастапқы культураны сандық
мәні бойынша«стабилизирлеу», ары қарай өзгергіштігін бағалауды
сенімді бақылау.
Мутанттарды алу
Мутациялардың әртүрлі
типтерін әртүрлі физикалық және химиялық
мутагенді факторлардың көмегімен алады.
Физикалық факторлармен
споралардың немесе жасушалардың сулы суспензиясын өңдейді.
(УФ-сәулелендіру, радиация).
Жасушаларды химиялық
факторлармен (алкилирлеуші агенттермен) өңдегенде, берілген заттың
мутагенді активтігін туғызатын шарттарды сақтау керек. (рН сұйық,
қатты фаза) .
Физикалық мутагеннің әсер
ету дозасы радиация типіне сәйкес сәулелендіру бірлігімен өрнектеледі.
Химиялық мутагендер үшін
доза берілген температурамен , әсеретуші уақытмен және
концентрациямен сипатталады. Химиялық әрекеттесулерден кейін
материалдарды жуып, оны буфер қоспасына салып қояды. Мутагеннің
дозасын таңдағанда өңделген микроорганизмнің өмір
сүруіне қараймыз, ал ол 0,1 %- 50÷80 % дейін болады.
продуцирлейді
продуцирлемейді
3 сурет - Селекциялық жұмыстың
сызба – нұсқасы
Өнімнің
деңгейін жоғарылататын мутанттарды таңдау әдістері
Жасушаның мутагенін өңдегеннен
кейін тірі қалғандар арасынан қажетті қасиетімен
мутанттарды таңдап алу керек.
Мұны екі жолмен жасауға болады:
1.
Берілген мөлшерлік белгісін бағалағаннан
кейін «кездейсақ» мутацияларды маңдау, олай болса керек заттың
өнім деңгейі клон саны үлкен болуы мүмкін.
2.
Анықталған фенотипті мутанттар арасынан
берілген мөлшерлік белгісі бойынша таңдау, оларды тірі қалған
клондардың санынан бөліп алу үшін таңдаудың
арнаулы әдістер қолданылады.
Кездейсоқ мутацияларды таңдау
Қажетті өнімді
синтездеу жолы жоқ мәлімет болған кезде осы әдіс қолданылады.
Әдіс бірнеше сатыдан тұрады(мутагенді қолданумен сатылап бөліп
алу).
Әр саты: бастапқы
культура әртүрлі тіршілікті қамтамасыз ететін, бірнеше
дозалардан алынған бір немесе (бірнеше) мутагенмен өңделеді. Әрбір
тәжірбиеден таңдамай-ақ 100-ден кем емес колондарды егеміз.
Мутагенмен өңдегеннен кейін өнім деңгейінің
варианттардың мәнін бастапқы культураның өнім деңгейінің
мәнін % түрінде көрсетеді және вариационды қатарда
анықтайды. Алынған вариациялық қатарларды бастапқы
культураның бақылау қатарымен салыстырады. Салыстыру нәтижесінде
(+) оң және (-) теріс варианттары алынады, олармен барлық
клондарды есептейді, олардың өнімділік деңгейі бақылау қатарының
х - +2а τ аралығында болады.
(+)оң варианты – ары қарай жұмыс
жүретін материал үшін, (+)оң варианты берген мутаген дозасын
тағы бір рет қолдану үшін. Бірнеше сатылардан кейін барлық
жақсы варианттарды қосады, нәтижелерін статистикалық өңдейді
және оптимальды вариантты таңдайды.
Әдетте таңдаудың бірінші сатысы
– тиімдірек, сосын нені береді, мұны болдырмау үшін мутагенді
факторды ауыстырады, басқа селекционды сызыққа өтеді және
тағы басқа.
Белгілі
фенотиппен мутант ішіндегі сандық мәні бойынша бөліп алу
Берілген микроорганизмнің қажетті өнімінің
өзара синтезі мен реттеу жолы
туралы мәліметтерді пайдалана отырып әдісті қолдану.
Ауксотрофты мутация
Оларды пайдалану
ингибитордың пайда болуы немесе қажетті өнімнің
синтез компрессорын блокирлеуге мүмкіндік жасайды, қажетті өнімніңөзгеруін
тоқтатады. Ауксотрофты мутацияны белгілі әдістерді қолдана
отырып мутагеннің көмегімен
алады,мұндай мутагенді жеңілдетіп бөліп алу:баайыту әдісі
,жасуша минимальды ортада өскетін антибиотиктің әсеріне
негізделген (демек,прототрофты), сондай-ақ реплик әдісі. Алынған
ауксотрофты мутантықоректену қабілетіне
қарайанықталады, мутанты сол тұтынуымен бөліп алу,және
қажетті өнімді продуцирлеуші қабілетін соңғысында
бағалайды Егерде метоболит тұтынғанда әртүрлі
сатыда оның синтезін блокирлеуге
жағдай жасалған,онда әрбір сатыда мутатция пайдасын
береді,Одан басқа да ауксотрофтылық синтездеу жолында блокты барлық
уақытта тудырмайды.Сондықтан бірнеше ондаған мутантты алу керек және сапалы бірдей тұтынатын бірнеше ондаған мутанттың өнімділігін
бағалау керек, егерде ауксотрофтылықтың есебі сенімді болса өнімділігі
жоғарыны (таңдау) алу керек және сол мутацияның қажет затының өнімділігіне
әсерін дәлелдеуді құру керек. Ауксотрофты мутантты ревертант ішінен таңдауда, бұл ауксотрофты метаболиті синтездеуде белгілі ферменттің
дефектісін тудырады, сол өнімді каталитикалық синтездеуде , ферменттің барлық
уақыта функциясы жұмсалады.Өскен колоннаны «фон »құрайтын ауксотрофты жасушадан босату үшін минимальды ортаға жеке колонна болғанша егеді, оны табақшаға
ревертант колонна пайда болғанша егеді. Минимальды ортада өскен
колоннаны жарамды ортаға қайта
егеді және алынған колоннадан
қажетті затты продуцирлеу қабілетін бағалау керек
Құрылысының
аналогына амин қышқылды немесе азот негізді резистенттің мутанттардың
ішінен бөліп алу
Сол заттың селекциялы жұмысы үшін
жарамды болуы, метаболит бойынша синтездің реттеуші жүйеге әсер
етуі, жасушада бұл метаболиттің негізгі функциональды қызметін
атқарады алмайды.
Жасушаның өсуін тұншықтыратын
қабілеті және қосымша метаболит селекциясының жұмысы
үшін жарамдылықтың негізгі себебі қатысуымен бұл қабілетін
ығыстырады.
Аналого – резистент мутант үшін бастапқы
культураның жасуша суспензиясын өңдегеннен кейін табақшаға
агарланған минимальды ортамен үлкен концентрацияны өңдегеннен
кейін егеді, аналогты құрайтын бастапқы культуралардың өсуін
ингибирлеуші. Бұл табақшада бірнеше тәуліктен кейін мутант
колоннасының инкубациясы байқалады. Мұндай мутанттың
біраз бөлігі мутация болады, қажеті метаболиттің синтезінің
реттелуін бұзады және оның жоғарғы синтездігін
тудырады, мутацияның басқа бөлігі жасушада тасымалдау
аналогын бұзады.
Колоннадан бөліп алған соң
аналогпен бірге ортада өскенді және әрбір бірінші клоннан
жеке клонды бөлу 1-2 клоннан қажетті затты продуцирлеу қабілетін
тексереді.
Аналық штамның ішіндегі өнімділігі орташа жоғарыны бөліп алады.
Содан соң барлық уақытта жәймен жоғарылататын
аналогтың концентрациясын немесе басқа аналогымен сол метаболиттің
тағы бірнеше сатысын жүргізеді. Бөліп алынған аналогты
– резистентті штаммды зерттеу маңызды, ол жоғары синтездеуге
бейімделген немесе оның деңгейін жоғарылататын.
Типтік мутацияның бүлінуінен жоғарғы
синтезге әкеледі соңғы өнімді ингибирлеушіге реттеуші
ферменттің сезімділік шығыны саналады, сондай-ақ бұзылуы
оны бақыланбайтын синтез қамтамасыз етіледі.
Резистентті антибиотике
мутанттардың ішінен іріктеу
Бұл іріктеу әдісін
антибиотиктер продуцентінң селекуциясында қолданады. Әртүрлі
антибиотиктердің микроб жасушасына әсер ету механизмі де әртүрлі:
кейбіреулері – ақуыз синтезінің ингибиторы, басқалары –
мембранатропты немесе ДНҚ-тропты агенттер. Антибиотиктер мутантының резистенттін алуда, құрамында
әртүрлі антибиотиктер концентрациясы бар немесе жасушада қоректік
ортада споралар суспензиясын егу мутагенсіз өңдеумен жүреді.
Антибиотиктер тірі қалған кболонияларда мрофологиялық
мутанттардың пайда болуын
индуцирлеуі мүмкін, сондай-ақ антибиотиктің түзілу
сипатының үлкен өзгергіштігіне әкеліп соғады. Антибиотиктерді қолданып,
препарат концентрациясын жәймен жоғарылата отырып селекцияны
бірнеше сатыда жүргізеді.
Морфологиялық
мутанттардың ішінен іріктеу
Іріктеудің бұл түрі
тек сандық сипаты бойынша іріктелген жоғары өнімділікті
штамдағы морфологиялық өзгерістерді анықтаудың
жеке факторларына негізделген. Өнімді штаммдар көп жағдайда
аз спора түзуші немесе жоғары спора түзуші болады, олар
пигменттерін жоғалтады немесе жаңасын түзе алады, колонияның
формасын немесе көлемін өзгерте алады. Мутагенді әсерден
кейін тірі қалған колониялардың ішінен морфологиялық өзгергендерді
жаппай іріктейді және оларды өнімділігі бойынша тексереді.
Барлық сипатталған әдістерді
қолданудың негізгі мақсаты – «қажет» мутацияны іздеу
диапазонын қысқарту, бұл ізденіс жұмыс көлемін
азайтып, кездейсоқ мутацияны сатылы іріктеуімен салыстырған
тиімдірек.
Генетикалық
рекмобинатты алу әдісі
Биологиялық активті заттардың
продуценті селекцияда генетикалық рекомбинаттар әзірше кең қолданыс
таппады, бұл бибологиялық активті заттардың продуценттері
микроорганизмдердің көпшілігінде генетикалық алмасу жүйесі
жоқтығына байланысты.
Әдістің тиімді жағы – бұл әр
түрлі туыстық штаммдардан бір геномда әртүрлі
мутацияларды біріктіру мүмкіндігі. Қазіргі уақытта амин қышқылдары
мен антибиотиктер продуценттінің селекциясында қолданатын мысалдары
бар.
Генетикалық алмасу жүйесі
барды, сол микроорганизмдер үшін бұл әдісті қолдану қолайлы
болып табылады.
Барлық сипатталған әдістер дәстүрлі
деп аталады, өйткені ген инженериясының жаңа перспективті әдісі
пайда болды, бірақ дегенмен олар ескірген жоқ және де бұрынғысынша
кеңінен қолданылады. Сонымен бірге өндірістік
микроорганизмдерден плазмидтерді іздеу кеңінен жүргізіліп келеді және
де оны клондау мен амплификациялауда генетикалық материалды тасымалдағанда
вектор ретінде қолдануға мүмкіндік жасайды. Бұл
зерттеулер өндірістік микоорганизмдер ген инженериясының
объектісіне жақындап келеді.
Жұмысты
орындау әдісі
І Вариант. Бактерияның қозғалысына
фенолдың әсерін зерттеу.
Фенолдың әсерінен микроорганизмді
антисептикасыз культураны ортаға ауыстырғанда өзінің қозғалысын
орнатады,демек өзгерістің пайда болуынан тұқым қуалаушы
модификация сипатын көрсетеді.
Proteus Vulgaris культурасы ЕПС екі пробиркаға
егеміз, олардың біреуіне ұқыпты түрде 1% фенол ертіндісін енгізеді. 37°С темпетурада 24 сағат
бойы инкубирлегеннен кейін екі
пробиркадағы қозғалысты анықтаймыз. (жаншылған
тамшы препаратымен). Қозғалмайтын культураны фенолды ортадан жаңадан
жасаған ЕПС қайта егеді де,
37ºС темпетура инкубирлейді. Келесі сабақта өзгергіштіктің
модификациялық сипаттамасы жайлы қорытынды жасайды.
ІІ Вариант. Мутагенді және
летальды ультракүлгіннің жасушадағы ашытқы ағзасының
жасушаcына әсерін оқып, үйрену.
Материалдар
және құрал – жабдықтар
сусло – агар қоректік ортасы, Тест – кульура
–ашытқының бір түрінен
алынған клонды культура: Sporobolomyces roseus, Rhodotorula rubra,
Saccharomyces cerevisiae.50 млн.жасуша /мл. концентрациясымен изотоникалық NaCl ертіндісінде масса
дайындаймыз және сусла агарда 48 сағат бойы культураны өсіреміз.
Жұмыстың
орындалуы
Ашытқы жасушасының әртүрлі
дозаларына Уф-сәулесін сәулелендіреміз, көзі ретінде БУ4-25
лампасы қызмет етеді. 1300 және 2600 эрг/мм2 дозасын қолданамыз.
Сәулелендіруді диаметрі 100-110мм ашық
Петри табақшаларында жүргіземіз. Табақшаларға 4 мл-ден
суспензия құямыз. Сәулелендіру кезінде суспензияны магнитті
араластырғышпен үздіксіз араластырып отырамыз, 4 мл сәулеленбеген
суспензия бақылаушы қызметін атқарады. 1 мл массадағы сәулеленген
және сәулеленбеген жасушадан проба алып өмір сүруге қабілеттілігін
анықтаймыз және араластырулар(разводка) жасаймыз. 1:100, 1:1000,
1:10000 соңғы екі араластырудан кейін сусло – агарлы табақшаға
0,1 мл егу жсаймыз. Қоспаны қоректік орта бетіне бірдей етіп
шпательмен жайамыз. Өскен колониялар саны бойынша 1 мл сәулеленген
жасушадан өмір сүру қабілеттілігін анықтаймыз және
бақылаушы суспензияУФ-сәулесіне мутагенді әсерін (процент)
бойыншабақылауда және сәулеленген сынамадан колоннаның
морфологиялық санының өзгеруімен сезіледі.
Сәулеленген суспензияны өңдеуде
табақшаларға егуді қызыл
жарықта жүргізіледі, демек кәдімгі жарықта сәулеленген
жасушалардың фотореактивациясы жүреді. Егілген табақшаларды
24°С температурада 4-5 тәулік бойы ұстаймыз.
Табақшалардағы жалпы колониялар санын,
колонияның морфологиялық өзгерген санын санаймыз.
Бақылау
сұрақтар
1.
Селекциялау жұмысына бастапқы
микроорганизмдерді қалай таңдайды?
2.
Мутант алу әдісі нені қорытындылайды?
3.
Мутант бөліп алу әдісі.
4.
Генетикалық рекомбинант алу әдісі.
5. Жұмыстың орындалуы.
8 ЖҰМЫС. Азоттың минералды
қосылысының және
органикалық микроорганизммен өзгеруі
Жұмыстың мақсаты
Мочевина мен ақуыздық заттардың
аммонификациясын оқып үйрену, олардың қоздырғыштарын
зерттеу. Нитрификация және денитрификация процестерін бақылау.
Денитрифицирлейтін бактериялар культурасын алу.
Теориялық негіздері
Аммонификация
Аммонификация
– бұл азоттың органикалық формасының аммиакты азотағы
айналуы. Әртүрлі микроорганизммен іске асырылады (бактериялар,
актиномицеттер және саңырауқұлақтар).
Ақуыздық
заттың аммонификациясын тудыратын микроорганизмдер қоршаған
ортада протеолитикалық ферменттерді бөледі, осы заттардың әсерінен
амин қышқылына дейін гидролизденеді. Соңында жасушаға
келіп түседі және онда аммиак, органикалық қосылыстар және
басқада өнімдер пайда болғанша дезаминирленеді . Ақуыз құрамындағы
C:N=3,5:1.
Ақуыз ыдырағанда
сондай-ақ H2S, меркаптандар, скатол және индол жаман иісі
бар бөлінеді .
Мочевинаның
аммонификациясы. Мочевина – адам және
жануарлар ағзасындағы азот қосылысының өзгеруінің
соңғы өнімі. Мочевинаның аммонификациясын тудыратын
бактериялар уреаза экзоферментін өңдейді, ол мочевинаны
аммиакқа дейін гидролиздейді:
СО(NH2)2 + 2H2O 2NH3 + CO2 + H2O2
Көміртегінің
көзі ретінде олар әртүрлі көмірсулар мен органикалық
қышқылдардың тұздарын қолданады.
Мочевинаның
аммонификациялануы
Адам мен жануардан бөлінетін
құрамында азоты бар заттардың
біріне мочевина жатады. Адам несебінде оның мөлшері 2%, ал
сиыр несебінде 5% дейін жетеді екен .Ал оны
жер бетіндегі адамдар санына шаққанда 150-250 млн. тоннаға
жетеді екен. Мочевина тіршілік барысында саңырауқұлақтардан
да бөлінеді.Мочевинаның құрамында 47 % азот болады
екен. Сондықтан ол азоттың бай қоры болып саналады. Мочевина
күйінде азот өсімдіктерге сіңбейді .Ол тек уробактериялар көмегімен
ғана ыдырайды.Уробактериялар аэробты организмдер.Орта реакциясы аздап
сілтілеу болса оларға қолайлы. Көміртегі көзі ретінде
олар түрлі органикалық қышқылдар мен қанттарды қолданады.Ал,
азот қоректік зат ретінде аммиак тұздарын немесе мочевинаны ыдыратқанда
бөлінетін бос күйіндегі аммиакты
пайдаланады.Негізінде ол уробактериялар жасушасында кездесетін уреаза
ферментінің әсерінен ыдырайды.
Мочевина азоты мол болғандықтан
минерал тыңайтқыш ретінде егіншілікте кеңінен қолданылады.
Нитрификация
Органикалық заттар
топрақта ыдырағанда оның құрамындағы аммиак
азоты қышқылға шапшаң тотығады.Азотты қышқыл
тиісінше азот қышқылына айланады. Осы құбылысты
нитрификация деп аталады.Ал бұл процеске белсене қатысатын
организмдер – нитрификациялаушы бактериялар.
Нитрификация деп бұл аммиактың нитрит пен нитратқа
дейін тотығу процесі деп түсінеміз. Бұл процесс екі фазада жүреді
және нитрифицирлейтін бактериялардың екі туысымен жүреді:
Nitrosomonas:
O2 NO-2 + 2H+
+ H2O
Nitrobacter: NO-2 + 1/2 O2 NO-3
Аммиак пен нитратың
тотығуы кезінде пайда болатын энергияны бактериялар көмір қышқыл
газының ассимиляциясы үшін қолданады. Бұл процесті жүзеге
асыратын микроорганизмдер, хемолитовтотрофтарға жататындар және облигантты
аэробтар болып саналатындар.
Денинтрификация (нитратты тыныс
алу)
Нитратты тыныс алу – бұл
оттегімен қолданумен тыныс алу байланысқан (нитрат оттегі). Көптеген
бактериялар тыныс алу актісінде молекулярлы азот пен (азот оксидінің бөлінуімен)
нитрат тотықсыздандырады. Бұл нитраттың диссмиляционды тотықсыздануынан
денитрификация деп аталды. Бұл
жерде органикалық субстраттар СО2 мен Н2О дейін
тотығады.
Бұл процестің
қосындысының теңдеуі:
![]()
С2Н12О6
+ NO-3 6СО2 + 6Н2О + 2N2
Денитрификация процесін
іске асыратын микроорганизмдер табиғатта кең таралған. Бұлардың
көбісі Pseudomonas және Micrococcus туыстарына жатады. Процесс негізінде анаэробты жағдайда жүреді оттегі
түспейтін жағдайда.
Жұмысты
орындау әдісі
Ақуызды заттардың
аммонификациялануы
Материалдар және құрал
– жабдықтар
Қоректік орта – МБ+3% пептон, сыйымдылығы
100 мл цилиндр, 100-150 мл Эрленмейер
колбалары, топырақ, қызыл лакмус және фильтр қағазы,
сірке қышқылды қорғасынның ертіндісі тығындарға
арналған мақта, ақ фарфорлы пластинкалар(немесе фарфор табақша),
Несслер реактиві, микроскоп және басқа да бояғыш заттар,
пипеткалар, жабын шынылар.
Жұмыстың орындалуы
Қоректік орта
ретінде ақуыздық заттардың аммонификациясын оқып үйренуде
3% пептон қосылған ет
пептонды сорпасын қолдануға болады.
30 мл ортаны 100 мл-лік
Эрленмейер колбасына құйып, шай қасығының үштен
бірі болатын топырақ қосады. Колбаларды мақта тығынмен
жабады. Ортаның үстіне екі қағаз іліп қояды:
дистилденген сумен суланған қызыл лакмус және сірке қышқылды
қорғасынның ертіндісімен фильтр қағаздары малынған.
Қағаздарды тығын мен колба мойнының қабырғасы
арасына ілініп тұрады. Қағаздар ортаға тимеу керек.
Колбаның үстінен пергамент қағазымен жауып қояды.
28-30°С температурада3-5
тәуліке инкубирлейді, тәжірбиені аяқтап колбадағы
ортаны анализдейді. Ақуыздың ыдырауынан және қоздыру
процесіндегі өмір сүргіш микроорганизмнен пайда болатын өнімдерді
анықтайды.
Ақуыздық
заттың ыдырауындағы шіріту қоздырғыштарын зерттеу. Қоздырғыштарды
анықтау үшін тірі бактериялардың препаратын жасайды, және
де фиксациялау және бояу жатады. Препаратта негізінен Proteus vulgaris
кездеседі, бұлар ақуыздың ыдырауының алғашқы
сатыларында көп кездеседі. Бұлар спора түзбейтін бірдей емес
таяқшалар. Бұдан басқада препаратты Bac. mycoides,
Clostridium putrificus кездеседі, олардың споралары терминалды орналасқанжәне
диаметрі жасушадан үлкен..
Bac. mycoіdes ақуыздық
заттардың аэробты жағдайда аммонификациясын тудырады. Proteus
vulgaris – факультативті анаэробты, ал Clostridium putrificus анаэробты жағдайда
аммонификацияны тудырады.Соңғы формасы оттегін жұтатын ортада
аэробты микроорганизмдер болса,аэробты жағдайда дамиды.
Ақуыз ыдырағанда
шіру өнімдерін анықтау үшін келесі анализдер жасалады:
-Аммиакта сынау,
атмосфераға бөлінетін аммиакты қызыл лакмус қағазымен
ұсталады, сол кезде лакмус қағазы көгереді;
-Аммиактың субстратта жиналуы Несслер
реактивының көмегімен анықталады. Тамшылы реакция. Фарфорлы
пластинкалар ортасы еңкейген немесе табақшаларға Несслер
реактивының тамшысын құяды,
содан кейін субстрат тамшысын тамызады.
Аммиактың көп мөлшері болса, онда қоңыр тұнба,
ал аз мөлшері болса сары түс пайда болады.
Күкірті сутекте
сынау. Мұны ілінген фильтр қағазын сірке қышқылды
қорғасынның ертіндісіне малыну көмегімен анықталады
Pb(СН3СОО)2: бұл қағаз қара түске
боялады.
(Егер фильтр қағазы
күміс қабатпен жамылса), мұнда сонымен бірге күкіртті
сутек бөлінеді және меркаптанның бөлінеді
(мысалы,метилмеркаптан CH2SH).
Индолда сынау. Индолды бөліп
алу үшін Сальковский реакциясын немесе парадиметиламидобензальдегид
реакциясымен қолданады. Бірінші орында 10 мл субстратқа 1мл 0,2%KNO2 және бірнеше
тамшы күкірт қышқылы концентрациясын қосады.Бұл
заттың индолмен бірге әсерінен
қызыл-сия көкке боялғаны байқалады.Бұл
реакция сонымен қатар индолсірке қышқылын береді.Екінші
реакцияда индол арнайылығы бар.10мл субстратқа (бірдей культуралар)
5 мл күкіртқышқылды калидың қаныққан
ертіндісін қосады. Индолдың бар болуынан қарқынды-қызылмен
боялады.
Мочевинаның
аммонификациялануы
Материалдар және құрал
– жабдықтар
Мочевинаның
аммонификациялануы үшін ортасы,
сыйымдылығы 100 мл цилиндр, 100 мл
Эрленмейер колбасы, топырақ, алюмин қасық, қызыл
лакмус қағазы, ақ
фарфорлы пластинкалар(немесе фарфор табақша), Несслер реактиві,
микроскоп және препарат дайындайтын қажет заттар және
микроскоп арқылы көру.
Жұмыстың орындалуы
Мочевинаның
аммонификациялану процесін бақылау үшінкелесі құрамдағы
қоректік ортаны қолдануға болады( г-да 1л
дистиллденген су):
К,Nа винқышқылы....5,0.
Мочевина....................50,0.
R2НРО4........................0,5
МgSO4
.......................0,2
Көлемі 100 мл
колбаға 30 мл- ден ортаны құямыз,топрақпен ластайды және
25÷300С температурада термостатқа қоямыз.Аммиактың
бар екенін анықтау үшін мақта тығының астына
дистиллденген суменсуланған
лакмус қағазды ілеміз.
Тәжірибе 3-5 тәулікте
аяқталады және культураны анализдеуге жібереді. Қызыл лакмус қағаздың
көгергенімен аммиактың бөлінгенін, субстрата оның жиналғанын
–Несслер реактиві және тамшы реакциясы мен тағайындайды.
Осы реактивтің
тамшысына( фарфор пластинкаға) субстрат тамшысын қосады,қоңырлау тұнба пайда болады. Мочевинаның
аммонификациялануын қоздырғыштарын
зерттеу үшін екі белгілі пленкадан субстрата препарат дайындайды және
оны фуксинмен бояйды.Көбнесе микроскоппен жасушаның Bac. pasteruii, сирек Planosarcina ureae және
басқалары кездеседі.
Нитрификация
Материалдар және құрал
– жабдықтар
Қоректік ортаға,жаңа
топраққа сәйкес малынған,
гель пластинка,шыны сағат, соңы иілген шыны таяқша және
трафарет,сәйкес сұйық орта,100 мл Эрленмейер колбасы алюмин қасық, Несслер реактиві және
мырыш-йод-крахмал,10 % H 2SO4 ( немесе Грисса реактиві),
және ақ фарфорлы пластинкалар(немесе
фарфор табақша), микроскоп және басқа да препарат
дайындайтын заттар, жабын шынылар дифениламин,концентрленген күкірт
қышқылында араласқан.
Жұмыстың орындалуы
Нитрификацияның
бірінші фазасынан бактерияларынбөіп алу үшін және гель пластинасында
Виноградский әдісін қолданып олардың топырақтағы
тығыздығын атанықтау.
Жуылған,
қайнатылған Петри табақшасына кремқышқылды гель
жағылған, құрамы келесідей болатын 3-5 мл қоректік
орта құйылады (200 мл дист. су, г-да) (NH4)SO4
– 2,0; K2PO4 – 1,0; MgSO4 – 0,5; NaCl – 0,4;
FeSO4 – 0,4; MgCO3 немесе СаСО3 – 0,5.
MgSO4
немесе СаСО3 қоректік ортаны дайындар алдында
зарарсызданған келіде езгілейді.
Табақшадағы
қоректік орта ақ эмальды бет пайда болғанша (40-50ºС)
буландырады. эмальды беттің қабаты MgCO3 немесе СаСО3
біркелкі етіп қабат таратылғаннан
пайда болады.
Бұл
екі қабат нитрификация процесінің индикаторылары болып табылады,
демек осы жерде гель бактриялар дамиды, пайда болған зонада карбонаттардың
ыдырауы жүреді, нитрифицирлейтін бактериялар табылады.
Пластинаның
эмаль беттеріне таза топырақтыңбелгілі санының түйіршігі
қонады. Осы үшін сағатың екі шынысын алып, оларды
зарарсыздандырып, біреуін топырақтың ішіне салып қояды, ал
екіншісіне дистиллденген суды құйып қояды. Басы иілген шыны
таяқшамен(қайта-қайта жалының үстінен жәймен
жүргізіп және сумен жуып отырған) топырақтың
(1-2мм) түйіршік бөлігін алып, оны трафарет бойынша пластинканың
эмальды бетіне жайылады.
Табақшаларды
ылғал камераға салып қояды және 28-30°С температурадағы термостатқа
қояды. Біріз уақыт өткеннен
кейін, топырақта нитрифицирлейтін
бактериялардың активтілігінен (7,14,21 күн өткеннен соң)
топырақ түйіршіктерінің айналасында бордың еруі жүреді
, олардың морфологиясы мен өнімдерін анықтайды.
Бактериялардың
топырақтың көбею процентін анықтау үшін табақшадағы
топырақ мөлшерін 100% деп алып, алдымен табақшадағы жалпы топырақ бөлшектерін есептеп анықтайды.Сосын
еритін зонаны беретін топрақтағы түйіршік санын есептейді, және
жалпы санынан олар қандай проценті құрайтынын есептейді. Алынған
көлемі бұл бактерияның жалпы абсолюты санын көрсетпейді.Егер
әртүрлі ьтопрақтың өсу процентін салыстырсақ
онда осы жерден қай топырақ бөлшектерінде нитрифицирлейтін
бактерияларға бай екенін байқауға болады.
Нитрификациялаушының
бірінші фазасының бактериялар өнімімен танысу үшін, бордың
еріген жерінен таза ланцеттің астынан гельдің үш бөлігін
қырқып алып,және бор
ерімейтін ,бұл түйіршіктерді ақ фарфорлы ай сияқты
пластинаға немесе фарфор табақшаға салады.Алдымен бақылау аудандарынан гель түйіршігімен сынамалар(бор ерімеген жерден) алады.
Сынаманы Несслер реактивімен аммиакта жасайды, мұнда гель сары-қызылсары
түске бояладыаммиактың барекенін растайды. Содан кейін сынаманы
Грисс реактивімен нитритта жасайды немесе мырыш -йод-крахмалмен 10% күкірт
қышқылының тамшысын тамызады, нитраттың жоқ
екеніннен гель өзгермейді .
Аналогиялық
сынаманы гель түйіршігінен жасайды,бордың еріген жерінен алынған
(MgCO3). Бұл жағдайда Несслер реактивімен аммиакта
реакция теріс( гель боялмайды). Грисс реактиві қызыл түске боялады,
ал қышқыл ортада
мырыш-йод-крахмалмен гель қара-көк түске боялады, ол азот қышқылдың
пайда болғанын көрсетеді.
Нитрификациялаудың
бірінші фазасындағы қоздырғыштары мен танысу үшін, бор
еріген ауданнан инемен азғана материал алып және одан боялған
препарат дайындайды. Оны микроскоп астында сопақша жасушаны нолге ұқсайтын
- Nitrosomonas және Nitrosospira жасушаларын көруге болады, бірінші
- ескірген топырақ кездеседі,ал
екінші - егіс топрағы кездеседі. Европа топрағында көбнесе Nitrosomonas
europea кездеседі.
Нитрификация
процесінің екінші фазасын қоздыратын микроорганизмді ұзақ
уақыт культивирлейтін кезде бірінші фазасының культурасын да табақшадан
көруге болады. Аммиак жоғалғаннан кейін пайда болған
нитрит нитратқа дейін тотығады. Бұл үшін таза
ланцетті гельдің екі түйірін
қиып алады,оны ай сияқты
фарфорға орналастырады және ниртиттің жоғалуы туралы
Грисс реактивінің кері реакциясымен немесе цинк – йод – крахмалмен қышқыл
ортада тексерілді. Сынаманы нитратқа жасау үшін гельдің басқа
бөлшектерін концентрленген күкірт қышқыл ерітіндісінде
дифениламинмен жасайды. Егер азот қышқылы қатыса гель көк
түске боялады.
Табақшаның
бетінен, бор еріген жерден алынып дайындалған препарат, осы кезде
нитрификацияның екінші фазасын қоздырғыштарды табуға
болады, майда, жәймен иілген және бұрышталған
Nitrobacter жасушаcын.
Нитрифицирлейтін
бактерияның хемоситензінің пайдалы әсер коэффициенті өте
төмен болғандықтан,
олар нашар өседі, сондықтан препаратта оларды анықтау өте
қиын.
Нитрифицирлейтін
бактерияларды бөліп алу үшін
культураның екі фазасынан
гель пластиналарда анықтауға
болады(Теппер Е.З.) қанағаттандыратын нәтиже береді.
Табақшаға
нитрификация процесі болса, жәймен
дистиллденген суды құйяды, бұл кезде бактериялар су
бетіне жиналады. Егер судың бетін майсызданған заттық шынымен
жүргізсе, шыныда нитрификация бактериялар қалып қояды.
Препаратты кептіру мен фиксациялаудан кейін, оны фуксинмен бояп және иммерсионды жүйеде микроскоп астында көреміз.
Табақшадан
алған препарата, нитрификацияның бірінші және екінші фазалары
өтті, нитрификациялау бактериясының екі туысының өкілін
табуға болады, Bactoderma бактериясының туысы нитрификациялаудың
екінші фазасын табуға болады.
Нитрификацияның
екінші фазасының процесін арнайы бақылап анықтауға болады,тәжірибені
сондай-ақ гель пластинкада қоюға болады. Оларды
құрамы төмендегідей болатын
қоректік ортаның
2-3мл малып
алады ( 200 мл дистилденген
суда, г ) : NaNO2 – 1,0;
Na 2CO3(сусыз)-0,1;
NaCl – 0,5; K2HPO4 – 0,5; MgSO4 – 0,5; FeSO4
– 0,4. Ортаны 50ºС температурада буландырады, кейін гель үстінен
топырақ түйіршіктерін төсейді. Содан соң 20-30ºСтемпературада культивирлейді және
алдындағылар тәрізді
анаиздейді.
Денитрификация (нитратты тыныс
алу)
Материлдар және құрал - жабдықтар
Гильтай қоректік ортасы немесе тәжірбиені
жүргізуге арналған аспап, жаңа
топырақ, фарфор пластинкалар ай сияқтысымен, алюмин қасық
немесе шпатель(фарфор немесе метал), 1 мл Мора пипеткалары, Несслер реактиві,
концентрленген күкірт қышқылында дифениламин, Тәжірибені
анализдеу үшін: мырыш – йод – крахмал (немесе Грисса реактиві), 10% H2SO4,
Несслер реактиві, Несслер реактиві, микроскопирлеуге және бояуға
дайындайтын қажетті заттар, препараттар.
Жұмыстың орындалуы
Денитрификация процесін бақылау үшін
және денитрифицирлеуші бактерияның накопительной культурасын алу үшін
Гильтай ортасын қолданады: сегнет тұзы ( вин қышқылды
калий –натрий) немесе лимон қыщқылды натрий –
Тәжірбиені жүргізу
техникасы: Эрленмейер колбасына немесе шыныға қоректік ортаны құйып,
оған шай қасығының үштен бір бөлігіндей
топырақ қосады. Ортаны топрақпен жақсылап араластырады
ауаның көпіршіктерін болдырмау үшін, колбаның бетіне
дейін қоректік ортаны толтырып, каучук тығынмен жабады. Тығынғаекі
жағы ашық шыны түтікше енгізілген.Тығын сұйықтықтың
біраз бөлігін шыны түтікпен ығыстырады. Тығының
астынғы жағында ауа көпіршігі болмауы керек. Тұтікшеге ортаның үстімен вазелин майын құйяды, демек
ортада анаэробты жағдай жасалады. Ортада көмірсулардың
болмауы, ашу процесін болдырмайды. Мұндай
жағдайда оттегі байланысқан қосылыстарды қолдану қабілеті бар, микроорганизмдер дами алады.
Тәжірбиені
жүргізгенде ортада нитриттың бар болуын дифениламин реакциясымен
(тамшы), концентрленген күкірт қышқылында ерігені тағайындайды.
Ай сияқты фарфор пластикаға концентрленген күкірт қышқылында
дифениламин реактивінің бір тамшысын құйяды, оған
субстраттың бір тамшысын қосады, егер нитрат бар болса, онда тамшы
көк түске боялады. Ортасы бар аспапты
және 28-30ºС
температураға термостатқа қояды.Инкубациялаудың
5-6 күннен кейін культураны
анализдейді, тығынының астынғы жағында көпіршік газдың пайда болғанын
белгілейді.
Денитрификация
қоздырғыштарымен танысу үшін субстраттан таза пипеткамен бір
тамшы алып, фиксациялайды және боялған препарат жасайды, содан кейін иммерсионды жүйеде
микроскоптың астында бақылайды. Препаратта спора түзбейтін
таяқшаларды Pseudomonas
denitrificans, Pseudomonas stulzeri көруге болады.ортаның көгергенін
жиі бақылайды(әсіресе лимон қышқылды көміртегін қолданғанда).Ортада
сегнет тұзымен көбнесе
Pseudomonas stutżeri дамиды.
Өмірсүретін
денитрифицирлеуші бактерияның өнімін анықтау үшін
культуральды сұйықтықтан екі сынама жасайды: дифениламинмен
концентрленген күкірт қышқылында, нитратта (NO3), цинк – йод – крахмалмен нитритте (NO2)
қышқыл ортада немесе Грисса реактивімен және Несслер реактивімен аммиакта. Алты
күн өкен соң инкубациялаудың реакциялары нитрит пен
нитратта теріс болады, ал Несслер реактивімен субстрата оң болады. Нитрат
азотының негізгі массасы молекулярлы азотқа дейін тотықсызданады,мол
газдың болуын көрсетеді(СО2,және N2).
Аммиактың пайда болуын көрсетеді, бұл бактериялар
аммонификация нитратты болдырады, азот көзі ретінде аммиакты
ассимилирлейді.
Ескерту:
-
еріген сірке қышқылды
қорғасынды NaOH
ерітіндісімен өңдеу керек;
-
Несслер реактивін келесі жолмен
жасайды:
-
Парадиметиламидобензальдегид - 4г
парадиметиламидобензальдегид, 30 мл 96%
этил спирті, 80 мл конц . HCl.
Бақылау сұрақтары
ІІ БӨЛІМ Микроб
биомассасын алу
9 ЖҰМЫС Биомассаны
алу. Биомассаны анықтау әдісі . Дайын
өнімдегі
нағыз ақуыздың және шикі протейннің
құрамын
анықтау және құрғақ биомассаны анықтау.
Биомассаның
сапасын мысалы азықтық ашытқының
сапасын анықтау.
Микробты азықтық ақуыз алу.
Жұмыстың
мақсаты
Азықтық ақуыздар, шикізаты, қолданылатын
негізгі аймақтармен танысу және азықтық микробты ақуызды
өндіруге керекті шикізаттармен танысу, ақуызды микробты препаратгың
бағалалығын көрсету, азықтық ашытқыларды түптік
культивирлеу әдісін меңгеру, ашытқыштарды өсіру
жылдамдығына әсер ететін қоректік орта құрамының
әсерін зерттеу. Іс жүзінде
анықтауды үйрену және
ашытқының құрғақ биомассасының
ылғалдылығын және күлділігінің құрамын формула бойынша анықтау.микроорганизм
суспензиясын кептіру процесінің технологиясымен танысу,және кептіру
процесін бақылаумен, реттеумен және бұл сатыдағы
ауа-газ тастандыларын тазарту технологиясымен танысу.
Теориялық негіздері
Биотехнологияның
ең маңызды тапсырмаларының бірі - бұл ауылшаруашылығын микробтық
ақуыз азығымен қамтамасыз ету. Мал шарушылығы және
құс шаруашылығы азықтық ақуызға қажеттілігін
қамтамасыз етеді, негізінен өсімдік шаруашылығы арқылы
орындалады. Бағалы өсімдік бидай культурасына, картопқа, азықтық
шөптер сияқты шикізаттарға тек қана жетілген ақуыздар
витаминдерді және мироэлементтерді қосу барысында колдану тиімді болады. Өсімдік азығы
құрамының сапасын жақсарту үшін, оларға
балықтың немесе етсүйек ұнын, майсыздандырылған сүтті,
өнімнің сығындысые қосу арқылы орындалады. Бірақ,
бұл ақуыз қосылыстар өндірілетін мөлшері мал
шаруашылығының қажеттілігін қанағаттандырмайды. Дүниежүзінің
барлық елдерінде азықтық ақуыздың жетіспеушілігі
байқалады. Сондықтан
микробты ақуыз өндіру ең маңызды мәселені
шешу.
Азықтық
ақуыз өнімдерінің шикізатты үшін қолдануыға
байланысты келесі тауарлар қолданылады:
1.
Азықтық ашытқы немесе гиприн
өсімдік шикізатының немесе сульфитті сілтілердің
гидролизатынан алады.
2. Азықтық
ашытқы, ақуызды-витаминді концентрат (АВК)
немесе паприн мұнай парафиндеріндс алады.
3. Гаприн - табиғи
газда алады.
4. Меприн - метил спиртінде алады.
5. Эприн - этил спиртінде алады.
Азықтық ашытқылар - бұл
белгілі ылғалдылыққа дейін кептірілетін
микроорганизм биомассасы, биологиялық жетілген азықтық. Ақуыз көзі болып витаминдер мен минерлды
заттар саналады. Протеиннің құрамы 52-55% дейін жетеді,
сонымен қатар ауыстырылмайтын микробты ақуызды аминқышқылдары
құрамы жағынан жануарлардың ақуызына ұқсас.
Азықтық ашытқылардың құрамында витаминдердің
В тобы, жануар ағзасындағы ақуызға микробты ақуыз
айырбасталмайтын аминқышылына өте
жақын болады. Витаминдердің В тобы жануарлар ағзасында ақуыздық
алмасуға оң көрсетіш
білдіреді. Сонымен бірге азықтық
ашытқыларға эргостерин қатысады, оны УФ – сәулесімен сәулелендірілген
кезде оңай Д2 витаминіне айналады. Азықтық ашытқыларда
жануарларға және құстарға пайдалы макро- және
микроэлементтер бар: фосфор, калий, кальций, темір, магний, натрий, күкірт,
марганец және тағы басқалар құрайды.
Орташа
құрғақ ашытқыларды тәулігіне қолданудың
мөлшері шамамен
Күлділік
құрамын анықтау дайын өнімді
(азықтық биомасса) тұрақты массаға жеткенше фарфор тигелде муфельді печте 5500С
температурада күйдірген (күлдің) қалдығына
негізделген.
Құрамының ылғалдылығын
анықтау дайын өнімді (азықтық биомасса) кептіргіш
шкафта бюкісте 1500С температурада салмағы тұрақты массаға жеткенше
кептіруге негізделген.
Шаңдатқыш кептіргіште микроб концентраттын кептіру
Азықтық
биомассада ылғалдылық көлемі
10 % артық емес массасын алу үшін микробиологиялық өндірісте
микроб концентраттын кептіру үшін
шаңдатқыш кептіргіштің әр түрлі концентрациясын қолданады.
Негізінде мұндай қондырғының артықшылығы аз уақыта бөлшектердің
кептіргіш камераға келуінен жоғарғы өнімділігі
саналады.Бұл деген суспензиядағы майда бөлшектің
размері және ыстық ауа ағымы(350-4000С)турбуленттігі
жоғарылығы. Биомасса бөлшегінің 900С жоғары қызуы , ылғалдың қарқынды
булануына және өнімнің ылғалдылғы 10 % кем екенін қамтамасыз етеді және
аз уақыта сапалы өнімді береді.
Қондырғының сызба нұсқасы
Микроб
концентратын кептіру қондырғыда жүргізіледі.
Концентрленген микроб суспензиясы 3 инженерлі плунжерлі насос арқылы 2 шаңдатқыш жүйеге түседі,
соның арқасында 4 кептіргіш камерада диспергирленеді, 1 жүйе арқылы қыздырылған
ауа түсетін, ыстық ауамен суспензия кептіріледі. Құрғақ
биомасса кептіргіш камераның түбіне
тұнады және шығарылатын ауамен бірге 5 циклон – бөлгішке түседі,сол жерде ауа ағымымен бөлу
жүреді .Дайын өнім ылғалдылығы 10 % кем емес 8 қабылдағыш ыдысқа келіп
түседі, ал шығаралытын ауа- газ тастандыларынан шығарылатын ақуыз
шаңынан 7 циклонда қосымша тазартылады және
6 газ үрлегішпен атмосфераға шығарылады.

4
сурет. Шаңдатқыш
кептіргіштің сызба нұсқасы
1-ыстық
ауаны беру және қыздыру жүйесі
2-суспензияны
шаңдату және беру жүйесі
3-плунжерлі
насос
4-кептіргіш
камера
5-циклон
-бөлгіш
6- газ үрлегш
7-циклон
–шаңбөлгіш
8-дайын
өнімді жинағыш![]()
Жұмысты орындау әдісі
Азықтық
ашытқыны өндіру процессіне микробиология технологияның барлық
негізгі сатылары кіреді:
1. Eric материалын алу.
2.
Коректік ортаны дайындау.
3.
Ферментация (культивирлеу).
4.
Ашытқыларды концентрлеу.
5.
Плазмолиз.
6.
Кептіру.
7.
Буып-түю.
Eгіс материалын алу
Азықтық
ақуыздарды өндіруде зауыттың іс тәжірибесінде Candida
utilis, C.tropicalis, C.guiflіrmondіі және
тағы басқа әртүрлі ашытқы штаммдарын қолданады.
Олардың бәрі әртүрлі субстраттарда өсуге мүмкіндігі
бар және мол мөлшерде биомассаны бере алады. Азықтық
ашытқы өндірісі - зарарсыздандырылмаған процесс, сондықтан
да ферментерлерде монокультуралар емес культурасы дамиды, ал культура
ассоциация 5-8 түрге жатады. Араласқан культуралар субстрат құрамына
және технологиялық тәртібінің ауытқуына тұрақтылау, сонымен қатар бөгде
микрофлораның пайда болуына да тұрақты. Ферментерге таза культурадан алынған егіс материалын егеді,
оның құрамында бөгде микрофлора болмайды.
Таза культураны егу музей пробиркаларынан алынып орындалады, оларды үш қиғаш ағарланған ортасы бар
пробиркаға жасайды, зарарсыздандырылған жағдайда 35-36°С температурада ашытқыларды 48 сағат өсіреді.
Содан соң қоректік ортаны
дайындайды, құрамы, %: глюкоза - 2; NaSO4 - 0,05; ашытқылар автолизаты - 2; K2SO4 - 0,05; КН2РО4
- 0,5.
Оны автоклавта 1 сағат
зарарсыздандырады, одан кейін үш колбаға әрқайсысына
100 мл етіп кұяды және 36-38°С температурада 16-18 сағат бойы араластыру
үшін сілкегіш
қондырғыда
культивирлейді.
Қоректік
ортаны дайындау
Жоғарыда айтылғандай, ашытқыларды
өсіру үшін әртүрлі орталарды
қолдануға болады. Берілген жұмыста
коректік орта ретінде мелассалы
барданы - спирт өндірісінің қалдығын
қолдануға болады.
Барданы екі есе сумен араластырып және оған
аммоний сульфатының 1 г/л және
суперфосфаттың 3 г/л қосады.
Ферментациялау (культивирлеу)
Культиврлеу
процесі рН 4,4-4,8 және
температурасы 28-34°С кезінде үздіксіз культивирлеуге арналған қондырғыда
жүргізіледі. Үздіксіз түрде барданы және культуральды сүйықтықты
берумен (микробты суспензия) ауаны қарқынды аэрациялаумен (
Жұмыс
жасар алдында қондырғыны хлорамин ерітіндісінің көмегімен және зарарсызданған сумен жуады. Қоректік
ортаға арналған ыдысқа
шамамен 1л ортаны құяды және лабораториялық ферментерді 60-70 % көлемге дейін
толтырады. Содан соң егіс материалы үшін қоректік ортаға
50 г/л мөлшерде концентрленген ашытқыны егеді ,мөлшері қоректік
орта көлемі 10% құрайды,
содан соң ауаны жібере бастайды. Бір сағаттан соң қоректік
орта ағымының жылдамдығын анықтайды (оқытушының
тапсырмасы бойынша). Алынған микроб суспензияндағы ашытқының
концентрациясын анықтайды. Культивирлеу процессінің тиімділігін
ферментерден алынған биомассаның шығуымен сипатталады.
Ашытқыларды
концентрлеу
Ферменттерден
ағатын микроб суспензиясының ылғалдылығы 75 % болатын 20-50 г/л ашытқы
болады. Соңғы өнімнің ылғалдылығы тауарлы азықтық ашытқыларда 9-10%-ті құрауы керек. Ылғалды
кепіру үшін ашытқыларды біртіндеп концентрлеу (қоюландыру)әдісі
содан кейін кептіреді. Кеңінен қолданылатын технология: флотирлеу,
сепарирлеу, буландыру, кептіру. Фильтрлеуде іс жүзінде қарқындылығы
төмен болған қолданылмайды. Лабораториялық жағдайда
орындаудың сызба нұсқасы құрал-жабдыққа
байланысты болады. Сонымен қатар центрифугирлеуді де қолдануға
болады. Мұндай кезде әр түрлі аумақтағы ашытқылар
концентрациясынан құралады , г/л:
Ферментерден
- 30-40
Флотациядан
және жуудан кейін - 60-70
Сепаратордың
бірінші сатысынан кейін - 300
Сепаратордың
екінші сатысынан кейін - 600
Плазмолиз
Булауға суспензияны берер алдында 75-800С
температурада плазмолиз жүргізеді. Бұл кезде ашытқы
жасушалары және сонымен бірге қатар
жүретін барлық микрофлора өледі, бұл азықтыққа
қосатын қоспалар ретінде ашытқыларды қолдану өте
маңызды, тірі жасушалар жануарлар ағзасында өмір сүруге
үйрене алмайды, нәтижесінде кандидоз ауруын тудыруы мүмкін.
Одан басқада, нәтижесінде ашытқы суспензиясының
плазмолизі гомогенизденеді, демек, бұл жағдай буландыру процесіне
жағымды әсерін тигізеді. Буландыруды роторлы-вакуум буландырғышта
60-80°С температурада жүргізуге болады (биологиялық активті
заттардың инактивациясын болдырмау үшін).
Кептіру
Лабораториялық
жағдайларда кептіруді қалған ылғалдылығы 8-10%
болғанша кептіргіш шкафта жүргізеді.
Ашытқыларды
буып-түю
Қүрғақ
ашытқылар өте майда ұнтақ түрінде болып келеді.
Оларды сақтағанда және тасымалдағанда қағаз
қаптарды қолданады. Ең қолайлысы болып бұл азықтық ашытқыларды
(бармақтай) түйіршік түрінде шығару, бұл сақтауда,
тасымалдауда және тұтынушыларға мөлшерлеп беріге қолайлы.
1. Құрғақ биомассаның ылғалдылығын анықтау
Таза бюксті алдын ала 105-110°С
температурада 1-1,5сағат кептіргіш шкафта кептіріп, одан кейін
эксикаторда салқындатады. Салқындатылған бюкс қақпағымен
эксикатордан шығарылып және
18-25°С температураға дейін салқындатылғаннан
кейін, бюксті өлшейді және қақпағын ашып қайтадан
кептіруге 30-40 минутқа кептіргіш шкафқа салынады. Берілген уақытқа
жеткесін бюксті қақпағымен жауып эксикаторда салқындатады
және өлшейді.
Кептіру жұмысы аяқталды деп, егер соңғы
екі өлшенген массаның айырмашылығы
2. Құрғақ биомассадағы күдің құрамын анықтау
Таза фарфор тигелді алдын ала тұрақты
массаға дейін муфель пеште 550-560°С температураға дейін 3сағат
күйдіреді, одан соң эксикаторда салқындатады. Күйдіру
аяқталды деп, соңғы екеуін
Көмір материал пайда болғаннан кейін және
газ бен бу бөлінгені тоқтағаннан кейін тигелді одан да жоғарырақ
температураға ауыстырылады. Муфель пештің есігін жауып және
4-4,5сағат күйдіруге қояды. Содан соң тигел шығарылып
эксикаторға ауыстырылады, 18-25°С температураға дейін салқындатқаннан
кейін, тигелді өлшейді. Тигелді қайтадан муфель пешіне салып 1сағат
күйдіру қайталанады.Тигелді эксикаторда салқындатқаннан
кейін күлді тигелмен бірге өлшейді. Күйдіруді массасы тұрақты
болғанша күйдіреді. Массасы дұрыс тұрақты деп соңғы екі
өлшенген массасы
Алынған
нәтижелерді өңдеу
1.Ылғалдылықтың құрамы
(масс %) формула бойынша есептеледі:
,
мұндағы М0-бос бюкстің массасы, г;
М1-кептіргенге
дейін биомассамен бірге бюкстің массасы, г;
М2-кептіруден
кейін биомассамен бірге бюкстің массасы, г;
2.Күлдің құрамы(Х,мас%)биомассаның
абсолюті құрғақ массасы
формула
бойынша есептеледі:
,
Мұндағы:
А0-бос тигелдің массасы, г;
А1-күл болғанға
дейінгі тигелдің биомассамен бірге массасы, г;
А2-күлмен бірге тигелдің
массасы, г;
W-биомассадағы ылғалдың массасы,
%.
Шаңдатқыш кептіргіштегі микроб концентраттын кептіру
Жұмыстың орындалуы
1.Негізгі
размерімен шаңдатқыш
кептіргіштің эскизін сызу және бақылаушы - өлшегіш
аппаратураны қосу.
2. Берілген
режим бойынша кептіргіштің жұмысын жүргізу.
3. Кептіргіштің
келесі өлшемдерін 30-40 минут
сайын алу:
-кептіргішке беретін биомасса суспензиясының
мөлшері;
-суспензияға беретін биомасса
концентрациясы;
-кептіргіштің шығатын жеріндегі
ауаның температурасы;
-кептіргішке кіретін жеріндегі ауаның температурасы;
-алынған өнімнің мөлшері;
-алынған өнімнің ылғалдылығы;
4.Биомассасы және
ылғалдың кептірілгені бойынша материалдық балансты құру.
5. Алынған
барлық мәндерді кестеге толтыру.
3 кесте. Кептіргіштің бақылау жұмысының
формасы
|
Күн |
Уақыт |
Берілген
суспензия-ның мөлшері,
л/сағ. |
Суспензияға
берілетін биомасса Концентр-ациясы
,г/л |
Кептрілген биомассаның мөлшері,г/сағ. |
Кептрілген Биомасса-ның
ылғалдылығы,% |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Өзгерген
өлшемінің орташа мәні.
Бақылау
сұрақтары
1.Ауыл
шаруашылығында азықтық микробты ақуыздың мәні
неде?
2.
Азықтық ашытқының құрамында не болады?
3.
Азықтық ашытқылардың тауарлы атаулары?
4.Бұл жұмысқа қандай
қоректік орта қолданылды?
5.Ашытқыны концентрлеуде қандай
технология қолданылады?
6.Плазмолиздің нәтижесінде
не болады?
7.Дайын өнімнің
сапасына күлдің әсері.
8. Дайын өнімнің
сапасына ылғалдың әсері.
9.Биомассаның ылғалдылығына
және дайын өнімнің күлділігіне
кептіру процесінің параметрінің
әсері.
10.Микробиологиялық өндірісте кептірудің қандай әдісі
қолданылады? Кемшіліктері.
10 ЖҰМЫС
Ішек микрофлорасын қалпына
келтіретін
препараты алу
Жұмыстың мақсаты
Микроорганизмнің қалыпты микрофлорасы оның бұзылуының
себептері туралы негізгі түсініктермен, дисбактериоздың пайда
болуын , қоректік орталарды дайындау және лактобактерияны,
бифидобактерияны, ішек таяқшасын қультивирлеу әдістемесін меңгеру.
Теориялық
негіздері
Адам
ағзасы және оны қоршаған орта экологиялық жүйе
болып табылады, онда ең үлкен физиологиялық роль адамның
микробтары—симбионттары жатады. Көптеген сыртқы факторлардың құрамымен
салыстырғанда тұрақты болып келетін микрофлораға әсер
етеді. Олардың әсерімен, әсіресе антибиотиктерді,
химиятерапиялық дәрілерді қолданған кезде, ауыз қуысының,
терінің және ішек микрофлорасының құрамы бұзылуы
мүмкін. Нәтижесінде ішек дисбактериозды (стафилококкты, протейді,
кандидозды және тағы басқа) микроорганимздердің қалыпты
микрофлорасының бұзылуына әкелетін қауіпті ауруларды болдырады. Қалыпты микрофлораның құрамындағы
өзгерістермен байланысқан аурудың дамуының негізгі
себебі, ағзаның иммунологиялық гомеостазасының
механизмдерінің бүзылуынан құралады. Сонымен қатар,
дисбактериоз кезіндегі ішекте орналасқан антибиотикті-резистентті
микроорганизмдер (ішек таяқшалары, стафилококктар, Candida туыстас ашытқылар және тағы басқа)
қалыпты микрофлорадан зат алмасуы бойынша ерекшеленеді және қалыпты
микрофлораға тән көптеген маңызды функцияларды атқара
алмайды.
Ішек
микрофлорасындағы кең таралған өзгерістермен байланысты
және дисбактериоздың патологиялық жағдайларымен
байланысты белгілі бір аурулар тобы
пайда болады, оларда жалпы дәрілік препараттар қалыпты микрофлораны
қалпына келтіре алмайды. Бұл жағдайларда комплексті емдік дәрілер,
бактериотерапия қалыпты ішек
микрофлорасының тірі микробтарынан алынған препараттарын қолдану әдісі үлкен
маңызды роль атқарады.
Жұмысты орындау әдісі
Жұмыс оқытушының
тапсырмасы бойынша бірнеше варианттан
орындалады.
1 Вариант Колибактерин
өндірісі үшін ішек таяқшасын культивирлеу. Құрғақ
колибактеринді ампулаларға, флакондарға буып түйілген
немесе таблеткаланған, ішек таяқшасының М-17
штаммының лиофилизденген тірі культурасы болып табылады.
Колибактеринді пайдаланудың жағымсыз жақтары жоқ.
Материалдар және құрал-жабдықтар
Лиофилизденген тірі культура Е.Соlі, 100 мл,
500 мл колбалар, пробиркалар, культивирлеуге арналған сілкігіш қондырғы,
заттық және жабын әйнектер, фуксин, микробиологиялық
ілмешектер, спиртовка, желатин, жаңадан жасалған ет-пептонды сорпа,
казеин немесе сүт.
Жұмыстың
орындалуы
Анабиоз
күйінен қалпына келтіру үшін М-17 штаммының Е.Соlі
лиофилизденген культурасының
ортаның құрамы :
1 Орта 2 Орта
Зарарсызданған
сүт -98% Ет-пептонды сорпа - 98%
Желатин
- 2 % Желатин
- 2%
рН - 7,2
÷8 рН - 7,2 ÷8
6-7 сағат бойы термостатта 37°С
температурада 100 мл-лік колбада мақта
тығынмен жабылған колбаларда инкубирлейді. Содан соң бактерия
суспензиясын құрамында 300 мл 1
немесе 2 ортасы бар 500 мл-лік зарарсызданған колбаларға қайта
ауыстырады және 37°С температурада 6-10 сағат бойы сілкігіште араластырады және аэрациялау жағдайында
инкубациялайды. Культивирлеу аяқталғаннан кейін жұғынды
дайындайды, оны фуксинмен бояйды және микроскоптың астында Е.Соlі
жасушаларының санын есептейді. Алынған суспензияның құрамында
1 мл-де 35-40 млрд.тірі бактериялар болу керек.
Қосымша ақпарат. Өндірістік
жағдайларда дайын препаратгы алу үшін бактерия суспензиясына 10 % сахарозаны
қосады, лиофилизациялауды жоғарғы вакуумды (5·10-
Таблеткалау
үшін құрғақ жартылай фабрикатқа лактозаның
(2%), медициналық тальктің (2 % дейін), кальций немесе магний
стератын (1 % дейін) қосады.
Колибактеринді
ауа мен ылғал кірмейтіндей етіп препараттың тұтастығын қамтамасыз
ететін қорапқа буып-түйеді. Құрғақ
колибактериннің мөлшерінің құрамында 10 млрд. кем
емес тірі микробты жасушалар болуы керек.
2 Вариант.Лактобактерин өндірісі
үшін лактобактерияны культивирлеу.
Лактобактерин сүт қышқылы
бактерияның лиофилизденген культурасына
(Lactobacillus fermenti және L.plantarum) сәйкес, ампулаланған,
флакондарға құйылған буын-түйілген немесе таблеткаланған
болып табылады. Ол, патогенді энтеробактерияларға, гемолитикалық
стафилококқа, протеяға және тағы басқа қатынастарына,
дизентерия қоздырғыштарына жоғары антагонисттік белсенділікке
ие. Одан басқада, сүт қышқылы бактериялары витаминдер
мен аминқышқыдары, соның ішінде айырбасталмайтын аминқышқылдарының
пайда болуына қатысады. Олардың жақсы қасиеттері болып
антибиотиктерге төзімділігі саналады. Лактобактерин пайдаланудың жағымсыз
жақтары жоқ.
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Сүт
қышқылы бактериясының өндірістік штаммдарының
лиофилизденген культурасы (Lactobacillus fermenti және L.plantarum), 100 мл және 500 мл-ік колбалар, сілкігіш немесе
культивирлеуге арналған қондырғы, заттық және
жабын әйнектер, фуксин, микробиологиялық ілмешек, спиртовка,
пробиркалар, сүт гидролизаты, капустаның қайнатпасы, желатин,
глюкоза.
Жұмыстың
орындалуы
Анабиоз
күйінен қалпына келтіру үшін Lactobacillus
fermenti және L.plantarum лиофилизденген культурасының 0,1г зарарсызданған жағдайда 50 мл
салады.
Ортаның
құрамы:
1 Орта 2 Орта
Сүт гидролизаты-49% Сүт-10%
Капуста қайнатпасы-48,5% Капуста қайнатпасы-86%
Желатин-1,5% Желатин-1,5%
Глюкоза-1% Глюкоза-2,5%
6-8
сағат бойы термостатта 37°С температурада аэрациясыз араластырумен 6-8 сағат
бойы инкубирлейді.
Содан
соң бактерия суспензиясын құрамында 500 мл 1 немесе 2 ортасы бар 500 мл-лік зарарсызданған
колбаларға қайта ауыстырады және 37°С температурада 10 сағат
бойы аэрациясыз араластырумен инкубирлейді.
Культивирлеу
процесі аяқталғаннан кейін жұғынды дайындалады, оны
фуксинмен бояп және микроскоптың астында микроорганизм жасушаларының
санын есептейді. Алынған 1 мл суспензияның құрамында
10-15 млрд.тірі бактериялар болу керек.
Қосымша ақпарат.
Лиофилизациялдаудан алдын өндірістік жағдайда дайьн препаратты алу үшін,
бактерия суспензиясына стабилизатор ретінде сахарозаны, пептонды, мөлшері
5-10% өңделген сүтті қосады. Қатырылған
субстраттың сусыздануын вакуум астында 5•10-
3 Вариант.
Бифидубактерин
өндірісі үшін бифидобактерияны культивирлеу.
Бифидумбактерин
– сұт қышқылына сәйкес бактерияларының (Bifidobacterium
bifidum) лиофилизденген культуралары, ампулаларға,
флакондарға буып түйілген немесе таблеткаланған.
Бифидумбактеринді балалар мен үлкендерге бұрыннан келе жатқан колитті, дисбактериозды, анықталмаған
этиологиялық ішек құрлысының бұзылуына, антибиотиктерді қолданудың
нәтижесінде пайда болғанды емдеуде қабылдауға беріледі. Бифидумбактерин әсіресе
кішкентай балалардың өмірінің 1-ші жарты жылында қолданылады.
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Лиофилизденген
культура Bifidobacterium bifidum, 100 мл және
500 мл колбалар, сілкігіш немесе культивирлеуге арналған қондырғы,
заттық және жабын әйнектер, фуксин, микробиологиялық
ілмешектер, спиртовка, бауыр сорпасы, натрий хлориді, пептон, лактоза.
Жұмыстың
орындалуы
Bifidobacterium
bifidum лиофилизденген культурасын анабиоз күйінен
қалпына келтіру үшін
Ортаның құрамды:
1 Орта 2 Орта
Бауыр сорпасы-97% Бауыр сорпасы-50%
Хлорлы натрий -1% Сүт гидролизаты-48%
Пептон-1 % Хлорлы
натрий-0,5 %
Лактоза-1%
Пептон-0,5%
Лактоза-1%
Содан
соң 37°С температурада термостатқа 100 мл колбаларда мақта
тығындармен
жабылған, 5-6 сағат бойы инкубирлейді. Содан кейін,
бактерия суспензиясын құрамында 300 мл-ден 1 немесе 2 ортасы бар 500 мл-лік зарарсызданған
колбаларға ауыстырады және 37°С температурада 6-8 сағат бойы
сілкігіште араластырады және аэрация жағдайларында инкубирлейді.
Культивирлеу аяқталғаннан кейін жұғынды дайындайды, оны
фуксинмен бояйды және микроскоптың
астында
микроорганизм жасушаларының санын есептейді. Алынған суспензия
құрамында 1 мл-де 5-10 млрд. бактерияның
тірі жасушалары болуы керек.
Қосымша
ақпарат. Өндірістік жағдайларда
дайын препаратты алу үшін бактерия суспензиясына майсызданған сүт
(30-40 %) қосылған қантты-желатинді қоспа қосылады.
Лиофилизациялау сублимациялы камераларда
жүргізіледі. Құрғақ бифидумбактерияның мөлшерін
шығарар кезінде 108 ÷ 109 бактериялардың
тірі жасушылар болуы керек. Препаратты қолдануда жағымсыз жақтары
жоқ.
Бақылау сұрақтар
1. Адам микрофлорасы және оның
қоршаған ортамен байланысы.
2. Ішек микрофлорасының бұзылу себептері.
Дисбактериоз туралы
жалпы түсініктер.
3. Дисбактериозды емдеу әдістері.
4. Коли-, бифидум-, және лактобактерин
препараттарын алу.
5.
Жұмыстың орындалуы.
11 ЖҰМЫС Азықтық биомассадан
липидтерді
экстракциялап алу
Жұмыстың
мақсаты
Селективті еріткіштердің көмегімен
азықтық биомассадан майларды экстракцилап алу және лабораториялық жаңалықтарды
меңгеріп экстракцияны жүргізу, биомассадан майларды бөліп алу
және олардың дайын өніміндегі мөлшерін анықтау.
Теориялық
негіздері
Микроорганизмдер
жасушасындағы майлар аса маңызды
функцияны атқарады және әдетте майлардың мөлшері
және құрамы микроорганизмдер
тобы үшін ерекше болып табылады.
Микробты
майлардың жалпы саны жасушаның құрғақ
затында 1-50 % массаға дейін ауытқиды, сол кезде азотқа кедей
коректік ортада немесе көмірсулы ортада
культивирлегенде жоғары мәнге
жетеді. Бұдан басқада культивирлеу шарттары және синтезделетін майлардың құрамына
едәуір дәрежеде әсер етеді. Әртүрлі субстраттарда
микроорганизмдерді культивирлеу процесі кезінде майлардың барлық
кластарын алуға болады.
-жай майлар (нейтральды майлар, балауыз)
-күрделі майлар (фосфомайлар,
гликомайлар)
-туынды майлар (май қышқылдары, спирттер, көмертекті
(сутек, К,Е, витаминдері).
Микроорганизмдердің
майларын бөліп алғаннан кейін және өндеуден кейін қолдану сәті
болады, доңғалақ, бояу, лак, химико-фармацевтикалық, медициналық, металлургиялық және
тағы басқада, өнеркәсіптің салаларында азықтық
мақсат үшін қолданады.
Өндірісте
микробты майларды ашытқының жасуша қабырғасынан экстракция әдісімен бөліп алады ,
өсімдік шикізаты гидролизатынан немесе мұнай көмірсуынан
культивирлегенде алады.
Экстракция бөлімінің ішіне экстракциялау процесін жүргізуге
арналған қондырғы және ертіндіні регенерациялау сатылары да кіреді. Экстракция процесі кезінде параллельді екі
бағалы өнім алынады: майсызданған
микробты биомасса (биошрот) және майлар (биомай). Әртүрлі конструкциялы экстракторларда жоғарғы
температурада ашытқы жасушаларынан майларды бөліп алу, селективті
еріткіштердің көмегімен жүргізіледі. Биошрот экстрактордан десольвенторға
келіп түседі, сол жерде өткір будың және (90°С)
жоғары температураның әсерінен майсызданған
биомассадан еріткіштің қалдықтары бөлінеді.
Десольвентордан шығарылған биошрот дайын өнім болып табылады
және буып түю сатыларына жіберіледі. Еріткіштегі биомайдың концентрлі ерітіндісі
дистилляцияға беріледі 2-3 колонна қосылады. Дайын биомай қоймаға
немесе қосымша компоненттерден бөліп алу мақсатында, ары қарай
өндеуге жіберіледі.
Десольвенторда және дистилляторда бөлінген еріткіш
регенерациядан кейін экстракторға қайта жіберіледі.
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Конусты колба,азықтық ашытқы,экстракциялық
қоспа,шайқағыш, қабаттап бүктелген фильтр,түбі
дөңгелек колба, пропанол, араластырылған тұз қышқылы
Жұмыстың орындалуы
Сыйымдылығы
750 мл конусты құрғақ колбаға 0,01 дәлдікте
дейін өлшенген азықтық ашытқының 10г салады. Одан
кейін 100 мл алдын ала дайындалған экстракционды қоспаны қосады,(75%
петролейн эфирі, 20% пропанол, 5% дистилденген су), колбаны мақта тығынмен
жауып, оны тербелмелі шайқағышқа қояды және 35-40°С температурада 1,5-2 сағат майды
экстракциялайды.
Экстракция
аяқталғаннан кейін колбаны тербелмелі шайқағыштан алып,
таза 250 мл түбі дөңгелек колбаға қабатталған
фильтр арқылы фильтрлейді. Биомассаның қалдықтары
тербелмелі шайқағыштан алынған колбадан 30мл экстракциялы қоспамен фильтрден
жуылады.
Ерітіндіден
майларды бөлу, вакуум астында еріткіштің роторлы қабықшалы буландырғышта айдау
көмегімен жүргізеді, су төгілып тұратын насосты құрумен
жүргізеді .
Еріткіштерді
айдап болғаннан кейін биомайы бар түпті дөңгелек
колбаны аспаптан ажыратьш алып, кептіргіш шкафқа алдын ала 105°С температураға 30-40 минут
еріткіштер толық бөліну үшін қояды. Одан кейін колбаны
эксикаторда салқындатады, аналитикалық таразыда
Экстракциялаудан
және фильтрлеуден кейін қалған биошротты фильтрмен бірге
Петри табақшасына орналастырады, кептіргіш шкафта 1050 С
температурада 1,5-2 сағат кептіреді, эксикаторда салқындатады,
биошротты
Параллельно
биомассада қышқыл гидролизді қолданып липидтің құрамын анықтауды
жүргізеді. Ол үшін 100 мл колбаға
Колбаны
кері тоңазытқышпен қосады және реакциялық қоспаны
су моншасында 75°С температураға 1 сағатқа қыздырады. Содан кейін кері тоңазытқыш
арқылы колбаға 10 мл пропанолды қосады, колбаны моншадан
алып, суытуға қалдырады.
Суытқаннан
кейін колбадағыны бөлгіш воронкаға құяды, колба қабырғасынан
гидролизат қалдықтарын 20 мл диэтил эфирімен жуылады. Воронкадағы қоспаны 1 минут
сілкиді, сосың 20 мл петролейн эфирін қосады және қоспаны
қайтадан 1 минут сілкиді.
Қабатталудан
кейін қышқыл қабатын алып тастайды, оны қайтадан
түбі дөңгелек колбаға құяды, ал эфирлі қабаттын
таза бөлгіш воронкасына құяды. Қышқыл қабатының
экстракциясын тағы екі рет жүргізеді, әр экстракция үшін
15 мл диэтил эфирін және 15 мл петролейн эфирін қолданады.
Экстракция
аяқталғаннан кейін реакциялық қоспаны канализацияға
төгеді, ал эфирлі экстрактпен біріккенді екі рет бөлгіш воронкамен
20 мл дистиллденген сумен жуады, сөйтіп қоспаны 30-40 секунт
сілкиді.
Сыйымдылығы 100
мл түбі дөңгелек колбаға алдын ала
Алынған
нәтижелерді өңдеу
1. Экстрагирленген
майлардың саны (X, масса %) азықтық
ашытқы массасының (М) мына формуласы бойынша анықталады:

Мұндағы:
М1 - майы бар колбаның
массасы, г;
Мо - бос колбаның
массасы, г;
W - зерттелетін
ашытқының ылғалдығының мөлшері
%.
2. Қышқылды
өңдегендегі ашытқылардағы алынған майдың мөлшері
(Х2) аналогиялық формуламен анықталады, бұл жерде
М1 және Мо мәндері алынады.
3. Азықтық биомассадан экстракция әдісімен майды алу дәрежесі
Ү мына формуламен анықталады:
![]()
4. Майларды экстракциялау
кезінде биомасса мөлшерінің шығыны (П, масса %) мына
формуламен анықталады:
![]()
А0 - экстракция үшін алынған азықтық
биомассаның массасы, г;
А1 - экстракциядан кейінгі
биошроттың массасы, г;
Бақылау
сұрақтары
1. Микробты майлардың
классификациясы және оның қолданылуы.
2. Микрооганизмдерді культивирлеу
шарттарының синтезделген
майлардың құрамына және санына әсері.
3. Биомассадан микробты майларды бөліп
алуда экстракция
процесі қандай еріткіштердің көмегімен жүргізіледі.
4. Биомассаны (гидролиз қышқылымен) алдын ала
қышқылмен
өңдеу нені береді?
5.Липидттерді алу әдісінен дәрежесінен алынған биошроттың
қандай
бағалылығы ?
12 ЖҰМЫС
Ризоторфин сапасын анықтау
және дайындау
Жұмыстың
мақсаты
Азотфиксирлеуші
бактерияларды препараттарды алудың теориялық негіздерімен, түйнек
бактерияларының қасиеттімен, топырақтың азот балансындағы ролімен, препараттар өндірісінің
технологиясымен танысу және оларды қолдануды практикада алған
біліммен бекіту.
Теориялық негіздері
Азотфиксирлеуші
бактериалды препараттарын алу.Топырақтан астықпен бірге азот әкетіледі
және тек бұршақ культуралары топырақты азотпен
байытады. Азот көзі атмосфера оны қорытуға түйнек
бактериялары көмектеседі. 1988ж. ашылған бірінші ағза
(микроорганизм) енгізілген. Қазіргі уақытта прокариотты
азотфиксирлеуші микроорганизмнің көпшілігі
белгілі. Олардың ішінде симбиотикалық еркін өмір сүретін
түрлері бар.
Түйнек
бактерияларының қасиеттері
Бұршақ
өсімдігінің түбіріндегі түйнектерде түзетін
азотфиксирлеуші бактериялар Rhizobium және
Bradyrhizobium тұқымдасына
жатады. Түрлерінің аттары түбінде түйнек түзуші өсімдіктің
тегіне сай келеді Lupini (люпин), trifolli
(клевер) және тағы басқалары
да.
Құрамында
көмірсулар және органикалық заттардың кейбір басқа
түрлері бар ортада таза культурадағы бактериялар өседі. Грамм
теріс. Бөлінумен көбейеді. Оптимальды
температурасы 25-°С , рН - 6,8-7. Бактерия өзінің қожайынын
тамырының талшықтарында орналасқан ерекше гликопептин -
лектиннің кемегімен "таниды". Бактерияларды тамыр талшықтарына
ендіргенде инфекциялық жіпшелер түзіледі, сонда бактериялар көбейеді.
Жіпшелер тамырдың қабығына енеді және тетраплоидты
жасушаларға жетеді, осыдан кейін барып түйнек қалыптасады.Пісіп
жетілген түйнектің тік қимасында
4 зона бар: меристема, бактероидты зона, тамырлы жүйе, қабық.
Молекулярлы
азоттың түйнек бактерияларымен фиксациясы аммиактың түзілуіне
әкеледі, сосын осыдан амин қышқылдары синтезделеді.
N2 + 8Н+
+ 8 е + п АТФ → 2NH3 → + Н2 + п АДФ+nФ
Көптеген
түйнек бактерияларының құрамында нитрогеназ болады,
ол Н2 тотығуын
катализдейді, нәтижесінде оның
рециклизациясы болады. NH3 пайда болуына нитрогеназ
ферменті қатысады, І компоненттен (Мо және темір – ақуыз құрайтын) ІІ компоненттен (Ғе-ақуыз құрайтын)
тұратын. Ол пайда болады және тек аэробты жағдайда ғана
активті.
Түйнек
бактериясының препараттары
Ескі әдістері
І. Бұршақ өсірілген топырақты
егіске арналған жаңа орынға тастау.
ІІ. Бұршақ тамырынан түйнектерді
жинайды, кептіреді, майдалайды және онымен бұршақ тұқымын
өңдейді. 1896 жылы "нитрагин" препараты жасалған,
оны қазіргі уақытқа дейін қолдануда. Осы салада көптеген ізденіс жұмыстары
жүргізіліп жатыр.
Түйнек препараттары активті жағдайда
ғана эффективті. Бұл үшін культура көмірсулармен қамтамасыз
етілуі керек, оптимальды температура мен газ алмасуда өсуі қажет.
Бұл
шарт субстрат -тасымалдағышты дұрыс таңдалған жағдайда
орындалады. Ең тиімдісі торф: жоғарғы меншікті ауданы (300м2/г)
жеткілікті, арзан. Кемшілігі - стандартты емес, кейбір үлгілеріде -
бактерия заттары үшін улы.
Біздің елімізде түйнек бактерияларының торфты препараты
"ризоторфин" шығарылады. Сызба нұсқасы
,оның өндірісі бірнеше сатылардан тұрады.
1.
Түйнек бактериясының
культурасының өсірілуі және
сақталуы.
2.
Сұйық
культурасын (инокульята) алу.
3.
Торфты дайындау.
4.
Зарарсылдау.
5.
Препараты сақтау және
инокуляциясы
6.
Бақылау.

5
сурет. Түйнек
бактерияларының торфты препараты алудың
сызба нұсқасы
1-касяк(қисық пробирка);
2-колба; 3-егілетін ферментер; 4-жұмысшы ферментер; 5-торф;
6-ұнтақтағыш;
7-буып түйюге арналған аппарат;
8-гаммазарарсыздағыш камера;
9-инокуляторлеуші;10-араластырғыш; 11-термо қойма.
Өсіру және сақтау
Өсіру
үшін өсімдік экстрактін қолданады, оларды қантпен
байытады. Тез өсетін түйнек бактерияларын мынадай ортада көбейтеді
және сақтайды , (г/л):
Бұршақ қайнатпасы -
100
Сахароза - 10-20
Агар - 20
Бастапқы рН - 6,8
Жәмен
өсетіндер үшін – маннит, глюкоза қосады. Қиғаш қисық
агары бар пробиркаға сәйкес штаммдарды егедіжәне 28-300С
температурада 4-10 тәулік
бойы ұстайды. Сосын
тоңазытқышта
3-50С температурада сақтайды..
Сұұйық
культураны (инокуляторда). Өсіруді
тербелмелі қондырғыда колбаларда немесе 5 литрлік бөтелдерде
жүргізеді. Орта— бұршақ қайнатпасы немесе фасоль + глюкоза, немесе сахароза
+ тұздар, г/л:
(NH4)2
SO4 - 0,5;
КН2 РО4
- 0,5;
К2НРО4 * 3Н2О
- 0,5;
MgSO4 * 7Н2О - 0,2;
СаСО3
- 1; рН = 6,3 - 7.
Бір
касяктағы (қисық пробиркадағы) бактерияларды 1 колбаға
оегеді. Колбадан 3-5 % сұйық культура алып бөтелдерге егеді. Өсіру
уақыты 48 сағат ,тез өсетіндер үшін, жәймен өсетіндерге -
72-96 сағат, 1 мл
жасуша , 8-15 млрд.концентрация алады.
Сосын
дәл осындай ортада ферментерде өсіреді (бұршақ қайнатпасының
орнына бұршақ ұнын пайдаланады). ТТБ арналған уақыт
— аэрация 0,7 — 1,5 болғанда 24-36 сағат, ЖТБ үшін — аэрация
0,3 - 1 айн/мин температурасы 28-30°С болғанда 36-48 сағат.
Ферментерге көбік сөндіргіш қосылады. Бактерия титрі — 5
млрд/мл.
Торфты
дайындау
Әлсіз
қышқылды (рН - 3-6) ағаш торфын қолданады. Алынған
торфты бөгде қоспалардан тазартады, ылғалдылығы 25-30 %
дейін кептіреді,
Зарарсыздандыру
Термиялық
зарарсыздандыру тура келмейді, сондықтан өндірістік қондырғыда
радиациялық гамма-сәулелеуді 2,5 мрад(қуаты - 340 рад/сек) мөшерлеп
қолданылады.
Инокуляция
және препаратты сақтау
Торфы
бар зарарсызданған пакетке диаметрі (5-
Егу
нормасы - 1гр препаратта 1 млрд. жасуша,
ылғалдылығы 55-60%. Пакетті торф жақсы араласуы үшін
3-5 минут айналмалы барабанға береді, 5-1000 С температурада
сақтайды, ТТБ үшін t-12-156, ЖТБ үшін . Сенімді сақтау
уақыты — 6 ай.
Өндірісті
бақылауы
Сұйық
зарарсыздаңдырылған қоректік ортаны 3 теулік бойы 35-370 С температурада ұстайды
және олардан 0,5 % глюкозасы мен 0,5 % сахарозасы бар ЕПА егіу жасайды.
Егілгенді 27 -370С температурадағы термостатқа қояды
және үшінші тәулік күні қарайды. Түйнек
бактериялары ет пептонды орталарда өспейді.
Сұйық
культурада түйнек бактерияларының титрін Горева камерасында санау әдісімен
анықтайды, тығыздықтың жасушасының концентрациясы
белгілі стандартқа қатынасымен өлшейді немесе бұршақ
қайнатпасы бар Петри табақшасына келесідей егісі бар сериялы көбейту
әдісімен анықтайды.
Зарарсызданған
торф тазалығын су ерітіндісімен анықтайды (1:100), ЕПА + 0,5 %
глюкоза + 0,5 % сахарозасы бар Петри табақшасына егуді жасайды, оларды 27
– 370 С температурада 3 тәулік бөлек ұстайды,
сосын бактериялардың санын санайды. 107 араластырғанда
табақшадағы бөгде микроорганизм үш колониядан асуға
болмайды.
Ризоторфинде
түйнек бактериялары мен бөгде микроорганизм мөлшерін сериялы
көбею әдісімен анықталады. Ризоторфинде түйнек
бактериясының жасушасының құрамы дайындалғаннан
кейін 6 айдан соң 2*109 төмен болмауы керек, ал бөгде
микроорганизм түйнек бактерияларының санынан 1 % артық
болмауы керек.
Түйнек бактериясының препаратын қолдану
Ең
кең тараған әдіс - егу алдында тұқымды түйнек
бактерияларының (ТБ) препараттарымен өндеу. Бұл үшін тұқымды
2-2,5 % сумен ылғалдайды, ризоторфин қосады және жақсылап
араластырады. Кез-келген бұршақ тұқымының
гектарлы нормасына ризоторфиннің шығыны 200 гр. Түрлі аймақтарда
бұршақ культураларын бөлу кезінде ризоторфинді кеңінен қолдану
нәтижесі оның жоғарғы биологиялық және тұрмыстық
эффективтігін көрсетті.
Культура
Астық
қосымшалары
Соя,
дән 2,5-3
Бұршақ,
дән 1,0-1,5
Люпин,
дән 1,0-1,5
Жоңыршқа,
шөп 5,0-10
Жұмысты
орындау әдісі
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Бұршақ сорпасы бар
пробиркалар, ЕПА және бұршақты агары бар қисық
пробиркадағы (косягындағы) түйнек бактериясының таза
культурасы, 0,5л сүті
бар бетелке, топырақ немесе торф, спиртовка, микробиологиялық
ілмешектер, зарарсызданған дистилденген суы бар колбалар, 1мл зарарсызданған
пипеткалар, зарарсызданған Петри табақшасы, таразы, скальпель,
зарарсызданған сағаттық шыны.
Жұмыстың орындалуы
Ризоторфинді
дайындау
Түйнек
бактерияларын таза культурада бөлу.Бұл үшін түйнек
шырынының тамшысын Петри табақшасындағы бұршақ
агарының пластинкасына жұқалап жағу арқылы егу
жасалады.
Зарарсыздықты
сақтай отырып, қыздырылған бұршақ агарын
зарарсызданған үш Петри табақшасына құяды және
осы пластинканы қатыруға қойып қояды. Түйнекті
топырақтан жақсылап жуады, топырағын кетіріп, сулеманың
0,1 % сулы ерітіндісіне 5 минут салып қояды, зарарсызданған
дистиллденген сумен шаяды, 96 % спиртте 1 минут ұстайды, сосын сумен тағыда
жақсылап шаяды. Едәуір ірі түйнекті өндегеннен кейін,
зарарсыздықты сақтай отырып, тамшы суы бар Петри табақшасына
салады және пинцетпен езгілейді. Микробиологиялық ілмешекпен шырын
тамшысын Петри табақшасындағы бұршақ агарының
пластинкасының ортасына салады және тағы екі табақшаға
жұқалап жағу арқылы егуді жасайды. Егісі бар табақшаларды 28-30 0С температураға
термостатқа қояды. ТТБ колониялары 4-5 күнде, ЖТБ колониялары
9-10 күнде пайда болады. Түйнек бактерияларының колониялары ақшыл
түсті, қоймалжыңдау, ортаның беткі жағында көбейеді
және бұршақ агардан жұқалау. Микроорганизм жұмысы
әрмен қарай дамыған колоннадан таза культураға бұршақты
агары бар қисыққа( косякқа) егіледі.
Құнарлы
топырақты немесе торфты
Ризоторфин
сапасын анықтау
1. Түйнек бактерияларының мөлшерін
анықтау.
Зарарсыздандықты
сақтай отырып, сағаттық әйнекке 10гр ризоторфинді өлшейді
және 90 мл зарарсызданған дистиллденген сумен бірге №1 колбаға ауыстырады. Колбадағы құрамын
5 минут жақсылап шайқайды, зарарсыздықты сақтай отырып,
пипеткамен 1 мл суспензияны алып № 2
колбаға аударады. №3 колбада 100 мл дистиллденген
суы бар 105 араластырады , сосын осылай №3 колбаға
( 105 араластырады) сосын №4 колбаға
салады. ( 107 араластыру) ТТБ құрамындағыны 106 және
107 араластырады, ЖТБ – 105 , 106 араласқаны
анықталады. Зарарсыздандықты сақтай отырып түйнек бактерияларының
мөлшерін анықтау.
Зарарсыздандықты
сақтай отырып, сәйкес араласқаннан 1 мл суспензияны алып, 2-3
параллель Петри табақшасына салады, сосын балқытылған және
40 0С температураға дейін салқындатылған бұршақ
агарының жұқа қабатын құяды. Петри табақшасын
айналдыра отырып, құрамын жақсылап араластырады. Егісі бар
Петри табақшасын 28-30 0С температуралы термостатқа қояды
ТТБ үшін 4-6 тәулікке, ЖТБ үшін 9-10 тәулікке. Ары қарай
Петри табақшасының агарлы пластинасында өскен колониялардың
санын санайды. Сәйкес араласқан колониялардың орташа санын көбейтіп
1 гр ризоторфиндегі түйнек бактерияларының мөлшерін
есептейді.
2. Ризоторфиндегі бөгде
микроорганизмдердің құрамын анықтау.
Ризоторфин құрамында көгертушілер (плесень) мен
актиномицеттер болмау керек. Бөгде бактериялар мөлшері ТТБ-ның
жалпы санынан 3 %, ЖТБ санынан 7 % аспауы керек. Бөгде микрофлора мөлшері
түйнек бактерияларын анықтауға параллель есептейді.
Зарарсыздандықты сақтай отырып, сол кобеюлерден 1
мл суспензияны пипеткамен
алып, Петри табақшасына
салады және ЕПА құяды. Егісі бар табақшаны 28-З0 0С
температурасына термостатқа 2-3 күнге қояды, сосын сол
араластырғаннан 1мл суспензиядан бөгде микроорганизм параллель инокулятта анықталады.
Бақылау
сұрақтары
1. Түйнек бактерияларының қасиеттері.
2. Топырақтың азот
балансында түйнек бактерияларының орны.
3. Түйнек бактерияларының
препараттары.
4. Ризоторфин өндірісінің
технологиялық сызба нұсқасы.
5. Өнідірісті бақылау.
6. Түйнек бактерияларының
препараттарын қолдану.
7. Жұмысты жүргізу әдісі.
8. Ризоторфин сапасын анықтау.
13 ЖҰМЫС Фермент
продуценті-микроорганизмді беттік
культивирлеу
Жұмыстың мақсаты
Әр түрлі ферменттердің продуценттерін ұнтақты
ортада өсіру және оның құрамындағы
ферменттерідің активтілігіне анализ жасау.
Теориялық негіздері
Микроорганизмнің ферментінің
ерекшелігі. Ферменттер іс жүзінде адам тіршілігінің әр қилы
салаларында биологиялық катализатор ретінде кеңінен қолданылады.
Олардың алынатын көзі жануарлар, өсімдіктер мен
микроорганизмдер болып табылады. Қазіргі уақыта екі мыңдай
фермент түрлері бекітілген.
Микроорганизмдер фермент
продуценттері ретінде қызығушылық тудырып отыр, әсіресе
олардың метаболизмі мен ферментті жүйелердің жұмысы өте
жоғарғы жылдамдықпен іске асады (қарқындылықпен).
Метаболизмнің жоғары қарқындылығымен
қатар микроорганизм биомассасының өте жоғарғы
жылдамдықпен өсетіндігін есте сақтау керек. Бұл өте
қысқа уақыт арадығында (24-124 сағатта) өсімдіктер
мен жануарлар беретін фермент мөлшерімен салыстыруға болмайтын
ферментті бөліп алатын шикізат мөлшерін алуға мүмкіндік
береді.
Микроорганизм жасушасындағы
жеке ферменттердің мөлшері өте жоғары болуы мүмкін.
Көптеген микроорганизмдер сұйық
культураға мол мөлшерде бөлінетін ферменттерді түзеді.
Фермент препараттарын микроорганизмдер жасушасынан алу және әсіресе
оларды өсірілгеннен кейінгі культуралды сұйықтықтан бөліп
алу өсімдік пен жануарлар ұлпаларынан алған экономика жағынан өте тиімді және оңай.
Бір қатар ферменттер тек
микроорганизмдерден анықталды. Мысалға, кератиндер, танназалар,
рацемазалар және тағы басқа.
Кейбір бактериялар сипатымен
ерекшеленеді, олардың қабілеті
күкіртті қосылысты,аммиакты тотықтырады және тағы
басқаларды да.
Қоршаған ортаны
ластайтын заттардан тазартуды микроорганизмдерден пайда болатын ферменттердің
қабілетімен пестицид пласмасс компоненттерін ыдырататын қасиетімен
жүргізіледі .
Микроорганизмдердің қолайсыз
жағдайларда, яғни жоғары және төмен
температурада, қышқыл немесе сілтілі ортада молекулалық
оттегі болмаған жағдайда, тұздың жоғары
концентрациясында көбінесе олардың ферментінің сипатымен анықталады.
Микроб тектес көптеген
ферменттердің қасиеті олардың индуцибелділігі болып табылады.
Сонымен β – галактозидазаның синтезі Esherichia coli лактозамен
индуцирлейді де және оны қосқаннан кейін үш минуттан соң
басталады, индукторды жойғаннан кейін дәл осылай тез тоқталады.
Дәл осындай реакцияны катализдейтін, бірақ өзге организмнен
алынған қасиеті бойынша ажыратылады.
Микроорганизмдер ферментативтік реакциялардың
өте жоғары активтілік қасиетіне ие және
микроорганизмдерде жоқ көптеген процестерді арнайы ферменттердің
болуының арқасында іске асыра алады. Сондықтан әр түрлі
микроорганизмдерден алынған ферменттерді зерттеу өте қиын мәселе.
Өндірісте қолданылатын микроорганизм ферменттері
Адам өзінің тіршілігі барысындағы
іс – тәжірбиесінде өте ертеден бері микроорганизмдердің
ферментативті активтілігін қолданып келеді. Саңырауқұлақ
культурасын бірнеше мың жыл бұрын Қытайда, Кореяда, Жапонияда
және басқа да басқа да
елдерде крахмалды өнімдерді қыздырып, спирт алу үшін қолданған.
Шарап қайнату, нан пісіру,
талшықты өсімдіктерді өңдеу, сүт қышқылды
өнімдерін алу тәсілдері адамзатқа бұрыннан беглі. Бірақ нақты
микроорганизмдердің ферментативті активтілігін қлданып,ферментің
жеке өзін химиялық қосылыстардың арнайы және күрделі
құрылыстарын қолдану салыстырмалы түрде жақында
пайда болды. Өндірістік масштабта ферменттер Жапонияда, АҚШ-та,
Англияда, Францияда, Голландияда, Данияда, Швейцарияда, Чехияда, Словакияда,
Венгрияда, Польшада және бір қатар басқа да елдерде өндіріледі.
Соңғы уақытқа дейін микроорганизмдерден алынатын
ферменттерді негізінде жеткізіп берушілер саңырауқұлақтар
болды. Бірақ қазір кейбір бактериялардың ферменттері кеңінен
қолданыс тауып келеді.
Барлық ферменттер алты класқа бөлінеді:
1) Оксидоредуктазалар; 2) Трансферазалар;
3) Гидролазалар; 4) Лиазалар; 5) Изомеразалар;
6) Лигазалар (синтетазалар).
Қатты ортада өсетін микроорганизмдер өзінің
тіршілігі барысында сыртқы ортаға байланысты әр түрлі
гидролитикалық ферменттерге бөлінеді. Осы әдіспен алынған
микроорганизмдер культурасы әр түрлі деңгейде тазартылған
фермент препараттарын алу үшін бастапқы материал болып табылады, ал
кептірілген жағдайда ол техникалық препарат болып табылады.
Беттік культивирлеуде
микроорганизмдермен синтезделетін комплекс ферменттер, продуценттің
физиологиялық ерекшелігіне, қоректік ортаның құрамы
мен өсіру жағадайына тәуелді болады. Продуцент ретінде
актиномицеттер, мицеалалы саңырауқұлақтар, бактериялар
мен ашытқылар қолданыла алады. Бірақ көбінесе беттік әдіспен
культивирлеуде микроскопиялық саңырауқұлақтар қолданады.
Бұл лабораториялық жұмыста
микроскопиялық саңырауқұлақтарды немесе ашыту қабілеті
бар микрорганизмдерді қолданған қолайлырақ, мысалға,
Asp. Oryzaе, Asp. Flavus, Asp. Awamori, Asp. Niger, Rh delemar, Endomycopsis fiduliger
және тағы басқалар.
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Диаметрі
Жұмыстың орындалуы
Культураны дайындау
Жұмыс жасаудан 6-7 күн бұрын
лабораторияның мұражайында
сақталатын бастапқы коллекциялық
культураны диаметрі
Негізгі жұмысты жасаудан 3 күн бұрын
қайталап продуцентті пробиркадан қатты қоректік ортаға
ауыстырады, әдетте ылғалдандырылған бидай кебегіне. Ол үшін
сыйымдылығы 250 см3 конусты колбаға 15-20г ылғалдылығы
45% бидай кебегін салады, оларды мақта тығынмен жабады да қағаз
қалпақша кигізеді тығыны суланбас үшін, содан соң
1 сағатқа 120ºС температураға автоклавқа қояды.
Ортаны колбада 35-40°С температураға дейін
табиғи салқындатқаннан кейін, зарарсыздандырылған жағдайда
микроскопиялық саңырауқұлақтардың спорасының
суспензиясын егеді. Споралар суспензиясын 10см3 зарарсыздандырылған
сумен үлкен пробиркадағы қисық сусла – агардан өнімнің
спора түзуші культурасын жуып алады. Зарарсыздандырылған ортасы бар
әр колбаға 1см3 споралы суспензияны қосады.
Егілген ортамен бірге колбаны жақсылап араластырғаннан кейін
температурасы 30°С термостатқа 2-3 тәулікке қояды. Осы уақыт
аралығында саңырауқұлақтар өсіп, қалың
саңырауқұлақ кондиясымен жабылған сарғыш –
жасыл түсті болады. Колбада кебекте өсірілген бұл культура
лабораториялық жұмыс кезінде кюветаға егу жүргізу үшін
бастапқы егіс материалы ретінде қолданылады.
Егіс материалының
микробиологиялық тазалығына және конидий құрамына
анализ жасалады. Жақсы егіс материалының құрамында бөтен
микрофлора болмауы керек.
Ыдысты зарарсыздандыруға дайындау.Барлық
ыдысты зарарсыздау алдында тазалап жуылып, кептіргіш шкафта кептірілуі тиіс.
Металл кюветаны
зарарсыздау алдында қақпағымен бірге жиналған түрде,
қоректік ортасыз өлшеп, сол массаны (Р) бақылау қаттамасына
жазып қою керек.

6 сурет. Беттік әдіспен қатты қоректік
ортада микроорганизмдерді
өсіруге арналған қақпағымен металл кювета.
Зарарсыздау үшін қағазбен
орап, мұқият келесі заттарды
жіппен байлау керек: кюветаны, қағаздан қиылған қақпақ
көлеміндей жұқа қабықшамен бірге кювета қақпашаны,
сыйымдылығы 1,5-2,0 дм3 мұнда ортаны ылғалдандыру
мен оны егу жұмыстары жүргізіледі, қажетті зарарсыздандырылған
суды өлшеуге арналған 250см3 өлшегіш цилиндр, шыны
таяқша немесе егіс колбаға егіс культурасын араластыратын күрекше,
сонымен қатар колбада құбыр суымен зарарсыздандырған жөн.
Ыдыс пен суды зарарсыздандыруды автоклавта 120°С
температурада 0,5сағат жүргізген
жөн.
Автоклавтағаннан кейін зарарсыздандырылған
ыдыс 105°С температурада кептіргіш шкафта кептіріледі, қағаз
зарарсыздағанда аздап ылғалданады.
Қоректік ортаны дайындау және
зарарсыздандыру
Әрбір нақтылы
микроорганизмдер үшін белгілі бір арнайы қосылыстар жиынтығы
бар, белгілі ферменттер биосинтезін қамтамасыз
ететін өзінің қоректік ортасын дайындайды.
Asp. оryzal үшін, мысалға, қоректік
ортаның келесі варианттарын қолданады (%): бидай кебегі – 100;
бидай кебегі – 70; қызылша сығындысы – 30; жүзім сығындысының
шырыны – 20; солод өсінділері – 50; күріш сабаны – 50.
Егер ортаның
компоненттерінің өте үлкен бөлшектері болса (мысалға
күнбағыс сабаны), онда оны ортаға қосу алдында майдалап
алу керек.
Ортаның компоненттері техникалық
таразыда өлшенеді, жақтылап араластырылады, содан соң анализ
жасау үшін қоспадан орташа үлгі алынады, ол әдетте
40-60г жуық болады.
Әрбір кюветаға арналған орта
жеке зарарсыздандырылады. Дайындалған ортаны не пакетке, не көп қабатталған
дәке салфеткаға, не кең шыны стаканға салады.
Зарарсыздауға арналған ыдыс алдын ала өлшенуі
тиіс. Ортаны зарарсыздандыру бюксте 120°С температурада 1сағат жүргізіледі. Зарарсыздандырылған
суы бар ыдыс қайта өлшенеді.
Ортаның бастапқы ылғалдылығын
анықтау (W баст.) және құрамында микроорганизм компонентінің өсуі негізгі лимиттеуші процесте .
Үлгіш ортаның ылғалдылығын
анықтауда үш параллель сынамамен жылдамдатылған әдіс
бойынша, кептіргіш шкафта Чижов
аспабында ИК-лампамен немесе тұрақты массаға дейін
кептірумен жүргізіледі.
Лимитеуші компоненттер ортадағы көміртегі
көзі болып азот, кейбір тұздар саналады. Көп жағдайда
беттік әдіспен культивирлегенде ортада крахмал целлюлоза, гемицеллюлоза,
пектин болады, тек қорек көзі
ғана емес, сондай-ақ микроорганизмдер кейбір ферменттің түзілуіне
жағдай жасайды.
Қоректік ортаны ылғалдандыруға қажетті
судың мөлшерін есептеу.
Микроскопиялық саңырауқұлақтарының
қалыпты дамуы мен ферменттердің қарқынды түзілуіне ортаның ылғалдылығы 58-63%
болуы қажет.
Қосылатын судың мөлшерін келесі
мәндер бойынша жүргізіледі:
Acp – бастапқы ылғалдығы
Wваст қоректік орта массасы;
Вср – бастапқы сынамадағы
абсолютті құрғақ зат мөлшері;
Сср – қоректік ортаның
массасы, қажетті ылғалдылығымен
Wқажет
= Ворх100/ (100- Wқажет)= Сор
Гср – зарарсыздандырғанан кейінгі
қоректік ортаның массасы,
(В-а) = Гор
Д – қоректік ортаны алуға қажетті судың мөлшері, қажетті
ылғалдығы,
(Сор – Гор) = Д.
Зарарсыздандырылған қоректік ортаны ылғалдандыру,
оны таза культура продуцентіне егіп және өсіру үшін егілетін орталарды
кюветаларға бөлу. Бұл операциялар асептикалық шараларды
сақтай отырып жүргізіледі. Егу жұмыстары арнайы бөлмелерде,
яғни бокста жүргізіледі. Ол жерді жұмыс жүргізу алдында
бактериацидті шампамен 2,5-3,0 сағат бойы сәулелендіріледі.
Таза столдың үстінде барлық қажетті
зарарсыздандырылған ыдыстар тұрады: зарарсызданған суы бар
колба, перфорирленген ыдыс биксте зарарсызданған қоректік орта, қақпақ,
кювета,қағазға оралған шыны таяқша және саңырауқұлақ
культурасы егілген колба. Жұмыс жасаушы адамның қолы резина қолғаптармен
қорғалған болуы керек, қолғаптар этил спиртімен
жақсылап сүртілген болуы тиіс.
Ылғалдандыру мен егу жұмыстары
келесідей жолдармен жүргізіледі. Сыйымдылығы 1,5-2,0 дм3
ыдысқа ұқыптап жәймен айналдыра отырып зарарсыздандырылған
қоректік ортаны салады.
Отқа жақын ұстап, жәймен
айналдырып отырып қажетті мөлшерде зарарсыздандырылған суды құяды.
Содан соң асептикалық жағдайын ескере отырып егіс материалы
бар колбаны ашады, зарарсыздандырған таяқшаны салып, 2/3 көлемге
жуық цилиндрге өлшенген зарарсызданған суды құяды.
Колбадағы заттар мен суды таяқшаның көмегімен
араластырады, сулы суспензяны ортасы бар сосудқа ауыстырады, шыны таяқшасы
қалған бос колбаны тығынмен жауып қояды.
Сосудтағы заттарды резинке қолғап
киіп, қолмен араластырады. Бұлай араластыру ылғал мен егіс
материалы ортаның барлық массасына бірдей араласуы үшін қажет.
Егілетін ортаны алдын – ала өлшенген
зарарсызданған кюветаға(В) ауыстырады, оны біркелкі етіп салып
бірінші қағаз жапсырылмаған жұқа табақшамен,
содан соң қақпағымен жабады. Қоректік ортасы бар жабық
кюветаны(К) өлшейді. Содан соң кюветаға қаламмен жазып
белгі салып, зарарсыздандырылған өсу камерасына немесе термостатқа
қояды.
Шикі дайын культураның массасын анықтау
Алғашқы сабақтан белгілісі бос
кювета және ондағы қағаз жапсырылмаған жұқа табақшаның
массасы (Р), кюветадағы ылғал ортаның массасы (Мып)
және кюветадағы ортаның құрғақ затының
массасы (Мқұ).
Культурасы бар кювета массасынан (К) бос кюветаның
массасы шегеріледі (Р) және шикі дайын культураның массасы алынады
(Ак) граммен: Ак = К-Р.
4
Кесте. Алынған
мәндер кестеге енгізіледі
|
№ |
Қолданылатын ортаның варианты |
Ортаның бастапқы ылғалды-лығы,
Wбаст, % |
Лимитирлеуші компоненттердің құрамы |
Wтр (Мор) ортаның мөлшері,
г |
Қосылатын судың мөлшері Д, см3 |
|
|
Сбаст, % |
СҚҰ.З, % |
|||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
Кювета массасы,г |
Егілгеннен кейінгі кюветадағы ортаның
ылғалдылық мөлшері (Мылғ), г |
Егістен кейінгі ортаның құрғақ
затының құрамы (Мср) г |
Өсіру камерасындағы ауа параметрі |
|||
|
Бос (Р) |
Ортамен (К) |
Температура, ºС |
Салыстырмалы ылғалдылық, % |
|||
|
Құрғақ термо-метр |
Ылғал термо-метр |
|||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
Культураның
ылғалдылығын анықтау және бастапқы қоректік
ортадан оның шығымын есептеу. Саңырауқұлақтың шикі культурасын кюветадан
бөліп алады және
кристализатор тәрізді кең ыдысқа
ауыстырады, онда толық майдаланып, араластырылады. Орташа сынаманы алады,
тезднтілген әдіс бойынша ылғалдылықты анықтайды,Чижова
аспабымен немесе кептіру шкафта тұрақты масса болғанша кептіріледі.
Культураның шығымын келесі сызба нұсқа
бойынша анықтайды: дайын культурадағы құрғақ
затардың құрамы Вк = Ак(100-WК·ор):
100 формуласы бойынша анықталады. Культураның шығымы бастапқы
ортаға қатынасы % бйоынша η=Вк·100/М құ
құралады.
Мысалға: KI = 270,0г; Р = 160,0; Wк·ор =
46% екендігі беглі і
Мқұ =
Ак = 270-160= ИОг;
Вк =
ПО(100-46):100 = 59,4г;
η =
59,4х100 : 86,0=70,2%
Культурадағы ферменттің
активтілігін анықтау
Продуценттің түрі мен олармен
синтезделетін ферментке байланысты активтілікті анықтау әдісін таңдайды.
Активтілікті анықтауда әдістің қателігі бар-жоғын
ескерген жөн. Егер мұндай қателік бағасы әдебиетте
болмаса, онда активтілікті анықтауды 5-6 рет бір препаратта жасасақ
оны анықтауға болады. Одан кейінгі есептеулер жүргізу үшін
культураның ылғалдылығын культурадан вытяжка дайындау үшін
алынған мөлшерінің мөлшерін, активтілігін анықтауға
қолданылатын вытяжка мөлшерін және осы өлшемдердің
сенімді қателіктерін білу қажет. Культураның активтілігі
ферментативті активтілік бірлігімен (ФА), 1г ылғал және құрғақ
культурада, сипатталады.
5 кесте. Алынған мәндерді кестеге
енгізеді
|
№ п/п |
Қолдан-ылатын ортаның варианты |
Шикі культура- ның ылғал-дылығы Wк,
Ср % |
Культура шығымы |
Ферменттердің активтілігі (ФА) |
|||
|
Шикі куль-тура-ның массасы г |
Куль-тура-ның құрғақ
заты-ның масса-сы, г |
Бастап-қы орта-дан % |
1г шикі культу-радағы ФА бірлігі |
Культура-ның 1г құрғақ
затының ФА бірлігі |
|||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Жұмыс толық қорытындылаумен аяқталады.
Бақылау
сұрақтар
14 ЖҰМЫС
Лимон қышқылын алу
Жұмыстың
мақсаты
Ллимон қышқылын биотехнологиялық
әдiспен алудың биохимиялық және микробиологиялық
негiздерiмен танысу, процестiң технологиясын меңгеру, анализдеудiң
´әдiстемесiн үйрену.
Теориялық
негiздерi
Лимон қышқылы
өндiрiстерде кең қолданылады: кондитерлiк, алкоголсiз, әртүрлi
экстрактарды дайындау үшiн және де тамақ өндірісінде ғана
емес басқа да салаларда
(полиграфия, былғары өндірісінде, медицинада және тағы
басқа).
Ертеректе лимон қышқылын
алудың жалғыз ғана әдiсi болған оны әртүрлi
өсiмдiк шикiзатынан экстракциялап алу болып саналған: цитрусты
жемiстерден, мақтаны өндеген қалдықтарынан жэне
махорканың жапырақтарынан, жабайы өсетiн анардың
жемiстерiнен жөне басқалардан. Бiрақ осы өндiрiстердiң
тиімділеуі микробиологиялық әдiс ығыстырып шығарды.
Ферментативтi өндiрiсте лимон қышқылын мелассадан
алу арзанырақ,
он есе — махоркалық жапыраққа қарағанда
және бес есе-мақта шикiзатына қарағанда, жабайы өсетiн
анар шикiзатына қарағанда соңғы өнiмді береді.
Лимон қышқылын
микробиологиялық саңырауқұлақтарды қантты қоректiк
орталарда қультивирлеу жолымен алу мүмкiн екендiгiн немiс ботанигi
К.Вемермон 1893 ж. ашқан, және осы ғасырдың 20
жылдарынан бастап оның технологиясы
толық жете зерттеле бастады. Қазiргi уақытта көптеген
дамыған елдерде түптiк әдiспен культивирлеу лимон қышқылы
өндiрiсiмен айналысатын қазiргi заманғы кәсiпорындар қарқынды
жұмыс iстеп жатыр.
Лимон қышқылын
химиялық синтезбен өндiру мүмкiн, бiрақ экономикалық
тұрғыдан сәйкес
келмейді, демек бұл технология көп
сатылы, қымбат шикiзат пен күштi токсиндi реагенттердi қолдануды
қажет етедi (цианосутекті, хлор жене тағы басқа) соңғы
өнiммен салыстырғанда аз бередi. Микробты әдiстiң артықшылығы
жасушада көп химиялық реакциялар жүреді бiр өндiрiстiк
ферментация-сатысы ферментативтi тізбекте орындалады. Бұл технологияны жеңiлдетедi,
қышқылдың шығуын жоғарылатады және олардың
өзiндiк құнын төмендетедi.
Лимон қышқылын
ферментативтi алу үшiн шикiзат ретiнде көптеген елдерде мелассаны —
қант қызылшасын немесе қант құрағынан қант
өндiрiсiнiң қосымша өнiмi қолданылады. Бiрақ
теориялық жағынан сiрке қышқылының ерiтiндiлерiн,
ацетатты, метил және этил спиртiнiң ерiтiндiлерiн, Н-парафиндерiн және
тағы басқаларды қолдануға болады.
Лимон қышқылы
ацикл аминқышқылдары класына жатады, яғни құрамында
спирттiк гидроксил жөне карбоксил тобы бар қосылыстарға
жатады. Оның формуласы:
СООН
НООС - СН2 - С(ОН) - СН2 - СООН
(окситрикарбаллил қышқылы)
Демек, бұл үш негiз көп атомды оксиқышқылы
Лимон-қышқылының
ең көп таралған микроорганизмдер — продуцентi - Aspergillus niger микроскопиялық
зең саңырауқұлағының арнайы мутант штаммы.
Ферментацияның
2 әдiсi белгiлi түптiк және беттiк. Бiрiншiсімен — саңырауқұлақ
мицелий қоректiк ортада ферменттерде батырылып тұрады, ал екiншiсi
мицелий қоректiк ортаның бетiнде ашық кюветада арнайы өсiргiш
камерада көпсатылы тақтада
орналасқан. Aspergillus түрiнiң саңырауқұлақтары
қатаң (облигатты) аэробты болып табылғандықтан,
ферментгерлерге және өсiргiш камераларға зарарсыздандырылған
ауаны үздiксiз берiп отырады. Саңырауқұлақтың
тыныс алуы кезiнде және қышқыл пайда болған кезде жылу
бөлiнедi, оны ферменттерлерден жылуалмастырғыш арқылы салқын
суды жүргiзумен, ал камералардан ауаны үрлеумен, қоректiк
ортаны 30-32°С температурада ұстап тұрады.
6 кесте . Лимон қышқылы
өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы
|
|
Қант құрайтын шикізат ¯ |
|
|
|
Қоркектік ортаны дайындау ¯ |
¬ |
|
|
ферментация ¯ |
|
|
|
Мицелияны бөлу және
суспензирленген қоспа |
®саңырауқұлақ
мицелиясы және қоспа |
|
|
Шавел қышқылының тұнуы ¯ |
|
|
|
Оксалат калциді бөлу ¯ |
® оксалат шламы |
|
|
Лимон қышқылының тұнуы ¯ |
|
|
ыстық су ® |
Бөлу және цитрат калциді
жуу ¯ |
® фильтрат |
|
|
Цитраттың ыдырауы ¯ |
|
|
ыстық су ® |
Бөлу және гипс шламын жуу ¯ |
® гипс шламы |
|
бу ® |
Лимон қышқылы ертіндісін
бірінші булау ¯ |
|
|
активті көмір® |
Лимон қышқылы ертіндісін
түссіздендіру және фильтрлеу ¯ |
® қолданылған
көмір |
|
бу ® |
Лимон қышқылы ертіндісін екінші булау ¯ |
|
|
мұздай су ® |
Бөлу және кристаллды жуу ¯ |
® аналық
ертінді |
|
ыстық ауа ® |
Лимон қышқылы кристалын кептіру ¯ Буып түю |
|
КГЦФ* — калий
гексацианоферраты
Жұмысты
орындау әдісі
Материалдар
және құрал-жабдықтар
Сусла – агары мен пробирка, Петри табақшасы,3-5%
солод сусласымен (дайындалған стандартты сусла қосылған),NH4CI,
KH2PO4, MgSO4 , FeSO4,конусты
колба,тығыздығы 7%солод сусласы,NaCI,мочевина,лимон қышқылының
кристалдары.
Жұмыс бiрнеше сатылардан тұрады.
1. Егiс материалдарын дайындау
Жұмыстың орындалуы
Бастапқы
культура As. niger 6 пробиркаларға сусло агармен бiрге егедi — бұл
бiрiншi кварталдағы кезең. №1 пробирка тағы да 6 пробиркаларға
екiншi кварталдың кезеңінiң егiсiне қолданылады; №2 -
музейде қалады; №3 - споралық егiс материалы өндiрiстiк көбеюiнiң
үшінші сатысына арналған 6 пробиркаларға егуе қолданылады;
№4 - споралардың үш сатылы көбеюi кезiнде қайталанып
егу жағдайында қолданылады; №5 және №б —жүмысшы штаммның кварталда егуде микробилогиялық
және биохимиялық тексеру жұмсалады.
Ескi культураны
ауыстыру қажеттiгi жұмысшы культурада аз активтi формалардың
жиналуы мен лимон қышқылының бисинтезiнiң активтiлiгiнiң
төмендеуiнен туындайды.
Егiс материалының
көбеюiнiң бiрiншi сатысы (А сатысы) қисық сусло-агарда
iске асырылады. Кварталда егiлген №3 пробиркадан алынған алты
пробиркалардың кез-келгенi егiс материалын алуға арналған
бастапқысы болып табылады. Одан 12 қисық сусло-агарлы
пробиркаларға егiуді жүргiзедi, оларды үш тәулiк
термостатқа 32°С - температурада инкубирлейді, сосын бөлме
температурасында сақтайды.
Осы 12
пробиркалардан жұмысшы егiуді №1 пробирка келесiдей тағы да 12
пробиркаға егуге қолданылуы мүмкiн; №2 — музейде сақталады;
№3 - Б сатысында конусты колбаларда егу жүргiзiледi; №11 және №12
биохимиялық анализдеуге түседi. Егiлгеннен кейiн барлық
пробиркалардан микробиологиялық тексерулер жасау үшiн алынады, сол үшiн Петри табақшаларында
қоректiк ортаның бетiне егiстi егу жүргiзедi.
Егiс материалының
көбеюiнiң екiншi сатысы (Б сатысы).
Журавский-Терентьева сұйық қоректiк ортаны
дайындайды: 3-5% солодты сусланың
12-16 тәулiктiк (3-10 пробиркалар) А сатысының пробиркалық культураларын конусты
колбаларда қоректiк орталарда егу үшiн қолданады. А сатысындағы әр пробиркасының әрқайсысы түбiнiң көлемi
Зарарсыздандырылған жағдайда қабыршақтарды
қысқышпен жазық кюветаларға ауыстырады жөне кептiргiш шкафта
кептiредi. Сосын құрғақ конидийдi шаңсорғыш тәрізді арнайы құралмен жинап алады. 82 штаммының
мицелиі екi қабыршақшадан
Үшiншi саты (В). В сатысында арнайы жазық
ыдысқа сыйымдылығы
В сатысының 10-15 тәулiгiнде споратүзуші қабықшасын құрғақ спораларды дайындау үшiн қолданады. Осы үшiн қабықша
саңырауқұлақтарын 4-5 сағат бойы 36-38°С температурада кептiредi және
споралары жабық ыдыста (бюксте) жиналады.
II. Лимон қышқылын алу сатысы
Жұмыстың орындалуы
II.а. Беттiк культивирлеуге арналған түбiнiң ауданы
0,8 дм2 сыйымдылықтағы
II.б. Түптiк культивирлеу үшiн араластырғышы бар
лабораториялық ферментерлер қолданылады.
Зарарсыздандырылған
ферменттерге мынадай құрамды зарарсыздандырылған қоректiк
ортаны қосады, г/л: сахарозада-125, NH4NO-2,5; КН2РО4-0,16;
МgSО4-7Н2О-0,25.
Қоректiк
ортаға спора түзушіні
еккеннен кейiн (1 мл. ортада 150-200 мың конидий) культивирлеу
32°С температурада 6 тәулiк бойы жүреді, сол бiр қоректiк
ортаның өзінде зарарсыздандырылған ауамен үздiксiз
араластыру мен ауаны аэрирлеу жүргiзіледi (1,0 л/л-м). Процесс аяқталғаннан
кейiн ашыған массаның көлемiн өлшейдi, ерiтiндiнi қайнатады
және фильтрлейдi.
Ашығап
ерiтiндiде және мицелия жалпы титрленетiн қышқылды, қышқылдықтың
құрамын және қанттың қалдығын анықтайды,
әдетте 82 штамм түптiк әдіспен
алты тәулiкте
Лимон қышқылын
бөлiп алуды әдеттегi технологиялық сызба-нұсқаға
сай жүргiзедi. Культуралды сұйықтықта мицелий бөлiнгеннен
кейiн лимон, глюкон және щавель қышқылдарының қоспасы,
қант қоспасы, қант қалдығы мен минерал қоспалар
болады. Культуралды сұйықтықтан лимон қышқылын бөлiп
алу, оның аз еритiн тұз-үш калций цитраттын түзу қасиетiне
негiзделген. Нейтрализацияны
100°С температурада араластырғышы бар колбада және рН 6,8-7,5 дейiн әктi сүтпен
жүргiзедi. Мұңда кальций цитраты мен оксалат тұнбаға түседi, ал кальций
глюконатын ерiтiндiден бөледi де ыстық сумен жақсылап жуады.
Кальций цитраты мен оксалат қоспасын араластырғышы бар колбаға
салады, сумен толтырады, активтелген көмiрді қосып, қоспаны
60°С температураға дейiн қыздырады, күкiрт қышқылын
есептелген мөлшермен бередi (теңдеу бойынша)
Са3(С6Н5О7)2+ЗН2SО4→2С6Н8О7+ЗСаSО4
Қоспаны 10-20 минут қайнатады. Кальций
оксолаты мұндай жағдайларда ыдырамайды. Фильтрленген лимон қышқылының
ерiтiндiсiн 1,24-1,26 г/см тығыздықта буландыруға жібереді, ерiтiндiден гипс тұнбасы түседi, оны фильтрлейдi және
буландыруды 1,35-1,36 г/см3 тығыздыққа дейiн жалғастырады,
ол лимон қышқылының 80 % концентрациясына сәйкес келедi. Буландырылған
ерiтiндiден кристализаторға лимон қышқылының кристалын
енгiзгеннен кейiн араластыру кезiнде және бiрте-бiрте температурасы
8-10°С дейiн салқындатқан кезде кристализация жүргiзедi.
Пайда болған кристаллдарды бөлiп алады, салқын сумен шаяды және
кептiредi. Тауарлы өнiмнiң құрамында 99,5% лимон қышқылы
болу керек (моногидратқа есептегенде).
Бақылау сұрақтар
1. Лимон қышқылы
өндiрiсiнiң даму тарихына жалпы мәлiмет.
2.Микробиологиялық
әдiспен лимон қышқылдары өндiрiсiнiң
технологиялық
сызба-нұсқасы.
3. Егiс материалын дайындау.
4. Түптiк культивирлеу
5. Лимон қышқылын
бөлiп алу.Жұмысты жасау әдісі.
15 ЖҰМЫС Спирт және сүт қышқылын
алу
Спирт және сүт қышқылын анықтау
Жұмыстың мақсаты
Спирт және
сүт қышқылын алу процесімен танысыу, тәжірибе жүзінде
спирт пен сүт қышқылын анықтап үйрену.
Теориялық негіздері
Спирт ашу
процесі
Спирт ашу процесінің
негізгі қоздырушысы ашытқылар
адам баласының өмірінде
үлкен мәнге ие. Ашытқыларды нан жабуып пісіруде, спирт алуда
және тағы басқада өнімдерді алуда қолданады.
«Ашытқы»
термині бір жасушалы эукариотты микроорганизмдер деп білдіреді, демек олар үшінші
кластағы саңырауқұлақтарға жатады. Оларға:
Ascomycetes, Basidomycetes, Deutermycetes жатады. Ascomycetes класындағы
ашытқыларға қалталы эндогенді спораларымен жыныстық көбею
кезінде түзілетіндер жатады. Basidomycetes, класындағы ашытқыларға
термоспоралар мен базидо тәріздес спорафорлар экзогенді жыныстық
споралармен жыныстық көбею кезінде формаланады. Deutermycetes
немесе толық дамымаған саңырауқұлақ,
жыныстық циклі байқалмаған ашытқы жатады.
Эволюция
процесінде ашытқылар әртүрлі жерлерде жақсы бейімделе
алады. Олар шырынды жемістердің бетінде, кейбір гүлдерде, ағаштардың
ағып тұрған шырындарында, жапырақ бетінде, орман топырақтарында
өседі. Сонымен қатар адам мен жануарлардың ас қорытатын
трактасында кездеседі.
Ашытқы физиологиясы және
спирт ашудың химизмі
Ашытқы
көміртегі қосылысынан ең
жақсысы гексозаны пайдаланған жөн. Ал полисахаридтерден көбнесе
инулин мен крахмал қолданылады. Ашытқы өсетін көмірсу мен
кейбір спиртті ортада сонымен қатар метанол мен этанолда да .
Азот
көзі ретінде ашытқылар аммоний тұзын, амин қышқылын,
азырақ пептидтер және нитраттар мен нитриттерді қолданады.
Кейбір
түрлері бір немесе бірнеше витаминдерді қажет етеді, ал басқалары
қажетті витаминдерді өздері синтездеуге қабілетті. Көптеген
ашытқылар рН 3-8 аралығында өседі. Көптеген түрлерінің
дамуы 28-30º С температурада оптимальды, бірақ кейбір ашытқы рассалар түрлері мысалыға,
сыра ашытуға арналған ашытқылар төменірек температураға
бейім.
Көптеген
ашытқылар факультативті анаэробтар. Анаэробты жағдайда энергия көмірсу
ашуынан, ал молекулалық оттегі бар кезде аэробты тыныс алу арқасында
алынады. Ашытқыдағы спирт ашу пирожүзім қышқылы түзілгенше
гликолизден өзгеше болады, ал кейде
сүт қышқылының орнына этил спирті түзіледі. Бұл
пируватитың ацетальдегидке айналу процесі негізделген пируват
декарбоксилазаны катализдеуші, содан соң этанолға тотықсызданады.
Гликолитикалық жолмен(фруктофосфатты
ФБР-жолы) глюкоза, фруктоза және манноза ыдырауы жүреді. Олигосахаридтер
алдымен ферменттермен гексозаға дейін гидролизденеді.
Пентозаның және жоғары
спирттердің ыдырауы пентофосфатты және ФБР - жолы ашытқылармен
іске асырылады. Спирттер алғашқында гексоз және пентозаға
дейін дегидрирленеді. Ашу дегеніміз қатал
тепе-тең тотығу және тотықсыздану процесі. Сондықтан
бір этаптан тотықсызданған
НАД басқа этапта тотығуы тиіс. НАД-ың тотығуы бір кезінде этанолда ацетальдегидтің тотықсыздануымен
жүреді. Бұл процесті Нейберг «ашудың алғашқы формасы»
деп атады.
С6 Н12
О6→ 2СО2
+ 2С2Н5ОН
(Глюкоза→2СО2+2этанол)
Ашу процесінің жүруі нақтлы жағдайлардың әсерінен өзгеруі мүмкін. Егер культуралды сұйықтықта бисульфит натрий қоссанда ацетильалдегидпен байланысады, онда ол келесі процестен бөлінеді және блокирленеді:
СН3-СН=О+NaHSO3→CH3-CH(OH)-SO3Na
Мұндай жағдайларда электрондардың
акцепторы(сутегі) НАДН дигидроксиацетонфосфатқа, ол глицерин-3-фосфатқа,
ал сосын глицеринге айналады ( Нейберг бойынша ашудаың екінші форма).
Глюкоза →
глицерин + ацетальдегид + СО2
Синтезделуші АТФ суммалық мөлшері
мұндай формада ашу нөлге тең және процесс жасушаның
дамуын қамтамасыз ете алмайды, бірақ глицерин алуда қолданылады.
Сілтілі ортада ацетальдегид НАД-қа тәуелді дегидрогеназа уксус қышқылына
тотығады. Ал түзілген НАДН этанолда ацетальдегид тотықсызданғануда
қолданылады. Суммарлық реакция:
2глюкоза + Н2О → 2глицерин + этанол
+ сірке қышқылы + СО2
Мұндай химизм жасуша үшін тйімді, сонымен қатар
сірке қышқылды рН ортада төмендейді содан кейін спирт ашу жүреді.
Дигидроксиацетонфосфат сонымен қатар сол сәттегі электрондар
акцепторларының рөлін атқарады, ол НАДН қажетті
ацетальдегид жиналғанша жүреді, демек ашудың басында
индукцияның өзіндік периоды болады. Бір мезгілде 3-фосфоглицеринді
альдегид ФБФ-жолы реакциясына сәйкес
пирожүжім қышқылына айналады, ол содан соң
ацетальдегидте декарбоксилирленеді. Бірақ ацетальдегид спиртке тотықсыздана
алмайды, өйткені НАДН дигидроксиацетонфосфаттан глицерин түзілуі үшін
қолданылады. Спирттік және глицеринпирожүзім ашуы тығыз
байланысты. Алғашында глицеринпирожүзімді ашу басымырақ болады.
Молекулалық оттегінің қатысуымен
ашытқылар аэробты тыныс алатын ашуға тез ауысады. Осы кезде пирожүзім
қышқылы глюкозадан пайда болған, Кребстің трикарбон қышқылының
циклі (ЦТК) арқылы СО2 мен Н2О дейін тотығады
Өндірісте қолданылатын ашытқылардың
сипаттамасы
Спирт
ашту үшін қолданылатын ашытқылар Saccharomyces туыстасына жатады. Бұл туыстасқа
артықшылығы диплойдты фазада вегетативті көбейетін жеті түр
жатады. Saccharomyces cerevisiae жоғарғы
мәнге ие Бұл түрге жататын ашытқылар нан өнеркәсібінде,
спирт өндірісінде, сыра қайнатуда, квас өндірісінде қолданылатындар
саналады.
Солодты
суслада үштәулікті культурада 28ºС температурада жасушалар
сфералы, эллипсті немесе кішкене ұзынырақ формасы, бір-бірлеп, қысқа
тізбекті немесе ұсақ дәнді түзеді.
Өлшеміне байланысты ашытқылар үш
морфологиялық топқа бөлінеді:
1.
Ең үлкен жасушалары бар штаммдар (3.5
÷10.5*5.0 ÷21.1мкм);
2.
Ұсақтау жасушалары бар (2.5
÷7.0*11.0 ÷19.0мкм);
3.
аралық(3.5 ÷8.0*5.0 ÷11.5 ÷18.0мкм);
Кейбір штаммдар ұзын
жасуша түзеді, 30 мкм және
оданда үлкенге жетеді.
Saccharomyces cerevisiae штамына көңіл
көбірек бөлінеді. Оларды рассаларда беттік және тұптік
ашу деп бөледі. Түптік ашу тобына көбнесе сыра және
вино ашытқыларының жатады. Беттік ашу тобына - спирт, нан ашытқысы
және кейбір сыра ашытқылары жатады. Түптік ашу ашытқыларына
8-10ºC температурасы және одан төмен, ал беттік 14-25ºC
температурада өндіріс орнында функционирленеді.
Ашудың соңында
түптік ашытқылар түбіне тұнып, тығыз тұнба
түзеді, беттік бетіне шығып
«қалпақ» түзеді. Соңғылардың беткі деңгейге
шығу мүмкіндігі олардың жасушалары ашығанда кішігірім
тізбек түзіп, біріккен күйінде қалады, ал көмірқышқыл
газының көпіршіктері оларды бетіне шығарады.
Ашу процесі жүріп жатқан
ортада ашытқылардың әрекетіне қарап, оларды мақта, шаң тәрізді болып бөлінеді.
Мақта тәрізді ашытқылар түбіне немесе бетікі жағына
тұнады. Шаң тәрізді ашытқылар даму процесінің аяғына
дейін өлшенген жағдайда болады.
Арнайы селекциялы
микроорганизмнің таза культурасын қолдану, ашу процесінің
тазалығы мен сапасы үшін күресудің негізі сатысы .
Ашытқылардың таза культурасы өндіріс
лабораторияларында өздерінің өсуі үшін оптимальды
ортада ыдыстың барлық көлемі бойынша өсіп алып көбейеді.Цехта
ашытқылардың өмір сүруі үшін жағдай
жасайды.
Заводтарда ұзақ уақыт
культивирлеу процесінде, әсіресе үздіксіз ашыту әдісінде,
ашытқылар популяциясында мутагенез пайда болу нәтижесінде бастапқы
рассаға қарағанда өндіріс жағдайына бейімдірек
болып келетін мутанттар жиналып қалуы мүмкін.
Ашытқының жаңа рассаның
түрін іріктеу әдетте, ферменттерде жүргізеді, онда ашу
процесі лабораториялық жағдайларда жүргізіледі. Ашудың
жақсы көрсеткішін көрсеткен рассалар түрлері өндірістік
және практикада кеңінен қолданылады.
Соңғы жылдары бір қатар өндіріс
салаларының(мелассадан спирт алу , нан ажабуда) дамуы үшін қолданылатын
ашытқыларды селекциялауда гибридизация әдісі кеңінен қолданылуда.
Өндірістік прогресс дәуірінде спиртті синтетикалық
каучук өндірісі үшін еріткіш ретінде химиялық шикізат ретінде
кеңінен қолданылады. Қазіргі уақытта біздің
елімізде этил спиртінің көп бөлігі техникалық қажеттіліктерге
қолданылады, қалған бөлігі медициналық және
басқа да мақсаттарға қолданылады.
Этил
спирті отын, оны кейде бензиннің орнына қолдануға юолады.
Спирт пен бензин қоспасы
(газоголь) автомобиль транспорты үшін отын ретінде қолданылады. Спирттік ашу
процесінде келесідей көрсеткіштер байқалады, негізгі ашу өнімі-
этанол мен қатар қосымша өнімдер : глицерин, жоғары
спирт, сивуш майы, альдегидтер, органикалық қышқылдар,
эфирлер, көмірқышқыл газдары түзілетіні анықталды.
Бұлардың ішінде іс жүзінде қолданылатын сивуш майы және
эфир альдегид фракциясы этил спирті
ректификациясы кезінде бөлінеді және техникалық спирт түрінде
шығарылады.Көмір қышқыл газын ұстап,қоспалардан
тазартып және сұйық көмір
қышқылына айналдырады.Оны әр түрлі мақсаттарға
қолданады соның ішінде газдалған суда,сырада және
алкаголсіз сусындарда және дәнекерленетін жұмыстарда қолданылады.
Құрғақ мұзды жаңа
жаскөмір қышқылынаналады,тамақ өндірісінде,
медицинада машина жасауда және энергетикада мұздатқыш агент
ретінде қолданылады.
Спирт
өндірісі үшін шикізат ретінде құрамында мол мөлшерде
ашытылатын қанты және көмірсуы бар өсімдік материалдары қоданылады.
Сондай ақ құрамында крахмалды материалдар бидай және
картоп, қант қызылшасының қалдығы тағы басқа
ауыл-шаруашылық өсімдіктерінің қалдығы қолданылады.
Құрамында крахмалы бар шикізаттан
спирт өндіру процессі бірнеше сатылардан тұрады. Алдымен шиказытты
майдалайды және крахмалды ерітіп бөліп
алу үшін қайнатады, яғни крахмал тек моносахаридтермен
дисахаридтерді ашыта алатын ферменттік ашытқылардың әсеріне ұшырамайды
, қайнаған массаны салқындатып солод пен саңырауқұлақты
амилолитикалық ферменттерімен өңдейді. Қанттанған
массаның құрамында көмірсулар, глюкоза, декстриндер,
пептидтер, амин қышқылдар, фосфорорганикалық қосылыстар,
миниралды тұздар мен микроэлементтер болады.
Ашудың
келесі сатысы қанттандырылған массаны ашыту. Периодты және үздіксіз
ашыту әдістерін қолданады. Бұл үшін табиғи --таза
ашытқы культураларын қолданады. Соңғылары жүйелі
түрде өндіріс заторларында арнайы ашытқы бөлімдеріде жүргізіледі.
Оларда бактериялардың көбеюін тежеу үшін 300 С температурада мұздатылып
пастерилизацияланады, заторды күкірт қышқылымен рН=3.8-4.0-дейін қышқылдайды. рН
мұндай мәні рН 4.5-5.0 мәніне қарағанда ашытқылардың
дамуы үшін қолайсыздау, бірақ ашытқылардың баяу көбеюін
таза культураны алу мүмкіншілігімен толтырады.
Құрамында
крахмалы бар шикізатты өңдеуде қолданылатын спирт ашытқылары
жоғары ашыту қабілетіне ие болуы тиіс, демек қантты толық
және тез ашыту керек, сондай-ақ анаэробты жағдайда қоректік
ортаның басқа да компононттерін
қолдану керек, өзінің алмасудағы өніміне төзімді
болу керек. Saccharomyces cerevisiae шамамен 70 жылға жуық қолданылып
келеді. Бұл ашытқылар глюкозаны, фруктозаны, сахарозаны және
мальтозаны 1/3 -раффинозаны, галактозаны өте жақсы ашытады. Ортада
10-11 % дейін спирт жиналады. Өсудің оптимальды температурасы
30-38ºC, минимальды температурасы 5ºC. рН мәнін ашу уақытына
қарап рН 3,8-4,0 болу керек.
Заторларды
ашытқаннан кейін шамамен 0,1% жуық қолданылмаған
галактозалар 0,4% декстриндер мен 0,5% пентозалар қалады. Соңғы
жылдары өнеркәсіптік өндірісте бір қатар артықшылығы
термотолерантты расса түрлерінің
селекциясына көп көңіл бөлінуде.
Микроорганизмдердің
иммобилизденген жасушаларын қолдану арқылы әр түрлі
сустраттарда этанолдың ашу процестері өңделуде.
Меласса-
қант өндірісінің қалдық өнімі (құрамында
80% құрғақ заттар, 20% су бар). Құрғақ
заттар қанттар, азотсыз органикалық заттар, азот құрайтын
және минералды заттар. Мелассаның азот құрайтын заттары
ақуыз заттарды- аминқышқалдарын ыдыраудың негізгі өнімі
болып табылады. Құрамында ашытқылардың өсуіне қажетті
В тобының витаминдері мен биотин бар.
Мелассалы ерітіндіні ашытуда қолданылатын ашытқыларға
да крахмалды ортада спирт өндірісу үшін қолданылатын ашытқы
түрлеріне негізінде қойылатын талаптар қойылады.
Сонымен қатар, олар мелассаның құрамындағы
құрғақ заттардың жоғары концентрациясына төзе
алуы тиіс және раффинозаны толығырақ ашытуы мүмкін.
Қажетті
қасиеті бар ашытқы рассасының түрін селекциялауды
гибридизация әдісі қолданылған болатын.
Техникалық спиртті алуда шикізат ретінде ағаш үгіндісінің
гидролизаты және басқа да өсімдік қалдықтары қолданылады.
Қылқан жапырақты ағаштардың үгіндісінің
құрамында 40-тан 75 % - ға дейін полисахаридтер болады. Қиын
гидролизденетін полисахаридтер оңай ыдратылады.
Өсімдік
шикізатын қысыммен қышқылды гидролизге ұшырайды. Алынған
гидролизат құрамында 3,2 – 3,5% редуцирлеуші қанттар
болады, глюкозаның артықшылығы
азырақ мөлшерде
галактоза және манноза, соңдай
– ақ пентоза – ксилоза, арабиноза, рамноза болады.
Ашытуды
үздіксіз ағындағы әдіспен биомассаның жоғары
концентрациясында (17 – 25г/л) жүргізеді. Гидролизаттың құрамында
кездесетін зиянды қосылыстарға антисептиктер қызметін атқарады,
демек бөгде микроорганизмдердің өсуін тежейді. Сондықтан
спирт зауыттарында таза өндірістік ашытқылар культурасының көбеюіне
арналған қондырғылар болмайды, ал бірнеше айлар бойы сол бір ғана ашытқыларды қолдана
береді.
Ашу
процесі нәтижесінде алынған жетілген ашытқы құрамында
1 -1,5 % этанол мен қосымша өнімдер болады. Ашытқыны айдауда
және гидролиз спирттін ректификациялауда осы қосылыстарды толығымен
жоюға мүмкіндік жоқ, гидролиз спирті құрамында
0,05 – 0,1% метанол мен бірнеше мол мөлшерде қышқылдар, күрделі
эфирлер және альдегидтер болады. Соңғы жылдары ксилозаны
ашыта алатын қабілеті бар, яғни өсімдік массасының
гидролизі кезінде түзелетін қантты
90% - дейін утилизациялауды қамтамасыз ететін ашытқылар Pachusoten
tantophılus , Candida
shehatae аңықталды.
Сульфидті сілті целлюлозды өндіріс қалдығы болып
табылады, целлюлоза зақымданбаған түрде бөлініп алынғанда,
гемицеллюлозалар ғана гидролизденеді. Ағаш үгіндісінің құрамына
кіретін лигнин суда - еритін лигносульфат қышқылдан күкірт қышқылымен
пайда болады. Қанттың сумарлы концентрациясы 3-3,5% жетеді, олардың ішінде 62-68%
ашытылатын. Ашыту үшін Saccharomyces cerevisiae туысы қолданылады, олар галактозаны өте
жақсы қолданады, флокирлеуші қасиеті бар және целлюлоза
талшық түрінде жиналады.Ашуы жітілген ашытқының құрамында
0,5-1% этил спирті мен көптеген ұшқыш қосылыстар бар.
Сульфитті спирт ең арзаны болып табылады. Оның бағасы шамамен
азыққа қарағанда 3 есе төмен.
Сүт қышқылының ашу процессі
Сүт
қышқылының ашуы сүт қышқылды бактериялардың
ферменттерімен көміртектердің анаэробты процессінің ыдырауы,
сүт қышқылдың және басқа да өнімдердің
пайда болуымен түзіледі. Бұл
процеске қатысатын бактериялардың түріне байланысты ашудың
соңғы өнімі әр түрлі болады. Мысалға,
гомоферментативті сүт қышқының ашуынан
сүт қанты тек сүт
қышқылын ғана ыдыратады.
Гетероферментативті ашуда
сүт қышқылынан бөлек
басқа өнімдер де түзіледі (ұшқыш қышқылдар , спирт, газдар, эфирлер).
Гомоферментативті ашудың қоздырғышы болып
мына микроорганизм саналады: Streptococcus lactis – сопақша шар тәрізді,
диаметрі 0,5-1,0 мкм , культурада қос-қостан
(диплококктар) немесе қысқа тізбекті (стрептококктар), өте сирек – бір-бірден кездеседі.
Streptococcus
cremoris – жасушалары ұзынырақ тізбекті
болып орналасқан ;
Lactobacillus bulgaricus- ірі таяқша
тәрізді ( ұзындығы 4-5 мкм), қозғалмайтын,
грам оң, жеке
жасуша немесе қысқаша тізбек
түрінде орналасады,
Galactobacillus acidophilus-
мофологиясы жағынан болгарлыққа өте
ұқсас , бірақ дамуының оптимальды температурасы өзгеше – 370С температура.
Ацидофилин дайындауға қолданылады.
Гетероферментативті ашу
микроорганизмдері көбіне тұздалған жемістер
мен сүрлем жасағанда кездеседі. Оларға Lactobacillus
brevis, Lactobacillus
brassicae Leuconostos mesenteroides
және т.б. жатады.
Өндірісте жабайы
формаларға қарағанда бір қатар артықшылығы бар
бактериялардың мәдени түрлері
қолданылады.
Жұмысты
орындау әдісі
Спиртті анықтау
Материалдар
және құрал – жабдықтар
250
мл колбалар , сахароза , наубайханалық ашытқы , өлшеуіш цилиндрлер ,
тығындар мен иілген
шыны түтіктер , су моншасы
, электр тогымен істейтін плита,
баритті су , пробиркалар,
спиртовка, H2SO4
,түзу шыны түтіктері бар
приборкалар , K2Cr2O7.
Жұмыстың орындалуы
250 мл колбаға
50 мл 20% сахарозаның сулы
ерітіндісін және шамамен 10 мл 20% сахароза ерітіндісін араластырып
құяды.(ашытқыларды
қолданғанға
дейін бір сағат
бұрын араластыру керек
және оның активтілігін
жоғарылату үшін жылы
жерге қою керек.). Сонымен қатар
тура айдау жолымен
этил спиртін айдау үшін ашытқыларға да
сондай тәжірибе жасалады , бірақ ол 2л сұйықтыққа есептелініп
жасалынады. Колбаны майыстырылған шыны түтікшесі бар қақпақпен жабамыз. Түтікшенің төменгі
жағын бариті бар
пробиркаға салынады.
Ашып жатқан сұйықтығы бар
колбаны 35-400С температурадағы су
моншасына салынады. Бірнеше минуттан соң, қондырғыны орнатқаннан соң, баритті
бар пробиркаға газ көпіршіктері түсе
бастайды, ал 10-15 минутатан кейін біркелкі тізбек пайда
болады. Осы уақытта колбадан ығыстырылып барлық
ауа шығып кеткен болып
саналады және ашу өнімдерінен тек
бір ғана көмірқышқыл газы
шығады. Нәтижесінде
бариті су қарқынды бұлынғырланады ерімейтін ВаСО3 тұнбасының пайда
болуынан баритті су өте тез тұнады. Спирттің пайда
болғанын әзірше дәлелдеуге болмайды , себебі оның
көлемінің аз
болуынан. Сол үшін ашығыш
сұйықтығы
бар колбаны мақта
тығынмен жауып, бөлмеде келесі
сабаққа дейін қалдырады. Келесі сабақта
сұйықтықта
спирттің пайда болғаны
анықталады. Пробиркаға
1-3 мл зерттелетін сұйықтыққа K2Cr2O7. кристалигін қосады , бірнеше
тамшы H2SO4 қосамыз
және қоспаны спиртовкада
қыздырамыз. Осының нәтижесінде сұйықтықтың түсі
жасыл түске дейін өзгеріп кетеді нәтижесінде хром алты
валентіліктен үш валентілікке
дейін тотықсызданады.
Бөлінетін
сірке альдегиді иісі мен сезіледі :
K2Cr2O7
+ 4H2SO4 + 3C2H5OH
K2Cr2(SO4)4+ 3CH3CHO+7H2O
қызыл сары жасыл
Спиртті айдау
арқылы анықтау
Ашығыш сұйықтығы бар
колбаны тығынмен жабады,
онда жоғары қарай жүретін ұзындығы 40-
Спиртті
айдауды түзу тоңазытқыштағы
Сүт қышқылын анықтау
Материалдар
және құрал – жабдықтар
Сүт қышқылды өнімдер
, қиярдың және капустаның тұздығы, микробиологиялық ілмешек, спиртовкалар, метилен көгі
ерітіндісі, пинцеттер, микроскоптар ,
пробиркалар , спиртовкалар, Никифоров
қоспасы, зарарсызданған сүті
бар пробирка, сүтқышқылы бактериясының таза
культурасы, 10% күкірт
қышқылды ерітіндісі, фильтр
қағазы, қаныққан
мыс купорасы, концентрленген күкірт қышқылы, 0,2% тиофеннің спирт
ерітіндісі, су моншасы, электрлік
тогымен істейтін пеш.
Жұмыстың орындалуы
Сүтқышқылды ашытқы
бактериясы мен танысу үшін дайын сүтқышқылы өнімдерін (простокваше, ацидофилин,
кефир) қолдануға
болады. Жоғарыда көрсетілген өнімдерді (заттарды) ілмешекпен заттық
әйнекке жұқа етіп
жағадыи және жұқа мазок жасайды. Жұқа қабатты
фиксирлеп, Никифоров қоспасымен
(10мин.) біруақыта
майсыздандырады.
3-5 минут бойы
метилен көгінің сулы
ерітіндісімен бояйды да,
сумен шаяды, кептіреді
және МИ-90 объективсімен
микроскопирлейді.
Сүтқышқылының пайда
болғанын дәлелдеу үшін
сапалық реакция жүргізіледі. Сүтқышқылды өнімдердің біреуін қбатталған фильтр
арқылы фильтрлейді.
Пробиркаға 2мл фильтратқа 5мл
концентрленген күкірт қышқылын және
10 тамшы мыс
купаросының қаныққан ерітіндісін
қосады. Сілкілеу
кезінде 1000С
температурада 5минут бойы су моншасында
қыздырылады. Суыған соң
3-5 тамшы 0,2 % спирттегі
тиофен ерітіндісін қосады.
Сүтқышқылының қатысуымен шиенің түсіндей қызыл түске
боялады.
Бақылау сұрақтар
1.
Спирттің
ашу процессінде қолданылатын ашытқылардың классификациясы.
2.
Спирт ашудың химизмі.
3.
Өндірісте қолданылатын ашытқылардың сипаттамасы.
4.
Өндірісте
этил спиртінің ашуы.
5.
Сүтқышқылы ашуының типтері
және оның өнімдері.
6.
Гомоферментативті
ашуды қоздырғыштар.
7.
Гетероферментативті
ашуды қоздыруштар.
8.
Сүтқышқылының пайда
болуына сапалық реакция.
9.
Жұмыстың орындалуы.
16 ЖҰМЫС
Антибиотиктер продуценті
Антибиотиктің активтілігін анықтау
Жұмыстың мақсаты
Антибиотикке
және антибиотиктік активтілікке микроорганизмнің сезімділігін анықтауды
үйрену.
Теориялық негіздері
Антибиотик
– микроорганизмнің өмір сүруіне арнайы өнім және
оның модификациясы, микроорганизмдердің белгілі тобына қатысты
жоғарғы физиологиялық активтілігін атқаратын
микроорганизмнің өсуін тежейді немесе толығымен тоқтатады.
Антибиотиктік
заттар химиялық құрамы бойынша және механикалық әсері
бойынша әр түрлі. Антибиотиктің сипатының ерекшелігі
болып сайланған, бекітілген оның
әсері саналады: әрбір антибиотик белгілі организм немесе ағзаның
тобына қарағанда биологиялық әсерін (тиімдіігін)
сездіреді, басқа әсерін тигізбейді.
Антибиотиктің пайда болуы – организмнің метаболизмінің
тұқымқуалаушылық бекітілген ерекшелігі болып саналады,
бұл түрінің арнайы ерекшелігі немесе микроорганизм штаммының,
эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болатын реакция, микроорганизмдер
әлемінде антагонистік қатынастың кеңінен таралғанына,
пайда болатынына жағдай жасайтын.
Антибиотиктің
синтезделуінде негізінде саңырауқұлақ Penicillium,
актиномицеттер және кейбір бакериялар топтары қабілетті.
Антибиотиктің пайда болу процесі организм – продуценттің дамуына тығыз
байланысты және фазада жәймен өсуі іске асырылады.
Антибиотикке антимикробты әсерін спектарын анықтау үшін
немесе антибиотиктің микроорганизмге сезімділігіне әдістер қолданылады,
негізінде агардың қалыңдығына жұқа антибиотиктің диффузирлену қабілетті.
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар және
құрал – жабдықтар
ЕПА мен Петри табақшасы,
пинцет, мақта матадан жасалған тығын, индикаторлы қағаз,
диск, антибиотик, Петри табақшасы агарланған
пептонды – глюкозды орта.
Микроорганизмнің антибиотикке сезімталдығын
анықтау
Жұмыстың орындалуы
Петри
табпқшасына кептірілген ЕПА ортаға зерттелетін культураны тұтас етіп егіледі. Зарарсыздандырылған мақа
тампонмен, зерттелетін культураны суспензиямен
ылғалданған,малынғанмен егуді жасайды.
Зарарсыздандырылған
пинцетпен Петри табақшасының ортасынан бір –бірінен шамамен
2,5см-дей қашықтықта, белгілі антибиотик ерітіндісіне малынған
индикаторлы қағаз диск (4-5 дана) агардың бетіне қойылады.
Диск
табақшаның астыңғы жағынан номерлеп белгілейді.
Культура егілген дискмен жүргізілген термостатқа 37ºС
температураға 16-18 сағатқа (бетін төмен қаратын)
қойылады.
Антибиотиктер, жұқалаған
агармен диффундирленетін, микроорганизм – культурасына өсу сезімділігі
тежеледі, сол дискінің жан жағында өседі, тұтас өскен
газонда тестілеуші культура анық бөлініп шығады.
7
кесте. Аумағының көлемі
осы антибиотикке микроорганизмнің
сезімділік дәрежесін анықтайды.
|
Өсудің
тежелген зонасының диаметрі, мм |
Антибиотикке сезімділік
дәрежесі |
|
25 көп 15-25 10-14 10 кем және толық
болмайтын |
сезімділігі жоғары сезімді сезімділігі төмен төзімді |
Антибиотик продуцентінің антимикробтық әсерінің
спектрін анықтау
Жұмыстың орындалуы
Агарланған пептон – глюкозды
ортамен Петри табақшасының түбінің ішкі бетіне табақша
диаметрімен арасы 1см параллель екі сызықты жүргіземіз. Белгіленген
сызыққа көлденең ілмешекпен актиномицет культурасының
спорасымен егу жасалады.
Табақшаға еккен кезде
агарланған пластинканы төмен ұстау керек (споралар ұшып
кетпес үшін). 3-7 күн өткеннен кейін өскен
актиномицетті перпендикулярлы штрихпен тест – организміне егуді жүргізеді.
Тест – организмінің қою суспензиясынан ілмешекпен зарарсызданған
құбыр суына егу жасалады. Табақшаны 30°С температураға
1-2 тәулікке инкубирлейді.
Продуцирлеуші актиномицетпен
антибиотиктің әсерін бір-бірінің ара құашықтығының
көлемімен, штрихтың шет -
шетімен және тест– организмінің өсуінің алдымен
тестіленуші микроорганизмдері анықталады.
Тапсырма
Бақылау сұрақтар
17 ЖҰМЫС Биоконверсия күрделі
органикалық субстраттар.
Жасушаны ыдыратушы
микроорганизмдер
(целллюлоза). Көмірсутекті тотықтырушы
микроорганизмдер
Жұмыстың мақсаты
Күрделі органикалық субстраттардың биоконверсиясының
әдістерін оқу. Жасушаны ыдыратушы микроағзалардың түрлерін
зерттеу. Көмірсутекті тотықтырушы микроағзалардың түрлерін
зерттеу.
Теориялық негіздері
Биоконверсия немесе
биотрансформация дегеніміз – ол органикалық қосылыстардың микроорганизмдердың ферменттік жүйесінің
әсерінінен, басқа түрге айналуы.
Өмір сүретін
микроорганизмдер өнімі өзгеріске ұшырайды және жасушаға
арнайы заттарды енгізумен ұшырайды. Биоконверсияның классикалық
мысалына, спирттік ашуөнімін алу процесі, органикалық қышқылдарды
көмірсутектік субстратынан алу процесі, глюкозаның фруктозаға айналуы, гидрокортизонның
преднизалонға айналуы т.б.
Көбнесе өндірістік
биоконверсияның маңызды процестері субстраттардың көпсатылы
айналуынан кейін соңғы өнімге айналуы, көптеген
ферменттердің немесе ферменттік жүйелердың қатысуының арқасында жүреді. Биоконверсияның
технологиялық артықшылығы
химиялық заттардың айналуымен
салыстырғанда онда керекті катализаторлар микроорганизм
культурасымен синтезделеді және конверсия бір сатыда жүруі мүмкін.
Одан басқада энергетикалық
тірі жүйеде ферментативті процестер химиялық синтезге қарағанда
әлдеқайда сапалы.
Биоконверсия процесінде
микроорганизмдердің бос жасушасы пайдаланылса, содай және иммобилизденген онда тасығышта
фиксирленеді, егер де, этил спиртін дәстүрлі
әдіспен алу жолы, бос күйіндегі
ашытқылар және ортаны ашытумен культивирленуге негізделген, қантты
спиртке ашытуда жаңа технология қарастырылады , қант
ерітіндісін иммобилизденген ашытқы жасушасымен колоннадан өткізеді.
“Биоконверсия” термині “таза” конверсия
процесін түсіндіріп қоймайды бір зат басқа затқа ғана және сонымен қатар күрделі процесстер,
ағын суды биологиялық тазарту,
тамақ өнімдерінің детоксикациясы, ақуыз өнімінде
және тамақ өнімінде органикалық субстраттардың
трансформациясы жатады.
Биоконверсия өнімді
Өсімдік шикізатының микробиологиялық биконверсиясын ақуыз
және ферменттермен байытылған мал азығын алу, азықтық
ақуыз өнімі және мал азығын алу мақсатында жүргізеді.
Микробты ақуыз өнімдері ретінде ашытқылар
культурасы (Candida, Endomycopsis, Sacharomyces), жетілмеген саңрауқұлақтар
(Fusarium, Penicillum, Trichoderma) және базидимециттер қолданылады.
Продуцентті таңдау биомассадағы ақуыздың, амин қышқылының
жалпы құрамы мен ақуыздың сіңірілмеуі, қажетсіз
компаненттердің (нуклейн қышқылы,кейбір әртүрлі
май қышқылдары,полисахаридтердің сіңірілмейтін түрлері)
құрамымен анықталады. Ашытқының өңделмеген
биомассасы азықтық ретінде рқолдану шектелген ,себебі нуклеин қышқылының
құрамы жоғары болғандықтан.
Саңырауқұлақтар
биомассасы тек ақуыз көзі ретінде ғана емес, ақуыздың
липидті фракциясы толық қанықан байытылған май қышқылдарға
бай.
Биоконверсияға арналған
өсімдік шикізаты
Биоконверсия үшін тамақ өндірісі
мен ауыл шаруашылық өндірісі
негізгі қайнар көзі болып табылады. Ауыл шаруашылық өндірісінің
қалдықтары қиын гидролизирленетін полисахаридтер мен ақуыз
құрамының жоғары емесетігі мал азығының бағалылығының
төмен болуымен сипатталады. Тамақ өндірісі қалдықтары
қоректік заттарға бай, зиянсыз, әртүрлі өңдеулер
мен ферментативті және микробиологиялық биоконверсияға оңай
беріледі. Бұл ресурстар биоконверсия үшін ең қолайлы
тиімдісі болвп қарастырылады.
Екіншілік ресурстардың тамақ
өндірісіндегі мөлшері 60-80% құрайды, өңделетін
шикізат кейбір жағдайларда 95% құрайды.
Өнеркәсіптердің
спирт өндірісі, спиртті екі түрлі шикізаттан алады: меласса және
құрамында крахмалды өнімдер
(картоп және бидайдың түрлері). Өсімдік табиғатының
екіншілік шикізаттың негізгі түрі бражканы айдау мен спиртті бөліп
алғаннан кейін құралатын бидай – картопты спирттен кейінгі
барда болып табылады.
Бидай – картопты барданың
негізгі массасын табиғи түрінде жануарларға беріледі. Барданы
утилизациялаудың рационалды әдісі азықтық ашытқы
негізіндегі өндіріс болып табылады.
Крахмалды ағымдағы өндіріс
Саланың негізгі өнімдері: құрғақ
крахмал, крахмалды ағым, глюкоза болып табылады. Крахмал өнімдерін өңдеу
үшін картоп, жүгері, бидай пайдаланылады, ал әсіресе
екіншілік шикізат ретінде, биоконверцияда үлкен қызығушылық
тудыратын мезга мен жасушалық шырын болып табылады.
Шикі түріндегі
картопты мезганы малдарға азық ретінде қолданылады. Мезга -
тез бұзылатын өнім, оны бір тәулік ішінде қоректендіру қажет,
әдетте картопты шырынды мезгамен араластырып, шикі картопты азық
алады.
Дәнді өңдеу өндірісі ұн шығаратын және
ірі өндірістерді біріктіреді.
Бидай және қара
бидайды ұнтақтап дайындағанда 3 категориялы қалдықтар
түзіледі. 1) 30-50 % дәнді құрайтын және 10-30 %
- ұн ұнтағы , ұннан жасалған қоспа шаңды
дәндерді құрайды 2) құрамында 2-10% және шаңды дәнді қалдықтар;
3) дәнді тазалағаннан кейін құрамында 2% дәні бар
және сабанды бөлігі бар қалдықтар.
Бидай мен қара бидай ұнында кебек пен
азықтық ұндар түзіледі.
Гречка, сұлы, тары,
арпа, күріш, бұршақты өңдегенде 3 – категориялы қалдықтар
және азықтық ұндар түзіледі.
Кебек сияқты, 3
категориялы қалдықтардан басқа дәнді қалдықардың
барлығы мал азығы үшін басым қолданылады. Бұл
ресурстарды биоконверсияларға субстрат ретінде қарастыруға
болады, өйткені биоконверсия нәтижесінде оның азықтық
бағалылығын 2-2,5 есе жоғарылатуға болады.
Өсімдік шикізатын өңдеу
жолы оның құрамымен анықталады. Өсімдік
биомассасының негізі болып көміртегі табиғатының
полимерлері – целлюлоза, гемицеллюлоза, пектин, сонымен қатар лигнин және
ақуыз (26% жоғарыламайды) құрайды. Тек бұршақты
культураның тұқымдарында ғана ақуыз 50 % дейін
жетеді. Биоконверсия процесінде көміртегі өнімдерінің азоттың
минералды тұздардың және тағы басқа элементтердің
ыдырауынан ақуыз синдезделеді. Ақуыз құрамының ұлғаюы негізінде тамақ және мал азығы
өнімдеріндегі шикізат биоконверциясының эффективтілігін көрсетеді.
Көміртегінің
ішінде микробты ферменттері бар пектинді заттар салыстырмалы түрде оңай
гидролизденеді. Әсіресе құрамындағы целлюлозасы жоғары субстраттар тікелей
биоконверцияға қиын ұшырайды.
Осы саланың негізгі қалдықтары биоконверция үшін қызығушылық
тудырады, күнбағыс қауызы және мақта қауашағы
болып табылады, олар азықтың бағалылығының төмендігіне
байланысты азықтық өнім
ретінде почти қолданылмайды.
Күнбағыстың
қауызы дәндерінен майды алу процесінде бөлінеді. Қауыз
гидролизаттар алу үшін қолданылады, гидролизаттарда гидролиз өндірісінің
технологиялық сызба нұсқасы бойынша азықтық ашытқыларды
өсіреді ,бірақ мұндай технологияның рентабельдігі төмен
болады, ал өндіріс экологиялық жағынан қауіпті.
Сондықтан лузганы тұтынудың мұндай
жолы перспективті емес. Қазіргі уақытта іс жүзінде барлық
лузгалар май зауыттарындағы пештерді жағуда жандырады.
Механикалық. Механикалық жолмен
майдалау өсімдік шикізатын өңдеудің ең қарапайым
әдісі болып табылады. Майдалу материалдың меншікті бетін үлкейтуге
көмектеседі, демек оның химиялық агентпен немесе
биокатализатормен әрекетесетін ауданы.
Қазіргі
биотехнологияның құрамында крахмалы бар өсімдік
шикізатын ашу өнімін (сыра, спирт) өңдеудің сызба нұсқасында
шикізатты майдалап қана қоймай сондай – ақ бөлшектердің үлкендігі
бойынша фракциялайды. Әр фракцияны кинетика реакциясына қатысты
ферментативті өңдеуден өзіне тән ферментімен жүргізеді.
Бұл фермент препараттарды рациональды қолдануға және
ашу сатысында субстрат конверциясы жоғары деңгейге жетуге мүмкіндік
жасайды.
Күшті механикалық
майдалау шикізат құрамын малекулалық деңгейге бұзылуына
әкеліп соғады. Майдалау
процесінде температуралық режимді бақылап отыру өте маңызды,
себебі күшті қыздыру шикізатта
қосымша кері химиялық реакцияның тууын болдырады.
Дәнді шикізат биоконверциясында ашу өнімінде, өте жоғары
ауа көпіршіктері қолданылады.
Өңдеудің
механикалық әдісі көбінесе химиялық және
ферментациялық әдіспен бірге жүреді.
Химиялық өңдеу. Өсімдік шикізатын өңдеудің
бұл әдісі қандай –да бір компоненті пайдалы экстракциялау арқылы
өсімдіктің структуралық полимерлердің комплекстерін
ыдырату үшін және сондай – ақ
өсімдік полимерлерін
микроорганизмдерде қоректік көзі ретінде қолданыла
алатын төменгі молекулярлы өнімдерге ыдыратуда қолданылады.
Химиялық агент ретінде көбінесе қышқылдар мен сілтілер қолданылады.
Химиялық өңдеудің
кемшілігі болып организмге улы зиянды әсер
ететін қасиеті бар қосымша өнімнің реакциясын береді.
Ағаш гидролизатын
алуда целлюлозаға термиялық, механикалық және химиялық
әдіс тиімді болып табады.
Термохимиялық өңдеу қысымның әсерімен
байыған целлюлозаға,
гемицеллюлозаға және лигнинге ағаштарды фракцияға бөлуде
қолданылады . “Булы жарылыс”деп аталатын әдіс еменнің тез өсетін
түрінен алынған ағаш үгіндісін қолдануға
негізделіп жасалған, және оны биоконверсия жолымен спирт алу үшін
шикізат ретінде қолданылады.
Бу жарылысы өсімдік
шикізатын энерготасымалдағышта өңдеуде қолданылады. Бұл
әдіс сондай – ақ қоректік бағалығын арттыру үшін
ағаш үгіндісі, күнбағыстың қауызы
және басқада азық
қолданылады.
Электрохимиялық өңдеу (ЭХӨ) бұл
биотехнологтардың назарын өзіне аударады, бұл экология жағынан
таза, арзан және өсімдік
шикізатын деструкциялау әдіс
тиімді. ЭХӨ өзіндік ерекшеліктері бар. ЭХӨ жолы суда
немесе әлсіз тұз судың ертінділерінде электролиз
жасаумен, сондай немесе қоспаларды
өсімдік шикізатымен өңдеу қолданылады. ЭХӨ -
сумен химиялық активтілігі жоғары болғандықтан және
олардың ертінділерінің көмегімен гидролиздеудің әрекетін
жеңілдетеді және нәтижесінде
қатаң химиялық өңдеуге иеленеді. Бұл
процесс үшін агрессивті ортаға төзімді қондырғылар
қолданылады.
Радиационды өңдеу субстраттары целлюлозақұрайтын
конверсия дәрежесін жоғарлату
үшін қолданады.
Ферментативті өңдеу миноцеллюлозалы материалдар
(сабан, күнбағыстың,мақтаның қалдығын және т. б) төмен бағалы дәндердің
биоконверсиясының технологиясында қолданылады. Мал шаруашылығында
ферменттерді азықтықтың құндылығын жоғарлату
үшін қолданылады. Фермент препараты азықтықтың құрамына
байланысты таңдалады.
Жасушаны ыдыратушы микроорганизмдер
Табиғатта көміртегі қосылыстарының кең таралған
түрі целлюлоза. Целлюлоза өсімдіктің 15 – 60 % дейін массасын құрайды, мақтаның
құрамында целлюлоза 80 – 95% жетеді.
Целлюлозаның микроорганизммен
ыдырауы деструкционды процестің табиғи масштабының ең үлкенін алады, көміртегі айналымы атмосфераға
қайта фотосинтез процесс көмегімен қайта СО2
айналуы.
Бұл процесте
микроорганизмдердің көлемді ролі
анықталады, целлюлозаны жануарда, өсімдікте ыдырата алмайды.
Целлюлоза құрайтын
қосылыстар трансформациясы табиғатта аэрация, температура, рН орта
жағдайларда өтеді.
Табиғатта
целлюлозаның ылырауы – бұл күрделі, клмплексті процесс,
микроорганизмдердің қатысуының көмегімен өтетін, бұлардың
құрамына микроорганизмдер кіреді, целлюлозаны ыдыратады, және
спутник – микроорганизмдер, өнім ыдырағанда қолданылады.
Анаэробты жағдайларда
целлюлозалардың ыдырауы анаэробты бактериялардың Сlostridium
туысымен жүреді. Осыған байланысты органикалық қосылыстар
(сірке, янтарь, сүт, құмырсқа), этил спирті, көмірқышқыл
газы және сутегі түзіледі. Әртүрлі систематикалық
топтағы микроорганизмдер бактериялар, актиномицеттер, саңырауқұлақтар.
Орманның қышқыл
топырақтарының целлюлозаға айналудағы басты ролін саңырауқұлақтар
(p. Trichoderma, p. Aspergillus, Penicillium және т.б. саңырауқұлақтар)
атқарады.
Целлюлозаның
микробты фермент глюкозаға дейін ыдырауынан бірнеше сатыға ағады
және төрт фермент кіретін күрделі ферментті комплекстің
қатысуын қажет етеді .
Жасушаның ыдырауы
фермент гидролизі процесінен басталады. Фермент целлюлоза әрекетінде
жасуша целлобиозға дейін гидролизденеді, одан армен ферменттің әсерінен
целлобиаза глюкозаға өтеді.
Бұл әрекеттерді
мына процеспен көрсетуге болады:
![]()
(С6Н10О5)n nС12Н22О11 nС6Н12О6
Глюкоза аэробты жағдайда
микроорганизмдермен оксиқышқылға дейін қышқылданады,
содан кейін соңғы өнім –қышқыл газ бен суға
дейін қышқылданады. Процесс үлкен көлемдегі энергиямен
бөлінеді:
![]()
С6Н12О6
R – СНОНСООН СО2+Н2О+хкДж
Анаэробты жағдайда
глюкоза май қышқылына ашиды:
С6Н12О6 СН3СН2СН2СООН
+ СО2 + Н2 + кДж
Cytophaga түрлері ұштары үшкірлеу аздап майысқан ұзын
таяқша тәрізді жасушалар байланысып келеді (2-10мкм). Ескі
культурада көптеген жіпше тәрізді және шар тәрізді
формалар пайда болады. Колониялар сары, қызыл сары, қою – қоңыр
түсті, тегіс, сілейклі болады. Бұл бактериялар топырақта кеңінен
таралған.
Cellvibrio түрлері ұсақ,
аздап иілген таяқшалар, қозғалғыш болып келеді
(2-4мкм). Колониялар қоңыр – сары, жасыл, сілекейлі болып келеді.
Топырақта кездеседі.
Cellfalcicula түрлері
өткір ұшты майысқан қысқа қалың таяқша
тәрізді болып келеді (2,0*0,7мкм). Жасылдау, қоңыр түсті
сілекейлі колония түзеді. Топырақтан бөлініп алынады.
Жасушаны аэробты
ыдыратуда бактериялардан бөлек зең саңырауқұлақтары
Aspergillus, Penicillium, Fusarium, Cladosporium және кейбір
актиномицеттерStreptomyces түрі қатысады.
Анаэробты жағдайда
процес термофильді және мезофилді бактериялар жасушаны активті ыдыратады
Clostridium. Сl.omelianskii болып табылады. Ұзын таяқша тәрізді
жасуша (4-8 мкм),ескі культурада ұзын (10-15мкм) біреуден немесе жіпке қосылған
болып келеді.Споралары шар тәрізді формаланады.Судан және топрақтан
бөліп алады.Оптимальды температурасы 25-30 0С болады.
Термофильді формадан
жасушаны активті ыдыратады Cl. thermocellum.Ол түзу немесе аздап иілген
таяқша тәрізді. Өсуінің оптимальды температурасы 55-600С
болады.
Түптік
және қатты фазалы ферментация
Түптік
культивирлеу
Түптік культивирлеу рН-реттеуші,
аэрация жүйесімен,араластырғыш қондырғысы бар
ферментерде жүргізіледі.Қоректік орта ферментерде
зарарсыздандырылады.Өсімдік шикізатының биоконверсиясының
технологиясында өсімдік емес орта да қолданылады.
Ортада қоректік
компонент концентрациясы 5-10% құрайды. Қоректік орта құрамына
минералды тұздар, өсу стимуляторы, көміртегі және
азоттың органикалық қосылыстардың көзі, соңғылары
суда еритін кездеседі.
Үздіксіз
култивирлеу биоконверсияның үш процестерінде қолданылады, мұнда
биомассаның жиналуына байланысты дайын өнім толық пайда
болады. Мысалыға бұл әдіс ақуызды микробиологиялық
жолмен синтездеу процестерінде кездеседі.
Үздіксіз процестің
ең оңай жолы – бұл көлемді культивирлеу әдісі.
Оның технологиялық стпатамасы төмен, периодтық көлемі
және ортаны толтыруда культурада физиологиялық шок пайда болады және
өсу жылдамдығы толтырудан кейін уақытша төмендейді.
Қатты фазалы культивирлеу
Бұл қатты ортада жақсы аэрацияланатын
микроорганизмдерді өсіру. Ортаның негізі болып дән
культурасы,кебек, қызылша сығындысы және т.б болып табылады.
Бұл компоненттерді кей жағдайларда минералды тұздармен толықтырады,
ерітінділерді субстраттарды орналастыру үшін қолданылады. Қоректік
ортаның ылғалдылығы культивирленген микроорганизм түріне
тәуелді, ол 55-75% құрайды. Қоректік ортаны зарарсыздандырады,
микроорганизм культурасымен егеді, егілген материал біркелкі таралу үшін араластырады, сонымен температурасын , ылғалдылығын
бір қалыпта ұстау үшін өсіргіш комераларға
кюветталарға орналастырады.
Қатты
фазалы процесс аяқталғаннан кейін культураны тығыздалған түрде, кебу кезіндегі құрғақ
заттардың көлемі 50-60% құрайды. 30% дейінгі құрғақ
заттар суда еритін компаненттер, ферменттер, активті емес ақуыздар,
пептиттер, аминқышқылдар, олиго - және полисахаридтер,
нуклеин қышқылдар, минеральды элементтерді құрайды.
Қатты фазалы культивирлеуді
тек қана мецелий саңырауқұлақтарын өсіру үшін
қолданылады. Бір клеткалы микроорганизмдерді тек қана мына жағдайларда
өсіреді, егер олар жіп тәрізді түзілсе тенденциясы бар ,мицелалы формада, яғни
олар диморфизмге ие.
Көмірсулар жалғыз
көміртегі мен энергия көзі болғандықтан олар кеңінен
микроорганизмдер бактерия және
ашытқы микроорганизм орталарында қолданылады. Көмірсутегіне
бай бактериялар болып *- мына түрлері жатады Pseudomonas, Acinetobacter, Arthrobacter,
Mycobacterium, ал саңырауқұлақтың ішінде ашытқы түрлеріне Candida,
Rhodotorula және т.б. жатады.
Көмірсутекті тотықтырушы микроорганизмдер
Көмірсутекті қышқыл
микроорганизмдер табиғатта кең таралған. Олардың таралуы
табиғаттағы мұнай және мұнай өнімдері бар
жерлерге байланысты емес. Бірақ та табиғаттағы мұнай және
мұнай өнімдерінің субстраттары мұнаймен байытылған,
олардың микрооргаизмдер өсуі
үшін көмірсулар пайдаланылады.
Көмірсулар үшін
Н-алкин микроорганизмдерін қолданады, көміртегі атомдарының
саны С10 – С18.
Көмірсулардың
тотығуы үшін микроорганизмдерге қоректік ортаның
аэрациясы жақсы болады .
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар және құрал – жабдықтар
Петри табақшасы, 250 мл колбалар,
фильтрлеуші қағаз, қайшы, скальпель, спиртовка, пинцет, заттық
әйнектер, микробиологиялық ілмешек,шыны таяқша соңы
иілген,сағатың шынысы,пробирка зарарсызданған суы бар,
Гетчинсон сұйық ортасы бар колба, зерттелетін топырақ, малдың қиы, фуксин мен
генцианвиолеттің сулы ерітіндісі, микроскоп.
Жұмыстың орындалуы
Анаэробты жасушаны ыдыратушы бактерияларды бөліп
алу
Анаэробты жасушаны ыдыратушы бактериялар культурасының жиынтығын алу үшін
Имшенец қоректік ортасын қолданады.
Орта құрамы г/л
(дистильденген судың):
Na NH4 HPO4
– 1,0
KH2 PO4 –
0,.5
K2HPO4 –
0,5
MgSO4 – 0,4
NaCl – 0,1
MnSO4
FeSO4 1% ерітіндіден 1 тамшы.
Пептон – 5,0
CaCO3 – 2,0
Фильтрлеуші қағаз
– 15,0
рН ортасы – 7,0-7,4
Қоректік ортаны
биік қабат етіп үлкен пробиркаларға құяды және
әрбір пробиркаға фильтрлеуші қағаздардан 6-8см ұзындығы,
0,5см ені 2-3 сызық етіп кеседі.Пробиркаларды қоректік ортасымен
автоклавта 1 атм. 20 минут
зарарсыздайды.Пробиркаларды топрақпен немесе қимен ластайды. Пробирканың біраз бөлігін 30-350С
температурада бактерияның
мезофильді формасы бөліну үшін термостатқа қояды, ал қалған
бөлігін 60-6500С температураға термофильді жасушаны
ыдыратушы бактериялар жиналуға термостатқа қояды.

7 сурет. Анаэробты жасушаны ыдыратушы бактериялар
Clostridium ofelianskii. Имшенец ортасы. Карболды фуксин.
600С температурада 3-4
тәуліктен кейін пробиркада жасушаның бұзылу процесі қарқында
басталады, сұйықтық көпіршіп газдар бөлініп шығарылады.
Фильтрлі қағаздың кесінділері сарғайып сілекейленеді,
біртіндеп аморфты массаға айналып, түбіне тұнады. Ашыту 8-10
тәуліктен кейін аяқталады. 30-350С температурада жасуша
жәймен бұзылады және процесс 2-3 аптадан кейін аяқталады.
Жасушаның бұзылған
массасы микроскопиялық анализдеуге түседі. Микробиологиялық
ілмешектің көмегімен бұзылған жасушаны пробиркадан алынған
бір тамшы суы бар заттық әйнекке ауыстырады және жұғынды
дайындалады.
Жұғындыны
фуксинмен генцианвиолетпен бояп микроскоптың объективі МИ-90
микроскирлейді.
Микроскоптау аймағында
ұзын таяқша тәрізді, спора түзетін жасушаларды және
еркін жатқан споралар көрінеді .
Аэробты жасушаны
ыдыратушы бактерияларды бөліп алу
Аэробты жасушаны
ыдыратушы бактерияларды бөліп алу үшін Гетчинсон қоректік
ортасы қолданskады. Ортаның құрамы (дисстильденген судың
г/л):
K2HPO4 – 1,0 NaCl – 0,1
CaCl2 – 0,1 FeCl3
– 0,01
MgSO4 – 0,3 NaNO3 – 2,5
рН ортасы –
7,2-7,3
Қоректік ортаны автоклавта
1 атм қысымда 20минут бойы зарарсыздайды. Сонымен бірге фильтр қағаздардан
қабатталған фильтрлер дайындалып және термостатқа немесе автоклавта зарарсыздайды.
Қоректік ортаны конусты
колбаларға 1,5-
8-10 тәулік өкеннен кейін фильтрдесары-қызыл сары дақ пайда
болады жасушаны
ыдыратушы бактерия колоннасы .Фильтр қағаз слекейленіп ыдырайды
және фильтр жәймен түбіне
тұнады. Жасуша ыдыраған массадан колбаға микробиологиялықілмешекпен
бір тамшы сұйықтықтан мазок дайындайды. Мазокты
фуксинмен немесе генцианвиолетпен бояп және МИ-90 обьктісімен микромкоппен көреді.Препарата талшық жасушасының ортасында әртүрлі
жасушаны ыдыратушы бактериялар,саңырауқұлақ споралары,мицелия
саңырауқұлақтары байқалады.

8 сурет. Аэробты жасушаны ыдыратушы Гетчинсон
ортасы.Генцианвиолет.
Жасушаны
ыдыратушы бактерияларды топрақ түйіршігін
егу әдісімен бөліп алу
Гетчинсон агарланған ортасының пластинкасына топрақ түйіршігін егу әдісімен аэробты жасушаны ыдыратушы бактерияның санын анықтайды. Гетчинсон ортасына2% агар-агар қосып агарлайды және 20 минут 1
атм. зарарсыздайды. Фильтр қағаздан Петри табақшасының
көлеміндей етіп фильтрді кесіп
алып, оны да зарарсыздайды . Зарарсыздығын қадағалай
отырып қыздырылған Гетчинсон ортасын Петри табақшасына құйып
бетіне жасушалы сүзгіні қояды. Ұшы иілген шыны таяқшамен
сүзгі бетіне топырақ түйіршігін егеді, оларды арақашықтығы
10-14 күннен кейін топырақ
түйіршіктерінің айналасында сары, жасыл, қызыл-сары, және
қоңыр дақтар түрінде жасушаны ыдыратушы микроорганизм колониялары дамуы. Колония аудандарында сүзгі қағаздары ыдырайды , сәілекейленеді, түссізденіп кетеді. Өсу сипаты бойынша зең саңырауқұлақтар,
актиомицеттер және бактериялар колонияларын дифференцирлеуге болады.
Колониялар түзілген топырақ түйіршіктерінің
санын есептеу керек, топырақтағы жасушаны ыдыратушы бактерияларға қатысты санын анықтайды. Оны егілген
топырақ түйіршігінің жалпы санына пайызбен көрсетеді.
Заттық әйнеке
орналастырылған жасушаның ыдыраған аумағынан алынған
тамшы судан мазок дайындайды. Препараттарды микроскопирлеу жасушаның
ыдыраған микроорганизмдердың әр түрлі түрлерін бөлуге
мүмкіндік береді.
7 кесте. Тәжірбие нәтижесін жазатын кесте
(мысалға)
|
Тәжірбие варианты |
Қайталануы |
Егілген топырақ каомочкаларының жалпы саны |
Колония түзген топырақ комочкаларының саны |
Клетчатка бұзатын бактериялардың бөлінуі,
% |
|
Қара топырақ Топрақ Серо-бурая Топырақ |
І
ІІ І ІІ |
56 53 54 57 |
52 48 21 24 |
92,8 90,6 38,8 42,1 |
Аэробты жасушаны ыдыратушы бактерияларды топрақ түйіршігін егу әдісімен
анықтау үшін қолдануға
болады және кремни қышқыл
гелінің пластинкаларын қолдануға болады. Гелді пластинканың
сіңірілуі үшін Виноградскийдің қоректік ортасы ұсынылады.
Ортаның құрамы
(дисстилденген су г\л):
КNO3-2,5
NaCl - 0,5
KH2РО4 –1,0 FeSO4 –0,01
MgSO4
– 0,5 Мn2 (SO4)3 –0,01
Агарланған Гетчинсон ортасымен жұмыс кезіндегі сияқты егу
әдісі және материалды өңдеу.
1. Анаэробты жағдайда целлюлозаның ыдырауына қандай бактериялармен іске асырылады?
2. Аэробты жағдайда жасушаның ыдырауына қандай микроорганизм іске асырылады?
3. Целлюлозаның глюкозаға дейінгі ыдырау
процесі үшін қанша фермент қажет? Оларды ата.
4. Қандай микроорганизмдер активті көмірсутекті сіңіреді?
5. Көмірсутекті тотықтыратын
микроорганизмдер қай жерде кеңінен
таралған?
6. Көмірсутектердің қайсысы
микроорганизмге айтарлықтай тиімді.
7. Биоконверсия деген не?
8.
Не мақсата өсімдік шикізатынан микробиологиялық
биоконверсияны жүргізеді ?
9.
Биоконверсияның
негізгі шикі зат көзі болып не саналады?
10.Радиоациялы
өңдеу не үшін қолданылады?
11.Қатты
фазалы культивирлеу не үшін қолданылады?
18 ЖҰМЫС
Лизогения. Бактерия лизогендігінің
шығуы
Жұмыстың
мақсаты
Бактериофаг
активтілігін практика жүзінде анықтап, бактерия лизогенділігін шығару.
Теориялық негіздері
Микроағзалардың вирустарын фаг, бактерия вирустарын –
бактериофаг, саңырауқұлақтардыкен –микофаг,
актиномицеттердікен –актинофаг деп атайды.
Фагтар вирулентті және біркелкі ұболуы мүмкін.
Вирулентті фагтар микроб жасушасына еніп, репродукцияланады да оның
лизисін тудырады. Біркелкі фагтар
жасушаға еніп, бактерия хромосомасына қосылады да бірге
реплицирленеді. Біркелкі фагы бар бактериялар лизогенді, ал олардағы фаг-
профаг деп аталады. Бактериофаг әсерінен шыққан бактерия
лизисі бактериофаг деп аталады.
Фагтар жоғары арнайы дәрежесімен
сипатталады. Фагтың, бактерияның
тек қана бір түрін немесе тіпті типін лизистеуге мүмкіндігі
бар. Фагтың бұл қасиеті бактерияның идентификациясы үшін
фаготиптеу кезінде қолданылады.
Фагтың көмегімен зерттелетін
культураның фаготипін фаготиптеу немесе түрліге жататынды анықтауға болады.
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар және құрал – жабдықтар
ЕПА,
колибактериофаг, Петри табақшасы.
Жұмыстың орындалуы
20 мл балқытылған және
45-460С температураға дейін суытылған ЕПА-ға 1 мл колибактерифагтың суспензиясын қосады. Қоспаны зарарсыздандырғаннан кейін Петри табақшасына құяды. Агарланған орта суығаннан кейін
Петри табақшаның түбін төрт секторға бөлінеді. Табақшаның әр секторына ішек таяқшасының сорпа культурасын штрихпен егеді. Табақшаны ортамен
370 С температураға 18-24 сағатқа инкубирлейді.
Бактериофагты анықтау (Отто әдісі)
Петри табақшасына агарланған ЕПА ортасын 16-18 сағат
сорпа культурасымен қалың газонды
егіледі. Егуден 5-10 минут өткеннен кейін, ортаның кебіңкіреген бетіне
зерттеліп отырған фильтратты (фагты) тамыза
отырып жағады.
Табақшаны
секторларға бөледі де, әр секторға фильтратты тамызады.
Сұйықтық (фаг суспензиясы) ортаға сіңгеннен
кейін, табақшаны аударып 370
С температурада 18-24 сағат инкубирлейді.
Бактериофаг жасушаларын типо арнайы
культурамен лизирлейді. Табақшаның кейбір секторларында алынған
фагқа сезімтал болып келетін және солармен лизирленген бактерия
штамдарының колониялары өсуін тоқтатады.
Бактерия культурасының фильтрат
тамшысы енгізілген жерінде ешқандай өсудің болмауы, активті
бактериофагтың бар екенін дәлелдейді.
Бактериофаг колониясындағы майда
зарарсызданған дақтардың болуы – активті әлсіз
бактериофагтың бар екенін дәлелдейді.
1.
Колибактериофагына қатысты бактерияның төрт
культурасын (оқытушының ұсынысымен) фаготиптеуді жүргізу.
Тәжірибенің нәтижесі жазылады.
2.
Төрт фильтраттағы колибактериофагты
зерттеу.
1.
Қандай бактериялар лизогенді деп атаймыз?
2.
Бактериофаг дегеніміз не?
3.
Бактерияны идентификациялау үшін фагтың қандай
қасиеті қолданылады?
4.
Микробты жасушаның лизисін қандай фагтар
шақырады.
5.
Активті бактериофагтың бар екенін не дәлелдей
алады?
6.
Фагтың көмегімен нені анықтауға
болады?
19
ЖҰМЫС Темірді тотықтыратын бактерияны бөліп
алу
және меңгеру
Жұмыстың
мақсаты
Темірді тотықтыратын бактерия және оларды микроскопирлеу
Теориялық негіздері
Табиғатта темір бактериялары суда, шалшықта,
су қоймаларының түбінде, су басып жатқан және
темір рудасы көп жерлерде кездеседі. Оның көлдерде жалпы
темір көздері болатыны анықталған .
Темір бактериялары табиғатта кең таралған,
көбінесе су қоймаларда, батпақты жерлерде темір қосылыстарын
қышқылдату процестері жүргізіледі және батпақты
темір рудасының продуценті болады. Темір бактерияларын мақта тәріздес
үлпек арасында, су қоймаларында тұнба арасында, сары-қоңыр
түсте кездестіруге болады.
Темір бактериялары темірдің шала тотықтарын
тотықтырады және осы кезде бөлініп шығатын энергияны көмірқышқыл
газынан (CO2) көміртегін алуға жұмсайтын қабілеті
бар бактериялар.
Темір
аз ғана мөлшерде барлық тірі организмге қажет. Көптеген
микроорганизмдер темір тотығына тікелей немесе тотықтырушы ретінде қатысады.
Олардың ішінде гетеротрофты, хемотрофты организмдер бар. Оларға
комплексті органикалық темір қосылыстарын тотықтырушы
организмдер кіреді. Темір топырақта органикалық немесе органикалық
емес қосылыстар түрінде кездеседі. Ал өсімдіктер болса
темірдің бейорганикалық қосылыстарын еріген күйінде сіңіре
алады.
Темірдің
органикалық қосылыстарын микроорганизмдер ыдырата алады. Сонда
молекуланың органикалық бөлігін микроорганизмдер өз қажетіне
жаратса, темір жеке күйінде ортаға бөлініп шығады. Бұл
процесс көбінесе аэробты жағдайда, темірдің гидрит тотығы
түрінде бөлінеді.
Темір
бактериялары үнемі қарқынды тіршілік етуі үшін темірдің
шала тотығын көп мөлшерде тотықтырулары тиіс. Темір
бактериялары тіршілік еткен жерде темірдің гидрат тотығының
бір жерге жиналуы да, міне, осы темір бактерияларының әсерінен болады. Кейде осындай гидрат тотықтар көп
жиналып, су ағатын құбырларды бітеп қалуына ұшыратады.
Темір
бактерияларының ішінде шар тәрізді, таяқша тәрізді және
жіпше тәрізділері кездеседі. Жақсы нығыздалған топырақта
темірдің басым көпшілігі тотыққан күйде болады.
Ал ауасыз жерде микроорганизмдер көмегімен тотықсыздану процессі жүреді.
Leptothrix жіп тәрізді бактериялар
жасушалары тізбектеліп орналасқан.
Жіпше бактериялар суда тіршілік етеді. Олар
органикалық заттары бар ортада культивирлене алады және
гетеротрофтылар т.б. Жіпше тәрізді
бактериялардың кейбіреуі суда
еркін жүзеді, яғни қандай да бір субстратқа жабыспайды,
ал басқа біреулері судағы қандай да бір қатты затқа
бекінеді.
Сонымен қатар
темірбактерияларының ішінде темірдің шала тотығын тотықтыру
нәтижесінде энергияны алу қабілетіне ие және көмірқышқылынан
көміртегіні ала алатын хемотрофты бактериялар да белгілі. Оған
Thibacillus ferrooxidans жатады. Бұл бактерия темірдің тотығуын
мына реакция бойынша жүргізеді:
4Fe+4H+6SO4+O2 2Fe2(SO4)3+2H
2O
Fe(SO4)3+6H2O 2Fe(OH)3+6H+3SO4
Олар спора түзбейді,
ұзындығы 1-3 мкм шамасында. Олардың көпшілігі қозғала
алады.
Leptothrix туысының темір
бактерияларының сыртында қабықша пайда болумен гидроксид
темірдің (ІІІ) тұнуымен темір формасын тотықтырады.
Бактериялар қышқылдану
реакцияларының нәтижесінде бөлінген энергияны органикалық
заттардың синтез процесіне жұмсайды:
4FeCO3 + 6H2O + O2 4Fe (OH) 3 + 4CO2 + 168 кДж
Темір бактерияларының
морфологиялық пішіні жағынан әртүрлі (кокки тәрізді,
таяқша тәрізді және жіпше тәрізді бактериялар). Жіпше
пішінді Leptothrix және Crenothrix туысының бактериялары басқалар-ға
қарағанда жиі кездеседі.
Көп жағдайда темір
бактерияларын лабораториялық жағдайда алу сәтсіз аяқталады.

9
сурет. Темір бактериясы
1- Leptothrix ochracea: а-протоплазманың
септирленбеген жібі,ішінде еш нәрсе жоқ; б- жасуша ішінде жібше сияқты
бір нәрсе бар; в-ішіндегі жібшеден сырғыған, жіп; г-ішіндегі
ескі жібше; 2- Crenothrix polyspora,
макро-және микро кондидасы мен жіпше; 3- Gallionella.
әр түрлі формадағы жібше тәрізді сабақ.
Жұмысты орындау әдісі
Материалдар және
құрал – жабдықтар
Темір бактериялардың
культурасы, микроскоп, заттық әйнек, спиртовка, микробиологиялық
ілмешек, бояғыш заттар.
Жұмыстың орындалуы
1. Биік цилиндрге су құйып,
оған жаңадан тұнған
темір гидроксидін және аз мөлшерде су қоймасынан алынған
илді қосамыз. Алдын ала үлкен көлемде суда қайнатылған
сабанды қосамыз. Ыдысты (сосудты) бөлме температурасында қалдырамыз,
бірнеше күн өткен соң ыдыстың қабырғаларында
тот басқан дақтар пайда болғанын байқаймыз, олардың
уақыт өткен сайын көбейіп және Leptothrix ochracea
бактерияларынан тұратын тұтас киіз пайда болатынын көреміз.
Осыдан микроскопирлеу үшін жұғынды
дайындалады.
2.
Жұмыстың нәтижесінде
темір бактериялары суда және топырақта кездесетін анықталады.
1.Қандай табиғи ортада темір бактериялары таралған?
2. Темір бактерияларының морфологиясы ?
3.Органикалық синтез процесінде темір бактерияларының қандай
энергиясы қолданылады?
4. Жұмыстың
орындалуы .
Қолданылған әдебиеттер
1. Егорова Т.А. Основы биотехнологии- М.:Издательский центр
«Академия»,2003.-208с.
2. Муромцев Г.С.и др. Основы
сельскохозяйственной
биотехнологии.-М.:Агропром,
1990-435с.
3. Сельскохозяйственная
биотехнология /Под.ред. В.С.Шевелуха.-
М.:Агропром, 1998- 429с.
4. Андреев А.А., Брызгалов Л.Н.
Призводство кормовых
дрожжей. – М.: Лесная пром.,
1973.-296с.
5.Промышленная
микробиология – Под.ред. Егорова Н.С.-М.:
Высшая
школа,1998-380с.
Есимова Анар Мәденқызы
Приходько Наталья Александровна
МИКРООРГАНИЗМДЕР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ
Корректор Есiмов Еркебұлан Есенбекұлы
Басуға 2006-08-19ж. қол
қойылған. қағаз пiшiмi 60-84 1/16.
Офсеттiк басылым. Көлемi
17,3 б.т. Таралымы 100.
Тапсырыс №339
М.Әуезов атындағы Оңтүстік
Қазақстан Мемлекеттік университетiнiң
баспаханасы. Шымкент қаласы, Тәуке хан даңғылы, 5