«Микроорганизмдер биотехнологиясы»

пәнінен дәріс жинағы

 

 

 

Модуль 1. Негізгі технологиялық түсінік

 

Дәріс 1. Кіріспе. Биотехнология өндірісінің бір саласы және пәнаралық ғылыми  бағыт.  Биотехнологияның аумағы. Қоректік орта және шикзаттар

 

Лекцияны жүргізу формасы: проблемалық жағдаймен шолу.

Проблемалы жағдайлар

  1. «Биотехнология» термині қалай пайда болды, пәнаралық жағдайлары.
  2. Биотехнология аумағы басқа зерттелген аумақтан қалай ажыратылады?

Дәріс жоспары

  1. Биотехнологияның даму тарихы
  2. Биотехнологияның пәнаралық табиғаты
  3. Биотехнологияны қолдану аумағы, деңгейі, мәні және мақсаты
  4. Болашақтағы мақсаты және қолданылатын сфералары
  5. Биотехнология аумағы және болашақтағы мақсаты
  6. Культивирлеу түрлері, биотехнологияның әдісі
  7. Биотехнология өндірісінің процесіне арналған шикізат
  8. Қоректік ортаны дайындау принциптері

 

Биотехнологияның даму тарихы

 

      «Микроағзалар    биотехнологиясы» пәнінің   мақсаты болып     микроағзалардың      мүмкіндіктерімен       танысып        биомассаны бөліп    алу,     микроорганизмдерді     пайдаланып       биосинтез   және    биотрансформация      өнімдерін      алу,    олардың     технологиялық     процестерін    құру,     өндіріс    технологияларын    қолданып    биотехнология     салаларының     құрылысымен    танысу,    микроорганизмдерді    пайдаланып   ең маңызды     өнімдерді    биологиялық активтік заттарды бөліп   алу,   шикізат    ретінде    оңай    табылатын    өнімдерді қолданып    сапасы     жоғары  өнімдерді алу    үшін    осы   технологияларға,  процесстерге қажетті    құрал-жабдықтардың     құрылысын       оқып  тереңірек       меңгеру.      Жоғары эффективті     продуценттермен       биопрепараттарды    алу      үшін    гендік, жасушалық      және    ақуыздық     инженерия      әдісін   қолдану.      

     Биотехнология         терминін        алғаш       рет    1919     жылы    Венгрлік  К. Эрекки     тірі     организмдерден    өнім   алу   жұмыстарын     белгілеу    үшін    қолданған.   Биотехнология      деп – тірі      организмдерді    және    биологиялық     жүйелермен       процестерді      адамның     мақсатында     сай        өндірісте    қолдану     деп   түсіндірді.

     «Биотехнология»     термині    XX    ғасырдың      70-жылдары        кең   та-ралғанымен,     микроорганизмдерді    пайдалану      негізінде    нан   пісіру,    ірімшік    жасау,   сыра   ашытуда   ежелден    белгілі   болаған.

      Өндірісте       микроорганизмдерді        культивирлеудің       бірқатар     ар-тықшылығы    бар.    Микроорганизмдердің     көмегімен    өндірістік     масш-табта         антибиотик,      ақуыз,        витамин,       фермент       және        тағы басқа да затар  алынады.        Биотехнологиялық       синтезбен        химиядық жолмен       ала       алмаған     күрделі       және     қымбат     өнімдерді   алуға болады .

Микроорганимдерді     арзан,   оңай    табылатын         (өндіріс     қалдықтары)  ауыл         шаруашылық         қалдықтарында       өсіруге      болады.     Биотех-нологиялық       синтезден         алынған            өнімдер      азықтық         ақуыз, амин          қышқылы,            фермент  және т.б    өнімдер . Ауыл          шаруашылық,       тамақ,       сүт,        медицина,        жеңіл       және     химия     өндірісінде,      қара            және      түсті       металлургияда,        машина   жасауда және      көптеген        халық     шаруашылығының          басқа      да      салаларында        биотехнология           өнімдерін        тұтыну            жыл          сайын өсуде.      Жаңа       жүз         жылдықта       ғылыми     жаңалықтардың    жаңаруының        арқасында    биотехнология        қарқынды    дамуда.

      Микроорганизмдер     табиғатта   жүріп   жатқан   көптеген   өзгерістерге тікелей    байланысты.   Олардың     белсенді     әрекетінің     әсерінен       жан-уарлар    мен    өсімдіктердің     күрделі    органикалық    заттарға   бай      қал-дықтарға       айналады,     қайтадан    табиғаттағы    заттар   айналымына  енеді.   Топырақты   азотпен   байытуда,   ондағы    азот      сіңіруші      микроорга-низмдердің     атқаратын    қызметі     үлкен.   Себебі    атмосферадағы   азоттың топыраққа      оралуы,     тек   осы   микроорганизмдер    тіршілігіне       байла-нысты.   Ауыл   шаруашылығының    шешуші   салаларының    бірі – мал   ша-руашылығында    микроорганизмдер    жиі    қолданылады.    Малға     қажетті ақуызды ,     жемшөпті,         яғни      сүрлемді         дайындау    толық осы    микроорганизмдер        әрекетіне байланысты орындалады .  Көптеген  микроорганизмдер      ертеден       тамақ  өнеркәсібінде    қолданылады.   Мысалы:    ашытқының       көмегімен      спирт,       шараптың  бірнеше    түрлерін,   сыраны,    нан    ашытқысын      жасайды.  Сүт  қышқылы бактериялары     айран,      сүзбе,       қаймақ,       түрлі      ірімшіктер жасауда,        көкөніс          ашытуға       пайдаланылады.    Сондай-ақ     ашытқылар       қымыз,      шарап       дайындауда      да     кеңінен       қолданылады.

        Түрлі         фермент,   антибиотиктер,     амин        қышқылдарын,     вита-миндер          өндіруде    де    микроорганизмдер      үлкен      рол атқарады    . Соңғы    жылдары       микроорганизмдер         қазба        байлықтарды   іздес-тіруде     геология      саласында     да    қолданылуды.        Қазір кезде       олардың тау       жыныстарын,        қазба         байлықтарын           бүлдіре    алатын   қасиеті   анықталды.

        Қазір   ғалымдарымыз    бүкіл    микробтардың     10-15℅    анықтады. Ал қалғандарын    тауып,    олардың   пайдалы    жақтарын   адам    баласының  игілігіне    кеңінен    қолданылу  биотехнология     ғылымының    бүгінгі   алдына  қойған   мақсаты, ал зиянды     түрлерімен    тиімді       күресу. 

      Микроағзаларды           пайдаланатын    өндірістер        микробиологиялық өнімдермен     қатар,     микробиологиялық     емес   өнімдерді   де  шығарады. Микробиологиялық     өнімдер    шығаруда    өндірістің     мақсаттық        өнімі    микробтық    синтездің      нәтижесінде         алынады,     ал,       микробиологиялық       емес       өнімдер        шығаруда,       микробиологиялық процестер      жануарлардан           немесе           өсімдіктерден       алынған   өнімдерді        дайындауда       қолданылады.

     Өндірістік     маңызы    бар    микробтық    синтездің   өнімдерін    басты 3  категорияға    бөледі:

1)      микробтық жасушалар;

2)      үлкен молекулалы заттар ферменттер, вакциналардың құрамдық бөлшектері;

3)      кіші молекулалы заттар екі топқа бөлінеді;

а)  біріншілік  метоболиттер (өсуге қажет компоненттер);

в)  екіншілік метоболиттер (өсуге қажетті емес компоненттер).

1  Ауылшаруашылығынан  алынатын    шикізаттарды   қайта      өңдеумен айналысатын тамақ және ашыту өндірістері.

 2  Негізгі технологиялық сатысы    микроағзаларды    культивирлеу   болып табылатын    өндірістер.  Осыған     байланысты     олар      микробиологиялық өнеркәсіпке жатқызылады.    Биотехнологиялық     белгілері   бойынша    олар   екі топқа бөлінеді:

      а)  Органикалық           қышқылдар,      спирттер,        микробтық  биомасса өндіретін көп тонналы өндірістер,       олардың        ерекшеліктері, қоректік орталарды    қант, спирт, мұнай      көмірсутектер  сияқты   компоненттерінің концентрациясы   көптеген   микроағзалардың    өсуін    қиындататын   терең-детіп   (яғни    суспензиялық)  өсіруді   пайдалану, кей жағдайда аэрацияны қажет    етпейтін    анаэробтарды     пайдалану      және тағы сол сияқты.     

      б) Микробиологиялық    синтездің    аз     тонналы     өндірістері. Бұл    өндірістерде     бактериялық   препараттар   және            физиологиялық активтілігі жоғары,    құрылысы      күрделі    заттар       (витаминдер, ферменттер)    алынады,     тереңдетіп    өсіру,   сенімді зарарсыздандыру мен   герметизацияны      пайдаланады.  

 Соңғы    өнімді     бөліп    алу    және  тазартуда    бірқатар    күрделі      операцияларды      қамтиды.   Технологиялық     процесті    жақсы    жүргізудің   негізгі   шарты болып,     өнімділігі жоғары   өнеркәсіптік    штамм-продуценттін    таңдау  немесе алу   болып      табылады.

Екінші    маңызды   шарты,   бұл – биомассаның    немесе  қажет    өнімнің максимальды   жиналуын   қамтамасыз   ететін     қоректік  орталарды  таңдау .    Қоректік    орталардың   арзан,   оңай табылатын  шикізаттан    болғаны   дұрыс.

Соңғы      кездерде    жасушалар   культуралары    үшін    казейн,   ашытқы, ет және       гидролизаттан     жасалған     қоректік      орталардың түрлері    шығарыла   бастады.      Көп       мөлшердегі        активті     штамм- продуценттерін      ферментерлерде        ( ферментер,      культиватор) өсіреді.   Жануарлар       жасушаларының      культурасын         алуға    арналған ферментердің          көлемі        әзірше    3   куб   метрден       аспайды.

Кейде   ферментерлерде   суспензиялы    түптік  культивирлеуден басқа,   тығыз   қоректік   орталарда   беттік    культивирлеу (бактериялар,    саңырауқұлақтар)     немесе    сұйық  моноқабатта     (жануарлар    жасушаларын)    культивирлеу    қолданылады .

 

2 Биотехнолгияның пән аралық табиғаты

 

Ақылды Соломан айтқандай «Заттың түрін біз сөзбен түсіндіреміз». Биотехнолгия термині грек сөзінен «биос» және «техне» дегеннен алынған. Биос-өмір.Техне - бір нәрсені қолмен жасау, жіппен тоқу деген сияқты мағнаны түсіндіреді. Демек,биотехнология – бұл тірі организмді  және биологиялық процестерді қолданып, өндірістен әр түрлі өнімдерді алу үшін,  тірі заттың көмегімен жүретін өндіріс болып табылады.

Биотехнология – бұл  микроорганизмнің қабілетін, жасуша мен ұлпаның культурасын және оның бөлшектерін өндірісте қолдану мақсатының   жетістігі мен   биохимия, микробиология және инженерлік ғылымды  қолдануды интегрирлеу. Микробиология аумағы- микробтар(саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар,қарапайымдар) немесе басқа организмнің жасушасы(өсімдік, жануар), арнайы қолданылатын биологиялық активтік заттар (иммобилизденген  ферменттер, катализдеуші  синтез немесе ыдырау) болып табылады.

Биотехнологияның типтік әдісі - маңызды жағдайларда өсімдіктің    жасушасын, жануардың ұлпасын  өсіру, биоаумақты үздіксіз, периодты режимде  ірі масшабта түптік культивирлеу.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Сурет 1 – Пәнаралық биотехнология табиғаты

 

 

 

 

 

 

3 Биотехнологияны қолданатын аумағы және деңгейі мәні мен мақсаты.

 

Биотехнологияның мәні мен мақсаты

-күрделі молекулалардың бағыталған өндірісі үшін клетканы немесе оның қарастырылған бөлшектерін алу;

-организмді культивирлеуде басқа реакцияның ауысуында дайын өнім жиналуын клетканың алмасуын активтендіру және қолдау;

-клеткалық және ген инженерия әдісіпен өзгерген  тұқым қуалаушылық организмнің табиғи түрін культивирлеуде , соңғы өнімнің максиальды шығымына жетісту  мақсатында  биотехнологиялық процесті аппаратуралық өңдеуді оптимизациялау және жаңарту;

Биотехнологияның деңгейі немесе сатысы

Көптеген биотехнологиялық өндірістерде қазіргі уақытқа шейін сәйкес келетін микроорганизмнің жасушасын қолдану негізделген, көптеген осындай өндірістер жұмыс істеуде. Бұл биотехнологиялық процестің жасушалық деңгейі деп аталады. Мұндай жолмен бастапқы жасушаның гибридтік  потомствамен  потенциалды активтілігін жоғарылату іске асыруға болады. Ген инженериясы үлкен мүмкіндіктерді ашуда. Бұл молкулярлық деңгейі 1972 (АҚШ) Берг бірінші ДНК рекомбинатын құрды.

Биотехнологияның қолданылатын аумағы

-          энергия көзі (күн сәулесі – биомасса энергиясы)

-          тамақ, шырындар (шарап, спирт, сүт қышқылды өнімдер, консервілеу және т.б.)

-          химиялық жолмен өңдеу  және өнімді тазарту;

-          химиялық тұрмыстық өнімдер (желім, бояу, талшық, пигмент және т.б.);

-          химиялық өндірістер үшін көміртегін құрайтын шикізат;

-          биосинтез процесі және деградация;

-          қоршаған ортаның жағдайын бақылау;

-          денсаулық сақтау (интерфарон өндірісі, моноклоналды, антител, датчиктер және т.б.);

-          аналитикалық химия үшін аспаптар.

-          Минеральды шикізатты өңдеу және алу және т.б.

 

4 Қолданылатын сфералар және болашақ мақсаты

 

Биотехнологияны қоланылатын аумақтар өте әртүрлі, ол көптеген ғылымды қамтиды және сондықтан қазіргі уақытта биотехнологияның келесі түрлерін ажырату қабылданған.

Тамақ биотехнологиясы

Микроорганизмнің қабілетін қолданып сыра, шарап, сүт қышқылды өнімді ашытқыны алуда ескі дәстүрлі әдіс қолданылған. Ғылымның дамуына байланысты екі бағытта жаңарды:

-          биореакторда өсімдіктің және жануардың клеткасы, микроорганизмнің өндірісінің шығымы ауыл шаруашылығына қарағанда жоғары.

-          ген инженериялық әдісті қолданудың арқасында биотехнологиялық процестің өнімділігі жоғарылауда;

1 кесте- биоконверсия  шикізатының эффективтілігі

 

Организм

 

Бастапқы өнім

 

Өнімділігі, г

сиыр

1 кг. азықтық

68г.сиыр еті

шошқа

1 кг. азықтық

200г.шошқа

тауық

1кг. азықтық

240 г.тауық еті

Fusarium graminearum

 

1кг.көмірсу+неорганикалық

Азот + О2

1080жасушалық массалар

 

Медициналық биотехнология

Ген      инженериясының жетістігінің арқасында медициналық биотехнология

дами бастады, мысалы генді клондау жолымен гармонның өсуі, интерферон, инсулин алуда терапияда кеңінен қолданылады және әртүрлі ферменттер диагностикасы.  Болашақта биоэлектрохимияның жетістігін  қолданатын болады, мысалы, глюкоза құрамын анықтаушы,қанның жеке компоненттерін анықтаушы арнайы датчиктерді құрады.

Ауыл шаруашылық биотехнологиясы

Бұл жағдайда ауыл шаруашылық биотехнологиясын  қолдану әр түрлі:

- биотехнологиялық өнімді алу үшін шикізат ретінде ауыл шаруашылық  

   қалдығын және өнімін қолдану.спирт,шарап,сыра, энергия.

Бұл бағыттың дамуы үшін  әртүрлі субстратың ыдырау кинетикасын және    

процестегі микроорганизмнің ролін мұқият оқып зерттеу  керек;

-  ветеринарияда вакцина мен қаның сары суын алу үшін  биотехнологияны

   қолдану;

-  малға азық алу: АВК, ашытқы массасы;

-  ауыл шаруашылық культурасын өнімділігі мен сапасын жақсартудың жаңа  

   әдісі;

- дәстүрлі тыңайтқыштың орнына азоты биологиялық фиксациялау әдісін

   қолдану;

-пестицидтің орнына биологиялық бақылау әдісін  қолдану.

Болашақ ауыл шаруашылық биотехнологиясы- бұл ген инженерияны қолдану барысында өсімдіктің қасиетін жақсарту.

Өндірістік биотехнология

Энергетика:  күн        биомасса      энергия.Болашақта биоотын элементі құрылатын болады,мысалы,ашу кезінде пайда болатын сутегі , сутегі-отегі элементінде қолданилады. Биомассада күн сәулесі  жарығының конверсиясының эффективтілігін  жоғарылату қажет (1-2%).Сонымен қатар фотосинтездеуші микроорганизмен (көк-жасыл балдырлар) Н2О ыдырату арқылы  Н2 алуға болады. Мұнай алу өндірісінде  БАЗ немесе полимерлер тәрізді, микроорганизмді қолданудың болашағы зор. Химиялық қосылыстар;

-Биохимиялық әдіс оларды алуда артықшылық бар:арнайылығы, бақылаудың оңай болуы, температураның төмен болуы, экологиялық  таза болуы, қарапайымдылығы.Спирт,метан,қышқылдар,ацетон,аминқышқылдары,ферменттер,антибиотиктер және т.б.алуға болады. Бірақ  әзірше синтездің дәстүрлі әдісі асып түседі. Болашақта пласмасс, эмульгаторлар өндірісі жоспарлануда.

Материалдар.

·             өндірістік шикізат алуды  дамытуда биотехнология әрекет жасайды, 

           мысалы мұнайды;

·             көптеген материалдар өндірісі үшін микроорганизмдерді қолданады,

           мысалы пласмасс;

·              микроорганизммен бұзылудан әр түрлі заттарды қорғау әдісі жасалуда;

·             Руданы микробиологиялық сілтілеу.

 Экологиялық биотехнология

-  Ертеден белгілі және қалдықты өңдеуде және ағын суды тазарту

   микробиологиялық әдіс кеңінен  қолданылуда.Ертеден белгілі  немесе 

   катаболиттік әдіспен  жасанды құрылған микроорганизмді қолдану –

   болашағы.

-                                 Қоршаған ортаны бақылау және мониторинг  үшін датчиктер.

2  Кесте -Биотехнологияның экономикалық және комерциялық аспектісі.  

  Жаңа биотехнологияның  әртүрлі өнімінің 2005 жылғы дүние жүзілік бәсеке талаастағы сұранысына баға

 

«Жаңа» биотехнология өнімдері

Сұраныс бағасы

Химиялық заттар

10

Энергия

14

Азықтық өнімі

14

Медицина

10

Әртүрлі (кеңді сілтілеу, пластмассаны, қоршаған ортаны бақылау және т.б.)

20

Қорытынды

69

 

Ол  ашытқы өндіріске қарағанда 6 есеге үлкен.

Микробиологияның  химиялық технологиямен байланысы  биотехнологияның өндіріске енгізуі  ауыр  индустриядан жоғарғы технологияларға ауысқанынан нәтижелерді берді. Биотехнологияның практикаға кіруі жүйедегі жағдайды өзггертеді: адам-өндіріс-табиғат, еңбек өнімділігін жоғарлатады. Биотехнология процестерінің кең көлемде қолданылуы, өндірістік және ауыл шаруашылық өндірісінің бір біріне ұштасуына мүмкіндік береді азық-түліктер, және т.б. ауыл шаруашылық өнімдер индрустриялық жағдайда өндіріледі. Қазіргі кезде биотехнологияның  жетістіктері келесі салаларда қолдануда:

-                      өндірісте (химиялық, мұнай, фармокология, азықтық);

-                      экологияда;

-                      энергетикада;

-                      ауыл шаруашылығында

-                      медицинада

Билтехнология – сала аралық пән және оның дамуы басқа пәндермен, салалармен  жаңалық ашпай дамуы мүмкін емес. Молекулалық биология және генетиканың қазіргі дамуы, химияға және физикаға сүйенуі, тірі ағзалардың потенциалын адам  баласының  тұрмыстық тіршілігіне пайдалануға мүмкіндік береді ( демек олар жасушалық және молекулалық сатыда тіршілік жағдайын жасайды).Жасушалы және гендік инженерия жаңа продуцент-штамдарын алуға мүмкіндік береді.

    

5 Биотехнологияның негізгі аумағы

 

    Ашытқылар. Ашытқылар жасушасының сыртқы қабығы, цитоплазмасы, жекелеген айқын көрінетін ядросы бар. Кейбір ашытқының қабығы шырыштанғыш келеді, қоректік орта түбіне мақта сияқтанып шөгіп қалады. Бұларды сыра қайнатуға кеңінен қолданады. Цитоплазмада 1-2 вакуоля кездеседі. Ол цитоплазмадан жұқа қабықпен ажыратылады. Цитоплазмада ұзынша немесе жіпше дене – митохондрий орналасады. Клеткада гликоген, валютин заттары  бар. Белок  - альбумин, глобулин, фосфопротеин, нуклеопротеин түрінде, ал  май тамшы түріне кездеседі. Кейбір ашытқы жасушаларында май мөлшері оның массасының 30-50 процентіндей мөлшерін алады. Бұл ашытқылар өндірісте қолданылады. Ашытқыда көп мөлшерде фосфор және калий қосылыстары кездеседі. Фосфоттар, яғни фосфор қышқылы тұздары ашу процесінде үлкен роль атқарады.

Ашытқылар негізінен бүршіктену жолымен көбейеді. Ал спора түзу және жай бөліну арқылы көбею оларда өте сирек кездеседі. Кейбір ашытқыларда жыныстық жолмен көбею де байқалады.

Бүршіктенген кезде өскен жасушалардың беткі жағында бүршік, яғни төмпешік пайда болады да, ол біртіндеп ұлғаяды. Аналық бүршікке осы жасушадан ядро мен цитоплазманың бір бөлігі ауысады. Одан соң бүршік бөліктеніп, жекеше тіршілік етеді. Мұндай бүршіктердің кейбіреулері аналық жасушалардан ажырамай, бірге тіршілік етіп, ашытқылардың үлкен бір колониясын құрады.

Ашытқыда әдетте спора жыныссыз жолмен көбейгенде және ортада қоректік заттар тапшы болғанда түзіледі. Егер ашытқы үнемі ауыстырылып отыратын қоректік заттарға бай ортада өсірілсе, олар бүршіктеніп көбейіп, спора түзбейді. Мұның бір тамшысын қоректік заттарға кедей ортаға көшірсе болғаны, спора түзілу процесі жүре бастайды. Бір ашытқы жасушасы 2-4, ал кейде 8-12 спора түзе алады. Споралары дөңгелекше және сопақша болады. Ашытқы споралары қолайсыз жағадайларға төзімді келеді. Бірақ бацилла спораларына қарағанда төзімсіздеу. Ашытқыдағы спора түзілу процесі – көбею процесі болып саналады. Қолайлы ортада, яғни глюкоза, фруктоза, манноза қанттары бар жерде споралар да тез өсіп, вегетативтік жасушаға айналады.

Ашытқыда жыныстық жолмен көбею, яғни копуляция құбылысы да байқалады. Екі жасуша жанасқан кезде аралық қабықша ериді де, түзілген тесіктен цитоплазма мен ядро араласады. Бұдан соң ядро бөліне бастайды. Жаңа ядролар сыртында цитоплазма және қабықша пайда болады. Егер шамасы екі жасуша қосылса, онда копуляция процесін – изогамия деп, егер шамасы әр түрлі болса – гетерогамия деп атайды.

Кейбір ашытқылар бактериялар сияқты жай бөліну жолымен көбейеді. Бұлай көбею шизосахаромицес тұқымдастарындағы ашытқыларға тән. Ашытқыларды классификациялау олардың вегетативтік көбеюіне, спора түзілуіне және басқа бірқатар физиологиялық белгілеріне негізделген.

Олардың ертеден келе жатқан классификациясында нағыз және жалған ашытқы деп бөледі. Нағыз ашытқылар бүршіктелу жолымен көбейеді және олар спора түзеді. Ал жалған ашытқылар көбейгенде тек қана бүршіктенеді. Спора түзе алмайды. Кейбір зерттеушілер жалған ашытқыларды жетілмеген саңырауқұлақтарға жатқызады. Нағыз ашытқы қалталы саңырауқұлақтарға жатады, жалпы оларды бір тұқымдастарға, яғни сахаромицеттерге жатқызады. Ал жалған ашытқы сахаромицет еместерге жатады.

  1. Saeharomyces тұқымдасы бүршіктену жолымен көбейеді. Кейбіреулері даму кездерінде аскоспоралар түзеді.
  2. Shizocachharomyces тұқымдасы, бұған жататын ашытқылардың жасушалары таяқша тәрізді, бөліну жолымен көбейеді. Қолайсыз жағдайда төрт, ал кейде сегіз спора түзеді. Кейбір өкілдері өздігінен ашыған жеміс-жидек шырындарында кездеседі. Сприт ашы процесін де қоздыра алады. Олардың кейбіреулері сыра жасауда қолданылады.

Сахаромицетация тұқымдасының жасуша пішіні лимон сияқты. Жасушалары көбейгенде бүршіктенеді. Қолайсыз жағадйда спора түзеді. Бұған сахаромицес церевидзе жатады. Ол спирт, сыра, шарап және нан өндірісінде кеңінен қолданылады. Олар орташа темпертурасы 18-30 градус жылыда дақсы өніп - өседі.

Аскомицеттер класынан спора түзу қабілетінен айырылған топтары да кездеседі. Бұлардың ішінде торула және кандида топтары тамақ өнеркәсібінде зор зиянын тигізеді.

Ал торулопсис туысына жататын ашытқылардың ішінде кейде тағамдық және мал азығындық мақсатта қолданатын топтары бар.

Мәселен, торулопсис утилис мал азығына қолданылса, торулопсис айран мен қымыз дайындауда кеңінен пайдаланылады.

Ал кандида туысына жататын дөңгелек, сопақша пішінді ашытқылар спирт ашыту процесіне қатыспайды. Көбінесе олар тұздалған, ашытылған көкөніс бетінде көптеп өсіп-өнеді. Заводтардың түрлі ыдыстарында жаппай өскенде, ол орасан зор зиян келтіреді.

Микромеда туысына жататын ашытқылар жасушасы ұзынша, спирт түзе алмайды. Бірақ ортадағы бір спиртті, органикалық қышқылдарды су мен көмір қышқыл газына дейін тотықтыра алады.

Құрамында спирті бар ішімдіктердің бетіне қонса, микромеда қатпарланған жарғақша түзеді, оның исі мен дәмін бұза бастайды. Сонымен қатар, микромеда сүт тағамдарын, тұздалған көкөністі бүлдіреді, сірке қышқылы өндірісіне және нан өндірісіне зор зиянын тигізеді. Ашытқы саңырауқұлақтарына родоторула жатады. Ол ортада қызғылт пигмент түзеді және кейбір тағамдық заттарды бүлдіреді.

Бактериялар

Сыртқы пішініне қарай бактериялар негізінен үш топқа бөлінеді: шар тәрізділер – коккалар, таяқша тәрізділер – бактериялар, бацилалар және спирал тәрізділер – бибриондар, спириллалар.

Шар тәрізді бактериялардың жеке–жеке турлері коккалар делінсе, екі – екіден қосақталған түрлері – диплококкалар, өз ара тіркескен, моншақ тәрізделгендері – стрептококкалар, төрт–төрттен тіркескендері –тетракоккалар делінеді де, сегіз–сегізден текшеленгендері – сарциналар делінеді. Ал олардың стафилакоккалар деп аталатын бір тобындағы шар тәрізді бактериялардың орналасуы жүзімнің шоқ жемісіне ұқсайды.

Таяқша тәрізді бактериялар ұзындығына, диаметріне, клеткалар ұшының пішініне, споралардың түзілуіне қарай бірнеше топтарға бөлінеді. Спора түзуші топтарын – бациллалар, ал түзбейтіндерін – бактериялар деп атайды. Таяқша тәрізді бактерияларды клеткаларының орналасу тәртібіне қарай бірнеше топтарға бөледі: диплобацилалар немесе дипло–бактериялар – екі–екіден қосақтала орналасқан таяқша тәрізді бактериялар. Стрептобактериялар – моншақ тәрізді тізіле орналасқан таяқша тәрізді бактериялар. Кейде пішіні шар тәрізді бактерияларға тым ұқсас, таяқша тәрізді бактерияларды да кездестіруге болады. Оларды коккобактериялар деп атайды. Спора түзетін клеткалары тізбектеле орналасқандарын стрептобацилдар деп атайды.

 

                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2сурет- Бактерияның формасы

 

1.Стафилакокктар               7, 8, 9. Таяқша тәрізді бактериялар

2, 3. Диплококктар                       10. Вибриондар

4. Стрептококктар                         11. Спириллалар

6. Сарциналар                                12. Спирохеталар

 

Бактериялардың спирал тәрізділері екі тармаққа бөлінеді, олардың бірі бибриондар – үтір тәріздес, екіншісі – спириллалар – бұйралана орналасқан таяқша бактериялар. Соңғы топқа ауру қоздырғыш спирохета бактериялары жатады. Олар бактерия мен қарапайымдар аралығынан орын тебеді.

Айтылып өткен бір клеткалы бактериялармен катар табиғатта көп клеткалы бір ұшымен белгілі бір жерге бекіген немесе бос күйінде суда жүзіп жүретін жіп тәрізді бактерияларды да кездестіруге болады. Бұларға күкірт және темір бактериялары жатады. Жанама бұтақшалары бар таяқша немесе жіп тәрізді бактерияларды микробактериялар тобына жатқызуға болады.

Бұларға өкіл ретінде өкпе ауруын қоздырғыш туберкулез таяқшаларын атап өтуге болады. Сонымен қатар табиғатта клеткаларының құрылысы және пішіні күрделі, сыртын шырыш басқан миксобактериялар класы да бар.

Бактериялардың мөлшері. Көптеген шар тәрізді бактериялар клеткаларының диаметрі 1–2 микронға тең (микрон – миллиметрдің мыңнан бір бөлігі). Жұмыр клеткалы бактериялардың ұзындығы 1–4 микронға, ені 0,5–1 микронға дейін барады. Сондықтан да судың бір тамшысында бірнеше жүздеген миллион микробтар кездеседі. Кейбір бактериялар мөлшері едәуір болады дедік. Мәселен, күкірт бактериясы клеткасының көлденең кесіндісінің диаметрі 50 микронға тең. Кейбір бактериялардың мөлшерін мына төмендегі таблицадан байқауға болады .

 

3 Кесте - Бактериялар клеткаларының шамасы(микрон есебімен)

   Бактериялардың аттары

   ұзындығы

   ені

   Пішен таяқшасы

   Картоп таяқшасы

   Сүт қышқылы стрептококкы       

   Ацидофиль таяқшасы

   Туберкулез таяқшасы

   3,0

   5,0

   0,8–1,2

   1,6 – 6,0

   1,5 – 3,5

   1,2

   1,5

   0,5 – 0,8

   0,6 – 0,9

   0,3 – 0,5

 

Табиғатта микроорганизмдердің өте ұсақ тобы – ультра – микробтар да кездеседі. Микроорганизмдердің бұл тобының ішінен бактериофагтар, сүзілуші вирустардың адам емірінде зор маңызы бар. Вирустардың шамасы миллиметрдің миллиондаған бөлігіне тең, яғни оларды миллимикрондармен (миллимикрон микронның мыңнан бір бөлігіне тең) немесе микромикрондармен (микромикрон микронның жүз мыңнан бір бөлігіне тең) өлшейді.

Бактериялардың сіңіру беті зор. Сондықтан да олар өздеріне қажетті қоректік заттарды тез арада ендіріп ала алады. Органикалық қалдықтарды тез ыдыратудың арқасында, бактериялар олардан өздеріне қажетті энергияны аз уақыт ішінде босатып алады.

Бактерия клеткаларының құрылысы. Кұрылысы жағынан алғанда бактерия клеткалары өте қарапайым. Ол сыртқы қабықтан, әр түрлі заттары бар цитоплазмадан, вакуолядан және ядродан тұрады. Клетканың қабығы шырышты заттан тұрады. Қабық клетканың негізгі бөлігіне жатпайды, белгілі орта жағдайына байланысты ғана пайда болады. Мәселен, клетканың шырыш қабығы кейде оған өте төменгі температура әсер еткенде пайда болады да клетканы құрғаудан және басқа да зиянды заттардың әсерінен қорғайды. Қанты мол ортада шырыш қабығы қалыңдап клетканың сыртына капсула түзеді. Кейде бұл шырыш қабықтың соншалықты мол болатынынан сол бактериялар тіршілік етіп тұрған ортаға да бөлінеді. Мұны зооглея деп атайды. Сүттен түрлі тағамдар даярлайтын заводтарда зооглеялар байқалатын болса, онда тағам бұзылып, шырыштанып, созылмалы күйге кешеді. Дәл осындай капсула кейбір азот бактерияларында да бар.

Жалпы бактерия клеткалары қабығының құрамы жоғары сатыдағы өсімдіктер клеткаларының қабығымен салыстырғанда айырмашылығы бар. Өсімдік клеткасының қабығы негізінен целлюлозадан тұрса, бактериялардың қабығы азотсыз қант тектес – полисахаридтерден және май тектес – л ипоидтардан тұрады. Кейде қабықта хитин деп аталатын азотты зат та кездеседі.

Цитоплазма. Химиялық құрамы өте күрделі қоймалжың келген мөлдір зат. Оның құрамында белок, май, су, түрлі минерал заттар және ферменттер болады. Жас бактерия клеткаларында цитоплазма бүкіл клетканы алып жатады. Ал ересектерінде клетка шырынына толы қуыстар – вакуолялар болады.

Бактериялар цитоплазмасында әр түрлі басқа да заттар бар. Оларға гранулеза, гликоген, волютин, күкірт тағы басқалары жатады. Бұлардың ішінде гранулеза мен гликоген азотсыз заттар, олар ыдыраған кезде түрлі қанттарға айналады. Ал волютин болса, ол азотты зат. Егер бактерия жасаған ортада органикалық азот көзі (аспарагин, пептон) және фосфор қышқылы тұздары мол болса, бактерия клеткасында волютин біраз мөлшерде жиналады. Бактериялар клеткасында май да едәуір мөлшерде кездеседі, ол клеткадағы бүкіл құрғақ заттың 35–50 процентіне тең. Сол сияқты бактерия клеткасында күкіртті де кездестіруге болады. Тамшы түрінде кездесетін күкірт – клетканың қор заттарының бірі. Бактерия цитоплазмасында жоғары сатыдағы есімдіктер клеткаларында кездесетін амин қышқылдарының барлығы дерлік бар және рибонуклеин (РНК), дезоксирибонуклеин (ДНК) қышқылдары да болады.

Цитоплазма – тірі материя. Оның құрамы өне бойы өзгеріп, жаңарып отырады. Онда тірі организмге тән ассимиляция және диссимиляция құбылыстары жүріп жатады. Цитоплазма сыртқы орта әсеріне ете сезімтал. 60° және одан да жоғары температурада цитоплазма ұйиды. Қышқылдар мен сілтілер және түрлі улы заттар оған өте зиянды әсер етеді.

Ядро – Бактерия клеткаларында ядроның болуы жөнінде толып жатқан пікірлер бар. Бактериялардың кейбір түрлерінде ядро заттары (хроматин) дитоплазмада, ұзақ, дәндер күйінде шашырап жатады (диффузиялық ядро). Басқа бір бактерия клеткаларында хроматин дәндері белгілі бір жерге шоғырланып, кәдімгі ядро түзеді (жекеленген ядро). Кейбір ірі бактерияларда (миксобактерияларда) осындай жекеленген ядроларды кездестіруге болады.

Ядроның химиялық құрамы өте күрделі. Оның басты бөлігі дезоксинуклеопротеидтер. Бактериялардың құрғақ затына шаққанда олардың мөлшері 20–40%. Нуклеопротеидтер екі бөліктен тұрады. Олардың бірі – ерекше белок болса, екіншісі – тимонуклеин қышқылы. Соңғы жылдардағы зерттеулерге қарағанда, ядро бір немесе бірнеше шар тәрізді, сопақша заттар – дезоксирибонуклеин қышқылынан (ДНК) тұрады. Әдетте ол клетканың ортасынан орын алады. Кейде бұл зат бактериялар клеткасында дән түрінде орналасса, басқа бір жағдайда клетканың белгілі бір бөлімінде шоғырланады.

Нуклеин қышқылдарының химиялық құрылысы да біршама жақсы зерттелді. Суда ыдырағанда ол фосфор қышқылына, пентозаға және құрамында азоты бар органикалық қалдықка ажырайды. Кейін нуклеотидтерден тимонуклеин қышқылы түзіледі.

Бактерия ядросындағы тимонуклеин қышқылының құрамында төрт нуклеотид бар (аденин, гуанин, цитозин және тимин). Бұлар өз ара фосфор қышқылының молекулалары арқылы байланысқан.

 

 

 

 

6  Микроорганизмдерді культивирлеу әдістері

 

Биотехнологиялық синтез технологиясы микроорганизмдер – продуцентінің қасиетіне қарай құрастырылады . Микроорганизмнің осы түрі үшін жағдайының жақсы болуы, тек өмір сүруіне қолайлы жағдай жасап, максимум  мол өнім алуға мүмкіндік береді және синтездей алады .

Микроорганизм – продуцентін өсіру үшін, культивирлеудің беттік және түптік әдісі қолданылады .

Микроорганизмдерді беттік әдіспен өсіру технологиясы қарапайым болып келеді. Микроорганизмдер қатты немесе сұйық қоректік  ортада  культивирленеді. Қатты қоректік орта ретінде агарланған орталар немесе сусымалы субстраттар (бидай, арпа, бидай кебегі және т.б.) қолданылады. Агарланған қоректік орталарды зарарсыздандырып пробиркаға, Петри табақшасына құйылады.

Культура  продуцентін қоректік ортаға еккеннен кейін пробирка мен Петри табақшасымен термостатқа қойылады, онда микроорганизмдердің белгілі бір температурада өсуі мен дамуы жүреді. Сусымалы   субстратты біркелкі етіп арнайы кюветаларға орналастырады, егіс материалын салғаннан кейін өсіру камерасына қойылады. Микроорганизмдерді қолайлы жағдайда өсіру бірнеше күнге созылады. Микроорганизмдерді өсіру процесі аяқталған соң дайын өнім бөліп алынады. Беттік әдіспен микроорганизмдерді өсіру процесі белгілі бір уақытта аяқталады, сондықтан ол периодты болып саналады.

Арнайы аппарат–ферментерде сұйықтықтың барлық көлемінде қоректік ортада микроорганизмдерді түптік әдіспен өсіру жүргізіледі. Микроорганизмдерді түптік әдіспен өсіру периодты және үздіксіз болуы мүмкін. Периодты әдіспен түптік культивирлеу процесінде ферментерге бірден барлық қоректік орта және егіс материалының барлық көлемі салынады.  Белгілі бір уақыт ішінде микроорганизмдерді өсіру қолайлы жағдайда жүргізіледі, кейде процесті тоқтатып ферментерден керегінше құйып алынып, дайын өнім бөліп алынады. Микроорганизмді өсіру үшін қолайлы жағдай жасалып, түптік культивирлеудің үздіксіз әдісі кезінде қоректік орта үздіксіз ферментерге келіп түсіріледі қосылады, ол ферментерден сондай-ақ культуралды сұйықтықтан  микроорганизмдермен бірге үздіксіз ағылып  шығарылып отырады.

Микроорганизмдердің периодты және үздіксіз процесі кезінде өсу жағдайы әртүрлі екендігі белгілі. Периодты процесс кезінде қоректік заттардың концентрациясы уақыт өткен мерзімде қоректік ортада азаяды, ал азықтық метаболизм құрамы көбейеді, ол микроорганизмдердің өмір сүруіне кері әсерін тигізеді. Үздіксіз процесс кезінде микроорганизмдердің өсуіне қолайлы жағдай жасалады, бұл екі көрсеткіш үнемі бірдей деңгейде болады .

Микроорганизмдерді периодты түрде культивирлеу

Егіс материалын алу барысында көбінесе культивирлеудің периодты әдісі қолданылады. Микроорганизмді культивирлеу кезінде компоненттер қоректік ортаға келіп түспей және одан шықпай тұрған кезде микроорганизмдер өсіріледі және көбейеді. Белгілі даму циклы өткен соң,  фазаның ауысқаны көрсетіледі, осы жағдайда микроорганизм өседі және көбейеді.

 Периодты культивирлеу микробты биосинтез процесімен танысқанда алдымен периодты культураның өсу динамикасын зерттеумен басталады. Периодты культураның дамуы үшін (көп клеткалы организмнің даму циклінің аналогы жоқ) ортаға егуден бастайды. Егу мынадай мөлшерде іске асырылады,  минимальды ұстаумен немесе лаг фазасыз микроорганизмнің адымен өсуімен қамтамасыз етіледі. Биосинтез барысында лаг фазаға түсінікті аз береді немесе өсу үшін қолайсыз жағадайымен куәланады. Көптеген микробиологиялық процес  үшін ортаның көлемінің 2%-дей мөлшерінен « жаңа жасарған» егіс материалы қатысады.

Тізбектеле ауысу фазалары графикалық түрде көрсетілуі мүмкін. Сосудта жасушаның саны егіс материалын еккен кезден бастап анықталса, әрбір уақыт мерзімі белгіленіп, абсцисса осіне жіберіледі,  жасушаның белгілі санына сәйкестеліп ординат осіне жіберіледі (5-сурет). Бұл қисықты микроорганизмдердің өсу қисығы деп атайды және бірнеше фазаларға немесе периодтарға бөледі.

І фаза лаг-фаза немесе бейімделу фазасы деп аталады.Мұнда жаңадан жасалған қоректік ортаға жіберілген микроорганизмдер көбеймейді, қайта бейімделеді. Бұл фаза 1-2 сағатқа созылады. Фаза аяқталған кезде жасуша көбейе бастайды. Қоректік ортаны пайдалану қуатты түрде жүреді. Микроорганизмдер көбейгенге дейін қоректік орта инокулятқа енгізген уақыттан басталады. Бұл периодта культура жаңа ортаға  бейімделеді, бұл фазаның ұзақтығы микроорганизмдердің физиологиялық ерекшелігіне байланысты және  культивирлеу жағдайына, егіс материалына және өндірістік орта құрамына  байланысты. Мұндай  айырмашылық аз болған сайын және егілетін микроорганизмдердің мөлшері неғұрлым көп болса, онда І фазаның өсуі соғұрлым  қысқа болады.

 

    3 сурет- Периодты культивирлеудегі микроорганизмнің өсу қисығы.

                   Х-биомассаның саны(1 мл жасуша саны);τ-уақыт,сағ.;

                   І-лаг фаза; ІІ-өсуін жылдамдататын фаза;

                   ІІІ-экспоненциальды фаза;

                   ІҮ-өсуін баяулататын фаза;

                    Ү-стационарлы фаза;

                   ҮІ-жойылу фазасы;

 

Қандайда бір өзгеріске ұшырауына қарамастан жасуша ішінде бірқатар биохимиялық өзгерістер болады. Жасушада рибосома саны және ақуыз құрамы көбейеді, ферменттік жүйелер активтеледі. Алдымен периодта популяция саны көбеймейді, бірақ жасушаның көлемі жоғарылайды.

ІІ фаза Өсу жылдамдығының фазасы  немесе ауыспалы деп аталады. Бұл жасушаның бөліне бастауы болып сипатталады. Бұл сатыда жасушадағы  нуклеин қышқылының (ДНҚ, РНҚ) ақуыздың құрамы жоғарылайды, жасушаның көлемі ұлғаяды. Жасуша беті белгілі  қатынасы аралық жетістігінің арқасында және оның көлемі  жасушаның бөлінуімен жүргізіледі, нәтижесінде культураның өсу жылдамдығы мен популяция саны ұлғая бастайды. Әдетте бұл фазаның жалғасы жоқ.

ІІІ фаза–Жасуша санының анағұрлым активті өсу фазасы. Даму фазасы көбейюдің ең активті фазасы. Онда микроорганизмдер қарқынды дамиды, өсу шапшаңдығы да арта түседі. Бұл екі сағаттай уақытқа созылады. Кейбір жасушалар тіршілігі тежеле бастайды.  Ол экспоненциалды немесе логарифмдік фазаның өсуі деп аталады. Бұл фазада жасуша белгіленген өсу жағдайына толығымен бейімделгеннен  кейін басталады, культураның өсуі қоректік зат түспесе де, азықтық зат алмасуы мол болмаса да шектелмейді. Өсу жылдамдығының максимальдығы бекітіледі. Микроорганизм культурасының өсу процесін меңгеру кезінде абсолютті және меншікті өсу жылдамдығын ажырата  білу қажет.

Абсолютті өсу жылдамдығының формуласы  мынаған тең:

       

                мұнда: х – биомасса саны (г/л) (немесе жасуша саны)

                           τ – уақыт (сағ)

           

Меншікті өсу  жылдамдығы биомасса бірлігінің өсу жылдамдығымен сипатталады және мына формула бойынша есептеледі:

   

 

        мұнда:  μ-уақыт бірлігіндегі биомассаның өсуі сағ-1.

Микроорганизмдер культурасының меншікті өсу жылдамдығы болып  қандайда бір маңызды сипаты, организмнің өзі және сондай-ақ культивирлеу жағдайы саналады.

Меншікті өсу жылдамдығы мен субстрат концентрациясының арасында, культураның өсуі шектеледі, белгілі байланысы анықталып, Моно теңдеуі түрінде көрсетіледі:

 

мұндағы:  μмакс - максимальді меншікті өсу жылдамдығы;

   S – субстрат концентрациясы;

   KS – қаныққан констант.

Өсудің меншікті жылдамдығы өнімдерге байланысты болады, жасушалардан зат  алмасу процесі кезінде ортаға бөлінеді. Жасушалардың өсуін ингибитолар тежейтінін  ескертетін  теңдеу Моно – Иерусалим теңдеуі ретінде белгілі, келесідей түрде келтіріледі:

 

мұндағы: Р – жасушалар өсуін ингибирлейтін өнім концентрациясы;

                  КР – ингибирлеуші констант;  өнім концентрациясына саны тең, бұл    

                   кезде өсудің меншікті жылдамдығы екі есеге төмендейді.

 

Популяция экспоненциальды өсу теңдеуі:

 

Х=Xo l μ макс τ

 

мұндағы: Хо – биомасса саны немесе уақыттың бастапқы кезеңіндегі жасушалар саны,

е – табиғи  логарифмнің негізі.

Бұл теңдеуді логорифмдеуде аламыз:

 

lnx = lnxо+ μмакс τ

 

Демек, биомасса мөлшерінің логорифмі және жасушаның саны тұрақты жылдамдықпен жоғарылайды. Сондықтан бұл фаза логарифмдік фаза деп аталады.

Микроорганизмдердің қарқынды өсуінің және қоректік ортадағы микроорганизмдердің көбеюінің нәтижесінде дәл осы қарқындылық пен қоректік заттар жұмсалады да, өмір сүруші микроорганизмдердің өнімдері жиналады. Сонымен қатар бос кеңістік шектеледі, жасушалар өсу барысында бір–біріне бөгет жасайды, жасушаларға қоректік заттардың келуі және метаболиттердің бөлінуі нашарлайды. Өсу жылдамдығы төмендейді, жасушалардың бөлінуі қысқарып, содан соң өсудің келесі фазасы басталады.

IV фаза – баяу  өсу фазасы немесе өсу жылдамдығының төмендеуі. Бұл фазаның, экспоненциалды фазаға қарағанда жасушалар бітекті болмайды, себебі қолайсыз факторлардың әсерінен қоректік зат концентрациясы төмендейді,  зат алмасуда өнімнің жиналуы өседі. Мұның барлығы культураның өсу процесінің баяулануына және тоқтап қалуына әкеліп соқтырады, сонымен қатар олардың жойылуы және жасушаларда лизес бөлігінің тууы мүмкін.

V фаза – стационарлы фаза деп аталады. Стационарлы фазада  жаңадан пайда болған жасушалар мен қырылған жасушалар  саны теңеледі. Сондықтан тірі жасушалар  саны  біраз уақыт тұрақты болып қала береді. Көбею кезінде  түзілген өнімдер  микробтар тіршілігіне  нұсқан келтіре бастайды. Бұл фаза бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін созылады. Стационарлы фазада биомасса культурасының өсуі тоқтайды:

            

Бірақ ескере кету керек, бірнеше уақыт бойы бұл фазада биомассаның біршама өсуі болады, бұл стационарлы фазадағы жеке жасушалардың көбеюінің жалғасатынын түсіндіреді. Бірақ көбею процесі жасушалардың жойылу процесімен  және олардың кейбіреуінің автолизімен теңеседі.

Биомасса өсуі стационарлы фазаға жеткенде культура биомассасының көп мөлшері және жасушаның  максимал саны жиналады. Бұл максимал мөлшерін өнімнің жемісі немесе шығымы деп атайды.

Іс жүзінде сыртқы көзқарасқа қызығушылық тудырады, бұл экономикалық коэффициент деп аталады. Бұл көрсеткішті пайда болған микроорганизмдердің  массасы мен жұмсалған субстрат мөлшерімен салыстыруға болады :          

         у = х/S

Стационарлы фаза үшін жасуша популяциясының гетерогенді жоғарылауы сипатталған, онда бірқатар жеке көбейетін жасушамен бірге әлі тірі жасушалар да болады, бірақ олардың әрмен қарай өсу қабілеті жоғалып, өлі жасуша лизистеледі.

VI фаза – қырылу  фазасы немесе жойылу фазасы. Қырылу  фазасында пайда болған жасушалар  санынан өлген жасушалар саны басым болады. Қоректік ортаның  физикалық-химиялық қасиеті мүлде өзгеріп, микроорганизмдер тіршілігіне зиянды жағдайға көшеді. Жасушалардың қырылу жылдамдығы арта түседі. Ол өлген жасушалардың саны қайта пайда болған жасушалар санынан көп болған кезден бастап басталады. Бұл фазада жасушалардың өмір сүру жағдайлары қолайсыз, ал жасушалардың артық  заттарының қоры таусылады.

Микроорганизмдерді периодты әдіспен өсіру көптеген өндірістерде, егіс материалын алу сатысында қолданады, оның басты сатысы – ферментация, көптеген өндірістер үздіксіз немесе периодты әдіске  байланысты емес. Үздіксіз культивирлеудің артықшылығына қарамастан, көптеген өндірістер периодты әдісті қолданады, ол микроорганизмдер продуценттерінің қасиеттерінің қиыншылығына байланысты. Сондықтан  популяцияның даму сатысын білу, барлық технологиялық процестің жақсы өтуі үшін үлкен мәнге ие бола алады.

Микроорганизмдерді үздіксіз култивирлеу

Периодты культивилеуде микроорганизмдердің максимальды өсу қабілеті тоқ қолданылмайды. Өмір сүрудің ең активті кезеңі – логарифмдік фаза - өндірістік циклдің  азырақ бөлігін алады, ал уақыттың көп бөлігі лаг фазаға кетеді және өсудің жәймен өсетін кезеңіне өтеді.

Периодты культивирлеу кезінде жасушалар барлық уақыт бойы ауыспалы жағдайда болады. Алдымен қоректік ортаға дер кезінде көп мөлшерде қоректік заттарды енгізсе, жасуша өсуінің ингибирленуі сонда өмір сүруші микроорганизм өнімнің жиналуы және қоректенудің жетіспеуі басталады. Егер қоректік ортаға бірден мол  мөлшерде қоректік зат қосса, онда культураның өсуінің ингибирленуі болады, демек микроорганизмдердің катаболиттік репрессиясы деп аталады. Қоректік затты жаймен қосудың арқасында микроорганизм өсуінің ингибирленуінен құтылуға болады.  Осы мөлшердегі қоректік заттарды енгізу процесі кезінде микроорганизмдердің өсуінің ингибирлеруін болдырмауға болады. Бұл әдіс субстраты майдалап мөлшерлеумен  микроорганизмдерді культивирлеу деп аталады.

Культивирлеу барысында қоректену көздерін қосу кезінде қоректік ортаның көлемі өзгереді. Орта көлемін қалыпты және ортадағы өмір сүруші микроорганизм өнімдерінің концентрациясын төмендетіп ұстап тұру үшін, культуральды сұйықтықтың бөлігін белглі бір уақыт аралығында аппараттан алып тастауға болады. Мұндай периодты культивирлеу процесті «көлемді-мөлшерлеуіш» деп атайды. Мұның алдыңғы әдістен айырмашылығы,  культураның бөлігі периодты түрде жаңа ортаға түскен сайын алынып тасталынып отырады. Берілген жағдайда процестердің негізгі параметрлері – көлемі,  араластыру жылдамдығы, өсудің меншікті жылдамдығы – тұрақты болып есептелмейді культура квазистационарлы(мнимостационарлы) жағдайда болады. Субстратты майдалап мөлшерлеуде  периодты культивирлеудің  тағы бір әдісі бұл – диализдеуші мембрана арқылы лимиттеуші субстраттың келуін бақылаушы процесс. Егер аппаратқа мембрананы орнатқанда, сол арқылы тек белгілі бір заттар ғана енеді, мембранадан бөлінген, ерітіндіден еріген зат диффузиясы арқасында ортадағы оның концентрациясы тұрақты ұсталынып тұрады. Бұл әдісті шектелген субстрат продуцентінің өсуі үшін қолдануға болады немесе биомассаны концентрлеу үшін, субстратты майдалап мөлшерлеуіш периодты культивирлеу үшін, даму фазасынан популяцияға келу уақытының көбейтуіне мүмкіндік береді. Бірақ жасушалардың физиологиялық күйін тұрақтандыруды уақытқа байланыстырмай, осы әдіспен жүзеге асыру мүмкін емес.

Микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеу жағдайлары

Үздіксіз культивирлеу химиялық технологиядан микробиологиялық культивирлеуге ауысты. Ағымдағы культивирлеу принципі микроорганизм көбейетін сосудқа жаңадан қоректік ортаны беріп отырады және бір мезгілде осындай көлемде культура шығарылып отырады. Бұл принципке үздіксіз культивирлеудің екі түрлі процесі ұйымдастырылған: толығымен ығыстыру процесі және толығымен араластыру процесі жатады. Үздіксіз культивирлеу периодты культивирлеуге қарағанда артықшылығы бар, үздіксіз процестің әр сатысының арнайы аппараттары бар: өнім сапасын жақсартуға, мүмкіндігі бар, микроорганизмдерді культивирлеу уақытын тұрақты ұстауға мүмкіндік бар, ең негізгісі автоматизациялау мүмкіндігі бар.

Үздіксіз культивирлеу ферментерге белгілі мөлшерде және сапалы қатынаста қоректік заттарды үздіксіз  беріп отыру болып табылады, ол микроорганизмдерді ұстап тұру  үшін экспоненциалды фазасында дамиды. Мұндай жағдайларда қозғалмалы тепе – тең күйге жеткізеді, бұл кезде жасушалардың үздксіз және бірдей жылдамдықпен көбеюі, қоректік заттармен келу жылдамдығымен сәйкес болады. Культивирленетін жасушаларды қоректік заттар мен үнемі қамтамасыздандырылуына қарамастан культуралды сұйықтықта іс жүзінде олар мүлдем жоқ, демек ағып өтетін сұйықтықта жоқ деген сөз.

Үздіксіз культивирлеудің аса маңызды сипаттамасының бірі ол араластыру жылдамдығы, демек ферментердегі қоректік ортаның алмасу жылдамдығы. Егер культиватордың көлемін (V/л), ал ортаға келу жылдамдығы – ағын жылдамдығы F(л/сағ) деп белгілесек, онда араластыру жылдамдығы  Д(сағ-1) тең болады:             

                       

                     Д=F/V

 

Микроорганизмдердің өсуінің меншікті жылдамдығы:

                          

Осыдан культивирлеу кезіндегі микроорганизмдердің тез өсуі мынаған тең:    
                         

Үздіксіз культивирлеу жағдайында биомассаның тез арада өсуі μх, оның орта мен Дх, кетуімен қамтамасыздандырылады,

 

   яғни   μх – Дх> 0  немесе  (μ-Д)х>0

Осыдан :  μ=D

Бұл теңдеу микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеу кезінде орныққан тепе-теңдікті ұстап тұрудың негізгі шарты. Бұл кезде барлық технологиялық және физиологиялық көрсеткіштер тұрақты болып сақталады. Технологиялық көрсеткіштерге культуральды сұйықтық компоненттерінің концентрациясы, ал физиологиялық – жасушаның өсу жылдамдығы және олардың құрылымдық -биохимиялық ерекшеліктері жатады.

 

 

4 сурет - Периодты процестен үздіксіз процеске ауысқанда жасуша   

                концентрациясының  ауытқуын сипаттаушы қисық.

                І-активтелу сатысы; ІІ-стабилизациялау сатысы.

 Ескере кету керек, үздіксіз культивирлеу кезіндегі берік күйдегі жағдай бірден пайда болмайды.  Бөлу процесі басында байқалады, сол кезде биомассаның концентрациясы тепе-теңдік күйге жақын болады, бұл графикалық қисық толқын сызығымен сипатталады, олар жаймен түзу сызыққа өтеді  (6-сурет).  Кейде бұл кезеңді екі сатыға бөледі: І активтелу  және  ІІ стабилизациялау сатысы .

 

  7  Биотехнологиялық өндірістің процесіне  арналған  шикізат,

   оған  қойылатын   талаптар

 Биотехнологиялық өндіріске арналған шикізатқа қойылатын талаптр:

- ол қажет өнімнің пайда болуын қамтамасыз етеді;

- орта қарапайым,  оңай табылатын болу керек( арзан өнім үшін ,ал өте қымбат 

  өнім үшін  қымбат ортаны қолдануға болады);

- қоректік орта дайын өнімді   оңай бөліп алуды қамтамасыз ету керек;

-орта токсинді  демек, улы болмау керек және қоршаған ортаны ластамау керек.

Жылына биотехнологиялық  өнім миллион тоннаны құрайды,сондықтан спирт өндірісі үшін 90% шикізат жұмсалады екен, ал қалған 10%-і  барлық биотехнологиялық өндіріске кетеді.

Биотехнлогиялық өндірісте қоректік ортаны дайындау үшін әртүрлі заттар қолданылады, (минералды, жануар және өсімдік текті) және химиялық жолмен синтезделетін табиғи заттар. Бұл зат (оларды шикізат деп атайды) қоректік орта құрамына кіреді, сондықтан олардың құрамында зиян келтіретін қоспалар болу мүмкін емес, бағасы  қымбат емес және оңай табылатын болуы керек.

 Шикізаттың барлық түрлері мемлекеттік стандарт талабына сәйкес болуы керек(МЕСТ). Күрделі табиғи зат және өндірістік қосымша өнім қоректік ортаны дайындау үшін шикізаттың жарамдылығына биохимиялық тексерулер қатаң жасалуы керек. Шикізаттың негізгі түрлерін қарастырамыз.

Су.Қоректік ортаны дайындау үшін су құбырынан немесе ашық су қоймасынан өзіне тән өңдеулер жасалғаннан кейін суды қолданады. Су биологиялық таза, түссіз, дәмсіз және иіссіз,  құрамында тұнба болмауы  керек.  Судың  құрғақ  қалдығы  1000 мг/л жоғары болмауы керек, жалпы тұтқырлығы 7 мг-экв/л көп болмауы керек. Өте тұтқыр су микроорганизмнің  өсуін төмендетеді. Судағы зиянды қоспалардың құрамы келесі мәндерден көп болмауы керек, мг/л:

           Қорғазын   -      0,1              

           Мырыш     -       5,0

   Мышьяк    -      0,05             

   Мыс           -      3,0

   Фтор          -      1,5

 

1 мл судағы жалпы микроорганизмдердің саны 100-ден аспауы керек. Биотехнологиялық өндірістерде су тек қоректік ортаны дауындау үшін емес, салқындату үшін, аппаратты жуу үшін қолданылады. Биотехнологиялық өндірістер таза судың үлкен көлемін қажет етеді. Мысалы: нан ашытқысы өндірісінде  1т ашытқыны алуда 150-180м3 су жұмсалады.

Көміртегі көзі.Гетеротрофты микроорганизмдер көміртегі көзін және  әртүрлі көміртегі қосылыстарының энергиясын қолдануға қабілетті. Бірақта микроорганизмнің әрбір түрі субстратқа бірінші орында көміртегін таңдайды. Микроорганизмнің көміртегі көзі ретінде қосылыстардың қолданылуы шектелмейді.  Көміртегі қосылысын, микроорганизм жұту қабілетін бірден сездірмейді. Ферменттер, көміртегі болмаған кезде микроорганизм жасушасында белгілі бір затты ассимиляциялауға қатысады. Бұрыннан белгілі микробиологиялық синтезде көміртегін құрайтын шикізат көмірсулар саналады. Олар жасуша құрылысын синтездеуде микроорганизмдерді қолданады және сонымен бірге энергия көзінің міндетін атқарады. Микроорганизм үшін көміртегі көзіне ең қолайлысы көмірсулардың ішінде глюкоза, бірақ оның бағасы қымбат болуына байланысты метаболиттер биосинтезінде ғана қолданылады. Көп тонналы микробиологиялық өндіріс үшін, бағасы арзан көміртегін құрайтын өнім – ауыл шаруашылығының қалдықтары, қағаз – целлюлоза және тамақ өнеркәсібінің қалдықтары қолданылады, әсіресе көміртегі көзінің ішінде ағаш қалдығы ұнтағы, шикізатты жаңартыу категориясына жататындар жоғары орын алуда.  Глюкоза С6Н12О6 кристал түрінде , судың 9%  көп емес бөлігін құрауы мүмкін   күлдің - 0,07% көп емес бөлігін, (соның ішінде темірдің 0,004% көп емес бөлігін құрауы керек). Құрғақ заттың құрамында редуцирлеуші заттың 99,5% аз емес бөлігі болу керек.

 Глюкоза органикалық катализатор-микроорганизмдер жасайтын фермнттердің әрекетімен ашыту,оның маңызды химиялық қасиеті болып табылады.Ашудың бірнеше түрлері бар,олардың бірі спирттік ашумен ,этил спиртін алу қарастырылады. Ашытқы ферментінің әрекетінен болатын спиртік ашу күрделі процес:       С 6Н 12О 6                    2 С 2Н 5ОН +2СО2

Сүт қышқылды бактериялары ферментінің әсерінен глюкозаның  сүт қышқылды  ашу процесі жүреді.

Сахароза (қант қызылшасы, тростникалы қант) С12Н22О11 техникалық құрамы 99,75 %  сахарозадан аз емес болуы керек, күлділігі 0,03 % болу керек. Ылғалдылығы 0,15 % дейін болуы керек.

Лактоза (сүтті қант) С12Н22О11, сүттің сары суынан алынған, майды дайындағандағы қалдығы болып саналады. 50 % қант концентрациясы  қоюланғаннан кейін және кристаллизациясынан лактоза концентраты алынады. Лактоза қант шикізаты  92 % аз емес қантты құрайды, судың  3%  аз емес бөлігін құрайды, күлділігінің 2% және сүт қышқылының 1 %  құрайды. Ақуыз санын көрсетпейді, бірақ  ол 3% жоғарыламайды.

Крахмал – полисахарид түрінде болып келеді, өсімдік дәнінде кездеседі (өсімдіктің көміртегі қоры). Өндірістік масштабта картоптан және жүгеріден алынады. Микроорганизм ферменттің әсерінен крахмалды глюкозаға дейін гидролиздейді. Сортына қарай ( І, ІІ, ІІІ ) байланысты, крахмалдағы күлділік құрамы 0,35 – 1,2% дейін жетеді.

Гидрол –крахмал өндірісінде стандартты емес өнім болып саналады. Қоңырлау, қоюлау өзіне тән иісі бар болады. Шамамен 70 % редуцирлеуші  зат,  құрғақ  затта болады, демек 50 % қант техникалық өнімде болады. Гидрол қант негізінде глюкозадан тұрады. Глюкозадан басқа  құрғақ зат құрамынан шамамен 18 % ашытылмайтын қант құралады, бұл өнім глюкоза полимеризациясы, крахмалдың толық ыдырамаған бөлігі; қалғаны гидролдың идентифицирленбеген көмірсуы. Крахмал гидролизінде көмірсудан басқа органикалық қышқылдың біраз бөлігі пайда болады. Гидролдың рН (активті қышқыл) шамамен 4,0 құрайды; күлділігі 6 % көп емес болады. Күлдің негізгі бөлігі – бұл натрий хлориды; фосфор, магний, темір және аз мөлшерде гидролға қатысушы  басқа элементтер болады.

Меласса – қант өндірісіндегі стандартты емес қосымша өнім, кристал қантты екінші рет бөлгендегі қалған өнім.  Түсі – қара  қоңыр, тығыздығы 1,35 – 1,40 г/см3 болады.  Мелассада 61-68 % құрғақ затты құрайды , 40-55 % сахарозаны құрайды. Одан басқа 0,5-2,0 % инвертті қанттан тұрады және 0,5-2,5 % рафинозадан тұрады. Мелассада 1,1-1,5  %  азот құралады, оның үшінші бөлігі бетаин формасында болады, микроорганизм оны қолдана алмайды. Мелассаның құрамына көптеген амин қышқылдары (аспарагин, глутамин, лейцин, изолейцин, тирозин) кіреді және В витамин тобы (биотин, тиамин, рибофлавин, инозит, никотинді және пантотен қышқылы) кіреді. Әсіресе биотин үлкен мәнге ие (оның құрамы 80 мг/т).

Мелассалы күлде  калий көп (30-40 %), магний (1,5-4,5 %),кальций (14 %), темір және басқа элементтер, бірақ салыстырғанда фосфор көзі аз болып келеді.

Мелассаны сақтау кезінде қанттың жоғалуы микроорганизм қызметінің  нәтижесіне байланысты.

Жүгері ұны. Жүгері ұнының құрамы жүгерінің сортына, оны өсіруіне және сақтауына байланысты ауытқып отырады. Орта есеппен алғанда 67-70 % крахмалды құрайды, шамамен 10 % басқа көмірсуды құрайды (клетчатка, пентоза, декстрин, еріген көмірсулар), шамамен 12 % ақуызды (30 % глютелин және 45-50 % козеин) құрайды. Ылғалдылығы шамамен 25 % аспауы керек. Күлділігі шамамен 0,9 % құрайды. Жүгері ұнының күлділік құрамында 45 % дейін фосфор ангидриді, 30 %  калий оксидін және 15% магний оксидін құрайды. Жүгері ұны антибиотик фермент биосинтезі үшін қоректік ортада көміртегі көзінің қызметін атқарады. Ол барлық дән өнімдерінің ішіндегі ең арзаны және оның бағасы оның ұнтақталған дәрежесіне байланысты.

Мелассалы барда спирт өндірісінің қалдығы, стандартты емес өнім болып саналады. Табиғи бардада 6-10 % құрғақ зат құралады. Барда құрамына ашытқы массасынан  басқа амин қышқылы, гликол, сүт, янтар қышқылы, кальций тұзы, калий, натрий, марганец, кобальт, мыс, және бірқатар В витамин тобы қатысады.

Ацетонбутил барда – органикалық ертінділер – ацетон мен бутил спиртінің микробиологиялық өндірісінің қалдығы стандартты емес өнім. Микробиологиялық синтез үшін шламды бөлгеннен кейін барда қолданылады. Барданың құрамына көмірсу, клечатка, азот құрайтын және күлді заттар кіреді.

Ағаш шикізаты.  Көпжылдық өсімдік ұлпасы болып келеді, целлюлозаны, лигнинді пентозаны,гемицеллюлозаны және басқа да өсімдік ұлпасының жасушалы матриксі пайда болатынын құрайтын зат.  Бұл шикізатта көміртегі көзі болып гексоза, пентоза, органикалық қышқыл саналады. Шикізатта олар бос күйінде іс жүзінде кездеспейді, сондықтан шикізатқа арнайы өңдеу жасалады: майдалайды және гидролиздейді (судың көмегімен ыдыратады) жоғарғы температурада гидролиз аппаратында жүргізіледі. Ағаштың полисахаридтері гидролиз процесінде суда еріген күйге моносахаридтерге айналады, микроорганизмдерді оңай сіңіреді. Микробиологиялық синтез үшін өнеркәсіптік өндірісте субстрат алу үшін ағаштың өзі емес ағаш өңдеудегі ағаш үгіндісі қолданылады.

Ағаш гидролиз процесінен алынған ертіндіні гидролизат деп атайды, микроорганизмді өсіру үшін субстраттың сапасын моносахарид құрамына қарай бағалайды. Гидролизаттағы қант құрамы ағаштың тегіне байланысты және гидролиз әдісіне және басқа факторларына байланысты ажыратылады. Азықтық ашытқысын алуда целлюлоза өндірісінің қалдығы сілтілі сульфит кеңінен қолданылады. Гидросульфит кальций және күкірт қышқылды ортада ағашты қайнату процесінде сілтілі сульфит пайда болады. Целлюлоза бұл процесте сақталады, ал сілтілі сульфит ертіндісіне лигнин, гемицеллюлоза, шайыр, май, минерал тұз ауысып өтеді. Сілтілі сульфит арнайы өңдеуден өткеннен кейін, биотехнологиялық өндірісінде этил спирті және азықтық ашытқы алуда қолданылады. Гидролизат алдында сулы немесе қышқыл гидролиздеуде ағаштың гемицеллюлозасы және пентозды қант және декстрин пайда болады.

Ағаш өңдейтін қалдықтан басқа және целлюлоз – қағаз өндірісінде целлюлоза құрайтын шикізат болып (мақтаның қауашағы, жүгерінің собығы, күнбағыстың, күріштің, сабаны) саналады. Микробиологиялық синтез үшін мұндай шикізатты дайындау, гидролиздеуде целлюлозаны еріген қантқа дейін жеткізу болып табылады. Шикізатты жаңарту категориясына жататын өсімдік шикізатына,  биотехнологиялық өндірістер  үлкен көңіл аударып отыр.

Торф химиялық құрамы бойынша өсімдікке жақын,ол содан пайда болған. Торфқа 50 % дейін полисахарид қатысады. Қышқыл гидролиздеуден кейін белгілі жағдайда торф оңай сіңірілетін микроорганизммен моносахарид болып келеді. Микроорганизм формасы үшін,фосфорды және азотты торф құрайды

Көмірсулар. Биотехнологиялық өндірісте азықтық ашытқы алуда құрлысы н – парафинді көмірсуларды, молекуласында көміртегі атомының 10-нан 27-дейінгі саны (С10-С27) “сұйық парафиндер” деп аталатындар қолданылады. Оларды мұнай фракциясынан алады,  және бастапқы және соңғы қайнау температурасы (280-320°С)  болатынын сипаттайды, сондай-ақ құрамы бойынша негізгі компоненттің (99 %  кем болмауын ) құрайды.

Микроорганизмдер газ тәрізді көміртегі көмірсулардың С1-С4:  метан СН4, этан С2Н6, пропан С3Н8 және бутан С4Н10  сияқтыларын сіңіруі мүмкін. Өндіріс көлеміндегі табиғи газды құрайтын метан үлкен мәнге ие. Метанның құрамы табиғи газ шығаратын жеріне  байланысты және 94-96  %-дейін  құрайды.

Метил спирті (метанол) СН3ОН түссіз жеңіл жылжитын сұйықтық, иісі  этил спиртіне жақын. Суда жақсы ериді, көптеген микроорганизмдермен сіңіріледі.  Метил спиртін қолданудың болашағы көбінесе,  оны алу әдісінің тиімділігіне байланысты. Ескере кету керек, адам өмірі үшін өте улы. 30 мл адам баласы қабылдаса  өлімге әкеп соқтырады.

Этил спирті (этанол) С2Н5ОН микроорганизмді өсіруде болашағы мол шикізат болып саналады. Этил спирті сумен жақсы араласады, улы емес, этил спиртінде алған биомассаға арнайы тазартулар қажет етілмейді. Биотехнологиялық және химиялық жолмен алынған этил спиртінің барлық маркасын көміртегі көзі ретінде қолдануға болады. Этил спиртінде изопропил спиртінің біраз саны, күкірт құрайтын қосылыс, органикалық қышқыл, күрделі эфирлер, диэтил эфир, суда ерімейтін заттар қатысады.

Сірке қышқылы СН3СООН негізгі зат құрамында   60 %  кем болу керек ,  ал  формальдегид НСНО және құмырсқа қышқылы НСООН- 1 % көп болмауы керек оны  көміртегі көзі ретінде қолданады.

 

 

 

8        Қоректік ортаны құрастыру принципі

  

Микроорганизмдерді культивирлеуге арналған көптеген қоректік орталар белгілі болған (1930 ж. өзінде Левин және Шенлейнмен шамамен екі мың түрі классификацияланады), бірақ олардың көпшілігінде негізгі компоненттері болып табылатын ингридиенттердің саны салыстырмалы күйде үлкен емес. Автотрофтар өсетін бейорганикалық тұздардан бастап, ет гидролизатынан дайындалған қанмен  және сарысумен байытылған күрделі қоректік орталар, қоректік орта құрамына жоғары қажеттілігімен ерекшеленетін стрептококка тәрізді патогенді микроорганизмді бөлу үшін қолданылады, демек бұл заттарды қолдану диапазоны едәуір кең. Қоректік орталарды негізгі екі топқа бөледі: негізгі құрастырылатын бөлігі нақты анықталған жасанды орталар (мысалы, глюкоза-тұзды қоректік  орта) және құрамы нақты анықталмаған табиғи қоректік орталардан алынған эмпирикалық,құрамы оның толық белгісіз (оған жеке гидролиз ақуызынан дайындалған  пептон  жатады).

Қоректік ортаны таңдау едәуір дәрежедегі тәжірибие мақсатына байланысты болады. Герберт жасанды қоректік ортаны барлық жерде қолдануға болады деп айтады. Бірақ іс тәжірибе жүзінде мұның бірқатарының ыңғайсыздығы бар екенін мойындау керек.  Мұндай қоректік ортада өсірілген микроорганизмдер әдетте, бульон тәрізді (мысалы, құрамы және бөліну жылдамдығы бойынша ) табиғи қоректік ортада өсірілген микроорганизмдерден фенотипігі бойынша ажыратылады.

Осындай ортада өсетін микроорганизмдердің көбеюі әдетте мол мөлшердегі  аэрациямен немесе токсиндік катиондармен басылп бәсеңдейді; сонымен қатар қоректік ортадағы кейбір құрамды бөліктердің арасындағы, баланстың бұзылуына әсіресе амин қышқылдарына сезімтал болады. Көптеген бактериялардың өсуіне бірнеше факторлар қажет және олардың кейбір түрлерінің көбеюіне әлі күнге дейін жасанды орталар табылмаған. Мүмкін бұл ыңғайсыздықтар уақыт келе шешілетін шығар, бірақ қазіргі уақытта құрамы анықталмаған бульон тәрізді ет қайнатпасынан дайындалатын орталар кеңінен қолданылады, дегенмен олар тәжірибиеге бақыланбаған факторлар енгізіледі.

Оларды стандарттау жолында анықталған қадам болып табылатын көптеген табиғи қоректік орталардың мөлшерлік талдаулары нәтижелері әдебиетте жарияланған. Бірақ, берілген бұл талдауларды сақтықпен қолдану керек, өйткені бір-біріне тәуелсіз жүргізілген нәтижелері бір қоретік ортаның әртүрлі бөлігінде құрамының әртүрлі болатынын көрсетеді . Сонымен қатар талдауларды жүргізгенде әдетте қоректік ортада көптеген маңызды құрамды бөліктердің болуы ескерілмейді дегенмен, қажет мөлшердегі компоненттер, мысалы витаминдер және катиондар айтарлықтай аз концентрацияда болуы мүмкін екені анық. Мұндай жағдайларда бактериялардың көбеюі қалыпты жүріп жатқан сияқты көрінуі мүмкін, ал шын мәнінде фаг адсорбциясы немесе спора түзушілігі тәрізді прцестер ингибирленеді.

 Жалпы  қолданылатын  қоректік  орталар.Құрамы нақты анықталған қоректік орталар (жасанды орталар). Автотрофтарға арналған қоректік орталар қарастырылмайды, өйткені олардың дайындалуы төменде көрсетілген қатал емес гетеротофтарға арналған тұзды қоректік ортаны дайындаумен аналогичо жалпы ұқсас. Бұл бөлімде қатал гетеротрофты штамдардың көбеюіне және өсу факторларына қажет компоненттердің идентификациясына қатысты сұрақтар талқыланған.

Құрамы анықталмаған қоректік орталар (табиғи қоректік орталар). Бұл бөлімде құрамы қышқыл және ферментитивтік гидролизат етінен, ферментативтік казейін гидролизатынан  тұратын қорктік орталар қарастырылады.

Табиғи текті қоспалар. Мұнда басқа компоненттермен бірге қолданылатын ашытқы экстракттары , мысалы казеин гидролизаты препараттар сияқтылар  болады.     

Қоректік ортадағы рН мәнін бақылау. Нығыздаушы заттар. Агар, желатин және силикагель қарастырылған. Бактерияларды өндірістік культивирлеуде қолданылатын басқа әдістерде қысқаша қарастырылған.

Ингибирлеуші қасиеттерге ие қоректік орта бөлімдері. Кейде жасанды,сондай-ақ , табиғи  қоректік орталар көбеюді қамтамасыз ете алмайды. Мұның себебі көбінесе анықталмай қала беред; бірақ кейбір ингибиторлар индентифицирленген. Оларға майл қышқылдары және перекистер жатады.

Арнайы қоректік орталар.

      Бұл бөлімде ашытуға арналған, генетикалық зерттеулерде сонымен қатар клиникалық бактериологиялар қарастырылған. Екі бөгде қоректік орталар бірі соның ішінде медициналық бактериологияда биохимиялық туралы талдауларды жүргізгенде қолданылатын үшінші, қосымша әдебиеттер тізімінде берілген кітаптардан табуға болады.

Жалпы қолданылатын  қоректік орталар

Жасанды қоректік орталар.Escherichia coli тәрізді қатал емес гетеротрофтарға арналған қоректік орталардың негізгі компоненті – құрамында көміртегі және азоты бар бейорганикалық тұздар мен қосылыстар болып табылады (осы топтың типтік өкілі – глюкоза және (NH4)2SO4 ).

 Көбінесе мұндай қоректік орталарға буферлік ерітінділерді немесе қандай да бір хелат түзуші қосылыстарды, мысалы цитратты қосады. Қатал гетеротрофты штамдар мұндай орталарға өсу факторларына сәйкес қосындыларды қосқанда ғана өседі. Жасанды орталар дайындауда және жасанды орталарды құюда қажетті сақтық дәрежесі қоректік ортаға арналған тәжірибенің сипатамасына едәуір дәрежеде байланысты.

Ашыту маркерлерін және амин қышқылдары мен пуриндерге қажеттілігін зерттеудегі генетикалық тәжірибеде қолданылатын қоректік орталарға жуылмаған агар, «талдауға арналған таза» реактивтер квалификациясының, резинкалы астары бар ыдыстарды, кәдімгі үлгіде алынған, мысалы Мэнести булы дистиллятор көмегімен алынған дистиллденген суды қолдануға болады. Әдетте мұндай су толық қанағаттанарлық сапаға ие, бірақ ол маймен, антикоррозиялы қосылыстармен  және ингибиторлық қасиеттерге ие, ол май қышқылдармен  ластануы мүмкін. Мөлшерлік зерттеулерді жүргізгенде, витаминдердің әсерін немесе активті микроконцентрациядағы бөгде өсу факторларын зерттегенде жоғарғы  ұқыптылықты қадағалау қажет. Бұл жағдайда жуылған агар, қайта кристаллизацияланған реактивтер, дистиллятор көмегімен үш рет дистиллденген су толығымен шыныдан жасалған шыны тығындармен ыдыстар қажет болуы мүмкін. Реактивтерді құюға қажетті шпательдерді қызарғанға дейін қыздыру арқылы органикалық заттардан тазалау қажет. Деионизирленген су кейде ингибиторлық қасиеттерге ие болады. Егер ионалмасу смола микроорганизмдермен зақымданса, онда алынған  судың құрамында бірқатар витаминдер болуы мүмкін. Оларды активті көмірдің көмегімен құртуға болады. Егер де қоректік орталарды дайындауда әдетте булы дистиллятордың көмегімен алынған болса дистиллденген судың орнына деионизирленген суды қолданса, онда ол катиондардың жетіспеушілігіне әкеліп соқтырады. Ыдысты мынадай жолмен жуу қажет: ластар мен органикалық заттардан тазаланғаннан кейін шыныда антибактериалдық қасиеттері бар заттар қалмауы керек. Хром қышқылы және үйдегі кәдімгі жуғыш заттар, әсіресе детирегенттер, олар шыныда күшті адсорбирленеді және үлкен қиындықпен жуылады, нәтижесінде өсудің спора түзушілігінің басылуына тоқтуына әкеліп соқтырады, мысалы кейбір пробиркалардың сериясында немесе Петри табақшаларының кейбір бөліктерінің бірінде кездеседі.Тұтынуға сататын жерде  арнайы зертханалық ыдыстарды жуға арналған жоғарыда айтылған кемшіліктері жоқ детергентер болады.Күнделікті жұмыс үшін жарамды Петри табақшасын жуу әдістерінің бірі –қатты гексаметафосфаттың көмегіменжібітілген табақшалардың ластарын сүрту үшін  (жұмсарттатын зат ретінде сатылады) содан соң  НСІ сұйық ертіндісімен жуып және  екі рет дистилденген сумен шаяды. Пипеткамен лизол немесе хлораминнен алып құбыр суымен жуады.4% (салмағы/көлемі)Na2СО ертіндіде жібітеді,құбырдың суымен қайта жуады.1 бөлігі  конц НСІ және  9 бөлігі құбыр судан  тұратын қоспада жібітеді, тағы да құбыр сумен автоматы түрдегі жуғышпен  жуады,және ең соңғысы  дистилденген сумен жуады,содан соң кептіреді.

                   Б у ф е р л е н г е н      т ұ з д ы     ф о с ф а т т ы     о р т а

      Көміртегі көзі          2               (NH 4)2SO4                                    1,0г

      КН РО                       7              Na – цитрат ·Н2О              0,5

      КН РО                       3             Дистилденген су              1л

      Mg SO· H2O               0,1           (Агар                                15г)

 Құрамында көміртегі ,тұзы бар қосылыс  және агар  ериді және жеке  121º 15 минут уақыт  автоклавта ұстайды. Ертінділерді әдетте мынадай үлгіде дайындалады: тұздың концентрациясы  қоректік ортадағы соңғы жұмысшы концентрациясынан асып түсуі керек, көміртегін құрайтын концентрация қосылысы - 100 есе  асып түседі. [ (мысалы 20% глюкоза  ертіндісі, (салмағы/көлемі)]. Қоректік ортаны дайындау үшін бір көлеміне құрамында көміртегі бар тұз ертіндісін қосады,  және өсу факторлары  мысалы амин қышқылы және алынған ерітіндіні дистилденген сумен араластырады(сұйық қоректік ортаны дайындағанда) немесе балқытылған агар ерітіндісімен (дистилденген судағы  (салмағы/ көлемі) 2,6% ерітіндіні алдын ала 50°С температурада салқындатылған)араластырады.

 

Дәріс 2. Биотехнологиядағы негізгі технологиялар.

               Типтік технологиялық сызба – нұсқа

 

Лекцияны жүргізу формасы: бинарлы

Технлологиялық сызба – нұсқаның синтезінде және технологияны таңдауда альтернативті шешім қабылдау үшін проблемалық жағдайлар құру – екіншік лектордың  алдына қойған сұрағы.

Лекцияның жоспары

  1. Биотехнологиядағы негізгі технология
  2. Типтік технологиялық сызба – нұсқа
  3. Технологиялық сызба – нұсқаның сатылары

 

1 Биотехнологиялық  өндірістің  технологиялық  сызба нұсқасы

 

Биотехнологиялық өндірістің технологиялық процесінде бір – бірімен байланысқан технологиялық операциялардың ағымы, шикізат материалын өңдеуден бастап, дайын өнімді бөліп алуға дейін қарастырылған. Қазіргі заманғы биотехнологиялық өндірістерде әртүрлі биопрепараттар өндірілуде және олардың әрқайсысының өзіне тән технологиясы  құрылған.

Бірақ барлық өндірістерде микроорганиздердің өмір сүруіне негізделген жалпы сатылары бірдей.

Сондықтан  биотехнологиялық синтездің принципиальді технологиялық сызба-нұсқасы қарастырған (сызба нұсқа).  Барлық биотехнологиялық өндірістердің сатысында жалпы және міндетті түрде жүретін процестер көрсетілген. Биотехнологиялық процестің негізгі сатылары болып саналатындар:

1) егіс материалын алу;

2) шикізатты  дайындау;

3) қоректік ортаны дайындау;

4) ауаны зарарсыздандыру және дайындау;

5) микроорганизмдерді беттік және түптік культивирлеу;

6)  дайын өнімді бөліп алу;

7) ағын су мен газ қалдықтарын тазарту.

Микробиологиялық өндіріс  зауыттарында жоғарыда келтірілген технологиялық процестің сатылары арнаулы цехтарда және бөлімдерде жүргізіледі. Шикізатты дайындауда құрамында көміртегі бар материалдар мен шикізаттар, минералды тұздар, қоректік ортаны дайындау сатысына келіп түседі. Қоректік ортаның бір бөлігі егіс материалды дайындау үшін инокуляторға жіберіледі,ал қалған бөлігі микробиологиялық процестің негізгі аппараты – ферментерге жіберіледі. Зарарсызданып дайындаған ауа мен егіс материалы ферментация сатысына келіп түседі, осы жерде аэрациялау мен араластырудың нәтижесінде микроорганизмдердің қарқынды өсуі мен көбеюі жүреді. Содан соң культуральды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу сатысына келіп түседі, культуральды сұйықтық биомассаға бөлінуге және өңделген культуралды сұйықтыққа бөлінуге жіберіледі. Өндірістерде культуральды сұйықтан биомассаны бөліп алмай-ақ ферментерден тікелей соңғы  дайын өнімді бөліп алу сатысына да жіберіледі.

Биомассаны бөліп алынғаннан кейін, соңғы дайын өнімді бөліп алу сатысында, дайын өнімнің қай жерде екеніне байланысты биомассаның өзі немесе культуралды сұйықтықтың өзі жіберіледі.

Әрбір микробиологиялық өндірістің өзіне тән ерекшеліктері болады. Технологиялық процесс әрбір сатыларда іс жүзінде кездесіп отырады. Шикізат көзіне байланысты кез келген өндіріс сатыларында  өзінің сызба-нұсқасы, шикізаты өңдеу мен тасмалдау  сияқты және тағы басқалар да болады.

Микроорганизм-продуцентінің физиологиялық ерекшелігіне қарай микроорганизмді культивирлеуге қолайлы жағдай таңдалады (ферментер конструкциясы, ауаны дайындау және ауаны беру сияқты тағы басқалар).

Әртүрлі биотехнологиялық өндірісте технологиялық сызба нұсқалардың “соңғы” сатысында, демек соңғы өнімді бөліп алу сатысында үлкен айырмашылықтар бар. Микробиологиялық синтездегі дайын өнім микроорганизмдердің  массасы болып саналады,  соңы өнімді бөліп алу сатысы айтарлықтай қарапайым,  биомассаны концентрлеу мен  кептіру арқылы жүргізіледі.

Егерде соңғы өнім-метоболит болса, өмір сүргіш микроорганизмдердің өнімі жасуша ішінде немесе культуралды сұйықтықта болады, онда соңғы өнімді бөліп алу сатысы бірнеше есе күрделі операциялардан жүреді. Бірақ бұл ерекшеліктер биотехнологиялық өндірістің жалпы технологиялық процесінің  сызба нұсқасын өзгертпейді.

Микробиологиялық синтездің нәтижелі болуы, технологиялық сызба- нұсқаның әрбір сатысының жеке-жеке қарастырылуына және жұмыстың нәтижелі жүргізілуіне байланысты.

Егіс материалын алу сатысы

Егіс материал деген – микроорганизм - продуцентінің таза культурасын  өндіріс аппаратына егуге қажет көлемге дейін «көбейтіп»  дайындап алуды айтамыз.

Егіс материалын алу үшін зауыттың орталық  зертқанасында(ЗОЛ) сақталған бастапқы культура продуценті қолданылады.

  Әрбір өндірілген культураның өзінің құжаты болады, онда оның аты  (тұқымы, түрі) коллекциялық нөмері, сериясы және дайындалған мерзімі,орташа активтік деңгейі,жарамдылық мерзімі көрсетіледі. Құжатта культураны өсіру және культураны сақтау  туралы мағлұматтар жазылған.

Продуцент – культурасының қасиетті өзгермей қалу үшін, оны қолайлы  ортада сақтау қажет.

Ұзақ уақыт сақтауда, әсіресе культураны жиі қайта егуде культураның физиологиялық белгілері оңай өзгереді, ал дайын өнімді алу үшін үлкен қызығушылық тудырады. Продуцент – культурасының қасиеті сақталу мерзімін ескере отырып, қазіргі заманға сай сақтау әдістерімен жұмыс жүргізілуде. Олардың кейбіреулері биотехнологиялық өндірістердің зауыттарында қолданылады.

Микроорганизм культурасын сақтау әдістері

Культураны сақтау әдісі микроорганизмдер қасиетіне негізделген немесе әсер етуші сыртқы жағдайлардың өзгеруіне байланысты жасушамен зат алмасу процесі  тоқтатылады. Демек, салқындату процесі кезінде жасушаның өмір сүру қабілеті лезде баяулайды, ал мұздаған кезде, сусызданғанда жасуша анабиоз және анабиозге жақын жағдайға келеді. Бірақ, мұндай жасуша өмір сүру қабілетін сақтап қалады және қалыпты жағдай орнаған кезде ол өзіне тән қажетті  толық қалпына қайта келтіреді. Культураны сақтауда келесі әдістер кең таралған.

Тоңазытқышта сақтау. Бұл ең қарапайым әдіс, бұл пробиркалардағы агарланған ортадағы дайын культура +4 : -4С0 температурада 1-2 ай бойы тоңазытқышқа тұрады. Культураны ұзақ уақыт сақтау үшін олардың физиологиялық-биохимиялық қасиеттерін сақтау үшін оларды қайта егу қажет. Қайта егуді ұзақ уақытқа созбау керек, өйткені микроорганизмді сақталу процесінде ортадан қоректік заттарды пайдаланады және өнімдердің зат алмасуы жинала бастайды, олардың мұндай қасиеті зиян келтіреді.Одан басқада, микроорганизмдерді сақтау процесінде ортаның сусыздануы, ол культура қасиетінің өзгеруіне ғана емес және оның  өлуіне жойылуына әкеліп соқтырады.

Минералды май қабаты астында сақтау.Культураны бірнеше ай бойы қатты ортада зарарсызданған вазалин майы немесе парафин астында  сақтауға болады. Май қабатының қалыңдығы    ортаны  кебуден  сақтау  үшін,  агар–агар бетінен 1см қалыңдықтан кем болмауы тиіс. Егер май қабаты қалың болса, оттегінің жетіспеуінен аэробты культураның өлуіне әкеліп соқтырады. Культура толығымен физиологиялық жетілгеннен  кейін, оған зарарсызданған майды құяды.

Үгілмелі сусымалы материалдарда сақтау. Бұл әдіс өзінің қарапайымдылығына және сенімділігіне байланысты кеңінен қолданады. Мұндай микроорганизмдер суспензиясы немесе споралары зарарсыздандырылған сусымалы себілетін материалға салынады (құм, топырақ, дән), бөлме температурасында кептіріледі және мақта тығынмен  нығыздалып жабылып шыны ыдыста сақталынады. Себілетін сусымалы материалдағы культураны жаңарту үшін Петри табақшасында жуылады және агарланған қоректік ортаға қайта егіледі. Микроорганизм түріне қарай культураны бірнеше ай сақтауға болады.

Кейбір культураларды –165-196 0С ( сұйық азот температурасы) температурада қатырылған мұз күйінде сақтауға болады Культура 10 %-тік глицериннің сулы ерітіндісінде мұз етіп қатырылады және оларды ампулаларға салып дәнекерлейді. Мұндай жағдайда кейбір микроорганизмдер барлық физиологиялық – биохимиялық қасиетін бірнеше жылдар бойы сақтай алады.

Сублимациялы кептіру. Қазіргі уақытта сублимациялы кептіру микроорганизмдерді ұзақ уақыт бойы сақтаудың ең қолайлы әдісі. Бұл әдіс күрделілігімен ерекшеленеді және бірнеше сатыдан жүреді. Қорғаушы орта деген ортаға (сахароза, сорпа және тағы басқалар) алдымен микроорганизмдердің культурасын салады, жасушамен өзара әрекеттесуі лиофилизациялану жағдайы төмендейді, жасушаларды инактивацияланудан сақтайды. Содан соң зарарсызданған ампулаторға салып, олардың бетін зарарсызданған мақта тығынмен нығыздап  жабады. Осыдан барып –350 -780 С температурада тез арада мұз етіп қатырады. Мұз болып қатырылған культурасы бар ампулаларды ваккум-кептіргіш аппараттарға жібереді, бөлме температурасында 1-10 кПа қысымда сублимациялы кептіруге 25-30 сағатқа қалдырады.

Культураны 5-6 жыл сублимациялы кептіруден соң,  физиологиялық ерекшелігін жоғалтпай өсіу қабілетін сақтауға болады. Бұл әдіс сонымен қатар культураны лиофилизация жағдайында  сақтау деп атайды. Зауыттарда көбінесе культураларды сақтау тоңазытқышта немесе май қабатының астында сақтау әдісі қолданылады.

Таза культурадан  цехта егіс материалын  алу технологиясы

Егіс материалын дайындау микроорганизм продуцентінің түріне байланысты, оның физиологиялық-биохимиялық ерекшеліктері бірнеше тізбектелген сатылардан тұрады :   ( пробиркада)   бастапқы       культура             

         (пробиркада) қисық агарланған қоректік ортада өсірілген   (колбада)    сұйық  қоректік  орта тербелмелі   шайқағышта  (бір-екі сатылы)        (бір немесе бірнеше  инокуляторда) егіс аппаратында өсірілген кіші ферментерде микроорганизм  культурасының жиналуы         егіс материалы.

Егіс материалын дайындаудың сызба  нұсқасында көмірсутекті мұнайдың н-парафин құрылысы қолданылған ашытқы өндірісі -суретте келтірілген.

 

 

 

5сурет- Егіс материалын дайындаудың технологиялық сызба  нұсқасы.

 

Егіс материалды өсіру келесі сатыларда жүргізіледі:

1-зауыттың микробиологиялық  лабораториясында  микроорганизм    

     культурасын  алу; 

2 - егіс материалын кіші егіс аппаратта өсіру  ( сиымдылығы 300 литрлік ) ;

3 - ашытқыны үлкен егіс аппаратта өсіру (сиымдылығы 3200 литр);

4- кіші ферментерге ашытқы культурасының жиналуы(сиымдылығы 50м3).

 

Егіс материалын өсірудің бірінші сатысы зауыттың лабораториясында жүргізіледі. Бастапқы культура зарарсызданған жолмен қисық агарланған ортада оптимальды қоректік ортада, режимде (рН, t , процес  ұзақтығы) өсіріледі.

Өсірілген микроорганизм культурасының агарланған қоректік ортасының бетін зарарсызданған сумен шайып оны, ішінде 50-100мл сұйық қоректік ортасы бар cыйымдылығы 750 мл Эрленмейер колбасына құяды . Культурасы бар колбаны (28-30°С) бөлме температурасымен тербелмелі шайқағышқа қояды , культураны араластыру тербелгіште (120-240 айн/мин) орындалды, культураның қарқынды өсу жылдамдығының арқасында масса алмасу жоғарылайды.

Тербелмелі шайқағышта колбаның ішіндегі культураның өсу мерзімі 18-36 сағатқа созылады. Бұл сатыда микроорганизмнің морфологиясы бойынша микроорганизмнің өсіруін бақылайды. Логарифмдік өсу фазасының соңында культураның физиологиялық жетілген сатысы  нәтижелі  болады. Екінші сатыда егіс материалдың дайын культурасын өсіру, колбадан егіс аппаратына (инокуляторға) зарарсызданған күйде ауыстырылады, осыған қайта – қайта минералды тұздарды белгілі мөлшерде қосып отырады. Егіс аппарат араластырғышпен, аэрирлеуші қондырғымен, сонымен қатар температурасын, рН, бақылау - өлшегіш аспаппен, көбік деңгейін реттеушімен және тағы басқада қондырғылармен жабдықталады. Аппараттағы қоректік орта көлемінің деңгейі жалпы аппарат көлемнің 60% аспауы керек. Егіс материалының аппаратқа салынған мөлшері жоғарғы мәнге ие. Аз мөлшердегі егіс материал, инокуляцияның ұзақ уақыт жүруін болдырады. Сондықтан  егілетін аппаратқа қоректік орта көлемінен егіс материалының 10-12% ғана салады. Егіс материалын дайындау кезінде аппаратта культивирлеудің оптимальды режимін ұстау керек.  Процесті бақылау жасау үшін, қайта – қайта сынамалар алынып   оған микробиологиялық және биохимиялық анализдер жасалынады. Ашытқы қоректік ортада 14-20 г/л жиналғанша культивирлеу процесі жалғаса береді (есеп бойынша құрғақ массада)  культивирлеу процесі  12-14 сағатта аяқталады.

Үшінші саты көлемі 3,2м3 болатын егіс аппаратында егіс материалын культивирлеу процесі жүргізіледі. Ол үшін кіші инокулятордағы барлық құрам бөлігін үлкен көлемді аппаратқа айдап жіберіледі. Сол жерде зарарсызданған қоректік орта бар. Ауысу коэффициенті, бір аппараттан басқа аппаратқа ауысуы микроорганизмнің әрбір культурасын өсірудің нақтылы шартына байланысты. Егерде бұл ауысу экспоненциальды өсу фазасында іске асырылса, онда ауысу коэффициенті келесі аппараттың көлеміне қарағанда 10-ға тең. Микроорганизм культурасын культивирлеу процесі 12-14 сағатқа созылады.

Төртінші саты көлемі 50м3 болатын аппаратта жүргізіледі. Ашытқы суспензияларын алдынғы сатыдан қабылдар алдында, қоректік ортаны аппарата дайындау үшін парафинді, қоректік тұздардың ертіндісін және микроэлементтерді аппаратқа жібіреді. Ортаның оптимальды рН мәнін , температурасын жеткізеді, егістік ашытқыларды келесі сатыға жібереді және  үздіксіз аэрациялау мен арастырудың арқасында микроорганизмді өсіру процесі жүргізіледі. Ашытқының жиналу процесі 10-12 сағатқа созылады. Абсолютті құрғақ ашытқы концентрациясы ортада 14-17 г/л құралғанда, ашытқы суспензиясы өндіріс ферментатерлеріне жіберіледі. Алынған егіс материалына микробиологиялық және биохимиялық бақылау жасалынады, демек келесі сатыда  өнімділігінің жоғары болуы, циклдің тазалығы мен активтілігіне байланысты.

Қоректік ортаны дайындау сатысы

Микроорганизмді жинауға және микроорганизмді сақтауға,  бөліп алуға, сондай –ақ биологиялық активтік затты алу үшін қоректік орта қолданылады, ол қажетті қоректік затты құрап қана  қоймайды, сонымен қатар ол микроорганизм өмір сүретін орта болып та саналады.

Культивирлеуге арналған ортаға компоненттің белгілі сандық және сапалық құрамы немесе жеке элемент (азот көзі, көміртегі, фосфор, микроэлемент, витамин және т.б.) қосылып қана қоймайды, сондай–ақ физика – химиялық және физикалық факторлар (қышқылдық активті, тотығу – тотықсыздану потенциалы, температурасы, аэрациясы және тағы басқалар) кіреді. Осы факторлардың барлығын бірге және әрқайсысын жеке алғанда микроорганизмдердің  өсіп дамуына маңызды роль атқарады және оларда жеке физиологиялық және биохимиялық функция сезіледі. Осы факторлардың біреуі егерде өзгерсе онда ортада басқалардың да өзгеруіне әкеліп соқтырады.

Микроорганизмнің зат алмасуына конструктивті алмасу (жасуша затының биосинтезі) және энергетикалық алмасу (энергия алу) жатады. Бұл процестер жасушада химиялық реакция түрінде жүреді. Мұндайда конструкциялық және энергетикалық мақсатта бір ғана сол зат қолданылады.

Қоректік орта микрооранизмнің оптимальды өсуін қамтамасыз ететін негізгі затты құрауы керек. Биосинтезді іске асырылу үшін, жасушаның өсуіне және көбеюіне химиялық элементтің бәрін құрайтын қажет мөлшерді алу керек.

Конструкциялау және энергетикалық мақсатта элементтер ортаға  қоспалар түрі қажетті мөлшерде келіп түсуі керек, микроорганаизм синтетикалық қабілеттілігімен анықталады; энергия көзінің формасы – оны алу әдісі. Микроорганизмнің синтетикалық мүмкіндігі және осының арқасында энергияны алу әдісі әр түрлілігімен ажыратылады, және қоректену көзінде микроорганизм әртүрлі қажеттілікті қажет етеді.

Бұл ортаны құрастыру кезінде міндетті түрде ескерілуі керек, универсальды орта, абсолютті барлық микроорганизмді культивирлеу үшін жарамдысы жоқ. Қоректік ортаның құрамы микроорганизмнің әр түрлі зат алмасуымен және ерекшелігімен анықталады, көбінесе көміртегі көзіне және азотқа, әр түрлі қатынаста көрсетіледі, және осы кезде минералды фон аз мөлшерде ауытқуы сезіледі. Бір микроорганизмге және соның өзіне әр түрлі орта қолданылады.

Ортаны физикалық жағдайына қарай үш топқа бөлуге болады: қатты (агар-агарда, желатинде немесе кремниилі пластинкада дайындалады), сұйық және сусымалы үлгігіш (ылғал кебек, бидай).

Ортаны құрамына қарай негізгі екі топқа бөлуге болады: табиғи және жасанды орта. Табиғи деп химиялық құрамы анықталмаған ортаны айтады, оған жануар және өсімдік текті өнімдер  саналады. Табиғи ортаның негізі болып жасыл өсімдіктің әр түрлі бөлігі, жануардың ұлпасы, арпа, ашытқы, жеміс – жидек саналады. Табиғи орта құрамы бойынша тұрақты емес, шикізатқа және дайындау шартына байланысты. Оларды микроорганизм культурасын ұстау үшін, биомасса жиналуы үшін және диагностикалық мақсата қолданады. Табиғи орта микробиологиялық өндірісте кеңінен қолданылады. Өндірістік ортаның құрамына көмірсуға бай заттар (жүгері ұны, гидрол, бидайдың ұны) азот  (ақуызды өнім – соя ұны, сығынды, жүгері экстракті) құрамы кіреді. Жасанды ортаның құрамына кіретін бұл анықталған химиялық таза қосылыс, анық көрсетілген концентрациядан алынған зат саналады.

Жасанды орта дистилденген суда ғана дайындалады. Жасанды орта  өте қарапайым, олай болса, аз заттың санынан тұрады, ол әр түрлі компоненттердің көп санынан құралуы мүмкін, демек комплексті орта болуы мүмкін.

Тек, жасанды орта микроорганизмнің зат алмасуы мен физиологиясын оқып білу үшін қолданылады.

Ауаны зарарсыздау және тазарту сатысы

Микробиологиялық технология және биосинтез көмекші операциялар үшін көп мөлшерде сығылған ауа немесе инертті газ қажет болады. Ауаны дайындау жүйесі технологиялық белгісі бойынша төрт топқа бөлінеді:

1) аэробты культивирлеу кезінде ферментацияға ауаны дайындау және  беру;

2) анаэробты культивирлеу кезінде культуралды сұйықтықтан газ тәрізді     

    өнімді шығару үшін инертті газды дайындау және беру;

3) пневматикалық тасымалдағышта сусымалы өнімді тасмалдауда және  

     микроорганизм суспензиясын бір аппараттан екінші аппаратқа

     айдау үшін тасымалдағышқа сығылған ауаны дайындау және беру;

4) технологиялық құрал-жабдықтың барлық түрінен шығарылатын газ   

    қоспасын  немесе ауаны тазарту;

Зарарсыздау процесі бойынша жалпы теориялық негіздеріне байланысты бұл жүйелердің өзіне тән ерекшелігі бар. Түптік культивирлеуде микроорганизмдерді аэробты өсіруде ферментатерге ауа үздіксіз беруі қажет . Ферментатерге берілетін ауа бірнеше функцияны орындайды:

1)      микроорганизмдерді оттегімен қамтамассыз етеді;

2)      газ  тәрізді өнімді ауыстырып шығарады;

3)      микроорганизмнен бөлінген жылуды шығарады;

4)      микроорганизм массасының суспензиясы біркелкі болуын құрайды;

5)      Массаны беру жылдамдығы  мен сұйық ортаны араластыру жылдамдығын күшейтеді.

Ауадағы микроорганизмнен тазартылған ауаны, сығылған ауаны  алу күрделі технологиялық мақсатта арнайы жүйеде іске асырылады. Ауаны зарарсыздаудың және тазартудың принципиальды технологиялық сызба нұсқасы  6 суретте келтірілген. Атмосфералық ауаны шаңнан және оны сығылғаннан тазарту бірінші сатыда тұр. Атмосферадағы ауаны алдын ала тазарту 1 - фильтрі арқылы  2 - компрессорға  келіп түседі, онда қажетті қысымға дейін ( 350-500 кПа) сығылады. Микробиологиялық өндірістерде ауаны сығуда көбінесе құбырлы компрессор немесе поршенді компрессор қолданылады.

 

 

6 Сурет-Ауаны зарарсыздау және тазартудың технологиялық сызба нұсқасы.

 1-алдын – ала тазарту фильтрі;

2-құбырлы компрессор;

3-жылу алмастырғыш-салқындатқыш;

4-ылғал бөлгіш ;

5-жылу алмастырғыш-қыздырғыш;

6-басты фильтр;

7- жеке фильтр;

Сығылған ауаны екінші сатыда  оптимальды термодинамикалық жағдайда ұстауы қажет.

Сығылған ауа 100-2000С –температураға дейін қыздырылады, сондықтан оны жылу алмастырғышта 3-тен 25-300С темперптураға дейін салқындатылады. Сығылған ауаны салқындатқанда атмосферадағы ылғал ауа  конденсирленіп 4 - ылғал бөлгіште бөлінеді. Су бөлінгеннен кейін  5 - қыздырғыш – жылу алмастырғышта қыздырылады. Одан әрмен қарай ауа 6 - басты фильтрге келіп түседі, оның оптимальды ылғалдылығын және температурасын  ұстап тұрады . Осы фильтрде ауаны салқын зарарсыздайды. Микроорганизм жасушалары және шаңның  бөлшектері бөлінеді.

Үшінші сатыда 7-  жеке фильтрде ауаны соңына дейін тазалау және зарарсыздау іске асырылады.

Ауаны алдын ала тазарту фильтрі. Ауаны алдын ала тазарту фильтрі компрессордың алдында  сорғыш  жолда орнатылады. Фильтрдің жұмыс істеу принципі ірі бөлшектердің размері 5 мкм – көлемді инерционда тұнумен жасалынады. Фильтрлеу жылдамдығы 1,5-3,0 м/с. Құрғақ бөлшектер тұнғаннан кейін фильтрден шығарылмайды, оның шаң қабаты майланады. Сондықтан мұндай фильтрді майлы фильтр деп атайды. Фильтрлеу алдын–ала тазарту периодты немесе үздіксіз болуы  мүмкін. Периодты фильтрге майлы фильтрді таспалы регенерлеуші және құрғақ типті таспалы фильтрді жатқызуға болады.

Таспалы регенерлеуші майлы фильтрлер көлеміне және ортаны фильтрлеуші түріне қарап ажыратылады. Кеңінен таралған ФЯР типті тор – торлы фильтр. Таспалы регенерлеуші майлы фильтр. Таспалы регенерлеуші майлы фильтр конструкциясы бойынша қарапайым, эксплутациялауда сенімді, микроорганизді және көлемі 5 мкм-нан үлкен емес шаңды ұстайды. Мұндай фильтрлер насадканың бетінде 92-99 % ауадағы шаңды ұстайды. Регенерациясыз ауаның ластану дәрежесіне қарай, жұмыс істеу уақытының ұзақтығы 80-800 сағатты құрайды.

Құрғақ типті таспалы фильтр 10-15 қабаттан құралған, перфорирленген материалдан және винипласт қабатынан тұрады. Ауаны тазарту эффективтілігі 70-85 % -ті құрайды. Фильтрлеуші материал ретінде таспалы фильтр қолданылады, шыны немесе химиялық талшықты материалдар қолданылады. Майлы фильтрмен құрғақ типті таспалы фильтрді салыстырғанда майды, иісті алып кетпейді.

Үздіксіз жұмыс істейтін фильтрлер үш түрде болады: майлы өздігінен тазартатын, талшықты, рулонды немесе катушкалы.

Майлы өздігінен тазартатын фильтрлер үздіксіз фильтрлеуші лентадан тұрады, ол маймен бірге ванна арқылы келеді. Бұл кезде шаңмен ластанған жуылады және майланады. Осының арқасында майланған жаңадан тазартылған фильтр арқылы ауа сорғыш компрессорға өтеді. Ауаның тазартылу дәрежесі 90-98%  құрайды.

Рулонды (катушкалы) фильтрдің конструкциясы қарапайым, ол таза фильтрлеуші материал бір катушкадан екінші катушкаға үздіксіз жылдамдықпен оралуымен ауаны тазарту іске асырылады. Фильтрлеуші материал химиялық талшықтан немесе шыныдан жасалынған материал қолданылады.  Бір рулонның үздіксіз жұмыс істеу мерзімі 1 жыл.

Талшықты фильтр форсункадағы сумен жуылған полимер талшықтан алынған көлемді мата болып келеді. Электростатикалық тартылыстың нәтижесінде талшық майда шаң бөлшектерді ұстайды.

Ауаны  тазартуды бақылау  процесі. Ауаны тазарту және зарарсыздандыру жүйесінде  бақылау және реттеу процесі үшін арнайы қондырғы орнатылады (6 сурет). Ауаның температурасы  3 тоңазытқыштан шыққанда, кіргенде бақыланады, 5 қыздырғаннан кейінгі ауаның ылғалдылығы мен температурасы анықталады. Автоматты бақылау және ауаның параметрлерін реттеу және жұмыс істеу принциптері келесідей, 6 басты  фильтрге кіретін жерде температураның көрсеткішін тіркейтін аспап, ал арнайы реттегіш 5 қыздырғышта будың берілуін өзгертеді, олай болса ауаның температурасы регламент бойынша сәйкес келеді . Фильтрдің жұмыс істеу принципін бақылау тиімді, АЗ-3 және АЗ-5 түрлері шаңданған ауаның тазарғанын анализ жасап  жазып отырады. Аспап жоғары сезімділікке ие ( өлшемі 0,3 мкм болатын 1м3-те 2-3 мың бөлшектер).

Фильтрлермен ауа өткізгіш құбырларды зарарсыздау үшін өткір бу қолданылады. Фильтрлеуші элементке будың қысымын төмендету үшін, фильтрге екі жағынан шығатын және кіретін ауа өткізгіш құбырға бу беріледі. 1200С температурада таза және құрғақ бу берілуі керек, қысымын тұрақты  ұстап отыру  керек.

 

 

Дәріс 3. Өндірістік ферментация. Бақылау басқару және оптимизациялау.

 

Лекцияны жүргізу формасы: проблемалы

Проблемалы жағдайлар

1.Биотехнология процестерін оптимизациялау қандай мақсатпен жүреді?

     2.Техника, экономикалық параметрлері процестің ферментердің

            құрылысын таңдауға қалай әсер етеді?

      3.Дайын өнімді бөліп алу әдісін таңдауда қандай  факторлар әсер етеді?

Лекцияның жоспары

 1.Ферментация процесінің технологиялық ерекшеліктері

      2.Ферментердің құрылысы

      3.Бақылау және басқару жүйесі

      4.Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу және концентрлеу

           сатысы

      5. Микробиологиялық синтездің дайын өнімін бөліп алу сатысы

 

1  Ферментация процесінің технологиялық ерекшеліктері

 

“Ферментация” термині ертеректе ашу процесінде қолданылған, қазіргі кезде кеңінен қолданылуда. Ферментация процесінің арқасында микроорганизмдерді әр түрлі мақсатта өсіруде. Микроорганизмдерді культивирлеу процесі  әр түрлі. Микроорганизм – продуцентінің қасиеті әр түрлілігімен  түсіндіріледі, бірінші кезекте  оны өсіру технологиясын құруда ескеріледі.

Технологиялық өрнектеу бойынша келесі биотехнологиялық процестер анықталады:

1)      аэробты және анаэробты культивирлеу;

2)      беттік және түптік культивирлеу;

3)      периодты және үздіксіз культивирлеу;

Өндірісте сұйық қоректік ортада аэробты микроорганизмді түптік культивирлеу процесі кеңінен таралған. Аэробты микроорганизмді түптік культивирлеуде бірқатар ерекшеліктер бар. Культивирлеу процесі күрделі көп фазалы жүйеде жүреді: газ – сұйық – қатты дене (жасушалар). Қатты фаза күйінде және суда ерімейтін көміртегі көзі түрінде болады (мысалы, н-парафиндер).

Өмір сүретін микроорганизмдерден жылу бөлінеді және егер  лабороториялық жағдайда көлемі үлкен емес сосудта микроорганизмдер өсірілсе жылу бөліну процесі сезілмейді, ал үлкен көлемдегі аппаратта микроорганизмдерді культивирлеу процесінде жылудың бөлінгені сезіледі.  Сондықтан культивирлеу процесінде культуралды сұйықтықтың барлық бөлігінде температураны барлық уақытта ұзақ ұстап тұру керек. Олай болса, микроорганизмді өсіру процесінде көп мөлшерде оттегі қажет, ал ол культуралды сұйықтықтың төмен еруін, үлкен көлемде ауаның аппараттан үздіксіз берілуін және  шығарылуын қамтамасыз етеді.

Ферментация процесінде көбік пайда болады, процесте көбіктің болмағаны дұрыс және оны жою керек. Көп жағдайда ферментация процесі кезінде аппаратқа бөгде микрофлора түспеуі қажет, демек зарарсыздау процесін ұзақ уақыт ұстау керек. 

      Биотехнологиялық процестің жалпы ерекшеліктері, сондай-ақ кейбір басқа да  микроорганизмнің нақты культурасы үшін ферментация процесінің ферментерінің арнайы конструкциясын қайта өңдеуде ескеріледі.

 

2  Ферментердың   құрылысы

 

Ферментердің құрылысы микроорганизмнің өмір сүруіне, өсуіне қолайлы орта жасау үшін жылуды және зат алмасуды қамтамасыз ету қажет.

Ферментерлер жабық цилиндрлі сосуд ыдыс, арнайы қондырғымен жабдықталған:

1)      ауаны беру үшін және диспергирлеу үшін;

2)      ортаны гомогенизациялау;

3)      көбікті сөндіру;

4)      қыздыру және салқындату;

5)      бақылау - өлшегіш аспаптар.

Ферментердің құрылысын таңдауда микроорганизм продуценттінің түрлерін және биосинтездің соңғы өнімін қолдану ескеріледі. Ферментердің атқаратын қызметіне қарай лабараториялық, жартылай өндірістік және өндірістік болып бөлінеді. Ферментердің принципальды құрылысын бөлуге болмайды, бірақ ферментердің атқаратын қызметіне қарай әр түрлі сиымдылықта болады 0,001м3-тан бірнеше жүз куб метрге жетеді.

Ферментер дайындалатын негізгі материал – тот баспайтын болат. Лабораториялық аппарат шыныдан жасалған. Негізінде энергия жүргізу әдісімен  және қоректік ортаны аэрациялаумен ферментердің құрылысы анықталады. Осы принципі  бойынша ферментерді үш топқа бөлуге болады:

1.       газды фазаға энергия жүргізілген ферментерлер;

2.       сұйық фазаға энергия жүргізілген ферментерлер;.

3.       комбинирленген энергия жүргізілген ферментерлер.

Газды фазаға энергия жүргізілген ферментерлер. Аппаратта культуралды сұйықтықты сығылған ауамен аэрациялау және араластырудың бұл түрі, ферментерге белгілі бір қысымның берілуімен іске асырылады. Компрессордың жұмыс істеуіне энергия жұмсалады. Ферментерлердің құрылысы ауаны беру әдісімен және барбатердің, аэратордың құрылысымен ажыратылады (29-сурет). Барботердегі саңылаудың жалпы ауданының түріне байланысты емес құбырөткізгіштің  көлденең ауданынан кем болмауы керек, сол жерден ауа жүргізіледі.

 

      

 

        29-сурет.Барботердің негізгі түрлері:

         а-тікбұрышты;  б-ай тәрізді;  в-сақиналы;

 

Барботажды ферментерлердің құрылысы жағынан қарапайым. Формасы цилиндрлі темір ыдыс болып келеді.  Аппараттың түбінде ай тәрізді  барботер орнатылған, одан сығылған ауа беріліп отырады.

Аппарат резервуар түрінде болуы мүмкін, түбінде барботер орналастырылған, тік бұрышты перфорирленген қақпағы бар ауа таратқыш қорап (тесіктің диаметрі 0,3-0,5 мм). Аэрациялау қарқындылығы қораптың тесігінен шыққан газдың жылдамдығының жоғарылау есебінен болады. Аппаратта салқындатқыш қондырғы орнатылған канал түрінде мұздай су жүретін коллектормен қосылған. Қазіргі кезде елімізде бұл аппараттар ВДА – 30 және ВДА – 100 маркалы болып шығарылады (цифрлары аппараттың сиымдылығын көрсетеді м3).Ферментерлер ашытқы өсіру үшін қолданылады, ашытқы өсіргіш аппарат деп аталады.

Аппарат диффузормен (эрливті аэратормен) жабдықталған. Ол аппараттардың ішіндегі ең кеңінен таралғаны. Ашытқы өсіруші аппарат Лефрансуа аппаратының  құрылысы (30-сурет).

 

 

30-сурет. Лефрансуа жүйелі ферментер:

                1-аппарат корпусы;   2-ауа үрлегіш;

                3-диффузор;   4-кювета.

 

Ферментерде ішкі цилиндрлі – диффузоры болады, сұйықтықты циркуляциялайды. Сақиналы аэратор саңылауы арқылы ауа жібергіштен жіберіледі,  қоректік орта аэратордың астында орналасқан кюветаға келіп түседі. Сұйықтың қабықшасы кюветаның шеттері арқылы асып төгіліп аэратордың саңылауынан шыққан ауамен кездеседі

Нәтижесінде сұйықтық тығыздығынан тығыздығы аз көбікті эмульсия пайда болады және ол диффузор бойымен жоғары көтеріледі. Көбік эмульсиясының бетінде ауа бөлініп және аппараттан шығарылады.Сұйықтық қалған көбікпен бірге диффузор мен аппарат корпусының арасынан төмен  қарай жылжиды. Жылуды шығару сыртқы қабырғаның салқындауымен іске асырылады, сондай – ақ мұздай су диффузор мен қабырғасының арасымен беріледі. Аппарат құрылысының артықшылығы механикалық араластырғыш және механикалық көбік сөндіргіштің  болмауы. Кемшілігі ауаның көп мөлшерде жұмсалуы.

Аппараттың бұл тобы ашытқы өндірісінде сонымен қатар амин қышқылы мен антибиотик өндірісінде кеңінен қолданылады.

Түтікшелі ферментерлер (газлифті) реактордан тұрады және сепаратор мен циркуляциялық құбыр бір-бірімен жалғасқан. Реактордың төменгі бөлігінде  ауа камерасы бар, содан сығылған ауа жіберіледі (31-сурет). Ауа  камерасынан ауа диаметрі 4 мм барботер құбырына келіп түседі, және жоғары жылдамдықпен диаметрі 56 мм құбырмен сұйықтық жоғарыдан жылжиды. Реактордың жоғарғы камерасында ауаның жарты бөлігі сұйықтықтан бөлініп,  реактордан шығарылады, ал сұйықтық ауа төменнен жоғары қарай жүрмейтін құбырғаға келіп түседі.

Реактордың жоғары жағындағы көбік центробежді көбік сөндіргіш сепараторға келіп түседі, көбік сөндіргішпен сөндіріледі. Көбік сөндіргенде пайда болған сұйықтық циркуляциялы түтік арқылы реактордың  астыңғы жағына қайтып оралады және ауа жоғары көтеріледі. Нәтижесінде ферментерде циркуляциялық ішкі және сыртқы екі контур пайда болады.

Реактордың құбырының арасынан су беріліп салқындатылады.

       31-сурет.Газлифті ферментер:

1-құбырлы реактор;  2-сеператор; 3-механикалық көбік сөндіргіш;

4-циркуляциялы түтік; 5-ауа камерасы.

 

       

       32-сурет.Ауа таратқышы мен форсункалы ферментер:

1-аппарат корпусы; 2-диффузор;3-форсунка.

Ауа таратқышы мен форсункалы ферментатер. Аппараттың негізгі құрылысының ерекшелігі – ол сығылған ауаны беретін форсунка.

 Форсунка аппараттың түбіне бекітілген, ал форсунканың астына диффузор орнатылған (32 сурет). Белгілі жылдамдықпен форсункадан ауа шығарылады, ал культуралды сұйықтық диспергирленеді.  Жеңіл сұйықтық эмульсиясы диффузормен жоғары көтеріледі, сонда ауаның бір бөлігі сұйықтықтан бөлініп тығыздығы жоғары болса  диффузор мен корпустың қабырғасының арасынан жіберіледі.                                          

 

                         ауа            

                              33-сурет.  Түбіндегі тұмсығымен

                                            ауа таратқыш ферменатер.

 

Мұндай аппараттың әр түрлілігі ферментердің түбі конусты бір немесе бірнеше тесігі бар форсунка орнатуға арналған (33сурет). Бұл ферментерлер конус тұмсықты, сығылған ауа тұмсығы арқылы  беріледі және культуралды сұйықтық диспергирленеді. Биосинтез осындай аппаратта көбік қабаты негізінде жүргізіледі. Микроорганизмді культивирлеуге арналған конус тұмсықты ФС-5 және ФУ-5 маркалы фементатерлерге комплексті лабораториялық қондырғылар жатады

Бағана типті ферментер цилиндр тәрізді бағана, көлденең секцияларға бөлінген (34 сурет). Әрбір секцияда өздігінен салқындататын, бақылайтын жүйе  болады. Ферментатерлердің мұндай түрінің негізгі құрылысындағы айырмашылығы секциялы қоршаулар оны табақша деп атайды. Табақтар жалпақ немесе сигментті, торлы, қалпақты болып бөлінеді.

Ауа бағананың төменгі жағынан беріледі, әр табақтың астына жиналады және сұйықтың қабаты арқылы табақта барботирленеді.       Культуральды сұйықтық сақиналы саңылау арқылы аппарат корпусымен табақша шетімен төмен  қарай ағады. Мұндай кезде ауамен сұйықтық қарама-қарсы жылжиды. Әрбір табақша бетіндегі контактілі фаза жаңарып отырады. Бағаналы аппарат үздіксіз культивирлеу процесінде кеңінен қолданылады.

 Түйіршіктер қосылған ферментер. Цилиндрлі ыдыс, белгілі размерлі, қатты түйіршік бөлшектермен толтырылған болып келеді (35 сурет). Ауа қысыммен дөңгелек барботер арқылы төменнен беріледі. Қоректік орта және культуралды сұйықтық циркуляциялануға аппаратқа төменнен беріледі.

                   

                            

 

                       34-сурет.Бағаналы ферментер.

 

 

                  35-сурет.Түйіршік қосылған ферментер.

 

Ауа барботерден сұйықтық және түйіршік бөлшектермен шығарылады. Ауаның көпіршіктері қатты түйіршік бөлшектермен соқтығысып, ыдырайды, нәтижесінде осы микроаумақта сұйықтықтың ағу жылдамдығы төмендейді, микроорганизмді құрайтындар барлық уақытта жаңа қоректік ертіндімен байланыста болады. Түйіршіктерге үлкен талап қойылады: химиялық инертті, белгілі тығыздықпен, соқтығысқанда берік болуы керек. Түйіршіктер қосылмаған ферментатерге қарағанда,түйіршік қосылған ферментатерде көп биомасса жиналады.

Сұйық фазаға энергия жүргізілген ферментерлер. Аппараттың бұл түрі өсімдік шикізаты гидролизатынан алынатын азықтық ашытқы өндірісіндегі азырақ өнімділіктегі қондырғыда бұрыннан қолданылады. Ірі тонналы өндірісте өздігінен сорғыш құбырдың құрылысын жаңарту, мұнай парафинінен азықтық ашытқыны алу үшін аппараттарды құруға болады.

Өздігіненсорғыш түтікпен аппарат. Фементерлердің бұл түрі құрылысы жағынан қарапайым және қолдануға қолайлы. Аппарат корпусына  цилиндрлі диффузор орнатылған,  ол оның астынғы жағында жабық түтік түрінде тарамдалған кішкентай саңылауы бар бұлғағыш орналасқан    (36 сурет).  Түтік

жартылай  түтік білікке орнатылған, ферментатердің жоғарғы жағында ауа атмосферамен байланысқан.   Ішкі табанша араластыратын бұлғағыштың айналуының арқасында ауа сұйылтылып аппаратың жоғарғы бөлігінен немесе сыртынан жартылай білік арқылы ауаны  сорып алады.  Өздігінен соратын ауаның мөлшері 1,5-2м аспайтын сұйықтықтың түбіне жетеді. Өздігінен соратын аэратор культуралды сұйықтықты да бір уақытта араластырады. Сұйықтық көбікпен бірге қабырға шеттеріне шашырап және аппаратпен диффузор қабырғасының арасымен жоғары көтеріліп және жоғары жағынан асып төгіліп  құйылады.

 

 

36-сурет. Өздігінен сорғыш аэрация жүйесімен ферментер:

1-жартылай күрекше аэратор; 2-диффузор;3-аппарат корпусы;

4-ауа үрлегіш; 5-субстрат беретін құбыр; 6-бұлғағыш жетегі;

 

Жылу аппаратта орнатылған жыланша арқылы жүргізілген жылу сумен бірге шығарылады. Егер де өндіріс аппаратында сұйықтық биіктігі аппараттан 2м көп болса, онда желдеткішпен немесе компрессормен ауа берілуі керек. Бұл топтағы ескі және бұрыннан белгілі аппарат азықтық ашытқы зауытында қолданылатын аппарат «Вольдгоф» деп аталады.

Құбырэжектерлі араластырғыш қондырғысымен ферментер. Аппарат тік он екі бөлік секцияға бөлінген (37 сурет). Аппараттың диаметрі 17м. Бірінші тоғыз секциясында ашытқы өсіріледі, ал соңғыларында ашытқы өсіп жетіледі. Культуральды сұйықтықты араластыруға және ауаны беріп отыруға әр секция бөліктеріне эжектор орнатылған, ферментер қақпағында орнатылған двигательдің көмегімен айландырылады.

Культуральды сұйықтықты араластыруға және ауаны беріп отыруға әр секция бөліктеріне эжектор орнатылған, ферментер қақпағында орнатылған двигательдің көмегімен айландырылады

Айналмалы эжектор екі сатылы өздігінен ауаны сорғыш түтікше типті араластырғыш бұлғағышы бар сұйықтық жоғарығы және төменгі мойнынан шығарылып және кіргізіліп отырады.

Құбыр нығыздалып жабылып құбыр бойынша эжектормен ауа сорылады. Культуралды сұйықтық циркуляциялану үшін әр секцияға диффузор орнатылған. Культуралды сұйықтықты салқындату үшін диффузорда жылу алмастырғыш орнатылған. Секцияның жоғарғы қақпағына механикалық көбік сөндіргіш орнатылған. Құбырдың айналуының арқасында атмосферадан ауа сорылып, құбыр бойымен сұйықтық пен араласуға эжекторға келіп түседі.

Сұйықтық құбырэжектордан жоғары қарай жылжиды, жыланша типті жылу алмастырғыш қондырғы шайылып одан кейін екіге бөлінеді:

 

 

 

 

37-сурет. Құбыр эжектерлі араластырғыш қондырғысымен

               ферментер: 1- эжекция қондырғысы ;2-ауа үрлегіш;

               3-көбік сөндіргіш;4-сепаратор;5- құбыр эжектер жетегі;

               6-жылу алмастырғыш;7-диффузор;

 

сұйықтықтың біреуі циркуляциялы қондырғының орталық бөлігіне және құбыр эжектордың жоғарғы мойнынан, ал екінші бөлігі циркуляциялайтын қондырғының шет шетімен түбіне қарай түсіп құбыр эжектордың төменгі мойнынан шығарылады.

Секциямен тігінен бөлгіш қоршаудың арасындағы тереземен культуралды сұйықтық ағып өтеді. Сұйық мұнай парафинінде азықтық ашытқы  алу өндірісінде құбыр эжекторлы жүйеде аэрациялау және араластырғышы бар ферментерлер кеңінен қолданылады.

Культуралды сұйықтық төгіліп құйылып тұратын ферментер ГДР-да патенттелген,сұйық фазаға энергия жүргізілетін аппаратқа жатады, демек аппаратқа сұйықтықты жоғарыдан беруге насостың жұмыс істеуіне энергия жұмсалады.

Ферментердің корпусында бір ғана бағана бар, секциялар бірінің астында бірі орналасқан, культуралды сұйықтық төгіліп құйылып тұратын түтікпен қосылған (38сурет). Культуралды сұйықтықты циркуляциялайтын насостың көмегімен бағананың жоғары секциясына береді және культуралды сұйықтық құйылып тұратын құбырмен төменгі секцияға культуралды сұйықтық ағады. 

 

38-сурет. Культуралды сұйықтық төгіліп құйылып тұратын ферментер:

1-циркуляциялы насос;  2-газ құбыры;

3-төгуге арналған түтік;  4-ауа шығарылатын потрубка;

5-секция;  6-бағананың корпусы;

 

Сұйықтық жылжып құйылғанда газ өтетін құбыр арқылы түсетін ауаның есебімен сұйылтылады. Ауа ағып өтетін сұйықтықпен төменгі секцияға түседі, культуралды сұйықтықтың құйылу цимпульсі, культуралды сұйықтықтың құйылу саны аппараттың түбіне дейін келіп жетуімен есептеледі. Соның арқасында жоғарғы турбуленттіке жетеді, газдың жұқа диссперсиясы, газдың ортаға ұзақ уақыт бойы келуі. Ферментатердің мұндай құрылысы үлкен көлемді болуы керек.

Комбинирленген энергия жүргізілген ферментер. Бұл аппаратта энергия комбинирленіп жүргізу іске асырылған: газды фаза – аэрациялау үшін және сұйық фаза араластыру үшін.

Ферментердің мұндай түрі микроорганизм – продуценттері көлемі ірі колонна түзетін және одан басқа қоректік ортада жоғарғы тұтқырлықта өсетін антибиотик өндірісінде кеңінен қолданылады.

Ферментер цилиндрлі ыдыс түбі сфера тәрізді механикалық араластырғыш бұлғағышы бар, ферментерге барботер орнатылған (39 сурет). Барботерлер төменгі ярустың астында араластырғыш бұлғағыш орнатылған және құрылысы әр түрлі болуы мүмкін.

 

39-Сурет.Механикалық араластырғыш бар ферментер:

1-барбатер;  2-шағылыстыратын қоршау;

3-бұлғағыш; 4-жейде; 5-көбік сөндіргіш;

 

40-сурет.Құйылып ағатын қабықша ферментер:

 

Араластырғыш қондырғының функциясы культуралды сұйықтықтың тоқтап қалған аумағын болдырмау, сонымен қатар аппараттың барлық көлеміндегі культуралды сұйықтықтың барлық жеріндегі температураның біркелкі болуын қаматасыз ету, жасушаға өнімді қоректендіруге өз уақытысында жеткізу және катаболит өнімінің шығарылуын қамтамасыз ету болып саналады.

Культуральды сұйықтықты араластыру үшін кең таралған механикалық бұлғағыш. Бұлғағыштың қозғалуы сұйықтыққа беріледі нәтижесінде құйындаған ағым пайда болады. Бұлғағыштың жоғары жылдамдықпен айналуының нәтижесінде ортасында иірім пайда болады. Бұлғағыш жылдамдығы мен бірдей орта өсіріледі және араластыру жетіспейді. Аппарат ішіндегі жылдамдықта турбуленттілікті құру үшін қоршаулар шағылыстырылғыш орнатылады. Олар тот баспайтын болаттан жасалған радиалды тігінен күрекшелер ферментер қабырғасынан кішірек саңылау қалдырып орналастырылады. Қоршау шағылыстырғыштың саны 4-тен 6-ға дейін болады.

Ферментердегі жылуды шығару үшін, салқындататын суды циркуляциялауға ферментер сыртында жейде, ішінде жыланша жылу алмастырғыш орнатылған. Ферментердің кемшілігі механикалық араластырғыш бұлғағыш айналдыратын темір бөлшектердің көп болуы, сондай–ақ бұлғағыш орнатылған білік арқылы бөгде микрофлораның түсуі. Құйылып  ағатын қабықша ферментер. Аппарат құрылысында  сұйық және газды фаза комбинирленген энергияны қолданады. Аппарат цилиндрлі ыдыс ішінде тігінен құбырлар толтырылған (40 сурет). Культуралды сұйықтық насостың көмегімен аппараттың жоғарғы жағынан беріледі және тік каналдармен жұқа қабықша тәрізді культуралды сұйықтық ағып өтеді. Ауа төменнен қысыммен беріледі. Берілген ауаның жылдамдығын культуралды сұйықтықтағы қаныққан оттегінің жылдамдығымен реттеуге болады.

 

3 Өндірісті басқару және бақылау

 

Ферментация процесі оператордың  басқаруымен биологиялық агенттің дамуы туралы және культивирлеу  ортасының динамикасы  туралы  ақпарат алуға болады. Ферментация процесін сипаттаудың негізгі көрсеткіші  келесідей. Физикалық: температура, қысым, бөлінген көлемі, араластырғыш бұлғағыштың айнау жиілігі, көбіктің пайда болуы , газдың ағымының жылдамдығы(ауа)  ортаның ағымының  жылдамдығы, тұтқырлығы, турбуленттілігі.Химиялық: рН ортасы,тотығу –тотықсыздану потенциалы,О2, СО2 еруінің құрамы, газдағы  О2, СО  құрамы, көміртегі құрамы,(предшествениктің) молекула құрамына кіріп құрайтын  бүтіндей бір молекуланы құрайды, құрамы, азот, фосфор,Mg2-, K+, Ca 2+, Na+, Fe2+, SO2- және т. б.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет- ЭЕМ көмегімен ферментация процесін басқару жүйесі

 

Ферментация процесінің  маңызды көрсеткіші болып биомасса, субстрат өнімінің құрамы саналады және бөгде микрофлорамен  ластануды болдырмауы.Продуцентің физикалық жағдайын сипаттайтын өсудің меншікті  жылдамдығы,оның морфологиялық жағдайы,(жасушаның көлемі,жасушаның бөлінуінің саны), сондай-ақ бірқатар биохимиялық көрсеткіштер (РНК,ДНК,құрамы,НАД,НАДФ,АТФ,қосылатын ферменттің активтілігі).

Көбнесе  жоғарыда келтірілген химиялық көрсеткіштер периоды түрінде алынған сынамамен анықталады, ол физикалық көрсеткіштері –үздіксіз фенрментердегі датчикті құрастыру көмегімен  анықталады. Биотехнологиялық процесс үшін ортаның температурасы ғана  рН мәні, сондай-ақ еріген отегінің құрамы жоғары мәнге ие. рН мәнін анықтау үшін  еріген оттегіне ферментерге құрастырып бекітілген   зарарсыздалған электрод қолданылады.Еріген оттегін  анықтау үшін, көбнесе амперметрлік қоғасын –күміс немесе алтын күміс электродтар  қолданылады.

Ферментация процесі жүруде  субстратың көбіктенуі, көбік пайда болуы үлкен әсер етеді.Күшті көбіктенген субстрат үшін автоматты жүйедегі көбік сөндіргіш қолданылады,химиялық әдісті қосқанда сондай-ақ механикалық заттарменде.Қазіргі жаңа  заманғы биотехнологиялық процесс ферментация процесін басқару үшін ЭЕМ қолданбаса мағнасы жоқ: рН  мәнін қалыпты ұстауда,температура, көбік пайда болады, араластырғыштың бұлғағышының  айналу жылдамдығы, еріген оттегінің мөлшері, субстраты беру жылдамдығы және т.б. 

 

4  Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу және 

      концентрлеу сатысы

 

Ферментация процесі аяқталғаннан кейін культуралды сұйықтықтың құрамында микроорганизмдердің тіршілік етуіне қажет заттар, қоректік ортаның қалдықтары, көбік сөндіргіштер еріген және ерімеген заттар болады.

Биосинтез процесінің дайын өнімі болып, культуралды сұйықтықта еріген зат немесе микроорганизм жасушасының ішіндегі микроорганизмнің өзі, әлде оның метаболиті саналады. Барлық жағдайда дайын өнімді бөліп алу үшін, культуралды сұйықтықтан микроорганизмдер массасының өлшенген фазасын бөліп алу қажет.

 Культуралды сұйықтықтағы микроорганизмдердің құрамы төмен. 1л культуралды сұйықтықтың құрамында 5-10г ҚБ (құрғақ биомасса) болады. Фазаның мұндай мөлшерін бөліп алуда қиын технологиялық процесс жүреді, әр түрлі әдістер қолданылады, барлық уақытта биомассаны концентрлеумен шешіледі (флотирлеу, сепарирлеу, буландыру). Өндірістік жағдайда үлкен көлемде қиын фильтрленуші суспензияны өңдеуде мол мөлшерде энергияның жұмсалуына әкеліп соқтырады. 

Культуралды сұйықтықтан микроорганизм жасушасының биомассасын бөліп алу әдістерін механикалық (центрифугалау, фильтрлеу, тұндыру) және жылутехникалық (кептіру) бөлімдеріне бөлуге болады. Соңғы өнімге байланысты осы әдістің сәйкес келетінін таңдауға болады. Культуралды сұйықтықтағы микроорганизм концентрациясын, биопрепараттың тауарлы формасын ескеріп, концентрлеудің және биомассаны бөліп алудың сызба  нұсқасы таңдалып  экономикалық бағасы беріледі.

Флотирлеу

Азықтық ақуыз өндірісінде ашытқы жасушасын концентрлеу үшін флотирлеу әдісі қолданылады. Орындалу мақсаты культуралды сұйқтық көбіктенгенде ашытқының негізгі массасы ауамен бірге көбікке ауысады, оны культуралды сұйықтықтан бөліп алады. Флотирлеу процесі арнайы аппаратта – құрылысы әр түрлі флотаторда жүргізіледі. Биотехнологиялық өндірісте флотаторлы аппарат қолданылады, бірнеше вариантта орындалады:  көлденең конусты, тігінен цилиндрлі, бір сатылы және екі сатылы ішінде стаканы бар болып келеді.

Флотатор түбі тегіс цилиндрлі корпустан және ішкі жағында көбік жинағыш  стаканы бар. Корпус пен көбік жинағыштың арасындағы сақиналы кеңістік (1-V) тігінен секциялы бөліктерге бөлінген. Бөлгіш қоршаулар бірінші мен соңғы секциядан басқасы түбіне жетпей тұрады. ІІ-V секцияда аэратор орнатылған.

Ашытқы суспензиясы ашытқы өсіруші аппараттан бірінші ұзындығы бойынша ең үлкен флотатордың секциясына келеді, осы жерде ашытқының негізгі массасы газ суспензиясы құрамының  есебінен флотирлеу іске асырылады. Пайда болған көбік ішкі стаканның жоғарғы жағынан асып ағып, көбік жинағышқа келеді. Культуралды сұйықтықта қалған ашытқы, флотирлеудің қалған секциясында, аэратор арқылы берілген ауаның көмегімен іске асырылады. Пайда болған көбік, көбік жинағышқа келіп түседі. Көбік жинағыштағы көбікті механикалық көбік сөндіргішпен сөндіріледі. Көбік жинағыштан ашытқы концентраты сепарацияға беріледі.

            

 

7 Сурет –   Бірсатылы флотатор:                         

                            1- ашытқы суспензиясын құюға арналған патрубка;

                          2-корпус;

                          3-ішкі стакан;

                          4-бірігіп тұратын қалта;

                          5-механикалық көбік сөндіргіш;

                          6-аэраторлар.

Өңделген культуралды сұйықтық соңғы секциядағы гидрозатордың қызметін атқаратын қалтасынан шығарылады.Флотатордың өнімділігі бастапқы ашытқы суспензиясы бойынша 40-70м3/сағ құрайды. Флотирлеу әдісі тек қана ашытқыны концентрлеу үшін қолданылады.

Сепарирлеу.Микроорганизмнің биомассасын концентрлеу, сепарирлеу әдісімен жүргізіледі, үлкен көлемдегі қиын фильтрленетін суспензияны жоғарғы жылдамдықта өңдеуге мүмкіндік жасайды.

Сепарирлеу  процесі флотирлеу процесімен салыстырғанда энергия көлемді жұмсалады, сондықтан алдын ала флотирлеуге мүмкіндік жасайды, ол сепарирлеу сатысының санын қысқартады.

Культуралды сұйықтықты сепарирлеу алдында сұйылтуға немесе газдан тазарту үшін деэмульгирлейді. Культуралды сұйықтықты сепарирлеу үшін және культуралды сұйықтықтың бірқалыпты құйылуына мүмкіндік жасайды.

Деэмульгирлеу әр түрлі әдіспен іске асырылады: механикалық (флотаторда механикалық көбік сөндіру немесе флотирлеу сатысы болмаған кезде механикалық көбік сөндіру),  химялық ( көбік сөндіруге химиялық заттарды қолдану) немесе табиғи (арнайы деэмульгаторлар) заттарды қолданады.

 

 

8  Сурет – Ашытқы сепараторы.

Сепарирлеу процесі ықшам және өнімділігі жоғары сепаратор  аппаратында жүргізіледі.

Биомассаны бөліп алу сепараторда ортадан тепкіш күштің әсерінен жүргізіледі. Сепаратордың жұмысшы құралы барабан болып табылады, оның ішінде табақты ұстағыш конусты табаққа бекітіледі (8-сурет). Табақтың сырт жағында қабырға бар, осының  арасында 0,8 мм саңылау пайда болады. Барабан ұршық – білікке кигізілген. Сепаратордың осы құрылысының кемшілігі табақтардың арасындағы бос жерлеріне биомасса қалдығының тез толып қалатындығы. Сепаратордың жұмыс істеу ұзақтығы 12 -24 сағатқа дейін созылады, содан соң барабанды ажыратып  алып жуады.

Ыстықпен  өңдеу және булауБиотехногиялық өндірісте дайын өнімді алдын ала концентрлеу әдісінде булау процесі кеңінен таралған. Кұрғақ затты концентрлеуде культуралды сұйықтықты булау 20-40 % жетеді.                                    

9 Сурет –  Ағатын қабықпен буландыру аппарат.

Негізінде биосинтездің дайын өнімін қыздырғанда (термолабильді) шыдамайды және 5-15 минутта 50-600С температурада белгілі бір дәрежеде инактивтеледі. Сондықтан буландыру процесі соңғы өнімінің биологиялық активтілігінің минимальді жоғалуын қамтамасыз ететін режимде жүргізіледі.

Әрбір өнімге сәйкес температурада буландыру аппаратына өнімнің келуі тәжірбиелі жүйеде анықталады. Культуралды сұйықтықты буландыру үшін 70-800С температура қабылданады. Буландыру аппаратында сұйылуда мұндай температура қайнау температурасына жетеді. Буландыру көп корпусты немесе бір корпусты вакуум буландырғыш қондырғыда жүргізіледі. Көп корпусты вакуум-буландырғыш қондырғыда культуралды сұйықтық бір аппарттан басқа аппаратқа тізбектеліп келіп, культуралды сұйықтықты көп рет буландырады. Буландыру аппарат 46-суретте көрсетілген, төменгі ағымдағы принциппен жұмыс істеледі. Культуралды сұйықтық қабылдағыш бактан насоспен буландырғыштың жоғарғы бөлігіне берледі, құбырдың жоғарғы жағында  тордың бетінде біркелкі таратылады және құбырдың ішкі жағында жоғарыдан төмен қарай жұқа қабықша түрінде ағады.

Құбыр аралық бос жердегі бірінші буландырғышқа ыстық бу беріледі. Культуралды сұйықтықты буландырғанда пайда болған буды екіншілік бу деп атайды, құбыр бойымен сұйықтық қабықша ағады, содан соң сұйықтық бөлгішке келіп түседі.  Мұнда екіншілік будан буландырғыш сұйықтықты бөлу жүргізіледі. Екіншілік бу 80-870С температурада, құбыр аралық бөлігіне екіншілік буландырғышқа жіберіледі.

 

 

 

10 сурет -Үш корпусты буландырғыш қондырғы:

І-бір сатылы буландырғыш;    

2-шашыратып ажыратқыш;

3-екіншілік буға арналған құбыр;

4-екі сатылы буландырғыш;

5-үш сатылы буландырғыш

6-бетіндегі конденсатор;

7- насостар;

8-су сақиналы вакуум – насос.

Қоюланған культуралды сұйықтық бірінші буландырғыштың төменгі бөлігінен және бөлгіштен насоспен буландырғыштың екінші сатысына, содан соң үшіншісіне жіберіледі (10-сурет). Үшінші сатыдағы буландырғышта культуралды сұйықтықтағы биомасса концентрациясының шығымы 18-22 % дейін жетеді (құрғақ  зат бойынша есептегенде).

Фильтрлеу.Өндірісте кейбір биологиялық активті затты көбінесе антибиотикті, культуралды сұйықтықтан микроорганизм массасын бөліп алу үшін фильтрлеу әдісі қолданылады. Формасы жіпше тәрізді, бұтақша тәрізді болып келетін микроорганизм – продуцентін бөліп алу үшін бұл әдіс қолданылады. Фильтрлеудің мақсаты культуралды сұйықтықта қатты және сұйық фазаны кеуек бөлгіш арқылы бөлу болып табылады. Фильтрлеудің қозғалушы күші болып қоршаудың екі жақтағы қысымның айырмашылығы болып табылады. Фильтрлеу процесінің негізгі сипаттамасының бірі болып жылдамдық саналады, демек бір мезгілде    W, м3/ ( м2 ▪ с ) фильтрлеуші бетте алынған фильтрат саны:

                                                ,

мұндағы: V-фильтрат  көлемі, м3,

 F –фильтрлеуші беттің ауданы, м2, 

 t – уақыт, с.

Фильтрлеудің жылдамдығы қысымына, тұнба  қабатының қалыңдығына, оның құрылысына, сұйық фазаның тұтқырлығына және  басқа факторларға байланысты.

 Фильтрленуші сұйықтық екі кеуек қабат арқылы өтеді: тұнба қабат (ауыспалы қалыңдық) және фильтрлеуші қоршау. Фильтрлеу процесінің есебін білу үшін тұнба  суспензияның сипатталуына байланысты және фильтрлеуші ұлпаны білу қажет. Тұнбаның меншікті кедергісінің мәні және фильтрлеуші бөлгіш тәжірбиелі жолмен анықталады.

Культуралды сұйықтықтың фильтрленуі микроорганизм – продуцентіне, қоректік ортаның сандық және сапалық құрамына, ферментация жағдайына байланысты. Продуценттер көлеміне және жасушаның пайда болу құрылысына қарай ажыратылады. Мысалы, пенициллин продуценті ұзынша талшықты мицелий «толық» жіпше  диаметрі 5-50 мкм, сұйық фазадан бөліп алуда қиындық болмайды. Мицелий актиномицет жіңішке (0,2-1мкм) бұтақ жіпше көп санды бір-бірімен байланысқан болып сипатталады. Ферментация процесінің соңында сілекейлі жасуша байқалады, нәтижесінде сұйықтықта мицелия жасуша үзінді бөлігінен жұқа дисперсиялы фракция пайда болады. Мицелий аморфты, сілекейлі, жабысқақ тәрізді, фильтрлеуші материал саңылауы тез бекітіледі. Тұнбаның меншікті кедергісі күшті. Культуралды сұйықтықтың фильтрленуіне ферментация процесінің жүргізілу жағдайы үлкен әсер етеді: шикізат саны, сапасы және құрамы,  қоректік затты тұтынатын сұйықтықтың құрамы, май мөлшері, ферментация процесінің ұзақтығы. Мысалы,  жүгері экстрактінің орнына соя ұнын қолдану тұндыруда кедергіні кемітеді, фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады. Егер культуралды сұйықтыққа қоректік зат тұтынбайтын зат қатысса, фильтрлеу баяулайды. Көбік сөндіруде май қолданылса ферментация соңында фильтрлеу нашарлайды. Ферментация процесінің ұзақтығы да фильтрлеу процесіне кері әсерін тигізеді. Культуралды сұйықтағы көптеген антибиотиктегі фильтрлеуді жақсарту үшін мицелияны бөлу үшін арнайы өңдеулер жасалынады.

Культуралды сұйықтықты фильтрлеуді жақсарту әдісіне жылы коагуляция, қышқыл коагуляция, электролитпен өңдеу және фильтрлеуші ұнтақты қолдану жатады.

Ыстық коагуляция негізінде антибиотик алғанда қолданылады,  сулы ортада қыздырғанда бұзылмайды. Ол  ақуыз денатурациясы жоғары температураға негізделген. Бұл жағдайда фильтрлеу жылдамдығы ақуыз коагуляциясына және ыдырау есебінен жоғарылайды. Тұнба мұндай кезде аз жабысатын, оңай сусызданатын болады. Одан басқада (70-750С)  жоғары температурада культуралды сұйықтықтың тұтқырлығы төмендейді. Бірақ жылумен өңдеу  дайын өнімнің сапасына кері әсерін тигізеді. 

Қышқыл коагуляция антибиотик өндірісінде кеңінен қолданылады, ертіндінің рН  мәні төмен берік болып келеді. рН мәнін төмендету қышқылды таңдау антибиотикті келесідей химиялық тазарту талабымен анықталады.

 Бірақ қышқыл коагуляциядан жақсы фильтрлеу процесі барлық культуралды сұйықтықты қамтамасыз етпейді. Кейбір жағдайда қышқыл – жылы коагуляция бірлескенде жақсы эффект береді.

 Культуралды сұйықтықты  фильтрлеуді жылдамдату үшін фильтрлеуші ұнтақ кеңінен қолданылады. Көбінесе силикат ұнтақ (перлит, диатомит және т.б.) немесе ағаш ұны қолданылады. Ұнтақ сулы суспензия түрінде фильтрге беріледі, фильтр бетіне 1-2мм қалыңдықта (шайынды) топырақ қабаты төселеді, содан соң сол арқылы культуралды сұйықтық фильтрленеді. Фильтрлеуші қабат топырақ қабаттың енгізгіштігі жоғары болғандықтан  фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады. Кейде ұнтақты тікелей фильтрлеу алдында культуралды сұйықтыққа қосады, мұндай жағдайда фильтрлеу процесінің жылдамдығы  бар жоғы 15-20 % ұлғаяды, ал бұл кезде топырақ қабатпен 1,5-2 есе жоғары болады.

Жоғарыда айтылған әдістердің барынша тиімділігі жеткілікті емес. Олар тұнбаның құрылысын өзгертпейді, қабатты жумай-ақ фильтрді бөлуге қолдануға болады.

Тиімді әдіс коагуляция, ол тұнбаның сипатын жақсартады және фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады, культуралды сұйықтыққа реагентті  қосқанда ерімейтін тұнба пайда болады, қор жиналушының пайда болу әдісі болып саналады. Мұндай реагенттер болып Ca, Ba, Fe, Al және т.б. тұздар атқарады, сулы ортада тұнба фосфор, шавел, және басқа қышқыл күкірт анионымен пайда болады. Культуралды сұйықтықта тұнбаның түсуі мицелия бөлшектерін алдын-ала салуынан  түйіршіктердің пайда болуына ұмтылдырады.

Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөлуге арналған фильтр. Үздіксіз және периодты әдістің әсерінен жұмыс істеу принципі бойынша фильтр ажыратылады. Қозғалушы күштің сипаты бойынша фильтрдің қысыммен және вакууммен жұмыс істеуін ажыратуға болады.

Биопрепарат өндірісінде мицелияны бөлуге арналған фильтр құрылысы барабанды вакуум – фильтр және рамалы фильтр – пресс қолданылады.

 Рамалы фильтр – пресстің сызба  нұсқасы 11-суретте келтірілген, периодты жұмыс жасайтын аппарат, қысыммен жұмыс істейді. Фильтр – пресс 2 плита мен 3 рама кезектесіп бірдей  размерден тұрады, оның арасында фильтр мата (салфетка)  қысып тұрады. Рама мен плита екі параллель бүйіріндегі қондырғы 4 дөңгелек бөренеге тіреледі. Плита мен рама 1 маңлайшаға қысылып тұрады 5 жылжымалы маңлайшаның көмегімен маңлайшаға қысылып тұрады,  плунжерлі гидравликалық қондырғыға 6  қысым әсер етеді. Плитка тақтаның шеттерінің беті тегіс болып келеді, ал ортасы ирек таяқшалы болып келеді. Плита мен рамада 7 құюға арналған саңылау бар, жинаған кезде фильтрлеуші сұйықтық жүретін каналша пайда болады. Рамалы фильтр прессте фильтрлеу процесі келесідей жүргізіледі.

 

   

                  11сурет- Рамалы фильтр- пресс:

                 1-маңлайша; 2-рама; 3-плита; 4-бөрене;

                 5-жылжымалы маңлайша; 6-гидравликалық қондырғы;

                 7-құюға арналған саңылау; 8-шүмек.

Культуралды сұйықтық қысым арқылы каналға беріледі және одан раманың қабырғадағы саңылауы арқылы ішкі кеңістікке беріледі және ішкі раманың бетімен беріледі. Мицелия осы кеңістікте ұсталады, ол натрий ертіндісі фильтрлеуші сорғыш (салфетка) арқылы өтеді, содан соң науа мен канал арқылы шүмектен науаға ағады. Фильтраттың бірінші бөлігі мөлдір болмайды, оны культуралды сұйықтық жинағышына қайтарады. Одан кейін матаға тұнба қабаттына жиналады, сол арқылы фильтрленеді. Фильтрат осы кезде мөлдірленеді.

Фильтрленгеннен кейін мицелияны жуады. Жуу мақсаты – тұнбадан натрий ертіндісін ығыстыру, антибиотиктің толық  мицелиядан натрий ертіндісіне ауысуын қамтамасыз ету. Мицелияны жуып болғаннан кейін фильтрге сығылған ауамен үрлеп тұнба саңылауынан жуылған су шығарылады. Содан соң жылжымалы плитаны жылжытады. Плитаны және раманы жылжытылып және тұнба бункерге жіберіледі, филтрлеуші шыт мата сумен жуылады.

Фильтрлеу процесі 0-ден 0,2-0,3 дейін МПа қысыммен фильтрдің жоғарғы өнімділігін қамтамасыз етеді, мұндай жағдайда барлық уақытта жоғары қысымда болады. Жоғарғы қысыммен фильтрлеудің алдыңғы кезеңінде фильтрлеуші матаның және топырақ қабаттың кеуектеріне тұнбаның майда бөлшектерінің енуін тудырады және оның нығыздалып бітелуі фльтрлеу жылдамдығын төмендейді.

Рамалы фильтр-престің кемшілігі болып физикалық жұмыстың жоғары болуы, қызмет етушілерде санитарлық жағдайының ауыр болуы және фильтрлеу жылдамдығының төмен болуы саналады.

Рамалы фильтр–престің атықшылығы, құрылысы қарапайым, жылжымалы бөлшектердің болмауы, сондай-ақ мөлдір фильтрат алу мүмкіндігі.

Барабанды вакуум-фильтр вакуумның  жұмыс істеуінің әсерінен үздіксіз жұмыс істеуі қамтамасыз етіледі. Фильтрде көлденең перфорирленген барабанның болуы, фильтрлеуші мата қаптама қамтамасыз етілген  (12-сурет).

12 сурет- Барабанды вакуум - фильтрдің  жұмыс істеу сызба нұсқасы.

                      І-фильтрлеу

                      ІІ-кептіру

                      ІІІ -жуу және кептіру

                     ІҮ-үрлеу және ұлпа  регенерация .

Барабан өзінің нысана бойымен   жәймен айналады, культуралды сұйықтық сиымдылық бетіне 0,3-0,4  үздіксіз беріліп отырады. Фильтрлеуші барабанның беті бір қатар тік бұрышты ұяшықпен бөлінген, бір–бірінен оқшауланған. Ұяшықтар таратқыш қондырғы арқылы қосылған .Әрбір ұяшық тізбектеле фильтрленеді, бірінші құрғату, жуу, екінші құрғату, тұнбаны жою, және ұлпаның регенрациясы.

 Фильтрлеу аймағында культуралды сұйықтық ұяшыққа жанасады және түтіктің аузымен жалғасады, ол вакуум көзі болып саналады. Мұндай кезде фильтрат түтік арқылы жинағышқа жіберіледі, ал ұяшықтың бетінде тұнба пайда болады.

Фильтрде тұнба бірінші атмосфералық ауамен жанасқан құрғату аймағында болады. Вакуумның әсерінен сұйықтық тұнба саңылауынан ығысады және фильтратпен бірігеді.

Жуылатын аймақта құрғатылған тұнбаға бүркегіш қондырғы арқылы  су беріледі, Жуылған  сұйықтық түтік арқылы жинағышқа жіберіледі.

 Тұнбаны жоятын аймақта ұяшық түтіктің аузымен қосылады, ол сығылған ауамен бірігеді. Сығылған ауаның әсерінен фильтраттың қарама – қарсы жағына жіберіледі, тұнба ыдырайды және матадан ажыратылады, содан соң пышақпен сылынып алады. Регенерация аймағында мата сығылған ауамен үрленеді, ол түтік арқылы ұяшыққа келіп түседі де сығылған ауамен бірігеді.

 

5  Микробиологиялық синтездің дайын өнімін бөлу сатысы

 

Ферментация сатысының соңғы өнімі болып, микроорганизм суспензиясын құрайтын культуралды сұйықтық саналады.

Культуралды сұйықтық болып үлкен мөлшерде араласқан күрделі компонент саналады, осының көбісі физико – химиялық қасиетке ие болады. Еріген минералды тұздармен, көмірсу, ақуыз және тағы басқа да  органикалық заттар мен жартылай диспересті коллоидты бөлшектердің белгілі саны культуралды сұйықтықты құрады. Олар көп компонентті ертінді ғана емес, және сонымен қатар суспензия болып табылады, бұл суспензияның дисперсті фазасы микроорганизм жасушасынан және мицелиядан тұрады, сондай-ақ қатты бөлшектен, көбінесе қоректік зат-ұн, жүгері экстрактісіндегі қауыздан және тағы басқалардан құралады. Культуралды сұйықтық сипатының ерекшелігі болып дайын өнімнің салыстырмалы құрамы саналады. Мысалы: ашытқы өндірісіндегі биомасса құрамы  5-10 % құрайды, ал бактерия препаратты өндірісіндегі биомасса құрамы 1-2 %  аспайды.

Көбінесе микробиологиялық синтездің дайын өнімі әр түрлі факторлардың әсерінен тұрақты емес. Мысалы, ақуызды қыздырғанда сезімділігінің күштілігі, көптеген физикалық және химиялық әсері, ортаның рН өзгергіштігі. Дайын өнімді бөліп алу технологиясын өңдеуде,  культуралды сұйықтықтың физико – химиялық қасиетін ескермегенде, оның дайын өнімдегі төменгі концентрациясын ескеру керек және  биопрепараттың дайын тауарлы формасының түрін ескерту керек. Биопрепараттың барлық тауарлы формасының технологиясын негізгі үш топқа бөлуге болады.

Бірінші топта – биопрепараттар, инактивтелген жасушаның биомассасы негізінде және оны  өңдеудегі өнімі (азықтық ашытқы, саңырауқұлақ мицелиясы және т.б.).

 Екінші топта – биопрепараттар, тазартылған өнім негізіндегі микроорганизмнің метаболизмі (витаминдер, аминқышқылдары, ферменттер, антибиотиктер және т.б.).

Үшінші топта – өмір сүруге қабілетті микроорганизмдер негізіндегі (өсімдікті қорғайтын препараттар, бактериялы тыңайтқыштар және азықтықты силостау үшін ашыту т.б.).

 Биопрепараттың тауарлы формасын таңдау өнімнің қасиетіне байланысты, қолдануға қолайлығына, тасымалдағанда және сақтағанда биологиялық қасиетін  сақтауына  байланысты және т.б.қарай таңдалады.

Микробиологиялық синтездің дайын өнімі болып микроорганизм биомассасының өзі болуы мүмкін (инактивтелген немесе тірі жасуша),әлде  метаболизм өнімі, культуралды сұйықтықта еріген түрінде немесе жасушаның ішінде болады .

Бірінші топтағы биопрепаратты алу үшін инактивтелген биомассаны бөлу, технологиясы жағынан қарапайым және культуралды сұйықтық концентрленген болып келеді (немесе одан биомасса бөлініп алынған)  және кептіріледі.

Метоболит негізінде өнімді бөліп алу технологиясына байланысты, культуралды сұйықтықта дайын өнімнің болуы немесе микроорганизм жасушасының ішінде болуы. Бірінші жағдайда осындай әдістер қолданылады, әлде экстракция әдісі қолданылады, әлде жасуша қабырғасы (бұзылғасын) дезинтеграциядан кейін дайын өнімді бөліп алады.

Үшінші топтағы биопрепаратты алу үшін өмір сүруге қабілетті микроорганизмдерді  бөліп алу (концентрлеу, кептіру) әдісін қолдану, бірақ өндірістің  жоғарғы культурасы  қажет болмайды.

Дайын өнімді өте жиі бөлуде бір ғана  әдісті қолдану мүмкін емес. Сондықтан комбинирленген бірнеше әдістер қолданады.

Инактивтелген биомассаны бөліп алу.Қазіргі кезде көптеген биопрепараттар микробиологиялық концентрат түрінде өндіріледі. Микробиолгиялық концентраттың негізгі бөлімі ауыл шаруашылық мал азығын құнарландырауға қоспа ретінде ( азықтық ақуыз, азықтық антибиотик, аминқышқылы, фермент) қолданылады.

Микробиологиялық концентраттар культуралды сұйықтық белгілі ылғалдылыққа дейін кептірілген болып келеді. Демек, олар микроорганизм биомассасын, оның метоболизмінің өнімдерін, қоректік ортаның қалған  компонентін, көбік сөндіргіш  және т.б. құрайды.

Кейбір жағдайда концентрат алуда культуралды сұйықтықты өңдеу қажет болады, дайын өнімді концентрлеу мақсатында немесе керек емес компонент бөлінгенде. 

Микробиологиялық концентратты алуда басқа биопрепаратпен салыстырғанда соңғы өнімді бөліп алу сатысының технологиясы қарапайым.

Жалпы барлық микробиологиялық концентрат үшін суды толығымен немесе біртіндеп суды жою болып саналады. Концентрат алуда негізгі технологиялық операция -  булау және кептіру.

Тасымалдауда, ұзақ уақыт сақтауда жарамды ақуыз препаратын алуда жасуша биомассасының ылғалдылығын 8-10 % дейін кептіру керек. Микроорганизм массасының маңызды жағдайы ,бағалы биологиялық активті зат тез жоғалып және әрмен қарай бұзыла бастайды.

Жасуша суспензиясы буланғаннан кейін, 24-26 % құрғақ затты құрайтын арнайы кептіргіш қондырғыда кептіріледі.

Кептіргіш қондырғы. Жаншып үгетін білікті кептіргіш өнімділігі аз өндірілетін өндірісте қолданылады. Кептіру процесіндегі мұндай аппаратта айналатын барабанның ыстық бетіне биомасса суспензиясы жанасады. Мұндай кептіргіштің құрылысы бір және екі білікті кептіргіш болып келеді, батырылған және батырылмаған. Батырылмаған ВСГ типтегі екі білікті кептіргіш екі жартылай  көлденең болаттан жасалған  барабаннан тұрады (13-сурет).  

Барабанның бу берілетін жанында жабылатын қақпағы бар. Барабан қатаң параллель құрастырылған.

 

                         13-Сурет. Екі білікті тиелмеген типтегі бу кептіргіш:

                              1-көлденең шнек;2-пышақ;3-қима;

                              4-барабан;5-қақпақ;6-конденсатты шығаратын түтік;

Барабанның жанының жоғарғы жағында барабан мен ваннаның арасында сына орнатылған, оған бимомасса концентраты үздіксіз түседі.

Биомасса концентраты ваннада шамамен 1000С температураға дейін  қыздырылады және осы кезде судың бір бөлігі буланып кетеді. Барабан бір – біріне қарама – қарсы айналғанда  жасуша биомассасы жұқа қабатпен оның бетіне жағылады, және ылғалдылығы 8-10 % дейін кептіріледі.

Құрғақ биомасса барабанның бетінен пышақпен  сылынып алынады және көлденең шнекке құйылып түседі. Содан соң буып түюге беріледі.

Батырылған типтегі СДА екі білікті кептіргіш 1200/3600 жоғарыда айтылғаннан айырмашылығы бар кептіргіш барабан жасуша суспензиясымен ваннаға батырылған және өздігінен жұмыс істейді (51-сурет). Суспензия ваннада бұлғағыш араластырғышпен араластырылады, ваннаға берілер алдында жылу алмастырғышта қыздырылады.   Білікті кептіргіште ақуыздың жоғалуы 15 % жетеді.

 

 

            51-Сурет. Екі білікті  тиелген типтегі бу кептіргіш:

            1-шнек;2-пшақ;3-барабан;

            4-ванналар;5-араластырғыш;

            6-жылуалмастырғыш;

 

 

 

 

                   52-Сурет . Ортадан тепкіш шаңдатқыш кептіргіш:

                   1- ортадантепкіш шашыратқыш механизм;

                   2-бағытағыш аппарат;

                   3-жылу тасмалдау үшін газ өткізгіш;

                   4-кептіргіш камера;

                   5-өнімді жинауға арналған затвор;

                   6-пневмотранспорт құбыры;

 

Шашыратқыш кептіргіш микробиологиялық синтездің көптеген өнімін өндіруде қолданылады. Олар кептіргіш агенттің кептіргіш материалымен әрекеттесу әдісімен ажыратылады (тура ағымдағы, қарама – қарсы ағымдағы немесе аралас) температурамен және газ-тасымалдағыш құрамымен, шашыратқыш механизм қондырғысымен және т.б.

Азықтық ашытқыны кептіруде өнімділігі жоғары шашыратқыш кептіргіш қолданылады. 52-суретте ортадан тепкіш күш шашыратқыш кептіргіштің және төменнен кептіргіш агент жүргізілген сызба нұсқасы келтірілген.

Ашытқы суспензиясы үздіксіз аз қысыммен үздіксіз шашыратқыш механизм табанша дискіге беріліп отырады  53-сурет.

Ортадан тепкіш күштің әсерінен диск айналғанда пайда болатын ертінді қабықша түрінде үздіксіз жоғарғы жылдамдықпен дискінің  шет-шетіне көшеді және майда тамшыға 50-70 мкм ыдырайды. Кептіргіш агент (қыздырылған ауа немесе түтінді газ ауамен араласқан) кептіргіш камераға газ өтетін түтікпен беріледі, ол аппаратураға бағыттағыш аппарат көмегімен кептіргіш камерадан шығарылады, жылу тасымалдағыштың үлкен жылдамдығы құрылады және бір мезгілде спирал тәрізді жылу тасымалдағыштың жылжуы бағытталады.

       Кептіргіш агенттің алғашқы температурасы азықтық ашытқыны кептіруде 300-3500С жетеді. Ашытқы суспензиясы шашыратқыш жылу тасымалдағышпен контактіде болып суды кептіреді.

 

 

              53-сурет.Шашыратқыш механизм:

              А-радиальды табаншамен;б-биіктігі ұлғайған табаншамен;

              1-табан; 2-қақпағы; 3-корпус; 4-білік.

 

Ашытқы суспензиясынан судың булануы шашыратқыштың жоғары дәрежесінің арқасында кептіргіш агент тез салқындайды және оның температурасы кептіргіштен шығарда 900С температураға жоғарыламайды. Кептірілген ашытқы осы температурадан жоғары  қыздырылмайды.

Құрғақ азықтық ашытқы ұнтақ түрінде кептіргіштің төменгі конусты бөлігіне түседі, содан үздіксіз жойылады. Қолданылған жылу тасымалдағыш кептіргіш камерадан газ жүретін жерден шығарылады. Ашытқының бір бөлігі (15-20 %) жылу тасымалдағышпен бірге шығарылады және оны ұстау үшін арнайы шаң ұстағыш аппараттар – циклондар орнатылады.

Құрғақ ашытқы конусты кептіргіштен және циклоннан пневмотасымалдағышпен буып түюге беріледі.

Шашыратқыш кептіргіш күрделі және қауіпсіз қондырғы, сол себептен оның жұмысын автоматтандыруға болады. Кептіру процессін автоматты басқару, процесті тиімді етуге көмектеседі, кептірілген өнімнің сапасын жоғарылатады, отынның және энергияның меншікті шығынын қысқартады.      

Культуралды сұйықтықтан метоболизм өнімін бөліп алу

Биологиялык активті зат мысалы, антибиотик культуралды сұйықтықта ертінді түрінде болады,  оны шығарып алу үшін экстракция немесе иналмасу әдісі қолданылады.

Сұйықтық  экстракция  әдісі

Сұйықтық экстракция бір сұйықтықтан басқа сұйық затты шығарып алу процесі болып саналады. Судан органикалық еріткішпен затты экстрагирлейді (экстрагент), ал органикалық еріткіштен затты сумен экстрагирлейді Органикалық еріткіштің сумен араласпайтыны қолданылады. Демек, экстракция процесіне екі сұйық фаза – экстрагент және бастапқы ертінді қатысады. Экстракциядан кейін алынған фазаны экстракт және рафинат деп атайды (немесе қолданылған ертінді).

Экстракция әдісі культуралды сұйықтықтан дайын компонентті бөліп алу ғана емес, және белгілі бір мөлшердегі қоспаны шығару және концентрлеуге мүмкіндік береді. Белгілі бір көлемдегі заттың сулы ертіндісін экстракциялау үшін, мысалы антибиотикті органикалық ертіндінің (экстрагенттің) ерімейтін немесе  суда әлсіз еритіннің белгілі мөлшерін қосады.

Сулы және органикалық фазаны араластырады және сосын бөледі, тұныдырады немесе центрифугирлейді. Нәтижесінде экстракт алады және  қолданылған ертінді алынады.

Лабораториялық жағдайда экстракция бөлгіш воронкада жасалынады. Экстракция процесінің негізгі сипаттамасы болып Кр тарату коэффициенті саналады, ал органикалық фазадағы таратылатын заттың тепе – тең концентрациясының Со (экстракт)  сулы фазадағы Св (рафинатқа) тепе – теңдік концентрациясына қатынасы болып келеді:

Кр=Со/Св .

Таратылатын коэффицент мәні бойынша экстрагенттің экстракциялау қабілетітілігі туралы талқыланады.  Кр тарату коэффициенті жоғары болған сайын, осы экстрагенттен дайын компонентті шығарып алу қабілеті де жоғары болады. Затты бөліп алу экстракциялау процесінің ұзақтығына байланысты. Бірақ көптеген биологиялық активтік заттар үшін экстракция процесінде лабильді экстракциялау уақытын қысқартады. Содан басқа да үлкен көлемдегі культуралды сұйықтықты қайта өңдейді (ондаған тонна), сонымен қатар экстракциялау уақытын азайтуды қажет етеді.

Экстракция процесінің жылдамдығын ұлғайтуда фазаның бетін бір – бірімен өзара әрекетесуін барынша бөлу қажет. Бұл экстрагент қарқынды диспергирлегенеді майда тамшыға дейін, басқа сұйықтыққа біркелкі таратылады. Бұл кезде фазаның бетіне жанасатын ауданы өсіп қана қоймайды, және бөлінетін заттың ауысуындағы кедергісі азаяды. Экстракция процесінің жылдамдығының ұлғаюы сұйықтықтың қарама–қарсы жылжуына жағдай жасайды. Бұл жағдайда экстрагенттің дайын компонентін құрамайтын ертіндімен байланысты болады, онда тікелей қаныққан дайын компонент экстрагенттің бастапқы ертіндісімен байланыста болады.

Ақуызды, жоғарғы аминдерді, май қышқылының тұзын құрайтын көптеген культуралды сұйықтық эмульгаттар деп аталады. Культуралды сұйықтықта экстрагенттің диспергирленуінен берік эмульсия пайда болады, толығымен бөлінбеу себебінен, дайын компоненттің және ертіндінің жоғалуына әкеледі. Эмульсияның бұзылуы ортадан тепкіш күштің әсерінен болады. Эмульсияның бұзылу ұзақтығы минимальды болуы керек (10с көп емес). Сондықтан экстракция, мысалы антибиотик ортадан тепкіш экстрактор – сепараторда жүргізіледі және бір мезгілде эмульсияның бұзылуы екі сатыда болуы мүмкін, біріншісінде экстракция процесі бір аппаратта, ал ортадан тепкіш сепараторда немесе эмульсияны суперцентрифугалап бөлуде.

Аз мөлшерде өндірілетін зауыттарда периодты экстракция қолданылады, ал араластырғыш бұлғағышы бар аппаратта түбі конусты бөлгіш воронкада жүргізіледі. Аппарат салқындатуға арналған жейдемен қапталған. Аппаратқа культуралды сұйықтықтың және экстрагенттің белгілі мөлшерін құяды, рН мәнін қажет мәнге жеткізуге дейін қышқыл немесе сілті ертіндісін құяды . 10-20 минут араластырады, сулы және органикалық фаза сепарациялау әсерінен бөлінеді.

Зауытта ондаған тонна культуралды сұйықтық тәулігіне үздіксіз экстракциялап өңдеуде қолданылады. Культуралды сұйықтық, күкірт қышқылы (немесе сілті ертіндісі) және органикалық еріткіштер экстрактор – араластырғышқа беріледі. Араластырғышта алынған эмульсия табақша сепараторға немесе түтікшелі жоғары центрифугалауға бөлуге жіберіледі.

Экстракциялауға арналған апараттар. Бөлуде экстракция және сепарирлеу процесінде көбінесе құйылып тұратын инжектор – араластырғыш қолданылады (54-сурет) мұнда сұйықтық жұқа диспергирленуге жетеді. Мұндай араластырғыштың құрлысы қарапайым және сенімді, қозғалушы бөлігі болмайды.

 САЖ-ЗМ сепараторы антибиотик өндірісіне арнайы жасалған. Эмульсия сепараторға жоғарыдан беріледі, барабанның орталық аузы арқылы төменгі бөлігіне беріледі және табақша ұстағыш саңылау арқылы барабан камерасына түседі, табақшада екі концентрленген саңылау бар, сол жерден табақша арасындағы саңылау арқылы сұйықтық өтеді. Сепаратор ротордың айналуы 4000-7000 об/мин ортадан тепкіш  күшті құрайды, осы күштің әсерінен ауыр сұйықтықтар барабанның шеттеріне лақтырылып табақша бойымен төмен қарай ағады, ал жеңілі жоғары көтеріледі (55-сурет).

 

 

                54-сурет.Құйылып тұратын араластырғыш-инжектор:

                1-тұмсық;

                2-саңылау;

                3-штуцер;

                4-соратын құбыр өткізгіш;

 

Ауыр сұйықтық барабанның шет-шетімен көтеріледі, қақпағындағы саңылау арқылы үздіксіз ағыммен барабаннан шығарылады. Жеңіл фракция барабаннан табақша ұстайтынның арасындағы сақиналы саңылау арқылы шығарылады.

 

      

 

 

55-сурет. Эмульсияны бөлуде табақша барабан сепаратордың сызба нұсқасы:

 

Құбырылы жоғары центрифуга эмульсияны бөлуге арналған, араластырғышта да алынады. Оның негізгі элементті араластырғыш болып жартылай цилиндрлі – ротор саналады, айналу жылдамдығы 13000-15000 об/мин болады. Бөлінетін эмульсия роторға төменнен беріледі. Ротордың айналуының жоғарылауы оның қарқынды айналуына әкеледі және ортадан тепкіш күштің әсерінен қабаттарға бөлінеді. Мұндайда сұйықтық үлкен тығыздыққа (ауыр) ие болатын барабанның шет – шеттеріне жылжиды, ал тығызыды аз сұйықтық (жеңіл) орталық аумағында болады. Центрифуганың жоғары бөлігінде екі қабылдағыш бар, сол арқылы ауыр және жеңіл фракця шығарылып қоспа бөлінеді. Экстракциялық  қондырғының қолданылуы үздіксіз жұмыс істейді. Бір ғана араластырғыштан және бір сеператордан тұрады, демек бір сатылы экстракциялауда көбінесе затты бөліп алу дәрежесі толығымен қамтамасыз етілмейді. Антибиотиктің жоғалуын азайту үшін қолданылған ертіндіден көп сатылы экстракциямен іске асырылады. Бұл жағдайда экстракция көп сатылы ортадан тепкіш экстрактор – сепараторда жүргізіледі, бұл кезде бір уақытта сұйықтықты араласыру, сондай–ақ сепарирлеу жүргізіледі.

 ТМД-да экстракция құйылып тұратын экстрактор – сепаратор кеңінен қолданылады. Барабан – экстрактордың негізгі бөлігі екі камерадан тұрады. Әрбір камера араластырғыш элементтен тұрады (тұмсық, инжекторда экстракция процесі осының арқасында аластыруды интенсифицирлейді) және сепарилеуші элемент (саңылауы бар табақша жұқа қабатты сепарацияны қамтамасыз етеді).

Ауыр және жеңіл сұйықтық екі сатының арасында қарама – қарсы жылжиды. Барабанда одан басқа да автоматты шығаруға арналған қондырғысы бар, сепаратордыың жұмыс істеуін  тоқтатпай экстракция процесінде тұнбаны сумен жуады. Экстрактор – сепаратордың өнімділігі 10000 л/сағ.

Дифференциалды – контактілі экстракторлар экстрактордың басқа класына жатады. Экстрактор-сепаратордан айырмашылығы бұл экстрактордың роторында арнайы араластырғыш және бөлуге арналған табақша жоқ. Антибиотиктің бір фазадан екінші фазаға ауысуы бұл экстракторда сатылап емес,  үздіксіз сұйықтық қарама – қарсы жылжумен орындалады. Ортадан тепкіш күштің әсерінен ротодың айналуынан ауыр сұйықтық қарама – қарсы жылжиды, ал жеңілі айналу осінің шет шетіне жылжиды. Цилиндрдің саңылауынан экстрагент өтеді, экстрагент майда тамшыға бөлшектенеді және экстракция  процесі жүреді, сақина мен цилиндрдің арасында ені 4-8мм сепарирленген тамшылы тұтас қабат пайда болады. Мұндай қарама – қарсы көп рет араласатын және бөлетін дифференциалды - контактілі экстрактор жоғары жылдамдықта жүретін  экстракцияны қолдайды. Оның өнімділігі сағатына бірнеше ондаған куб метрде алынады. Көп сатылы дифференциалды – контактілі экстракторлар, антибиотиктің концентрлену дәрежесін жоғарылатады және тазалығы жоғары экстракт алуға мүмкіндік жасайды.

       Культуралды сұйықтықтан экстракция әдісімен бөліп алынған дайын өнім реэкстракцияға түседі, демек оны органикалық ертіндіден  суға ауыстырады.  Одан әрмен қарай атибиотикті концентрлейді, оны тазартады және  оны бөліп алу химиялық әдіспен іске асырылады.

Ион алмасу әдісі

Культуралды сұйықтықтан биологиялық активті затты бөліп алудың тиімді әдісінің бірі ол ион алмасу әдісі болып табылады. Бұл әдістің басқа әдіске қарағанда артықшылығы: аппаратуралық өрнектеуде қарапайымдылығы, ион алмасуда шайырдың көп рет қолданылуы, технологиялық процесті толығымен механизациялауға және автоматтандыруға процестің мүмкіншілігі, сулы ертіндімен зиянды органикалық еріткішті қолданбай-ақ жұмыс жүргізіледі.

Ион алмасу әдісі биологиялық активті затты сорбирлеп, шайырдың ион алмасу қабілеттілігіне негізделген, ертіндіде және сорбент ионында болатын  заттың ионымен эквиваленттің алмасуының арқасында жүреді.

Ион алмасу шайырлар  немесе иониттер жасанды жоғарғы молекулалы органикалық зат, суда ерімейтін және органикалық еріткіштер болып келеді.

Иониттер ион алмасуды құрайды, жылжымалы немесе ионға қарсы деп аталатын,  қарама қарсы ионмен зарядталуына байланысты, фиксирленген немесе анкерлі деп аталады.

Оң зарядталған қарама-қарсы ионмен иониттер  катиониттер деп аталады. Теріс зарядталған қарама-қарсы ионмен иониттер аниониттер деп аталады. Одан басқа да амфотерлі иониттер, ол катион және анион алмасу топтарын құрайды.

Бейорганикалық және органикалық сұйықтыққа ионитті енгізгенде көп немесе аз мәнді қарама-қарсы ион солватация және бір уақытта көлемінің ұлғаюы мен фиксирленген ион, демек полимердің ісінуі. Иониттің үш еселенген құрлысы өзінің ісінуін шектейді. Ісінген иониттің қоюлануын сипаттап салыстыруға болады. Осындай құрылысын кеңістік торы деп атайды, ауыстырылатын ионың қозғалуымен іске асырылады. Сорбирленуші және десорбирленуші ион үшін ионит енгіш болып келеді.

Ионитті алу әдісіне сәйкес полимеризацияға немесе поликонденсацияға бөлінеді. Басқа матрицаға ұзынша боймен тізбек бір – бірімен көлденең көпір арқылы қосылған, химиялық тізбек деп аталады. Тізбек бойымен механикалық өрілуімен физикалық тізбек пайда болады. Химиялық және физикалық тізбекте мәнінің азаюы немесе көбеюі микропор иониттің көлеміне әсер етеді, және оның енуіне де әсер етеді.

Иониттің ауысу қабілеттілігінің сипатамасы болып толығымен ауысатын сиымдылық саналады, ауыспалы топтың санын көрсететін 1г ионитке тең келетін миллиграмм – эквивалент (мг-экв).

 Экстракциялау әдісінің айырмашылығы, дайын компонент бір сұйықтықтан басқа сұйықтыққа ауысуы, сорбциялық әдіс сұйық пен қатты фазаның бір – бірімен масса алмасуына негізделген.

Ион алмасумен затты бөліп алу үш әдіспен іске асырылады: статикалық, динамикалық, хроматографиялық.

 Статикалық әдіс ертіндіні өңдегенде ионитті бөлу және жылжыту болып табылады. Процесс көлемді аппаратта жүргізіледі, ертіндіде ионитті суспензирлеуге арналған бұлғағыш араластырғыш орнатылған. Ионит сорбциясы соңында дайын компонентті құрайтын мысалы, антибиотикті фильтрде аналық ертіндіден бөледі, сумен жуылады жән аппаратқа қайтарылады. Аппаратта осылайша антибиотикті (элюция) бөліп алады, статикалық әдіс негізінде лабораториялық практикада қолданылады. 

Ион алмасу әдісінде антибиотикті бөліп алуда кеңінен қолданылатын әдістің бірі динамикалық әдіс. Ионит қабат арқылы ертіндіні бір бағытқа қарай жіберу болып саналады. Ертінді жылжуымен сорбирленетін ионмен қосылады, иониттің активті қабатымен байланысады (ион алмасу қабілетімен). Мұндай кезде  жүретін ертінді өзімен бірге ион алмасу реакциясының өнімін  әкетеді, демек ионды ығыстырады. Осының арқасында іс жүзінде ертіндіден антибиотикті толығымен бөліп алуға және ионит қабаттың жәймен қанығуына жетеді. Сорбенттен (элюциядан) антибиотикті динамикалық жағдайда бөліп алуда антибиотиктің толық десорбцияға жетуіне мүмкіндік жасайды және фильтрде активтігі  жоғарғы (концентрленген) және тазалығы жоғары элюаты ала алады.

Ион алмасудың хроматографиялық зерттеу жұмысындағы артықшылығы ионитпен сорбирленген басқа қоспаны жоғары дәлдіктегі антибиотикті бөліп алуда қолданылады.

Ион алмасуға арналған аппараттар. Динамикалық ион алмасуды іске асыруда негізгі аппарат ионитті фильтр саналады. Ионит толтырылған, тігінен орналасқан  цилиндрлі ыдыс сол  арқылы өңделген сұйықтық өтеді, фильтр көміртекті болаттан дайындалған, сондай–ақ винипастан, шыныдан, плексигластан дайындалған. Демек, фильтрдің биіктігі диаметрінен екі есе үлкен болып дайындалған, ион алмасу колоннасы деп атайады.

Антибиотик өндірісіндегі ион алмасу фильтрдің екі түрі кездеседі: жабық (напормен) және ашық (напорсыз).

Жабық фильтр (56-сурет, а) құрылысы герметикалық нығыздалып жабылатын болып жасалған, напор арқылы сұйықтық өтеді, демек көлемді ішкі қысымның әсерінен. Фильтрдің ішіндегі түбіне диск саңылаумен орнатылған, қалпағы бұрандалы. Дискіге ион алмасу шайырды салады. Қалпағында ойылған ені 0,2-0,3 мм саңылау бар. Сұйықтық колоннадан жоғарыдан төмен қарай өтеді, ал ионит дәндерінің көлемі саңылаудың енінен үлкен колоннада ұсталады. Фильтрдің жоғарғы бөлігінде жоғарыдан жылжитын сұйықтықты бөлуге арналған қондырғы бар және сұйықтық жууға шығарылады, жуылатын сұйықтық төменнен беріледі. Тарататын қондырғы крестовина болып  саналады, саңылауы бар құбыр винипласттан тұрады, сұйықтықтың біркелкі келуін немесе шығарылуын қамтамасыз етеді. Напорлы фильтрді іс жүзінде қолданғанда ертіндіні жоғарыдан бергенде біраз кемшілігі бар, ионит қабат мұндай фильтрде қозғалмайды, және сығылған қысыммен сұйықтық айдалады. Бұл ионит бөлшектерден үгіліп түсіп канал пайда болады, сол арқылы сұйықтықтың біраз бөлігі өтеді, демек дәнің барлығы ион алмасу процесіне қатыспайды, бағананың өнімділігі азайады.

 Бағананың өнімділігі тұрып қалған аумақта және шығарылуда азаяды, одан басқа да тұрып қалған аумақтың қабатында, микрофлорамен фильтр  инфицирлеу қаупі бар.

 

 

 


                    56-сурет. Ионитті фильтр:

а-жабық ( напормен);

б-ашық ( напорсыз);

1-фильтрдің корпусы;

2-сұйықты тарататын  қондырғы;

3-ионит;

4-колпақ;

5- дән тәрізді  материал;

Ашық фильтрде (56-сурет, б) мұндай кемшіліктер жоқ. Нативті ертінді бұл фильтрге төменнен жылдамдықпен беріледі, ионит дәні сұйықтықта ұсталады. Бұл кезде иониттің әрбір дәні барлық жағынан ертіндімен жуылады және ионит тиімді қолданылады. Төменнен берілген сұйықтық бағанадан патрубка арқылы шығарылады. Жоғарғы кеңейтілген бөлігі бағанадағы иониттің майда бөлшектерін ауыр күштің әсерімен тұндыру үшін қолданылады, тұндырғыш функциясын атқарады. Тұнбаның тұнуы ағымның жылдамдығын азайтады, конусты бөлігі жылжыған кезде тұнған және сұйықтықты құйғанда басқа жаққа ағып кетеді, жоғары ернеуінен сақиналы қалтаға тұнған ионит бөлігі құюға арналған патрубка арқылы бағанаға қайтарылады. 

Ашық фильтрдегі сияқты, сол жабық фильтрде ион алмасу бағанадада антибиотик өндірісінде сорбция процесі жүзеге асырылады, ал содан соң антибиотик десорбцияланады. Бағананың жұмыс істеуі келесідей жүргізіледі. Бағанаға толтырып слынған ионит арқылы үздіксіз белгілі жылдамдықпен натрий ертіндісін өткізеді. Антибиотик ионитте біртіндеп қаныға бастайды. Қолданылған ертінді тазартылғаннан кейін канализацияға жіберіледі. Бағанадан шыққан ертінді антибиотик концентрациясы ионит мүмкіншілігінше қаныққанша, қалған активтілігі қажетті мәннен жоғары болғанша  басқа бағанаға қайта сорбциялауға жіберіледі. Олай болса, антибиотик сорбциясы  батареямен тобымен ион алмасу фильтрмен тізбектеліп қосылған. Жұмысқа қосылмаған фильтрде келесідей технологиялық ион алмасу циклінің операциясы жүргізіледі. Натрий етіндісін ығыстыру, бағананы толтыру, тұзсыз су, ионитті дезинфицирлеу формалинмен, элюция және содан соң иониттің регенерациясы жүргізіледі.

Антибиотик құрайтын элюат одан ары қарай концентрлеу операциясына және антибиотикті тазартуға жіберіледі.

Ашық фильтрдегі сияқты және жабық фильтрде бір ғана бір – бірімен байланысқан фаза, сұйық фаза, аппарат арқылы үздіксіз өткізіледі, ал периодты процесте қатты ионит – басқа фазада өзгереді. Маңызды технологиялық тиімділік ион алмасу процесін жүргізуге мүмкіндік береді, үздіксіз принциппен бөлгіш аппаратта сорбция зонасында жуу, элюция, сұйықтыққа қарсы жылжу регенрациясы және әрбір зонада ионит береді .

Қазіргі кезде жаңа ион алмасу аппаратының үздіксіз жұмыс жасауын құруға жұмыс жасалуда, ал автоматтандыруға интенсифицирлеуге мүмкіндік жасайды, бұл антибиотикті бөліп алу және тазартудағы болашағы мол  процесс.

Жасуша биомассасынан метаболит өнімін бөлу

Микробиологиялық синтездің дайын өнімі жасуша ішіндегі биополимерлер (ақуыз, липидтер, нуклеин қышқылы), сонымен қатар  метоболиттер (ферменттер, антибиотиктер және т.б.) болуы мүмкін. Соның ішіндегі кейбіреулерін жасуша қабырғасын бұзбай бөліп алуға болады, ал басқаларын бөліп алуға алдын ала жасуша  қабырғасын дезинтеграциялауға (бұзуға) экстракция жасайды.

Жасуша массасын экстракциялау

Мицелиядан антибиотикті экстракциялау болып қатты фазадан еріткішпен дайын өнімді бөліп алу саналады. Сосын экстрагент қатты фазадан шығатын компонентпен бөліп алады. Антибиотиктер өндірісінде еріткіш ретінде су, сулы ерітінді, қышқыл немесе сілті, органикалық еріткіштер қолданылады.

Қатты фазадан экстракция жүргізу бірнеше әдіспен орындалады: экстракция араластырумен, экстракция жылжымайтын қабатпен, экстракция бір және көп сатылы, тура және қарсы ағымды болып бөлінеді.

Экстракция араластырумен – антибиотикті шығарып алу қарапайым әдіс. Араластырумен экстракция жасау экстракторда жүргізіледі, ол (герметикалық) нығыздалып жабылатын тот баспайтын болаттан жасалған араластырғыш бұлғағышы бар аппарат. Аппарат қатты фазадан антибиотикті экстракциялау үшін және келесі қолданылған  мицелиядан экстракті бөліп алуда қолданылады.

Мицелияны люк арқылы экстракторға салады және осыған еріткішті құяды есеп бойынша мицелияның 1бөліг массасына, еріткішітің 3 бөліг массасы  қосылады. Процесс 1 сағат барлық уақытта араластырумен бөлме температурсында жүргізіледі.

Экстракция біткеннен кейін алынған экстаркт сығылған азоттың қысымымен жинағышқа мицелия сүзіледі. Сүзу үшін экстрактордың түбінде сүзетін торға мата орнатылған. Сүзгеннен кейін мицелия экстракт құрамында тағыда азырақ антибиотиктер болады. Оны шығарып алу үшін екінші рет эктракция жүргізеді, ол үшін экстракторға есеп бойынша экстрагенттің 1бөлігі (масса) және экстракт мицелиядан алады. Бірінші және екінші экстракті бірінші экстракттен егер антибиотик концентрациясы жоғары болса қосады.  Екінші және үшінші экстрактіде антибиотик концентрациясы төмен болса оларды жас мицелиядан бірінші антибиотик экстрактіне экстрагент есебінде қолданылады, экстракция қарама – қарсы ағымдағы принциппен жүргізіледі. Сүзгіде қалған мицелияны еріткіште қалған қалдықты азотпен үрлейді, суды құйып араластырады және утилизациялауға жібереді.

Қозғалмайтын қабатта экстракция кептірілген мицелиялы қабат арқылы еріткішті фильтрлеу болып табылады. Антибиотик экстракциясы экстракционды аппарат – диффузорда жүргізіледі. Диффузор тігінен орналасқан жартылай цилиндр (бағана) тот баспайтын болаттан жасалған түбі шығыңқы және жалпақ жылжымалы қақпағы бар болып келеді. Диффузор бір-біріне үш цилиндрлі патроннан тұрғызылған, патронның сыртқы қабаты біртегіс болып келеді, оның түбі перфорирленген немесе темір тордан дайындалған. Патронды кептірілген мицелия тұнбасымен толтырылады және белі арқылы бағанаға қойылады. Экстрагент бағанаға төменнен беріледі, мұндайда түбіндегі саңылау арқылы төменгі паторнға өтеді, ішіндегі тұнба жуылып және перфорирленген түбі арқылы екінші патронға өтеді, осылайша барлық үш патрон арқылы антибиотик ертіндісі жоғарғы штуцер арқылы диффузордан шығарылады.

Антибиотикті экстрагирлеу процесі жәймен 40 сағатқа дейін жүргізіледі. Бір бағана арқылы ерітінді өткенде, қаныққан антибиотик ерітіндісі пайда болады, демек қоюланған экстракт  болады.

Концентрленген экстракт алу үшін 20 батарея қолданылады және бәрі бағанаға тізбектеле қосылған. Экстракция батареяда қарама-қарсы ағымдағы принциппен жүргізіледі: демек басты бағанаға әбден қолданылған антибиотик тұнбасына жаңа еріткіш беріледі, осы бағанадан шығарылатын экстракция концентрациясы қажет мөлшерден төмен болса бағана жұмысқа  қосылмай өшіріледі, ал оның орнына батареяның соңына жаңа антибиотиктің тұнбасы бар бағана қосылады. Олай болса басты диффузор болып ,бұрынғы екінші болып келген  келесі диффузор саналады, экстрактордағы батареялардың жалпы саны өзгермейді. Істен өшірілген бағана шламмен патрон белінен шығарылады және олардың ішіндегі қоспаны шығаруға жібереді. Содан соң бағана жаңа мицелиямен толтырылады және батареяға соңғы аппарат ретінде қосылады. Антибиотиктері бар экстракт экстракцияға жіберіледі.

Микроорганизмнің жасушалық қабырғасының дезинтеграциясы

Жасуша ішіндегі биополимерді шығару үшін жасуша қабырғасын дезинтеграциялайды. Дезинтеграция химиялық, биологиялық немесе физикалық әдіспен жүзеге асырылады.

Дезинтеграцияның химиялық әдісі. Химиялық реагенттердің әсеріне негізделген, микроорганизмнің жасуша қабырғасының құрылысына дестукция жүргізеді. Микроорганизм суспензиясын сілтімен, мочевинамен, глицеринмен, аммиакпен немесе сулы ерітіндімен жасуша қабырғасына енуін жоғарылатуға өңдейді, осының арқасында жасушадан ерітіндіге биополимерлер шығарылады.

Дезинтеграцияның химиялық әдісі  биотехнологиялық өнеркәсіпте кеңінен қолданыс таппай отыр, өйткені химиялық реагенттің жасуша қабырғасына  ғана әсер етіп  қоймайды, жасуша компонентімен де реакцияға түседі.

Биологиялық әдіс деп жасуша қабырғасының литикалық ферменттің әсеріне негізделіп бұзылуын атайды.

Автолиз (немесе ыдырату) жасуша қабырғасын жасуша ішіндегі гидролитикалық ферменттің қабілетінің әсерінен немесе фермент препаратын енгізудің нәтижесінде жүргізеді. 30-35°С температурада қышқыл ортада бірнеше сағатта процесс жүреді. Нәтижесінде гидролиз өнімінің қоспасы пайда болады: амин қышқылдары, пептидтер, полипептидтер және т.б. Ферментативті дезинтеграция  жасуша қабығын бұзудың жұмсақ тәсіліне жатады, бірақ ол кеңінен қолданыс таппай отыр, себебі фермент препаратының қымбат болуынынан.

Дезинтегририлеуші күштің әсерінен жасуша материалы ыдырайды. Жылдам араластырудың әсерінен механикалық күштің әсерінен жүретін процесті физикалық дезинтеграция деп атайды. Жоғары жылдамдықпен үздіксіз режимде және автоматтандырылған жүйеде  процесс жүргізілуі  мүмкін.

Микроорганизм жасушасы мұздай қатырылумен және ерітілуімен, ультра дыбыстың әсерімен  бұзылады. Осы  процесс негізінде қондырғы жасалған, әр түрлі микроорганизм түрлерін дезинтеграциялау үшін қолданылады. Дезинтеграция нәтижесінде жасуша ішіндегі полимерлер, жасуша биомассасы ертіндіде болады,  мысалы  экстракцияда. Жасуша дезинтегратының күрделі қоспасынан ақуыз заттың бөлінуі - өте көлемді және қымбат процесс. Өндірісте тек қана қымбат биологиялық активті заттарды алу үшін ғана қолданылады.

 

 

 

Лекция 4. Микроорганизмдердің селекциясы

 

Лекцияны жүргізу формасы:  лекция – консультация

Лекция тип бойынша жүреді. «Сұрақ-жауап-дискуссия» және негізгі үш бөлімнен тұрады.

-          Лектордың жаңа оқу ақпаратын түсіндіру

-          Сұрақ қою

-          Қойылған сұрақтарға жауап іздеуді  дискуссияны ұйымдастыру

Жаңа ақпаратты құрудың жоспары

  1. Селекция процесінің теориялық негізі
  2. Селекция үшін бастапқы микроорганизмдерді таңдау
  3. Селекциялық жұмысқа селекционды материалды дайындау
  4. Мутант алу
  5. Оң мутанттарды таңдау

Дискуссияны ұйымдастыру және сұрақты қою еркін режимде студенттердің дайындалу дәрежесіне қарай экспортпен ұйымдастырылады. Лекцияның соңында дискуссияны жүргізу үшін сұрақтардың тізімі.

 

Микроорганизм-продуцентіне қойылатын тлаптар

 

      Микроорганизмдерді  практикада  қолдану  көп жақты .  Микроорганизмдер  мидицинада  , жеңіл  және  ауыр  өнеркәсіпте  , ауыл  шруашылығына  тағы басқа   практикалық  маңызды  биологилық   активті  заттарды  синтездеуге  қабілетті .

      Микробиологиялық  өнеркәсіпте  түрлі  микроорганизмдер  ішінен   бірклеткалы  саңырауқұлақтарға  жататын  ашытқыларды  кеңінен    қолданады.     Бірқатар өндірістер   мицелиялы  саңырауқұлақтар  мен   бактерияларды  қолданумен   іске асырылады .  Ең  кемінде   және  кейде – қарапайымдар  қолданылады . Микроорганизмдерді қолданудың түрлерінің  саны  бірнеше  жүзден  аспады. Биологиялық  активті  заттардың   микроорганизм – продуценті биотехнологиялық  технологияның  ең  басты  аумағы  болып  табылады.

    Микроорганизм-продуцентінің  практикалық  маңызы   көптеген  көрсеткіштермен  анықталады,   олардың  негізгілері   мыналар :

1)    Зиянсыздығы  (тұтынуға  және  өндіріс  процесіне);

2)    Биосинтез  активтілігі (өсу жылдамдығы,  өнім  жиналуының  жылдамдығы, биологиялық  активті  заттар  синтезінің  жылдамдығы);

3)    Көміртегі  көзін  пайдалану (шикізаттың  қолдануы, жеткілдікті болуы,   шикізат бағасы );

4)    Азот  көзінің  қолданылуы ;

5)    Культивирлеу процесінің жағдайына  сезімталдығы  (аэрация ,  температура , рН ,  өсу  факторларына  қажеттілігі  және  тағы басқалар)

6)    Біртекілігі  және   факқа  тұрақтылығы.

Микроорганизм- продуцентінің  активтілігі,  яғни  метабализм  өнімдерінің  мол  мөлшерінің    түзілуі,   микроорганизм – продуценттерінің  маңызды   сипатамасы  болып  табылады.  Алайда  технологиялық  процестердің  жағдайларына   түрлі  көміртегі   көзін  пайдалануда.

      Қиыншылықтар өндіріс  ферментациясында  бөгде  микрофлораның  пайда  болуынан туады.  Егер  продуценттің  рН   көрсеткішінің   оптимальдығы  қышқыл  немесе    сілтілі  ортаға  ауытқып  кетсе,  бұл қиыншылық  оңай  түзіледі.  Залалсыздығының  жоғары  болуынан   термофильді  продуценттер  көзге  түседі .

    Мұндай  жағдайда,  микроорганизмнің  қасиеттері  мен  өндіріске  қажеттіліктерінің   түрімен  микроорганизм-продуцентінің    практикалық  маңызын   бағалауға  болады .

    Іс жүзінде  қызығушылық  тудыратын  микроорганизмдерді   іздеу    кеңінен   жүргізілуде.  Биотехнологиялық  өндірісте  активтілігі жоғары      мутанттарды  алу  маңызды  болып отыр.

    Соңғы кездері  жоғарғы   қасиетке ие  микроорганизмдерді  алуда   ген  инженериялық  әдістер  кеңінен  қолданылады,  бұл  микроорганизмдердің  тұқым  қуалау   аппараты ,  активтілігі жоғары  жаңа  продуценттерді   алуға  мүмкіндік  береді  .

    Демек, микроорганизмдердің   тіршілік  ету  негіздерін  білмесек, биотехнологиялық  технологияны  құрып, технологиялық  процестермен   дұрыс  жұмыс  жасай  алмаймыз .

 Өндірістегі маңызды өнімдер өмір сүретін  микроорганизмдер  олардың табиғатына және сол микробты жасушаның  атқаратын мәніне қарап үш топқа бөлінеді:

  1. Ірі молекулалар (ферменттер, полисахаридтер);
  2. Бііншілік метаболиттер (микроорганизм өсуіне қажетті қосылыстар: амин қышқылдары, пурин және пиримидин нуклеотидтер, витаминдер және тағы басқалары)
  3. Екіншілік метаболиттер (микроорганизм өсуіне қажетсіз қосылыстар: антибиотиктер, токсиндер, алкаллоидтар және тағы басқалар).

 

Өнеркәсібтік өндірістің аумағы болу үшін микробты синтез өнімдері, микробты жасушамен қоректік ортаға бөлініп, және онда жиналуы керек. Микробиологиялық әдісті таңдау берілген өнімді басқа күрделі өнімді немесе өнімді алу мүмкін емес әдістермен алу  негізделген (көп сатылы химиялық синтез, күрделі, аз табылатын шикізат тағы басқалар).

 

 Микроорганизмдер селекциясы – продуценттер практикалық

 маңызды заттар

 

Өндірістік маңызды заттар микроорганизмдер тіршілігіне байланысты табиғатына және микробты клетканың маңыздылығына байланысты негізгі үш топқа бөледі:

1)      ірі молекулалар (ферментер, полисахаридтер)

2)      біріншілік метаболиттер (микроорганизмнің өсуіне қажетті қосылыстар: амин қышқылдары, пуринді және пиримидинді нуклеотидтер, витаминдер т.б.)

3)      екіншілік метаболиттер (микроорганизмнің өсуіне қажетсіз қосылыстар: антибиотиктер, токсиндер, алколоидтар, өсімдіктің өсу факторлары). Біріншілік және екіншілік метаболиттер микроб типті болса да ферменттермен салыстырғанда молекулалық массасы төмен болады – 1,5 мың.

Бұл заттар биологиялық активтілігін әр түрлі көрсетеді: адамдар мен жануарлардың қолдануын қанағаттандырады, микроорганизмдермен әрекеттеседі, жәндіктерде, өсімдіктерде әртүрлі органикалық субстраттарда көбеюге қатысады. Сонымен қатар, кейбір амин қышқылдары химиялық синтез негізінде ары қарай дамуға шикізат болып табылады. Өнеркәсіптік өндірістің ректабельді объектісі болу үшін, микробты синтездің өнімі, қоректік ортаға микробты клеткамен бөлінуі керек және көп мөлшерде ортада жиналады. Олар ары қарай культивирлеуге қолдануға жарамды болуы керек.

Көп жағдайда микробиологиялық әдісті таңдау заттарды алу басқа әдістермен алуға болмайды, бірінші орында химиялық синнтез жолымен.

Көптеген антибиотиктер, ферменттер, биологиялық активті амин қышқылдар қатарының изомері, пуринді нуклеотидтер,токсиндер, өсімдік өсуін реттейтін факторлар қазіргі кезде микроорганизм көмегімен тиімді әрі оңай, тиімді, арзан шикізат көзі қолданылады, бұл көп тапты химиялық синтез жасағанша немесе ферментативті синтездің бір-екі этапын жүргізгенен тиімді, ол үшін күрделі әрі сирек кездесетін шикізат қолдануға туракеледі.

Бірақ микроорганизмдердің табиғи штамдары, қажетті өнімдерді қоректік ортада бөліп, жинай алмайды. Ол халық шаруашылығына, медицинаға қажетті өнімді, арзан шикізатпен қамтамасыз ете алмайды. Микроорганизмдердің кейбір топтарының штамдары (жетілмеген саңырауқұлақтар, актиномицеттер, бациллалар) қоршаған ортаға салыстырмалы аз мөлшерде антибиотиктерді, токсиндерді немесе гидролитикалық ферменттерді бөледі. Біріншілік метаболиттер, микроорганизмдермен маңызды мөлшерде бөлінбейді (бұл заттардың синтезделу мөлшері клетканың өзінің пайдалануына ғана есептелген). Бұл заңдылыққа бағынбайтыны – табиғи штамдармен глутамин қышқылының бөлінуі (глутамат продуцирлейтін түйнек бактерияларының тобы) басқа байланысты селекционердің таралмайды.

Осыған байланысты селекционердің мақсаты – тек микроорганизмнің қажетті заттарды продуцирлеуге қабілетін арттыру ғана емес (антибиотик,фемент, токсин басқа жағдайда да жабайы типтегі штамнан қайта продуцент алу, ол заттарды синтездеуге қабілетті болуы керек(мысалы, амин қышқылын), бірақ оны продуцирлеу қабілеті жоқ. Бұл жұмыстар табиғи штамдардан мутациялар алумен жүзеге асырылады, олар микроорганизмнің табиғи синтездеу және проуцирлеу қабілетін күшейтеді, сонымен қатар жаңа қабілетінің дамуы – заттарды атық мөлшерде синтездеу - өз қодануынан жоғары деңгейде және оны продуцирлеу қабілеті артады.

Микроорганизмдегі бір заттың продукциясын ары қарай арттыру – селекционерлердің негізгі мақсаты болып табылады, микробиологиялық өндірістің интенсификациясының ең эффективті әдісі болғандықтан, қосымша қаржы құюды талап етпейтін аса өнімді штамды қолдану болып табылады.

Біріншілік немесе екіншілік метаболиттердің микроорганизмдермен синтезделуін субстрат клеткасын жұтатын процес түрінде елестетуге болады (көміртегі, азот көзі, микроэлементтер) және одан кейін өтетін сатылар әр түрлі ферменттердің көмегімен катализденуі, яғни қажетті заттың немесе оған бастама болатын заттың қалыптасуы жеке этаптарында аралық заттар басқа метаболиттердің бастауы болуы мүмкін және олардың синтезіне жұмсалады. Қажетті заттың бастамалары аралық не соңғы өнім болуы мүмкін олар синтездің басқа жолдары, өзіндік реттеуіштері, шығындалуы, клетканың басқа қажеттіліктеріне жұмсалуы мүмкін. Сонымен қатар,  продуцирлеуші зат ферменттер әсерінен деградацияға ұшырамай культивирлеу ортасында жиналуы керек, оны микробты клетка синтездеуі мүмкін.

Теория бойынша өнімніңжоғары деңгейде синтезделуіне қабілетті мутациялар, структуралы гендердің көп мөлшерін бұзуы мүмкін, олар синтездің барлық сатысында ферменттерді иодтайды, берілген өнімнің катаболизмін реттейлі, сонымен қатар генді реттеуші.

Мұндай мутациялардың нәтижесі клетка метаболизмінің әр түрлі өзгерістерінде көрінуі мүмкін.

1)                                          клетканың субстратты сору және утилизациялау жылдамдығының жоғарылауы;

2)                                          биосинтетикалық фементтердің синтез қабілетінің жоғарылауы немесе олардыңактивтілігі, синтездің негативті бақылауының бұзылу есебінен және етеуші ферменттердің активтілігінің өнімді синтездеу жолында жоғарылау деңгейі;

3)                                          синтездің жағымсыз реакцияларын болдырмау ол басқа метаболиттердің синтезіне шығында азайту үшін қажет;

4)                                          ары қарай өнімдегі өзгерістерді болдырмау;

5)                                          клеткадан шыққан өнімді эффективті экскрециямен қамтамасыз ету;

6)                                          өнімнің деградациясын блокирлеу;

7)                                          өнімнің синтезінің регуляциясының позитивті формаларын күшейту.

Егер қажетті өнім клеткадан бөлінетін фермент болса (көбінесе ол гидролитикалық ферменттер) оның түзілуіне әсер ететін және активтілігіне әсер ететін мутациялар, және де ортада жиналуын қамтамасыз етеді:

1)                             структуралық ген, мутантты фермент синтезіне әкеліп, ол соңғы өнім реакциясының ингибирленуін сезбейді және оның активтілігін арттырып (айналу саны), геннің промоторлы бөлігіндегі мутация фермент синтезінің транскрипциясының жиілігін арттыруы керек;

2)                             ақуызды иодтайтын гендер, берілген ферменттің синтезін қалыптастыруда қатысушылар (катаболитті репрессия типі бойынша);

3)                             ферменттерді иодтаушы гендер, олар қажетті ферменттерді гидролиздейді, инактивациялайды, мутациялар бұл қабілетті азайтады немесе жояды;

4)                             клеткалық мембрана компоненттерін синтездеуге жауапты гендер, ол жинауға қатысады (эукариоттарды) және фермент жкскрециясына қатысады, бұл гендердегі мутациялар көрсетілген процестердің эффективтілігін арттыруы мүмкін.

Көрсетілген мутациялар жоғары синтез қалыптастыруы мүмкін. Көбінесе бірнеше мутациялардың сабақтасуы қажет, олардың арасында «негізгі» және көмекші болуы мүмкін. Соңғылары бастапқыларының оның көрінуіне қажетті. Егер селекционер бастапқы микроорганизмнің типтік анықтап алған болса бұл әртүрлі мутацияларды алудың аса қажеттілігі жоқ.

Селекция үшін бастапқы микроорганизмді таңдау

Табиғи формалардың әртүрлілігі бір заттың жоғары синтезін шектеуші саны аз түрін таңдауға мүмкіндік береді, сонымен қатар оны продуцирлемейді. Практика жүзінде L-лизиннің ішек таяқшасынан не псевдомонатадтан өндірістік маңызды мөлшерін алу мүмкін болмады, бірақ глутамат продуцирлейтін түйнек бактериялары өкілдерінде: Corynebacterium glutamicum, Brevibacterium feavum т.б. алу оңай болды.

Бірқатар жағдайларда күрделі системасы табиғи штамдар жоғары синтезбен қамтылмаған, ортаға біршама мөлшерде біріншілік метаболиттерді бөледі, мысалы, Eremothecium ashbyii саңырауқұлағының штамы В2 витаминін пролуцирлеуге қабілетті, ал Propionobacterium chermanii – В12 витаминін продуцирлейді. Әрине, мұндай микроорганизмдер өнімділікті көтеру үшін селекцияның объектісіне айналады.Микроорганизмдердің жарамдылығы селекция объектісі ретінде қолдануға продуцент алуға тексеруге болады, оған тестілеуге оңай мутацияларды енгізіп жоғары синтез дәрежесін тудыруға болады. Бұл бастапқы штам таңдаудың ең тиімді әдісі. Екіншілік метаболиттердің продуценттеріне, ферменттер мен полисахаридтерге бастапқы штамды таңдау табиғи микроорганизмнің қандай да бір маңызды затты продуцирлеуіне негізделген. Кей жағдайларда ол бір затты табиғи штамдар бөлетін болса, бірақ олар әр түрлі токсономиялық топтарға жататын болса, бұл болашақ өндіріске тиімді «технологияны» немесе селекцияға бейім штамды таңдауға мүмкіндік береді.

Штамның табиғи таңдауға қасиеттері, бұл таңдауды анықтаушылар, селекциялық жұмысты жеңілдетіп әрі жылдамдатады. Бірақ, көптеген өнеркәсіптік микроорганизмдерде генетикалық ақпаратпен алмасу жүйесі болмағандықтан синтездің генетикалық бақылауын анықтауға мүмкіндік бермейді.

Мутанттарды алу. Мутациялардың әртүрлі типтерін әртүрлі физикалық және химиялық мутагенді факторлардың көмегімен алады.

Физикалық факторлармен споралардың немесе жасушалардың сулы суспензиясын өңдейді. (УФ-сәулелендіру, радиация). Жасушаларды химиялық факторларымен (алкилирлеуші агенттермен) өңдегенде, берілген заттың мутагенді активтігін туғызатын шарттарды сақтау қажет. (рН сұйық, қатты фаза).

Физикалық мутагеннің әсер ету дозасы радиация типіне сәйкес сәулелендіру бірлігімен көрсетіледі.

Химиялық мутагендер үшін берілген доза температурамен , әсеретуші уақытпен және концентрациямен сипатталады. Химиялық әрекеттесуден кейін материалдарды жуып, оны буфер қоспасына салып қояды. Мутагеннің дозасын таңдағанда өңделген микроорганизмнің өмір сүруіне қараймыз, ол 0,1 %- 50÷80 % дейін болады.

Өнімділігін жоғарылататын мутанттарды таңдау әдістері.Жасушаның мутагенін өңдегеннен кейін тірі қалғандардың арасынан қажетті қасиеті мутанттарды таңдап алу керек.

Мұны екі жолмен  жүргізуге болады:

1.          Берілген көлемдік белгісін бағалағаннан кейін «кездейсақ» мутацияларды таңдау, олай болса қажет заттың өнім деңгейі клон саны жоғары болуы мүмкін.

2.          Анықталған фенотипті мутанттар арасынан көлемі бойынша таңдау, оларды тірі қалған клондардың санынан бөліп алуға таңдаудың арнаулы әдістері қолданылады.

                                        продуцирлейді

 

 

 

 

продуцирлемейді

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     

 

 

 

 

  Селекциялық  жұмыстың  сызба–нұсқасы


Модуль 2. Микроб биомассасын алу

 

Дәріс 5,6. Ауыл шаруашылық препараты. Ақуыз бір клеткалы микроорганизм.

Лекцияны жүргізу формасы: мимен шабуыл

Лекцияның жоспары

1.                   Биотехнология және  өсімдік шаруашылығы

2.                   Биотехнология және мал шаруашылығы

3.                   Технологиялық биоэнергетика

4.                   Азықтық ақуыз өндірісі

5.                   Ашытқыны және бактерияны қолдану

6.                   Балдырларды және микроскопиялық саңырауқұлақтарды қолдану

 

1 Биотехнология және  өсімдік шаруашылығы

 

Ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруге қажетті агротехникалық шаралардың бірі – бактериялы тыңайтқыштарды қолдану.Бұл тамыр айналасындағы топырақты микроорганизмдердің пайдалы топтарымен байытып, өсімдіктердің қоректенуін жақсартады.Сөйтіп дақылдар өнімділігін арттырады.Біріншіден – бактериялы тыңайтқыштардағы микроорганизмдер өсімдіктерге аса қажетті физиологиялық активті заттар (ауксиндер, витаминдер, түрлі оргрникалық қышқылдар т. б.) түзеді, екіншіден – микроорганизмдердің бір тобымен топырақты үнемі байту нәтижесінде ондағы басқа топтардың тіршілігін жандандыруға және жақсартуға болады.Соның нәтижесінде өсімдіктерде қосымша қоректік заттар түзіледі.Мәселен, бұған фосфоробактериннің нитрлендірілу процесін жақсартуы жатады.Үшіншіден – бактериялы тыңайтқыштармен бірге келіп түскен микроорганизмдер өсімдіктерді ауруға шалдықтыратын кейбір микробтарды жояды (мәселен, фософрбактеринді қолданғанда күнбағыстың склеротиния ауруы азаяды, бәсеңдейді), төртіншіден – бактериялы тыңайтқыштар топырақты пайдалы микроорганизмдерге байытады.

Осыған байланысты біздің елімізде ұзақ жылдар бойына зерттеулер жүргізіледі.Соның нәтижесінде, микроорганизмдердің пайдалы топтары табылады, олар жеке бөлініп алынып,мұқият зерттелді.Нәтижесінде, олардвн практикаға қажетті бактериялы тыңайтқыштар даярланды.Мұндай тыңайтқыштарға нитрагин, азотобактерин, фосфоробкатерин, торфты – ізбесті қоспадан өсірілген бактериялардан даярланған “АМБ “ тыңайтқыштары және силикат бактерияларынан әзірленген препараттар жатады.Міне, осы тыңайтқыштарды жеке қарастырып, оларға сипаттама береміз.

 

 

 

 

 

Нитрагин. Топыракты азот қосылыстарымен байытуда бұршақ түқымдас есімдіктердің зор маңызы бар. Ғылым олардын тамырында бірлесіп тіршілік ететін түйнек бактерияларының бар екенін анықтады. Оларды 1888 жылы бірінші рет Бейеринк жеке бөліп алып зерттеді. Ол Rhizobium туысына жатады. Бұл бактериялар бұршақ тұқымдастарды азотпен қамтамасыз етуде елеулі рол атқарады. Осы бактериялардан нитрагин деп аталатын препарат даярланды. Сонымен қатар, бұршақ тұқымдастардың түріне байланысты күзде егістің әрбір гектарында шамамен 20-дан 2000 кг-ға дейін азот жиналады. Бұл осы дақылдардан кейін егілген есімдіктердің енімділігін арттырады. Практикада жаңа жерлерге егілген бүршақ түқымдас есімдіктер бірден өніп есіп, өнім бере алмайтыны байқалады. Бұл жерде оларға қажетті түйнек бактерияларыныың болмауынан деп түсіндіріледі. Сондықтан бұршақ тұқымдастар жаңадан егілген аудандарда нитрагинді қолдану қажетті агротехникалық шаралардың бірінен саналады. Бұл қосымша енімді 50%-ке дейін арттырады. Сонымен қатар, бұршақ тұқымдастар көп жылдан бері өсіріліп келе жатқан аудандарда да, тұқымға әлсін-әлсін нитрагинді жұқтыру, қосымша өнімді 15-тен 20%-ке дейін арттырады.

Түйнек бактерияларьшың тарихы бұршақ тұқымдас есімдіктерді есірумен байланысты. Бұршақ тұқымдас өсімдіктер ертеде Оңтүстік Батыс Азия елдерінде және Египетте кеңінен тараған. Сол кездің езіңде бұршақ тұқымдас дақылдардың тек тағамдық және мал азықтық ғана емес, топырақ кұнарлылығын арттыруда да пайдалы әсері белгілі болды.

Соңғы жылдардағы зерттеулер бұршақ түқымдас есімдіктердің әр қилы тобының езіндік түйнек бактериялары болатынын анықтады. Мұның барлығын он бір топқа бөлуге болады:

1.        Бұршақ түйнек бактериялары. Бұған бұршақ, сиыр-жоңышқа, ат бұршақ, жасымық түйнек бактериялары жатады.

2.        Сиыр бұршақтың (лобия) түйнек бактериялары;

3.        Сояның түйнек бактериялары;

5.        Вигна түйнек бактериялары. Мұнда тек вигна ғана емес, сонымен қатар маш және арахис бұршақ тұқымдас есімдіктерінің түйнек бактериялары да бар. Люпиннің түйнек бактериялары;

6.        Ноқаттың түйнек бактериялары;

7.        Жоңышқаның түйнек бактериялары;

8.        Беденің түйнек бактериялары;

9.        Эспарцеттің түйнек бактериялары;

10.       Лядвенец түйнек бактериялары;

11.       Сары қарағанның түйнек бактериялары;

Бұл айтылғандарға тек ТМД елдерінде таралған бүршақ тұқымдас өсімдіктердің және олардың түйнек бактериялары енгізілген. Түйнек бактерияларының белгілі бір топтары белсеңді тіршілік етеді. Ал нашар дамитын топтары топырақтың барлық түрлерінде бар. Әр өсімдік тамырыңда бір топқа жататын кеп қасиеттері бірдей екі немесе үш түрлі түйнек бактериялары кездесуі мүмкін. Бірақ осыған қарамастан түйнек бактериялары әрбір бұршақ түқымдастардың өздеріне тән болғанда ғана сонымен бірігіп тіршілік еткенде ғана нәтиже береді.

Тағы бір ескеретін жәй түйнек бактерияларын сол жергілікті жерде егілген бүршақ түқымдастардан бөліп алып, сол жерде қолданғанда ғана жақсы нәтиже береді деген пікір көптеген еңбектерде айтылып жүр. Жүргізілген тәжрибелер бүл қағиданың орынсыз екенін дәлелдеп берді.

Соңғы кездерге дейін практикада топырақ нитрагині қолданылып келді. Оны даярлау да, жер-жерге тарату да өте қиынға түскендіктен, еліміздің шаруа-шылықтарынын нитрагинге мұқтаждығьш толық қанағаттандыра алмады. Қазір заводтарда нитрагинді қүрғақ күйінде даярлайды .

Үстіміздегі ғасырдың 30-жылдарында қүрғақ нитрагинді даярлаудың қарапайым  әдістері  үсынылды.  Оны  қазіргі кезде де колдануға мүмкіндік бар. Н. И. Рюмин бұршақ түқымдас өсімдіктердің тамырын күзде жинап алып, оларды топырақтан тазартып, көлеңкеде кептіріп үнтақтауды үсынды. Осындай тәсілмен даярланған қүрғак нитрагинді көктемге дейін салқын жерде сақтап, көктемде I гектар жерге себілетін түқымға нитрагиннен 100—200 г қосып, жақсылап араластырып тұқыммен бірге сеуіп тастайды.

Е. Ф. Березова мен Л. И. Кореняко нитрагинді даярла-удың қарапайым әдісін үсынды. Бұл үшін бұршақ түқымдас өсімдіктер өскен, өнімі мол учаскелерінен өсімдік тамырларын түйнектермен бірге қазып алып, суда аздап жуып, кептіріп, қүрғақ бөлмеде көктемге дейін сақтайды. Егістің бір гектарьша себілетін түқымға сиыржоңышқа немесе бүршақтың даяр тамырларының 100—150 грамын, жоңышқа немесе беде тамырының 200—300 грамынан да-ярланған ертіндімен түқымды шылайды. Заводтық нитрагин жоқта, осындай нитрагинді қолдану шаруашылық үшін ете пайдалы. Көрсетілген тәсілден әрбір шаруашылық нитрагин жасап алуларына болады.

Соңғы жылдары құрғақ нитрагинді даярлау мынадай негізгі буындардан тұрады: бактерияларды анаэробты жағдайда өсіру, олар өсірілген қоректік ортаны машинада тартып, одан қоймалжың паста өндіру, бактерияларға бай паста үшін қорғаныш орта даярлап, онымен араластырып, соңынан қүрғату. Құрғақ бактерияларға бай препаратты арнаулы сазбен (коалин) араластырып, қағазға орап, даярлау. Жоғарыда баяндалған жүмыстардын ішінде бактерия-ларды құрғату — ең бір қиын да, жауаптысы да. Көпшілік жағдайда осындай препаратта тіршілікке қабілетті клеткалардың мөлшері 10—20%-тен аспайды. Әдетте бөлме температурасында мұндай препаратты сақтаса, тірі клеткалар саны тез азаяды. Қайта +2—5° С-та олар біршама тәуір сақталады. Сонымен қатар, құрғақшылыққа төзімді түйнек бактерияларын іздестіріп тауып, олардан препарат даярлау қажет. Мұндай жұмыстар жүргізіліп, препараттар да даяр-ланды.

Соның нәтижесіңде қазір әрбір грамында 5-тен 10 миллиардқа дейін бактериялары бар нитрагиндер пайдаланылады.

Нитрагиннің пайдалы әсері топырақ түріне байланысты. Әдетте қышқыл топырақтар нитрагиннің пайдалы әсерін мүлде төмеңдетіп жібереді. Сондықтан ол жерде бүршақ түқымдас өсімдіктердің егілгеніне қарамастан, түқыммен бірге нитрагинді қайтадан ендіруге тура келеді. Түйнек бактериялары қышқыл топырақтарда бес жылға жетпейақ қырылып қалады. Сондықтан мүндай топы-рақтарды алдын ала әктеу керек. Ол бактеришіарға қолайлы жағдай жасайды. Ал реакциясы бейтарап топы-рақтарда олар жақсы тіршілік етеді. Бірақ мұңдай топырақка да мезгіл-мезгіл нитрагин беріп түруға тура келеді. Осы кезде дақылдардың гектарынан қосымша 20—25%-тей енім алуға болады. Түйнек бактерияларының өніп өсуі және көбеюі үшін топырақтағы ауаның зор маңызы бар. Ауыр, лайлы, әрі балшықты топырақтарда түқымға нитра-гинді жүқтыру айтарлықтай нәтиже бермейді.

Агарлы азотобактерин жақсы препарат болғанымен, оның толып жатқан кемшіліктері бар. Біріншіден, тыңайтқыштарды өңдіру процесін механикаландыруға мүмкіндік жоқ, екіншіден, үш айдан кейін бактериялардың азайып қырылып қалуы тыңайтқышты қолдануды қиындатады, үшіншіден, еліміздің егіс даласьша қажетті азотобактериңді даярлау үшін өте көп бөтелке қажет, төртіншіден, жер-жерге тыңайтқышты таратқанда жолшыбай қолайсыз жағдайдың болмауын қадағалау керек. Өйткені бактерия клеткалары қолайсыз жағдайға тап болса, қырылып кетуі мүмкін.

Осыған байланысты азотобактеринді тиімді өндіру мәселесі алға қойылады. Қазір азотобактеринді топырақ немесе шымтезек қосып даярлайды. Бүл үшін азотобактер карашірікке бай топырақта немесе шымтезекте өсіріледі. Бүған арналған шымтезектің қышқылдығы өте аз және ол ыдырау процесіне үшырамаған болуы тиіс. Топырақ та қышқылсыз және қарашірікке бай болуы шарт. Бүл үшін жақсы өңделген жерлердің топырағын алып, оған парник қарашірігін қосады. Шымтезектің немесе топырақтың сапасын жақсарту мақсатымен оған 1—2% бор, 0,1%-тей түйршіктелген суперфосфат қосқан жөн.

Азотобактерин даярланатын топырақ күз басында жиналып, електен өткізіліп, күрғақ бөлмеде сақталуы тиіс.

Алдымен азотобактеринді қүрамында 2% қанты және осьшдай мелшерде минерал түзы бар қоректік ортада тем-пературасы +26—28° бөлмеде терт тәулік бойы есіреді. Сол кезде қоректік заттын бетінде шырыштанған сан мыңдаған азотобактер клеткасы пайда болады. Осы шырыштанған қабатты сыпырып алып, жылы суда езіп, ертінді даярланады да, езіндінің бір килограмын шымте-зектің немесе топырақтың  100 кг-на қосып, әбден араластырып, жылы жерге қояды. Осы топыраққа немесе шымтезекке фосфор тыңайтқышы косылса, азотобактерлер қаулай өседі. Даярланған препараттын бір грамында азото-бактердің 50 миллиондай клеткалары болады.

Азотобактеринді екі-үш айдан асырмай қолдану қажет. Ұзақ уакыт сақтаған препаратта азотобактердің саны азайып, оның тыңайтқыштық сапасы төмендеп кетеді.

Ауыл шаруашылық практикасында дақылдар тұқымын түрлі зиянкестердің зақымдауынан қорғау үшін әдетте химиялық препараттармен дәрілейді. Бүл шараларды түқымды азотобактеринмен өңдеуден бұрын жүргізу керек. Өйткені түрлі химиялық улы заттар азотобактер клеткаларын қырып жібереді. Ал азотобактер жүқтырылған түкымдар тез арада себілуі тиіс.

Соңғы жылдарда азотобактеринді органикалық заттармен бірге түйіршік немесе қоспа түрінде қолданудын анағүрлым тиімді екенін ғылым дәлелдеп берді. Органикалық заттар ретінде гектарына 500—2000 кг-ға дейін шымтезек немесе қарашірігі мол топырақты қолдануға болады. Ал түйіршік немёсе коспа түрінде дайындағанда органикалық заттарға 3—10%-тей суперфосфат және 10%-тей әк қосады. Бүған алдын ала даярланған азотобактеринді қосып араластырады. Содан кейін қоспаны 4 тәулікке дейін үйіп тастайды. Қарашіріктен немесе шымтезектен белінген жылуды гіайдалана отырып, азотобактер өсіп-өнеді, яғни дамиды.

Картоп түйнектеріне азотобактеринді жұқтыру үшін алдымен оларды ептеп ылғалдайды. Содан кейін азотобактеринді түйнекпен мүқият араластырады. Ат көшеттерді отырғызарда олардың тамырын алдьш ала даярланған азо-тобактерин    боткасьша    малып    алады.    Азотобактеринді тұкымда көлеңке жерде жүқтырған жөн. Өйтпесе, күн сәулесі бактерияларды қырып жібереді. Қазір азотобактеринді күрғақ күйінде кен қолданады. Құрғақ азотобактериннің толып жатқан артықшылықтары бар. Оларды алыстағы шаруашылықтарға көбірек қолдануға мүмкіндіктер туды.

Күріш өсірілетін жерлерде де азотобактер кездесді. Олар өне бойы су астында болатын күріш егісі топырағының режимін жақсартады. Ауыл шаруашылық практикасында азотобактеринді қолдануды минералдық азот тыңайтқышын қолданумен үштастыра білу қажет. Қолданылатьш азотобактерин өнімді арттырудың қосымша факторларының бірі болып саналады.

Сонымен қатар азотобактериндер өсімдіктердің өсуін тездететін түрлі ауксиндер бөліп шығарады. Азотобактеринді түқымға жүқтырғанда одан өскен өскіндер ауруға шалдықпай жақсы өседі. Е. Н. Мишустин азотбактер ауру тудырушы, яғни фитопатогенді саңырауқұлактардың тіршілігін тежеп, пайдалы микроорганизмдердің тіршілігін жақсартатынын анықтады. Мәселен, жүгері дәніне азотобактерин жүқтырғанда, тамыр айналасындағы нитрлендіруші бактериялардың саны 14 есе, ал анаэробты азот сінірушілердің саны 25 есе артқан. Сондықтан да азотобактеринді түқымға жүқтырғаңда оның өсімдікке тигізетін жан-жақты әсерін ескеру қажет. Топырақ жағдайларьша қарай оның бұл қасиеті өзгеріп отырады.

Егер азотобактерин мелшері көп болып, топырақтағы фосфор қосылысы аз болса, азотобактерлер фосформен қоректеніп, өсімдікке тікелей зиянын тигізуі мүмкін. Сөйтіп, өнім төмеңдеп кетеді. Ал түйіршіктелген тыңайтқыштармен бірге пайдаланғанда нәтиже мүддем баскаша болады.

Сөйтіп, фосфор тыңайтқышы, әсіресе суперфосфот пен органикалық тыңайтқыштар аз Атобактер тіршілігін күшейтеді.

Осының бәрі азотобактериңді қолданған кезде агротехникалық шаралардың барлығын жоғары дәрежеде жүргізу керек деген қортыңцыға келтіреді. Азотобактерин көң төгілген топырақтарда да жақсы нәтиже береді.

Азотобактердің топырақта қаулап өніп өсіп көбеюі колайлы жағдайдың жасалуына тікелей байланысты. Соңдықтан да азотобактер жақсы өңделген, қүнарлы және тыңайтылған топырақта көп кездеседі. Әсіресе колайлы жағдайлардың ішінде азотобактер үшін топырақта органикалық заттардың мол болғаны дүрыс. М. В. Федоров азотобактер үшін аздап шіри бастаған көң немесе қорда, тіпті сабан шашқан да дұрыс деген пікір айтады. Сабан әсерінен түсім бірінші жылы онша болмағанымен, кейінгі екі-үш жыл ішінде 45—70%-ке дейін артқан. Осыған сәйкес шөбі мол жерді аударғанда және аңызды жыртқаңда азотобактерді қолданған пайдалы болады.

 

 

 

Бактериялық тыңайтқыштардың   микробиологиялық процесі. Көң мал нәжісінен алынады.Ол белокқа өте бай келеді.Сонымен қатар оның құрамында минерал қосылыстар мен мочевина көп болады.

Мочевинамен қатар көңде азот қосылыстарының басқада түрлері бар.Олар:белоктар мен амин қышқылдары.Бұл қосылыстардың ыдырауы аммониландырғыш бактериялардың көмегімен екі сатыда жүреді.Біріншісі – белоктар амин қышқылдарына дейін, екіншісі – амин қышқылдары амиакқа дейін ажырайды.Белок құрамындағы күкірт күкіртсутек күйінде бөлінеді.Аммоландырылу процесі, аммониландырғыш бактнриялардың әсерінен жүреді және олардың 1 г көңдегі саны 600 миллионға дейін барады.

Көңді егіске пайдаланар алдында оны үйіп, қыс бойы сақтайды да, көктем шыға шашады.Көңді сақтау кезінде өте күрделі биологиялық процестер жүреді.Микроорганизмдердің активті тіршілігі нәтижесінде көңде түлі органикалық қышқылдар және қарашірікке бай заттар түзіледі.Олар биологиялық процесс кезінде бөлінген амиякты өз бойына сіңіріп, ысырап болудан сақтайды.Көңді үйген кезде оның арасында ауа қалып қояды да, мезофиль микроорганизмдер тіршілігіне қолайлы жағдай жасайды.Оның температурасы +65 – 70 С-қа дейін көтеріледі.Сол кезде мезофил бактериялары қырылады да, олардың орнын термофил микроорганизмдерібасып, 1 г көңдегі микроорганизмдердің 90 миллиардқа жетеді.Көңдегі микроорганизмдерді талдағанда аммониландырғышы, нитрлендіруші және денитрлендіруші бактериялар түрі ашу процесіне себепші болатын микроорганизмдер (целлюлоза, пектин, май қышқылы, сүт қышқылы, т.б.), зең саңырауқұлақтар, актиномициттер мен ашытқы саңырауқұлақтар кездесетіні анықталған.Көң егіске шашуға даяр болу үшін, ондағы температура +50 С-тан аспағаны жөн.Осы кезде оның ылғалдылығы да +50%-тей болады.Бұл көміртек қосылыстарының және басқа да заттардың шығынсыз минералдануын қамтамасыз етеді.

Бірақ микроорганизмдердің әсерәнен көңдегі органикалық заттардың біраз бөлігі ысырап болады да, құрғақ зат шығыны артады.Әсіресе нығыздалмаған көңдегі органикалық заттардың шығыны көп болады.Сондықтан көңді дұрыс нығыздап үю керек.Көңді жақсылап нығыздап үйгенде анаэробты жағдай жасалады да, түрлі органикалық қышқылдар пайда болады.Бұл мироорганизмдердің басқа топтарының тез өсіп, дамуына жол береді.Соның нәтижесінде органикалық заттардың ысырабы да кемиді.

Микробты патогендердің жою әрекеті тез іске асу керек, себебі зиянды жәндіктер көп шығын әкелмеуі үшін.

 

 

 

 

Көңдегі құрғақ заттардың кемуі негізінен, клетчатка, пентозалар, пектин заттары және түрлі белок қосылыстары есебінен болады.Бұл заттардың ыдырауынан көмір қышқылының түзілуі баяу жүреді.Мәселен, аэробты жағдайда  +18 С-та бір тәулік ішінде 1 кг-нан 1,95-г-дай көмір қышқылы бөлінсе, тап осындай уақыт ішінде анаэробты жағдайдағы мөлшеріне не бары 0,17 г-дай болады екен.Микроорганизмдердің әсерінен пайда болған көмір қышқылының мөшері химиялық жолмен пайда болған мөлшерден әлдеқайда көп болады.Мәселен, 29 тәулік ішінде алдын ала залалсыздандырылған көңнен 0,161 г көмір қышқыл газы түзілсе, дәл осындай мерзім ішінде құрамында бактериялардың көптеген топтары бар көңнен 9,017 г көмір қышқыл газы бөлінеді.

Көң ыдырағанда көмір қышқыл газынан басқа метан, сутек, және молекула күіндегі азот бөлінеді.Бұл газдар тек аэробты ғана емес, анаэробты жағдайда да бөліне алакды.Газдармен қатар сірке, құмырсқа, пропион, май және сүт қышқылдары да түзіледі.

Сонымен қатар көңді сақтағанда анаэробты жағдай жасайтын шаралардың барлығын тиімді қолдану қажет.Сол сияқты нитрлендіруші бактериялардың тіршілігі де анаэробты жағдайда баяулайды.Осыған сәйкес азот қосылыстарын тотықсыздандыратын денитрлендіруші бактериялардың тіршілігі де тежеледі.егер нитрлендіруші бактериялар қаулап өссе, ортада азот қышқылының тұздары – нитраттар да көп жиналады.

Көңнің ыдырау барысында, азотпен қата, едәур молшерде фосфор қышқылы да кемиді.Зерттеулерге қарағанда фосфор қышқылының жалпы мөшерінің 40%-тейі көңді жақсы сақтамаудан шығын болатыны анықталған.Мұндай жағдайда көңді микроорганизмдер фосфор қышқылының тұздары – фосфаттарды фосфорлы сутекке дейін тотықсыздандырады, ал фосфорсутек көңнен ауаға таралып ұшып кетеді.

Көңді дұрыс сақтағанда фосфор және азот элементтері де жақсы, шығынсыз сақталады.

Ауыл шаруашылық практикасында көңді көң қоймасының жананында үймеде немесе нығыздап, яғни салқын әдіспен сақтау жиі кездеседі.салқын әдіспен сақтағанда көңді ердене (штабель) етіп нығыздап сақтайды.Бұл кезде көңнің ішінде ауа қалмайды.Ол азотты шығынға ұшырататын микроорганизмдердің тіршілігін тоқтатады.Көңді сақтаудың бұл тәсілінің тиімді жағымен қатар, кемшілігі де бар.Басты кемшілігі – салқын әдәспен сақталған көңде клетчатка өте нашар ыдырайды.денитрлендіруші бактериялар әсерінен көңдегі азоттың белгілі бір мөлшері ысырап болуы мүмкін.Бұл құбылысты болдырмау мақсатында В.Р.Вильямс ұсынған көңді аэробты-анаэробты тәсілмен сақтау тәсілінің зор маңызы бар.Ол былай жүзеге асырылады: Алдымен көңді нығыздап үйеді. Сонда көң қызып,оның температурасы +70-72 С-қа дейін көтеріледі.Бұдан кейін көңді жақсылап нығыздайды  да, үстіне тағы да қопсыңқы көң төгеді.Біраздан соң бұл қабатта нығыздалады.Сөйтіп, бұл жұмысты үймедегі көң биіктігі 2 м-ге жеткенше жүргізе береді.Өздігінен қызу кезінде азоттың біраз мөлшері шығынға ұшыраса да, бұл тәсілдің тиімді жағы бар.Көң қызғанда арамшөптен тұқымы өсе алмайды, ауыл шаруашылық дақылдарына зифнкес түрде бактериялар мен саңырауқұлақтар қырылады.Кейде көңге осы зиянкестерді құртатын түрлі антисептиктерді қосу да жақсы нәтиже береді.

Ауыл шаруашылық практикасында жасанды органикалық тыңайтқыштарды қолдану да жүзеге асырылып отыр.Оны түрлі ауыл шаруашылық өнімдерінің қалдықтарынан қорда түрінде даярлайды.Бұл үшін қсақталып, ылғалданған сабанды 10-15см қалыңдықта төсейді де , азот, Фосфор және калий тыңайтқыштарымен жақсылап араластырады, оның үстіне тағы да көрсетілген қалыңдықта сабан төсеп, қайтадан жоғарыда аталған тыңайтқыштарды қосады.Биіктігі 1 м-ге жеткен соң бұл жұмысты тоқтатады.Мұнда қоспада микробиолигиялық процестер активті түрде бастайды.Осының салдарынан тампература көтеріледі де, ондағы кейбір бактериялардың тіршілігі жойылады.    

 

 

 

Бактериялды препараттарды егіншілікте қолдану

Ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруге қажетті агротехникалық шаралардың бірі – бактериялы тыңайтқыштарды қолдану.Бұл тамыр айналасындағы топырақты микроорганизмдердің пайдалы топтарымен байытып, өсімдіктердің қоректенуін жақсартады.Сөйтіп дақылдар өнімділігін арттырады.Біріншіден – бактериялы тыңайтқыштардағы микроорганизмдер өсімдіктерге аса қажетті физиологиялық активті заттар (ауксиндер, витаминдер, түрлі оргрникалық қышқылдар т. б.) түзеді, екіншіден – микроорганизмдердің бір тобымен топырақты үнемі байту нәтижесінде ондағы басқа топтардың тіршілігін жандандыруға және жақсартуға болады.Соның нәтижесінде өсімдіктерде қосымша қоректік заттар түзіледі.Мәселен, бұған фосфоробактериннің нитрлендірілу процесін жақсартуы жатады.Үшіншіден – бактериялы тыңайтқыштармен бірге келіп түскен микроорганизмдер өсімдіктерді ауруға шалдықтыратын кейбір микробтарды жояды (мәселен, фософрбактеринді қолданғанда күнбағыстың склеротиния ауруы азаяды, бәсеңдейді), төртіншіден – бактериялы тыңайтқыштар топырақты пайдалы микроорганизмдерге байытады.

Осыған байланысты біздің елімізде ұзақ жылдар бойына зерттеулер жүргізіледі.Соның нәтижесінде, микроорганизмдердің пайдалы топтары табылады, олар жеке бөлініп алынып,мұқият зерттелді.Нәтижесінде, олардвн практикаға қажетті бактериялы тыңайтқыштар даярланды.Мұндай тыңайтқыштарға нитрагин, азотобактерин, фосфоробкатерин, торфты – ізбесті қоспадан өсірілген бактериялардан даярланған “АМБ “ тыңайтқыштары және силикат бактерияларынан әзірленген препараттар жатады.Міне, осы тыңайтқыштарды жеке қарастырып, оларға сипаттама береміз.

  Пестицидтердің топрақ микроорганизмдеріне әсері

Ауыл шаруашлығы дақылдарын түрлі зиянкестерден қорғау мақсатында пестицидтер деп аталатын химиялық заттар кеңінен қолданылуда. Бұған арам шөптерге қарсы қолданылатын цобицидтер, ауру қоздырғыш саңырауқұлақтардан қорғау үшін қолданылатын фунгицидтер, зиянды насекомдарға қарсы қолданылатын инсектицидтер, түрлі зиянкес құрттарға қарсы қолданылатын нематицидтер жатады.

Ауыл шарушалығы зиянкестеріне қарсы дизлордифенил – трихлорэтанды, яғни ДДТ препаратын алғаш 1939 жылы Швейцария ғалымы П.Мюллер қолданғаннан бастап, өнімді десек химиялық жолмен қорғау тәсілін қолдана бастады. Соңғы жылдардағы зерттеулерге қарағанда ДДТ препаратының топырақта өте баяу ыдырайтыны анықталды. Топырақта жиналған ДДТ препараты жануарлар мен адамдарға зиянды әсерін тигізе бастады. Сондықтан бұл препаратты қазіргі кезде қолдануға тиым салынды. Пестицидтер қолданудың ережесі қатаң сақталуы тиіс. Бұл ережелерге нем құрайды қарау салдарынан көптеген елдерде адам мен жануарлар уланып та қалады.

Қазіргі кезде қолданылып жүрген санитарлық ережелерге сай бірқатар өнімдерде (ет, сүт, астық т.б.) пестицидтер мүлде болмауы тиіс. Ал маусым ішінде тұтынылатын өнімдерде (жеміс, томат т.б.) пестицид белгілі бір талапқа сай келетін мөлшерде болуы керек. Пестицидтерді шамадан тыс мөлшерде қолданғанда адам мен жануарлар уланып қана қоймайды, сонымен бірге оны қоршаған орта да уланады, өсімдіктер мен жануарларды жаппай қырғынға ұшыратуы да ықтимал. Тыңайтқыш сумен шайылып, өзендер мен көлдерге, мұхиттар мен теңіздерге түскенде пестицидтер ондағы тірі жәндіктерді уландыруы мүмкін.

Ал кейбір гербицидтер өсімідіктердің түрлі ауруларға қарсы тұратын қабілетін төмендетіп жіберді. Сондықтан пестицидтерді қолдануда өте үлкен сақтық керек және қолдануға алынған пестицидтердің топырақта, суда және ауада шапашң кететін түрлерін таңдау қажет.

Әрине пестицидтерді қолданудан қазір бас тартуға мүмкіндік жоқ. Өйткені арам шөптер мен әр түрлі зиянкестер қазір ауыл шаруашлығы дақылдарына зиянын тигізіп отыр.

Мәселен, Америка Құрама Штаттары жыл  сайын арам шөптер мен зиянкестерден 10 миллиард доллардай зиян шегеді екен. Әрине шығын қай елдеде бар. Сондықтан болса керек, кейбір елдерде өнімнің шамасын, сол елдерде қолданылған тыңайтқыштар емес, естицидтердің мөлшеріне қарап анықтайды.

Қазіргі кезде АҚШ-та және бірқатар Европа елдеріндегі пестицидтердің құны, қолданылатын тыңайтқыштар құнының 40-60 процентіндей болады. Шынында да пестицидтерге кеткен шығын, қосымша өнімнен 4-5 есе артық өтеледі. Егерде дүние жүзінде өсімдіктердің арам шөптері мен зиянкестеріне қарсы күресте 1000 жуық препарат ұсынылса, оның елу шақтысы бізде де қолданылады.

Көптеген гербицидтердің құрамы қарапайым. Ол май қышқылдарының (дихлоризоман қышқылы) туындысы болып саналады. Кейбір гербицидтер мочевинаның туындысы болып есептеледі. Инсектицидтер ретінде көп мөлшерде фосфороорганикалық қосылыстар және карбамидтер қолданылады. Әрине топырақта гербицидтер өзгермей қалмайды. Бірақ бұл процеске топырақ микроорганизмдерінің белсенді қатысатынын атап өткен жөн.

Практикада қолданылып жүрген пестицидтердің мөлшері микроорганизмдерге жойқын әсер ете қоймайды. Алдымен пестицидтер топырақта гидролизге ұшыраса, соңынан микроорганизмдер әсерінен толық алады.

Гербицидтердің топырақта ыдырауы. Ол негізінен топырақ ылғалына, температураға байланысты.

Гербицидтердің топырақта ыдырау жылдамдығы ондағы органикалық және минералды тыңайтқыштардың болуына байланысты. Органикалық заттарды тез тотықтыратын микроорганизмдер көп болғанда гербицидтер тез ыдырайды. Ол әрекет етуші микроорганизмдер бірнеше топқа жататын туыстардан құралады. Мұндай микробиологиялық процестер «комаболизм» деп аталады.

Кейбір жағадайларда гербицидтер ыдырағанда одан өте күшті улы заттардың да бөлінетіні бар. Мұндай жағдай атразиннен C2H5 тобы бөлініп шыққанда байқалады. Бұдан хлор – амин – изопропил – амин – триазин түзіледі. Осындай заттар топырақ қарашігімен берік байланысқа түсіп, улылық қасиеттерін ұзақ сақтайды.

Қазіргі кезде қолданылып жүрген гербицидтердің ұсынылған мөлшері топырақ тіршілігіне нұқсан келтіре алмайды. Бірақ кейде ондағы нитрифкация құбылысының тежелуі байқалады. Жалпы гербицидтердің практикада қолданылып жүрген мөлшерінен 50-100 есе көп болғаның өзінде аса зиянды әсер ете қоймайды.

Көптеген жағдайда бацилдерге қарағанда спора түзбейтін бактериялар гербицидтердің жойқын күшіне шыдай алады. Саңырауқұлақтар гербицид әсерімен тез қырылады. Топырақ балдырының барлығы бірдей гербицидтердің әсерінен қырыла бермейді. Кейбір микроорганизмдердің гербицидтерге төзімділігі өсімдіктерге жақындайды. Сондықтан оларды гербицидтердің топырақтағы қалдық мөлшерін анықтауға пайдалануға болады.

Әр химиялық қосылыс топрақта белгілі микроорганиздер  көмегімен  ыдырайды. Мәселен этил спиртін пайдаланатын микроорганизмдерге иокардия,азотобактержәне трикодерма топтары жатады.Мәселен симазин пестициттерін азотобактер мен миобактериум, туысына жататын бактериялар ыдырата алады.

Кейбір жағдайда, көлемі аз жерлерді (жылыжайлар, оранжеялар, көшеттіктер, бау - бақшалар) ауру қоздырғыш саңырауқұлақтардан тазарту мақсатында түрлі химиялық заттар қолданылады. Мұнда өсімдіктерде түрлі ауру қоздыратын зиянкестер мен арам шөптер жойылады. Сөйтіп топырақты стерилдеу кейбір жағдайларда аса тиімді болатыны анықталып отыр. Мәселен, жабық алаңдарда топырақты зарарсыздандыру сол жерге жаңа топырақты әкеліп төккенге қарағанда 4-6 есе арзан болады.

Әрине топырақты зарарсыздандыруға арналған улы химикаттарға бірқатар талаптар қойылады. Біріншіден, олардың топырағының зарарсыздандыру кезінде ұзағырақ болғаны жөн. Мұның, мәселен, топырақта шапшаң тұз қышқылына айналып кететін хлорға жататыны сөзсіз. Антисептиктер топырақ қабаттарына тез сіңіп кетуі керек. Бұған формалин, цианилав, күкірт, көміртегі, карбатион, тиазон және басқалары жатады.

Көптеген минерал улар (мыс, тотияйын, сулема, күшала қоспасы) топырақта ұзақ уақыт сақталады және ол атмосфералық жауын – шашынмен баяу жуылып – шайылады. Сондықтан оларды практикада қолдану қиынға соғады. Топырақты зарарсыздандыратын антисептиктерді таңдап алуда жергілікті жердің топырақ – климат жағадйларын ескерту қажет.

 Энтомопатогенді саңырауқұлақтар

Энтамопатогенді саңырауқұлақтармен жәндіктердің зақымдалу кезінде инфекция түзіледі, оларды миноздар деп атайды. Қазіргі уақытта саңырауқұлақтардың, жәндіктер микозын тудыратын жүздеген түрлері белгілі. Терең зерттелген энтамопатогенді саңырауқұлақтар, Beauveria туысына жататын (ақ мускардина қоздырғышы), Metarrhizium (жасыл мускардина қоздырғышы) және Ehthomophthora. Олардың кейбір өндірістен қолданыс тапты.

Саңырауқұлақтардың көбіне инфекциялық (жұқтырғыш) бірліктері конидиилер болып табылады. Бактериялардан айырмашылығы, саңырауқұлақтар жәндіктің денесіне қоректену арқылы емес, кутикула (жәндіктердің денесінің сыртқы жамылғысы) арқылы енеді. Кутикулада конидийдің өсуіне саңырауқұлақтардың өскін трубкалары жәндіктін денесіне енеді. Алдымен ашытқы клеткаларына ұқсайтын мицели фрагменттері қалыптасады, олар гемолимфада циркулирленеді, содан кейін жәндікте саңырауқұлақтыңдамуы басталады. Осы стадияда кейбір штамдар токсиндерді синтездейді, олар жәндіктің өлуіне әкелкеледі. Егер саңырауқұлақтар токсиндерді әлсіз продуцирлейтін болса, онда жәндіктің өлуі жетіп мицелиийдің өсуінен болады, ол жәндіктің бүкіл денесін қаптайды. Саңырауқұлақтар жәндіктерді қуыршақ фазасында уландыра алады, онда олар басқа микроорганизмдермен зақымданбайды. Саңырауқұлақтар жылдам өсу және жоғары өнімділік қабілетіне ие. Саңырауқұлақ споралары қолайлы жағдайда табиғатта ұзақ сақталады. Энтамопатогенді саңырауқұлақтар жәндіктерге спецификалық әсер етеді. Олардың бірі – қоңыздарды жояды, басқасы – сорғыш жәндіктерді, үшіншісі – ірі жәндіктерді (саранчаны).

Қолданыста жоғары эффективті болғанмен, олардың өндірісте өндіруі қиыншықтарға байланысты орындалмаған, себебі культивирлеу үшін жасанды қоректік ортаның тапшылығы. Совет Одағында боверин препаратының өндірісі негізделген, үлгі ретінде энтамопатогенді саңырауқұлақ алу технологиясын қарастырамыз.

  “АМБ” бактериялық тыңайтқышы

 Бұл тыңайтқыш қарашірікті ыдыратып, өсімдіктерге сіңімді күйге айналдыратын топырақ микроорганизмдерінің бір тобынан даярланады.Микроорганизмдердің осы тобын, сол тыңайтқышты ұсынған Н.М.Лазарев “Аухтотонды микрофлора “Б” немесе қысқартып “АМБ” деп атаған.

   Қышқыл батпақты, шымды күлгін және күлгін, рН көрсеткіші төмен топырақтар түрлі микроорганизмдердің топтарына өте кедей келеді де, оларда өсімдіктерге қажетті қоректік заттар қоры жеткіліксіз болады.осындай топырақтарды өңдегенде әк пен бірге “АМБ” препаратын қолдвнвды.Бұл қарашіріктің микробиологиялық жолмен ыдырауын тездетеді, сөйтіп өнімділікті арттыруға көментеседі.

   “АМБ” тыңайқышын даярлау үшін алдымен микроорганизмдердің осы тобы арнаулы қоректік ортада өсіріледі.Мкроорганизмдердің бұл тобына амониландырушы қарашірікті ыдыратушы, целлюлоза, нитрлендіруші және басқада толып жатқан бактериялар кіреді.

   Өсірілген микроорганизмдерді алдын-ала ізбеспен нитралданған шымтезекке қосып, мұқият араластырады да, 3 тәулік бойы жылы жерде ұстайды.Бір гектар егіске жоғарыдағыдай етіп даярланған препараттың 250 кг-ын қолданады.Оны егіске бір қалыпты етіп шашады да, іле-шала тырмалайды.

  “АМБ” препаратын жергілікті жерде пайдалану өте оңай.Бұл үшін шымтезек топырақты тұқым себерге бір ай қалғанда даярлап қою керек.Даярланған шымтезектің бір тоннасына 1 ц ұнтақталған ізбес немесе фосфорит ұнын қосады.Бұған 1 кг-дай сұйық “АМБ” препаратын құйып, жақсылап араластырады.”АМБ” препаратын Ленинградтағы ауыл шаруашылық микробиология институтынан алуға болады.Осы қоспаны оның жалпы ылғал сиымдылығының 50%-іне жеткенше сумен шылайды да, қалыңдығын 70-80 см етіп жылы бөлмеге жайып тастайды.Аптасына екі рет тыңайтқышты араластырып қояды.Ол құрғай бастаса, ептеп су бүрку керек.Үш жұма өткеннен соң тыңайтқыш даяр болады.”АМБ препаратын тек қолданатын маусымда ғана даярлайды.

   Агротехникалық шаралардың барлығын тек толық жүзеге асырғанда бактериялы тыңайтқыштардан жақсы нәтиже алуға болады.

   Бактериялы тыңайтқыштарды минералды тыңайтқыштарға қосып, (мәселен, нитрагин, фосфор, және калий тыңайтқыштармен бірге қолданылса) пайдаланған тиімді.

 

2  Жануарлар биотехнологиясы

 

Ауыл шаруашылық малдарына  жұқпалы ауруға қарсы ем жасалғаннан   рекомбинанты тірі вакцинаны және ген инженерияның вакцина-антигенін қолдану, ертеректегі диагностикасы бұл аурудың моноклональды антидене және ДНК,РНК  көмегімен,  мал шаруашылығын қарқындатуға байланысты жоғарғы мәнге ие

Жануардың өнімділігін жоғарылату үшін жарамды азықтық керек.

Әр түрлі микроорганизмдер  –бактериялар,саңырауқұлақтар ашытқылар балдырлар негізінде микробиологиялық өндірісінде азықтық ақуыз шығарылады. Бір клеткалы организм ақуызға бай биомассаны жоғарғы эффективтілігімен ауыл шаруашылық малдары сіңіреді.Демек,1 т.азықтық ақуыз 0,4-0,6 т шошқа етін, 1,5 т тауық етін,25-30 мың.жұмыртқа  алуға мүмкіндік  береді. Бұл  халық шаруашылығында жоғарғы мәнге ие.

Бір клеткалы организм  ақуыздың жоғарғы құрамымен 40-80% дейін  сипатталады. Бір клеткалы ақуыз, лизинге,алмастырмайтын аминқышқылына бай ,ол азықтық бағалылықты анықтайды. Өсімдік азығында лизиннің жетіспеушілігінен бірклеткалы биомассаға қоспаны қосады,ол амин қышқылының құрамын тұрақтандыруғамүмкіндік жасайды. Бірклеткалы биомассаның жетіспеуі күкірт құрайтын аминқышқылы болып саналады, бірінші орында –метионин.Балық ұнына қарағанда бірклеткалыда екі есе аз.Мұндай кемшіліктер дәстүрлі азықтық ақуыз  соя ұнында да кездеседі.

Бір клеткалы биомассаның қоректік бағалылығы жасанды метионинді қосқанда жоғары болуы мүмкін.

Бір клеткалы –процес негізіндегі азықтық ақуыз өндірісі, егіс аумағын қажет етпейтін, ауа райы жағдайына  байланысты емес.Ол үздіксіз және автоматы режімде іске асырылады.

Біздің елімізде бір клеткалы биомасса өндірісі көмірсутегі шикізаты негізінде ерекшеленеді.Ірі масштабтағы ақуыз  өндірісі үшін көмірсутегін субстрат ретінде  қолдануда қиындықтарды болдырмай-ақ жетістіктерге жетеді және оның ресурстары  шектеулі.Маңызды алтернативті субстрат ретінде метанол, этанол, өсімдік тектес көмірсулар, болашақта –сутегі.Тазартылған этанол әлемдік бәсекеде  метанолдан екі есе қымбат тұрады,бірақ этанол өте жоғарғы эффективтілігімен ерекшеленеді. 1  кг этанолдан  880 грамм ашытқы массасы ал 1 кг метанолдан   440 грамм дейін  ашытқы массасы алынады.Этанолдан алынған биомасса әсіресе 7 % дейін лизинге бай. Мал шаруашылығы үшін үлкен мәні бар өсімдік  азығын  микробты ақуызбен байыту.Бұл үшін қатты фазалы процестер  кеңінен қолданады.Перспективті ақуыз көзі болып фототрофты микроорганизмдер саналады,әсіресе Spirulina туысындағы цианобактерии және Chlorella и Scenedesmus туысындағы  жасыл бір клеткалы балдырлар.Оларды өсіру үшін кәдімгі аппарат болып жасанды су қоймалары саналады.Өсімдік азығына қоспа ретінде қосылған   Scenedesmus биомассасы жануарлар ақуызының  тез арада  тиімді  сіңірілуіне себепші болады. Олай болса, бір клеткалы биомассаны алу үшін әртүрлі шикізат көзі  әсер етеді. Кейбір субстраттар (этанол) жоғары сапалы ақуызды береді, олар  тамақ ретінде қолдануға ұсынылған. Spirulina туысындағы цианобактерии   ертеден тамаққа  орталық Америкада қолданады.

 

4 Азықтық ақуыз өнімі

 

Микробиологиялық өндірістің негізгі мақсатының бірі ауылшаруашылығын жарамды азықтық ақуызбен қамтамасыз ету болып саналады. Мал шаруашылығының  өнімінің өндірісінің ұлғаюынан сенімді азықтық ақуыздың базасын құру қажет.Мал шаруашылығын азықтық ақуызбен қамтамасыз ету пішен негізінде орындалады. Мұндай бағалы азыққа өсімдікке, дәнді культураға, картопқа, азықтық шөпке ақуыз витаминді және микроэлементті қосып қолданған тиімді. Өсімдіктен алынған азықтықтың құрамының сапасын жақсарту үшін, оны балықтың немесе ет-сүйектің ұнымен және майсыз сүтпен және тағы басқалармен байытады. Бірақ, мұндай ақуыз  өндірісінің көлемі мал шаруашылығына тұтынуын қанағаттандырмайды. Азықтық ақуыз тапшы екені елімізге белгілі. Ақуызды малға беретін ақуыз өнімге қосуға, микробиологиялық синтездеу жолымен алады. Азықтық ақуыз өнімін алуға арналған шикізаттың тауарлы аты: өсімдік шикізатының гидролизатында, және  сульфидті сілтіде  азықтық ақуыз  немесе гаприн алады; мұнай парафинінде – азықтық ақуыз және  ақуыз – витаминді концентрат алады, метил спиртінде – меприн, этил спиртінде – эприн алады.

Ақуыз өндірісі. Микроорганизм биомассасын белгілі бір ылғалдылықта кептірілген зат азықтық ақуыз болып келеді. Олар биологиялық жағынан жарамды азықтық ақуыз витаминдер және минералдар көзі болып саналады. Азықтық ақуызда бағалы компонент – протеин саналады, оның құрамы 52-53% құрайды. Азықтық ашытқы құрамы бойынша жануарлардың ақуызы тектес алмастырылмайтын амин қышқылына  жақын болады. Мұндай азықтық ақуыздағы амин қышқылының мол болуы өсімдіктегі ақуыздың биологиялық бағалылығын жоғарлатады.

Азықтық ақуыздағы «В» витаминдер тобы болады, олар ағзадағы ақуыздың ауысуына әсер етеді. Одан басқада азықтықты өңдегенде эргостерин болады, ол ультра кулгін сәулеге шалдыққанда D2 витаминін оңай сіңіреді. Азықтық ақуыздың күлділігінде жануарға тиімді бағалы макро және микроэлемент болады: фосфор, калий, мыс, марганец, темір, магний, натрий, күкірт, кальций болады. Олай болса, ақуыз сапасы жағынан (алмастырылмайтын амин қышқылы) витаминдер комплексі, майлар, микроэлементтер және басқа да биологиялық активті заттар азықтық ашытқыдағы өсімдік және жануарлардан алынтын ақуыздың көрсеткіштері жоғары. Азықтық ашытқыны малға беруге тиімділігі іс жүзінде көп жылдан бері белгілі. Бірақта азықтық ақуызды тек ақуыз – витамин қоспасы ретінде малға, құсқа беруге болады.  Олардың орташа нормасы құрғақ ашытқыны қолдану тәулігіне 1кг малдың тірі салмағының 1г сәйкес келеді . Ірі қара малдың тәуліктегі негізгі азығына 500г құрғақ ашытқыны қосады.

Ақуызды алу.Адамзаттың, соның ішінде еліміздің халқының қоректену  құрамы идеалды емес, тамақтың ең жеткіліксіз компоненті ақуыз , әсіресе жоғары қоректік бағалы ақуыз болып табылады.

       Ақуыздың  көп тонналы микробиологиялық өндірісін үнемі дамытып отыру  қажет, өйткені сол арқылы тағамдық базаның сапасын жақсартуға  және кеңейтуге, адамды қоршаған орта үшін минимальды зиян келтіретін, қол еңбегі аз жұмсалатын жоғары сапалы ақуыздық өнімдерді алуға мүмкіндік береді.

      Өндірістік процесс ретінде ақуыздың микробиологиялық өндірісі егіс алаңдарын қажет етпейді, климаттық және ауа-райы жағдайларына қарамайды, нақты жоспарлауда және автоматтандырудың жоғары сатысына беріледі, стандартты сапалы өнімді алуға мүмкіндік береді. Микробиологиялық синтез өнімдерін азықтың және тағамның жаңа түрлері деп атауға болады, бірақ синтетикалық және жасанды деп есептеу дұрыс емес.Микроорганизмдердің әртүрлілігі және олардың қоректену типтері микробиологиялық өнеркәсіпке биосинтез үшін шикізаттың әртүрлі түрлерін қолдануда оңай түсіндіруге мүмкіндік береді. Ақуыздық заттарды алу   көлемі тонналық жағынан ірі және біздің еліміздің микробиологиялық өнеркәсіб өндірісінің халық шаруашылық қажеттілігі бойынша маңызды.

Жалпы алғанда адам баласының, соның ішінде еліміздің тұрғындарының қорегінің құрамында тамақтың тапшысы ақуыз болып саналады.

Ақуыздар бүкіл тірі ағзалар құрамына кіретін заттардың ішіндегі ең маңыздысы және олар  жасуша  протоплазмасының негізгі белгісі.

“Ақуыз” деген термин орыс тілінде жұмыртқаның ақ уызы (белок) деген сөзден шыққан. Жұмыртқаның ақ уызы қыздыру кезінде қатайып, ақ түсті жентекке айналады. Ақуызға қатысты “протеин” грек тілінде “proteios”-деген термин де қолданылады. Ол алғашқы, аса маңызды деген мағынаны білдіреді. Бұл мағына  тіршілік процесінде ақуыздың аса маңызды екенін көрсетеді.

Ақуыздық заттар өсімдікте түзіледі. Ол үшін топырақтағы азот қосылыстары пайдаланылады. Ал бұршақ тұқымдас өсімдіктер ауа құрамындағы азотты пайдаланып, ақуыз түзе алады. Жануарлар дүниесі және адам ақуызды амин қышқылдарынан және басқа да азоты бар органикалық заттардан синтездейді. Олар ондай заттарды өсімдіктерден және басқа өздері қорек  үшін  пайдаланатын  жануарлардан  алады.

Ақуыздардың ең қарапайым құрамына мынадай элементтер кіреді (% есебімен): көміртегі 50-54; оттегі 21,5-23,5; сутегі 6,5-7,3; азот 15,0-17,6; күкірт 0,3-2,5.

Кейбір жеке ақуыздар құрамында темір, фосфор, цинк, кобальт, марганец, молибден, иод, мыс басқа да элементтер шағын мөлшерде кездеседі.

Ақуыздар құрылысы бойынша бір-бірімен пептидті байланыс арқылы қосылған әр түрлі аминқышқылдардан құралған бірлік құрылысы пептидтік тізбекпен түзілген жоғары молекулалы биопалимерлер тірі организмдерде ақуыздар, көптеген функциялар атқарады. 1) Каталитикалық  2) Тағамдық 3)Запастық 4) Құрылыстық 5) Тасымалдаушы 6) Қорғаныш 7) Реттеуші 8) Қысқартушы 9) Қозғаушы қызметтерін атқарады.

Тұтынушылардың ақуыздық тағам өніміне қажеттілігі сонымен қатар тамақ өнеркәсібінде жаңа тағам бұйымын өндіруде құрылысын жақсартушы компоненттерді алу сұранысы артқан сайын ақуыз өндірісіне арналған шикізат базасын кеңейтуді қажет етеді.

Осы мәселені шешуге шикізаттық резерв ретінде майлы өсімдіктердің дәнін қолдану маңызды рол атқарады .

Ақуыздар немесе ақуызды заттар деп амин қышқылы қалдықтарынан құралған жоғарғы молекулалы табиғи полимерлерді айтады. Молекуланың массасы 5-10 мынан және одан жоғары болады. Әр ақуыздың құрамындағы ақуызға амин қышқылының қалдықтары сол ғана тән белгілі тәртіппен орналасады.

Ақуызды 1838ж Голланд биохимигі Мульдер ашқан. Грек тілінде “протео”-бірінші, маңызды-деп аударылады. Сондықтан да ақуызды-протеин деп атайды.

       Азықтық  ақуыз бен амин қышқылдарын микробтардың көмегімен өндіру

Құрамында протеині, әр түрлі қышқылдары мен витаминдері  тапшы азықтықтардың  бағалылығы шамалы.Қажетті мал өнімін алу  жолында  мұндай  азықтардың  қазіргі кезде мол қорын құру  үшін, оның құрамындағы қоректік заттардың мөлшері толық ескеріледі. Күйіс қайыратын  малдың  асқазанында  азықты түрлі өзгеріске  түсіретін микроорганизмдердің алуан  тобы  тіршілік етеді. Солардың көмегімен  малдардың ағзасында аса қажетті  қоректік   заттар синтезделеді. Сондықтан да  күйіс малы жем шөптіегі элементтердің жетіспеуінен көп зардап шекпейді.

     Ал күйіс қайырмайтын мал бұл тапшылықты бірден сезеді. Өйткені оларда азықтықта жетіспейтін заттарды синтездейтін микробтар болмайды. Сондықтан жетіспейтін қоректік заттарды, оларға қолдан беру керек. Әсіресе азықта алмастырылмайтын амин қышқылдары жетіспейді. Оларға лизин, треонин, метионин жатады.

     Әрине  мал азықтық ақуызды мол  мөлшерде дәнді дақылдарды селекциялау жолымен шығарып алып, бұршақ тұқымдас өсімдіктерді көптеп өсіру арқылы молайтуға болады. Бірақ бұлардың барлығы көп қаражат қажет етеді. Бұған қарағанда микробтардан алынатын ақуыз өте арзанға түседі. Олар жоғары сатыдағы организмдерге қарағанда өте шапшаң өніп-өседі. Мәселен, көлемі шағын ашытқы зауыты тәулігіне құрамында 15 тоннадай ақуызы бар 30 тоннадай микроб массасын береді. Мұны малға беріп отырғанда қосымша 5,5 мың тонна өнім алынады.

     Қазіргі кезде мал азықтық ашытқыны спирт, қант, целлюлоза өнеркәсібінің қалдықтарынан өндіру толық игерілген. Соңғы жылдары мал азықтық ашытқы үшін мұнайдан парафин айыру кезінде шығатын, құрамында көмір сутегі бар өнімді кеңінен пайдалану қолға алынды. Осындай ортада Кандида туысына жататын ашытқы қолданылады. Мұнда азот көзі ретінде амоний тұздары пайданалады.

     Қазір бірқатар мекемелер көмір сутегінен азықтық ақуыз алады. Алынған ашытқы азықтарға қосылады. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы Микробиология және вирусология институтында Саndida тобына жататын ашытқыны ұнда, жармаларда және басқа да қоректік заттарда өсіріп, ақуызға кедей азықтарға қосу ұсынылды. Мұндай азықты малға берер алдында жақсылап қыздырады, сонда ашытқы жасушалары бөлінеді де, азықтың сіңімділігі артады. Мал азығын ашытуда зауыт емес,  шаруашылықта жүргізеді. Бізде және шет елдерде микробалдырларды да азық ретінде қолдану зертелуде. Бірақ балдырлар құрамындағы бағалы заттар мал организмінде дұрыс қорытылмауы бұл әдістің одан әрі дамуына  кедергі келтіріп отыр. Осыған қарамастан    Chlorella  деп аталатын балдырлардан жасалған сұйық препараттардың тиімділігі мол екенін Өзбекстан Ғылым академиясының зерттеулері дәлелдеп берді. Бұл препаратта ақуыз аз болса да, басқа азықтың бағалылығы жоғары, биологиялық активтілігі жоғары қосылыстар бар екендігі анықталды.

     Азықты байытқан кезде қымбат тұратын мал ақуызының орнына арзан өсімдік ақуызын қосуға болады. Мұнда мал өнімділігі төмендемейді. Әрине медицинадағы сияқты мал азығына арнап өндірген микробтық препараттардың аса таза болуының қажеті жоқ. Сондықтан да мұндай азықтар арзанға түседі.

     Микроорганизмдер көмегімен аса бағалы амин қышқылдарын алуға болады. Мәселен кейбір микроорганизмдер  бір литр қоректік ортада 200 грамға дейін аспарагин қышқылын, 100 грамдай глютамин қышқылын, 16 грамдай валин-амин қышқылын түзе алады. Бұл микроорганизмдерден бағалы азықтық заттарды алуды өнеркәсіптік жолға қоюды талап етеді. Әрине кейбір заттарды химиялық синтез жолымен де өндіруге болады. Бірақ микробиологиялық тәсіл анағұрлым арзан. Валин, лизин, амин қышқылдарын қазіргі кезде микробиологиялық жолмен алу өндірістік жолға қойылды.

     Мал өз ағзасына қажетті витаминдерді азықтан қамтиды. Кейбір витаминдерді олар өздері синтездей алады. Күйіс малы витаминдерді қарнындағы микробтар көмегімен синтездейді. Әрине басқа малға витаминдер рационмен бірге берілуі тиіс. Витаминдер малға ең алдымен А, Е және Д тобындағы витаминдер керек. А, В тобындағы витаминдер тек шошқа мен құсқа ғана қажет. Өйткені ол витамин азықта болмайды.

     В тобындағы витаминдерді ашытқылар көптеп түзеді. А, витаминін метан, пропион қышқылы бактериалары және кейбір актиномицеттер түзеді. Бұл витаминді  микробиологиялық жолмен өнеркәсіпте алу жолға қойылады. Ал Блоксела деп аталатын саңырауқұлақтардан провитамин А, яғни каротиннің құрамдас бөлігін алуға болатыны анықталып отыр. Д тобындағы витаминдерді ашытқыларға ультракүлгін сәулемен әсер ету арқылы алуға болатыны анықталды.

     Көрсетілген витаминдерді микробиологиялық жолмен алу, біздің  елімізде толық игерілді. Соңғы жылдары мал азығына түрлі ферменттер- амилаза, глюкоамилаза, липаза, пектиназа, целлюлоза қосудың пайдалы екені дәлелденді. Әсіресе бұл әдіс құс шаруашылығында қолданылғанда айта қаларлықтай нәтиже берді. Олар, әсіре Америка Құрама Штаттында мен Жапонияда кеңінен қолданылады.

Ақуыздардың қоректік құндылығы

   Азықтық ақуыздың жетіспеуі ересек адамның денсаулығына кері әсер етеді, физикалық және ойлау қабілеттілігін төмендетеді, ал балаларда физикалық кейде ойдың дамуын бәсеңдетеді. Жануарлар мен құстарды өсіруде ақуыздың жетіспеушілігі азықтың шығынына, жануарлар денсаулығының нашарлауына әкеліп соқтырады. Көптеген елдердің , соның ішінде ТМД халықтарының қорегінде жоғары сапалы ақуыздардың жетіспеушілігі аса жоғары  менге ие.

    Ақуыздардың биологиялық (қоректік) құндылығының негізгі сипаттамасы болып оның амин қышқылдық құрамының тепе-теңдігі табылады,ақуыздардың аминқыщқылды құрамының тепе-теңдігінің сипаттамасы үшін Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымы ақуыздың эталонды аминқышқылды құрамы ретінде тауық жұмырқаларын немесе әйел ана сүтін қолдануды ұсынды (БДСҰ, 1966). олардың аминқышқылдық құрамы өте жақын және адам үшін жағымды болады.

  Ақуыздарды бағалау үшін алмастырылмайтын аминқышқылының ақуыздағы  алмастырылмайтын аминқышқылының жалпы көлеміне қатынасының көрсеткіші қолданылады. Бұл қатынас эталонды ақуыздағы берілген аминқышқылдарына сәйкес қатынастан пайыз түрінде көрінеді және аминқышқылдардың скорының көрсеткіші болып табылады. Скордан алынған көрсеткіштердің ең кіші маңыздысы азықтық ақуыздың қоректік бағалылығын сипаттайды. Скордың төменгі  көрсеткішіне ие аминқышқылдары берілген өнімнің бірінші  лимиттеуші аминқышқылы деп атайды. Скоры бірінші лимиттеуші аминқышқылының скорына жақын аминқышқылы екінші лимиттеуші аминқышқылы деп аталады. Жануар тектес көптеген ақуыздарының қоректік бағалылығы эталонға жақындайды, ал өсімдік ақуызының қоректік бағалылығы төмен болады. Бидай ақуызы құрамында       шамамен 50% қана скор болады. Дәнді дақылдар ақуызы  лизиннің төмен құрамымен сипатталады.

    Азыққа немесе тағамға қоспа ретінде ақуызды өздігінен жетілмеген өнімдерді толығымен қолдану керек. Қосылатын ақуыздардың жетілмегендігі дәнді дақылдар ақуызының жетілмегендігіне комплементарлы қарама-қарсы болуы керек. Қосыныдыны  қосқаннан кейін алынған қоспа ақуыздың аимнқышқылдың құрамы бойынша эталонды ақуыздардың көрсеткіштеріне жақындауы керек. Осындай қоспа ретінде сая немесе азықтық ашытқылар қарқынды қолданылуда.

   Жүргізулер зерттеулер микроорганизмдердің таксономикалық жағдайлары мен олардың ақуыздарының алшы қышқылдық құрамы арасындағы сенімді байланысты таба алмады. Ашытқылардың әртүрлі штамдарының  ақуыздарында

 лизиннің құрамы 3,8-ден 10,2% дейін құрайды. Ашытқылар арасында құрамында жоғары дәрежеде лизин бар штамдар кездеседі. Табиғатта кейбір ашытқылардың ақуыздары сияқты ақуыздары осыншама лизинге бай өсімдік немесе кездеспейді.

                           

             

Ұнмен  қоспадағы ашытқылар, (%)

   1-лизин, 2-тренонин, 3-әйел сүті, 4-күкіртқұрамды  аминқышқылдар

Сурет 1-Бидай ұнына  ашытқыларды қосуда  лимиттеуші   аминқышқылдар  бойынша скордың  өзгеруі.

 

Суретте бидай ұнына ақуыздық бағалы скора қосылған Saccharomyces cervisiae этил спиртінде алынып биомасса  кептірілген. Скордың есебі бидай ұнының біріншілік және екіншілік лимиттеуші аминқышқылдары және ашытқылардың  лимиттеуші аминқышқылдары үшін жасалған.Қоспадағы ақуыздың қоректік құндылығы қисықтың суретте басқалардан төмен орналасқан кесіділерімен анықталады. Егер қоспадағы ашытқы 14% төмен болса, оның ақуыздық құндылығы  лизинмен, ал 22%    көп болса-күкіртқұрамды аминқышқылдармен лимиттеледі. Аз  қосындылар  қосылған  ашытқылар есебінде қоспаның ақуыздық  құндылығын бірден жоғарылатады.

     Дәнді дақылдардағы ақуыздардың жалпы құрамы төмен. Ақуызға деген ағзаның қажеттілігін толықтыру үшін халықтардың кейбір санаттарына, әсіресе балаларға бидай  ұны секілді өнімдердің көлемі жағынан жеткілікті санын қолдану қиын. Басқа санаттарға бидай ұнының ақуыз бойынша қажет көлемін жей алса, бұл калорияны артығымен қабылдауға мүмкіндік жасайды.

     Көбінесе дәнді дақылдардан тұратын азықтың және тамақ өнімдерінің азықтық құндылығы жарма құрамында көп ақуыздар мен дәнді дақылдар ақуызының біріншілік лимиттеуші аминқышқылдары лизин бар микроорганизм биомассасын қосуымен  жоғарылатуы мүмкін.

    Жануарлар мен адамдар ағзасында ашытқы биомассасын қайта қайнағыштығы әдетте 80-90% құрайды. Жұмыртқаның, сүттің, еттің және балықтың ақуызының қайта қайнағыштығы 100% жақын, ал  көптеген өсімдіік ақуызы-80% шамасында .Ақуыздың  құрамына кіретін аминқышқылдары азыққа қосылатын бос аминқышқылдарына қарғанда жақсы сіңіріледі, сонымен қатар  лизин Е-амин топтары бойынша әртүрлі органикалық қосылыстармен оңай араласады және жануарлар ағзасына қиын беріледі. Өнімді ақуыздың құрамы мен ақуыздың сапасын білмей, ақуыздың жетіспеушілігі жөнінде айту дұрыс емес. Азықтық және тамақ өнімдерінің ақуыздық құндылығын жоғарлату  үшін оларға  құрамында көп ақуыз бен лизин бар микроорганизмдер биомассасын қосады.

Ақуыз продуцентінің микроорганизмі.

Көміртек көзінің сапалығы метил спиртін ассимилирлеуге қабілеті бар, әсіресе ол ашытқыларда жақсы көрінеді, оның ішінде Candida silvicola, Candida boidida, Hansenula polymorpha, Torulopsis glabrata, Torulopsis ernobii. Бұл ашытқылардың ішінде T.ernobii басқа түрлерге қарағанда метил спиртін тез сіңіреді, себебі рН оптимальды мәні  процестің бактериямен оптимальды мәні процестің бактериямен зақымдануын төмендетеді, ал оптимальды температурасы (37°С) ферментерді суытуға кеткен шығынды төмендетеді.

Метил спиртін қоректену көзі ретінде бактериялардың кейбір түрлері белгілі: Pseudomonas және Methylomonas, Ps methylotropha, Ps. rosea, Meth. methanollica.

Метил спиртін сіңіретін микроорганизмнің өсуі барысында ортаға күрделі органикалық заттар бөлінеді. Қоректік ортаның құрамындағы метил сиртінің 5-тен 10% -не дейін басқа өнімге айналады. Олар өсудің ингибиторы болып табылуы мүмкін. Бұл микроорганизм – продуцентін ақуыз қоспасының культурасын культивирлеуге мүмкіндік береді және кейбіреулері метил спиртін қолданбайды. Осындай аралас культураларды қолдану барысында ақуыздың шығуы ұлғаяды.

Басқа бір культурамен культура қоспасын салыстырып қолданатын болсақ, оның өсу жылдамдығы жоғары (EN максимальды өсу жылдамдығы ағымның жылдамдығы барысында 0,2 сағ-1 культура қоспасы – 0,64сағ-1) шығу коэффициенті жоғары (культура қоспасының максимальды молярлы шығуы – 16,6; бір культурада EN-96), зақымдануға қарсы тұруы жоғары, көбіктенуді төмендету мүмкіндігі, культивирлеудің оптимальды температурасын жоғарылату мүмкіндігі (кей жағдайда 65°С дейін), сонымен қатар продуцирлейтін ақуыз культурасы үшін ингибатор – заттарын утилизациялау қабілетіне ие.

Микробты биомассаның қауіпсіздігі.

         Азыққа немесе тамаққа  кампонент ретінде  қолдануға арналған микробты биамассаға  басқа  азықтық  және тағамдық  қосылыстарға  қойылатын  шектеулер  түгелімен  таралады. Бұл  патогенді  микрооарганизмдердің, канцерогендердің , токсиндердің , ауыр металдардың  және тағы  басқалардың  құрамының  белгілі  нормасына  қатысты. Бұған  қоса  микробты  биомассаға  штамм  арнайылығымен  және  оны өсіру  жағдайымен  шартталған микроорганизмдер мен нақты биомасса ерекшелігімен байланысты арнайы  талаптар  қойылады.Нуклеин қышқылдары жасушаның міндетті кампоненті болып табылады. Жануарлар  мен өсімдіктер жасушасына қарағанда тез өсетін микроорганизмдерде  олардың құрамы көп болады. Нуклеин  қышқылдарының құрамына кіретін пуринді негіздер жануарлар  ағзасында зәр қышқылына айналады. Омыртқасыздарда, балықтарда, амфибияларда және көптеген сүт қоректілерде, ауыл шаруашылық жануарларында  зәр қышқылының ерігіш аллонтоинге аиналуы уриказа ферментімен катализденеді.Сондықтан азықта пуриннің өте жоғарғы мөлшерде болуы ауылшаруашылық жануарларға қәуіпті емес. Адам ағзасында уриказа аз ,адамда пурин  катоболизмінің негізгі өнімі – нашар еритін зәр қышқылы. Ол ағзадан негізінен зәр арқылы шығарылады.

     Біріккен Ұлттар Ұйымының ауылшаруашылық ұйымы мен Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының ақуыз бойынша кеңестік топтары адам диетасына микроорганизмдерді енгізу кезінде ол 2 г/тәулік нуклейн қышқылын қолдану керек деген қорытындыға келді. Бұл қышқылдардың жоғары мөлшерін қолдану кезінде қан плазмасында және зәрде зәр қышқылының құрамының жоғарылауы мүмкін, ал бұл зәр шығару жолдарында тастардың пайда болуына әкеп соқтырады және подагроймен ауру мүмкіндігін жоғарылатады.

  Микроорганизмдерде, әсіресе бактерияларда нуклеин қышқылының құрамына олардың өсу жылдамдығы әсер етеді: өсудің меншікті жылдамдығы жоғары болған сайын алынатын биомасада нуклейн қышқылдары көп және ақуыз-нуклейн қышқылы қатынасы төмен. Әдетте 2г нуклейн қышқылының құрамында ашытқының  20-30 г кептірілген биомассасы немесе 10-20 г бактерия болады. Егер адам тамағындағы микробты биомассаны қолдануды тәулігіне 10-20г қоғарылатса, қоректе микроорганизмді қолданудың ұлғаюы олардың биомассасындағы нуклейн қышқылының құрамын төмендету жағдайы кезінде іске асуы керек. Жасушалар нуклейн қышқылдарының әсер ететін бөлімінен жасуша ішіндегі  РНКазалардың активтілігін тудыратын жылулық шок әдісі арқылы босатылуы мүмкін. Осы  әдіс бойынша ашытқыларды бірнеше секунд аралығында жоғары температура әрекетіне ұшыратады, содан соң 50-550 С  температурада бірнеше сағат ұстайды. Жасушадағы нуклейн қышқылының   құрамын төмендетудің басқа тәсілдері жасушаларды кейбір қышқыл, сілті немесе метанол ерітінділерімен өңдеуде экзогенді рибонуклеазды қолдануға негізделген.

  Микроорганизмдер липидтерінде жануарлар ағзасына физиологиялық әрекеті толығымен зерттелмеген компоненттер кездеседі. Бактериялар қатарында қауіпсіздік бөлікті зерттелген β-оксимай қышқылының полимері кеңінен таралған. Полимердің құрамы микроорганизмдерді культивирлеу жағдайына тәуелді өте кең шектерде ауытқиды.

    Бактериялар липидтерінде жануарлар ағзасындағы май қышқылының тотығуын жұтуға қабілетті циклопропанды қышқылдар кездеседі. Сутекті бактериялардың биомассасының адам ағзасына жағымсыз әсері олардың жасушаларында С-циклды қышқылдың болуымен байланыстырылады. Ашытқыларда жоғарыда көрсетілген липидтер компоненті болмайды. Бұл жағдайда ашытқылар қандайда бір қауіп тудырмайды. Бұған қоса кейбір бактерияларды өсіру кезінде келтірілген биомасса массасынан олардың жасушаларында 70% дейін жоғарғы құрамды ақуыз алуға мүмкіндік береді. Бұның барлығы бактерияларды ақуыз продуценті ретінде  зерттеуге қызығушылық   тудырады.

     Микроорганизмдерде, басқа органимдердегі сияқты көміртегі атомының тақ санымен май қышқылының маңызды емес мөлшері болады. Бірақ кейбір органикалық субстраттарда өсу кезінде микроорганизмдер жасушасында осындай қышқылдың болуы ерекше жоғары болуы мүмкін. Мұнайдан бөлінетін парафиндердің қоспасының құрамында көміртегі атомының тақ және жұп санымен н-алкандардың тең мөлшері болады. Бұл н-алкандар қоспасында өсірілген ашытқыларда шамамен май қышқылдарының жартысында  көміртегі атомының тақ саны болуына әкеліп соқтырады.

 Көмірсуларда алынатын азықтық ашытқы стандартында қалдық көмірсуларға шектеулер болады. Бұл әртүрлі заттарды бір уақытта адам ағзасына мұнайдан азықтық ашытқы және ауылшаруашылық жануарлар арқылы түсетін биологиялық аумақ ретінде қарастырған. Ашытқылардағы көмірсулар құрамын төмендету үшін арнайы технологиялық тәсіл жасалған. Дизель отынында немесе мұнай дистилятында өсірілген ашытқылар органикалық еріткіштермен терең экстракциялық тазалауға ұшырауы қажет, ал н-алкандарда алынғандарды органикалық субстрат   бойынша ашығу режимінде ұстау керек (содан соң жууға ұшыратады). Көмірсулардың бірқатар мөлшері ашытқыларда кептіру процесінде бөлінеді.

    Өсімдіктер мен бірқатар жәндіктер сияқты микроорганизмдер де көмірсуларды өздері синтездейді. Әдетте кептірілген жасушада синтезделген көмірсулардың болуы бірнеше жүздік пайызды құрайды, бірақ әртүрлі жағдайда олардың мөлшері бірнеше пайызға жетеді. Н-алкандарды токсикологиялық бағалау азықтық ашытқыда олардың құрамының белгілі көлемін қалыптастырады. Микробты қабаттың құрамында ерекше құрылысты аминқышқылдардың стереоизомерлері болуы мүмкін, бұл сонымен қатар микробты биомассаның қауіпсіздігін бағалауда ескерілуі керек.

 Ақуыз өндірісі үшін өндірістік алаңдарда аллергиялық реакцияларды тудырмайтын және патогенді қасиетке ие емес микроорганизмдерді қолдану керек. Ашытқы штаммдарын бағалауда осы көрсеткіштер бойынша патогенді емес стандарт ретінде Saccharomyces cervicae пісіру ашытқылары қолданылады. Бұл ашытқыларды тәжірибелі жануарларға тамырастыға егу олардың ауруын тудырмайды, ал ашытқы жасушалары ағзадан тез шығарылады.

Микроорганизмдерді   өсіруді  бақылаудың  қағидалары  мен   процесі .

    Ақуыз өндірісі үшін микроорганизмдерді жаңа өнеркәсіптік қолдану хемостат қағидасы бойынша жұмыс істейтін ферментерда жүргізіледі. Ферментерлердің көлемі бірнеше жүз куб метрге жетеді. Көбейетін микроорганизмдері бар ортаға минералды тұздардың сулы ерітінділері және нақты процесте қолданылатын органикалық субстрат үздіксіз беріліп отырады. Культура араластыруға, аэрациялауға және салқындатуға ұшырайды. Аэробты микроорганизмдердің өсу процесінде жылу бөліну жылдамдығы олар қолданған молекулалы оттегінің жылдамдығына тура пропорционал. Қолданылған микрооргнизмдердің әрбір грамына 142,5кДж (3,4 ккал) О бөлінеді. Салқындату агентінен ферментациялы ортаның арасындағы температураның айырмашылығы көп болса, салқындатуға шығындар төмен болады, сондықтан өндірісте термотолерантты штамдарды қолдану керек, ал өсіру процесін әлі биомасса шығуының төмендеуіне әкеп соқтырмаған максимальды температурада жүргізу керек.

     Өсірудің рационалды процесін микрооргнизмдердің өсуін оттегімен лимитирлеу кезінде жүргізеді. Сондықтан ферментердің массаалмасу сипаттамасы толық қолданылатын өсіру процесін рационалды жүргізу кезінде ферментерде физиологиялық жылуөнімдерінің жылдамдығы тұрақты, ол қолданылған органикалық субстратқа және қолданылатын микроорганизм  штамына тәуелді емес. Азықтық ашытқы өндірісінің қағидалы технологиялық сызбанұсқасы 2-суретте көрсетілген.               

 Ашытқылардың өсірілген жасушаларын сулы ортадан сепарирлеумен, егер мицелиялы саңырауқұлақ қолданылса, фильтрлеумен бөледі. Биомассаны бөлудің басқа да әдістері жасалған, мысалы майда бактериялы жасушаларды концентрлеу үшін флотация әдісі. Оларды, әдетте, жуады, концентрлейді, содан кейін жасушалардың өлуіне әкеп соғатын 80-900 С температурада термиялық өңдеуге ұшыратады. Осындай өңдеудің нәтижесінде алынған қаймақ тәрізді массаны шаңдатқыш кептіргіштерді қолдана отырып кептіріледі. Кептіруден кейін түйіршіктеуге ұшыратуға болатын ұнтақ тәрізді немесе     өнімдер алады.               

Өнімді қораптайды және комбикормды зауыттармен басқа тұтынушыларға жібереді. Осындай азот құрамды қосылыстар органикалық шикізаттарға, микроорганизмдер штамына және әртүрлі фирмалар мен мекемелер қолданатын технолгиялардың ерекшелігіне байланысты коммерциялық атауға ие. Н-алкандарда алынатын азықтық ашытқыларды паприн деп атайды.

 

 

 

Сурет 2- Азықтық  ашытқы  өндірісінің принципиалды  сызбанұсқасы.

1-ферментер, 2-жинақ, 3-сеператор, 4-жинақ, 5-сепаратор, 6-Сурет термоөңдеу,  7-кептіргіш, 8-буу.

 

Өсімдіктер гидролизаты.

 Өсімдік шикізатының гидролизатында азықтық ашытқы өндірісі қазіргі кезде кеңінен таралған. Бұл мақсатқа күнбағыс және күріш қауызының, жүгері собығының, богасса және басқа целлюлоза құрамды материалдар қолданылады. Шикізат жыл сайын жаңартылып отырады және қалдық болып табылады. Гидролизді-ашытқы өндірістің кемшіліктеріне ірі мекемелерге шикізаттың жиналу және тасымалдану қиындығы жатады. ТМД-да гидролизатты  қолдануға негізделген азықтық ашытқы өндірісінің ары қарай өсуі ағаш қалдықтарында қолдануға бағытталған. Маңызды көлемде ол ағаш қалдығының үздіксіз химиялық гидролизін білумен және өңдеумен байланысты. Ашытқыларды гидролизаттарда өсіру процесі асептикалық емес жағдайларда жүзеге асырылады, ал контаминантты бактериялардың дамуы ферментациялық ортада анықталған рН мәнін ұстаумен шектеледі. Гидролизаттардың құрамында ашытқылардың өсуіне токсинді әрекет жасайтын компоненттер (мысалы фурфурол) болады. Зертханаларда сортталған штамдарда қолданылған қант есебінде биомассаның шығуы болады. Бірақ өндірістік жағдайда бұл штаммдарды витаминдер мен өсудің жоғары жылдамдығына аз қажеттілікпен ортаның токсинді компоненттеріне жоғары тұрақтылығымен ерекшелінеді. Әрбір зауытта штаммдардың автосұрыпталуы немесе тұрақты жағдайға қабілеттенген ашытқы ассоциациясы жүреді.

     Өсімдік шикізатының гидролизатына азықтық ашытқы өндірісі үшін қолданылатын штамдардың тізімі кең көлемді, ол Candida туысының және басқа туыстардың түрін енгізеді. Микроорганизмдер биомассасын целлюлозақұрамды шикізаттың ферментативті гидролизатында алу перспективті,осындай процестің өнеркәсіптік тұтынуының қиындықтары болып, целлблозақұрамды шикізатта целлюлозаның субстратпен қатынасына кедергі болатын лигниннің болуы табылады. Сонымен қатар шикізат ондағы целлюлозаның кристалды формасының құрамын төмендетуге және оны аморфты жағдайға ауыстыруға мүмкінлік беретін өңдеуді қажет етеді.

 Көмірсутектер.Әртүрлі таксономикалық топтарға жататын микроорганизмдерді көмірсутекті ортада өсіру мүмкіндігі өте кең зерттелген. Көмірсутектерді утилизациялауға қабілеттілігі көбінесе ашытқылардың өкілдерінде кездеседі. Бұлардың ішінде бірінші кезекте Candida туысын айту керек, мицелиялы саңырауқұлақтар өкілдерінде, көбінесе Aspergillus және Fuzarium, Mucoraccae туысының  көптеген саңырауқұлақ түрлерінде және әртүрлі бактерияларда болады. Мұнай компоненттерін утилизациялау мүмкіндігі табиғат құрамында көмірсутек бар жерлерде дамитын микроорганизмдердің арасында жиі көрінеді. Осыған байланысты мұнай өңдеу мекмелерінің тұрып қалған суларының тұнбалары және мұнай өнімдері түсетін әртүрлі жерлер көмірсулармен бірге ортада белсенді өсетін штамдарды изолирлеу үшін қолданылуы мүмкін. Культивирлеу үшін ортаға витаминдерді қосуды талап етпейтін, тез өсетін микроорганизмдерді бөлу үшін өсірудің тұрақтанған параметрлерінде көмірсулармен бірге ортада ұзақ үздіксіз культивирлеумен сәйкес элективті культивирлеу әдісі қолданылады.

   Көмірсутектерде әртүрлі микроорганизмдердің өсуін зерттеу бөлек топтардың өзіндік спецификалық ерекшелік қатарларын тудырады. Мицелиялы саңырауқұлақтарды көмірсутекті ортада түптік культивирлеу ортаны араластыру кезінде мицелиямен көмірсутек бөліктерінің әлсіз қатынасынан қиындайды. Көптеген микробактериялар көмірсутекті ортада өсу кезінде агглютинацияға қабілетті капсуламен жабады.Осының нәтижесінде диаметрі бірнеше миллиметрге жететін жасушаның көбеюі пайда болады. н-алкандарда өсірілген сапрофитті  микобактериялардың, липидтердің құрамында болатын улы компоненттер олардың биомассасын азықтық қоспа ретінде қолдануға рұқсат етпейді. Метанды орталарда және басқа газ тәрізді көмірсутектерде микроорганизмдердің өсуін зерттеу нәтижелері мұндай субстраттар бактерия биомассасының биосинтезі үшін перспективті болуы мүмкін екендігін көрсетті. Культивирлеудің аппаратуралы- аспаптармен безендірілуі қосымша қиындықтарымен ерекшеленеді.

    Қатты және сұйық көмірсутектер биосинтез үшін шикізат ретінде салыстырмалы бағалау балқу температурасы микроорганизмдерді культивирлеу температурасынан төмен қосылыстардың өзіндік қасиетін көрсетті. Көмірсутектердің барлық кластары микроорганизмдер үшін субстрат ролін атқаруы мүмкін, бірақ құрамында әртүрлі ұзындықты ,тізбекті н-алкандар бар ортада өсу процесі қарқынды жүреді. Ұзын тізбекті радикалдары бар бірқатар көмірсутектер микроорганиздермен толтырылуы мүмкін, бірақ процесс белгілі сатыда тоқталады және түзілген өнімдер өсу процесінде қолданылмайды. Микроорганизмдер жартылай циклды, ароматты көмірсутектерде, соның ішінде күшті канцероген -3,4-бензпиренді тотықтыруға қабілетті.  Тотықтыру нәтижесінде түзілген метоболиттер канцерогенді емес немесе бастапқы көмірсутекке қарағанда азырақ канцерогенді. Ароматты жартылай циклды көмірсутектер микроорганизмдер жасушаларына оңай енеді және оларда жиналады. Ароматты жатылайциклды көмірсутектерде микроорганизмдермен толық өңдеу қиын болғандықтан, биосинтез үшін құрамында олар жоқ шикізаттар қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар жасушаларда канцерогенді көмірсутектердің жиналуын болдырмайтын культивирлеу жағдайын жасау керек.

   Ашытқы жасушаларына көмірсутектердің жасуша қабығы арқылы енуі оларда болатын тесіктер жене липидтерде қабықтың еру жолымен жүзеге асырылады. Жасушалық мембрана арқылы ену ондағы көмірсутектердің еру жолымен жүреді.Н-алкандарды микроорганизмдермен тотықтырудың ең кең таралған жолы үш негізгі сатыдан тұрады:

1.Тізбектеле пайда болуына сәйкес келетін спирттің, альдегидтің және май қабатардың монокарбонды қышқылының түзілуіне әкеліп соқтыратын                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        н-алканның біріншілік тотығуы.

    2.Осы қышқылдардың негізгі аралық өнімі ретінде ацетил-КоА түзілетін β-тотығуы.

    3.Үшкарбон қышқылының циклында ацетаттың тотығуы.

       Біріншілік тотығу процесінде н-алканның метил тобының соңына оксидазаның көмегімен  аралас функциямен бірге О -нің оттегі атомы қосылады. Ашытқыларда біріншілік тотығудың ферменті индуцибельді табиғат болып табылады. Фермент синтезі карбон қышқылдарымен индуцирленеді және глюкозамен репрессияланады. Алкогольдегидрогеназаның көмегімен спирт немесе оксидазалар альдегидке дейін тотығады. Альдегидтің қышқылға тотығуы альдегиддегидрогеназалармен жүзеге асырылады. Н-алкандардың тотығуы нәтижесінде түзілген қышқылдарда қолданылған алкан сияқты көміртекті атом саны болады. Мұнайдан бөлінетін парафиндердің қоспасында көміртегі атомының тақ және жұп санды н-алкандардың тең мөлшері болады. Бұл н-алкандардың қоспасында өсірілген ашытқыларда майлы қышқылдардың жартысында биологиялық аумақтарға болатын тақ санды көміртегі атомы болады. Н-алкандарда өсірілген әртүрлі ашытқыларда ацетатта циклдың белсенді функционирленуі табылған. Бұл циклдың ферментінің-изоцитрат-лиазалардың белсенділігі тез жоғарылайды. Н-алкандарда ашытқыларды өсіру кезінде жанама өнімдердің түзілуі туралы сұрақ арнайы зерттелген. Жүргізілген зерттеулер органикалық қышқылдар: кетоглутар лимонды және изолимонды қатарының продуценттері – штамдарды алуға мүмкіндік береді.

Микроорганизмдерді сұйық көмірсутекті  ортада түптік культивирлеуде жасушаның өсуі судағы көмірсутегінің эмульсиясында немесе көмірсутегіндегі суда жүреді.

       Шикізаттың жаңа түрлері.

Соңғы жылдары ақуыздық заттарды микробиологиялық жолмен алу бойынша зерттеулердің негізгі бағыттары біршама өзгерді. Бәрінен бұрын ақуыздық заттар өндірісі үшін шикізаттың жаңа түрлерін іздеуге көп көңіл бөлінді. Бұл байланыста автотрофты жағдайда көмірқышқылдарды ассимирлей өсетін фототрофты микроорганизмдерді зерттейді. Ақуыздық заттарды алу мақсатымен балдырларды культивирлеу бірнеше он жыл бойы зерттелуде. Қазіргі уақытта хлореллалар басқа балдырлардың биомассасын қолданудың  эффективті  тәсілі, оларды биостимулятор ретінде қолдануға негізделген. Спирулина цианобактерияларын өсіру бойынша сенімді ақпараттар бар. Чад көлі аудандарының тұрғындары бұрыннан спирулинды тамаққа қолданады.

      Ақуыздық заттардың продуценті ретінде хемолитоавтотрофтарға жататын сутекті бактерияларды қолдану перспективті болуы мүмкін. Бірақ азықтық ақуыздың микробты биосинтезі үшін шикізаттың одан да перспективті жаңа түрлері болып қазіргі кезде метил және этил спирттері  болып табылады. Төменгі спирттерге ойдың жоғарылауы бірқатар жағдайлар қатарымен түсіндіріледі. Олардың ішінен метанол және этанолдың ірітонналы өндірісінің жаңа эффективті тәсілдерін жасауды, алынатын спирттердің тазалығының жоғары сатысын, олардың суда жақсы ерігіштігін айта кету керек. Көптеген бактериялар метанолды қолдану есебінен өсуі мүмкін. Өсу кезінде метанолда биомасса шығыны 50% және қолданылған спирт массасының көбін құрайды. Метанолда бактериялардың өсуінің энергетикалық  шығыны жоғары (50% көп) , бірақ микроорганизмдердің көмірсудағы өсу кезінен төмен (65% -ке дейін ). Микроорганизмдердің  көмірсутегінде өсуі кезінде өсудің энергетикалық шығыны төмен және шамамен 40% құрайды. Мұнымен қымбат ерітілген оттегіні эффективті қолдану және н-алкандарда микроорганизмдерді культивирлеумен салыстырғанда метанолды қолдану кезінде ферментерлердің өнімділігінің жоғарылауы байланысты Метанол қолданушы бактерияларды өсіру процесі тұтынуға дейін жеткізілген. Бұл байланыста ең алдымен , продуцент ретінде Methylomonas қолданатын батыс германия Хехст фирмасының және ICI  ағылшын компаниясының жұмыстарын көрсету керек. Соңғы жылдары метанолды қолдана отырып өсуге қабілетті ашытқы штамдарының қатары табылды және қарқынды зерттелуде. Метанол ассимирлеуші ашытқылар Hansenula және  Pichia  туыстарының  арасында жиі кездеседі. Метанол ассимирлеуші ашытқыларға Candida boidini жатады.

     Метанол қолданушы ашытқылар көбінесе орман жерлерінен, ағаштардың тамырларынан немесе ағаштардың бетінде өмір сүретін жәндіктерден бөлінеді. Мүмкін  мұндай жерлерде метокси топтарға бай лигнин заттардың болуымен байланысты шығар. Ашытқыларда метанолды тотықтырушы фермент құрамында флавин (ФАД) бар алкогольоксидаза болып табылады. Бұл оксидаза басқа да төменгі спирттерді тотықтыра алады, бірақ этанол немесе глюкозада ашытқыларды өсіруде жасушаларда олар жоқ немесе құрамы өте аз. Метанол оксидазамен  метанолдың бір молекуласының формальдегидке дейін тотығуы кезінде сутегі пероксидінің бір молекуласы түзіледі. Алкогольоксидаза каталаза сияқты пероксисомада локализденген, олардың құрамы метанолды ортада ашытқы өсуі кезінде тез жоғарылайды.

  Формальдегид – метанолдың  тотығуының аралық өнімі, ашытқы жасушасында әртүрлі жолдармен метаболизденеді,жолдардың энергетикалық эффективтілігі заттай ажыратылады. Сондықтан микроорганизмдерді өсудің жоғары шығындарымен тәжірибелік өсірудің мақсаттары үшін оларды өсірудің әртүрлі көрсеткіштеріне тәуелділігін білу керек.Метанолда ашытқылардың өсуі кезінде жоғары энергетикалық шығындар 40% жақын.

      Әртүрлі ашытқылар этанолды қолдана отырып, өсуі мүмкін. Бұл өндіріске сәйкес келетін штамдарды қолдануды таңдауға мүмкіндік береді. Этанол метоболизмі жақсы зерттелген. Этанолда өсірілген ашытқылардың заттық ерекшеліктері болып оның тотығуына қатысатын белгілі алкогольдегидрогеназаларға ие болуы табылады.

Паприн өндірісі

        Микроорганизмдердің  мұнай көмірсуларын ассимилизациялау және қабілеттілігі бұрыннан белгілі, бірақ көмірсулар негізінде ақуыздық өнімдерді алудағы қарқынды зерттеулер ХХ ғасырдың екініші жартысында ғана басталған . Біздің елімізде өсы мәселе бойынша зерттеулер ғылымдар мен көптеген институттардың инженерлерінің бірлескен мемлекеттік координациялық жоспарымен жүргізілген. Бұл қысқа мерзімде ғылыми және техникалық тапсырмалар мен жаңа перспективті шикізаттан ақуыздық ашытқының өнеркәсіптік өндірісін құрыды шешуге мүмкіндік жасады.Кенес одағы кезінде 1968 жылы әлемде ең бірінші мұнай парафинінен азықтық ақуыз алу өндірісі негізінде өндірістік – тәжірибелік зауыт ашылды. Қазіргі кезде елімізде микробиологиялық өндірісі мұнай көмірсуларын көміртегін көзі ретінде қолдана отырып азықтық  ақуыздың жүздеген мың тоннасын шығаруда.

         Паприн өндірісі процесіндегі микробиологиялық технологияның барлық негізгі сатылары енеді (сызбанұсқа):

1.егіс материалын алу;

2.қоректік ортаны дайындау;

3.ферментация;

4.ашытқы суспензиясын концентрлеу;

5.биомассаны термоөндеу(плазмолиз);

6.кептіру;

7.буып, түю.

       Паприн  алудың технологиялық процесі өсімді шикізаты гидрализатында азықтық ашытқы өндірісінен айырмашылығы жоқ. Бірақ процестің кейбір сатыларында  айырмашылығы болады. Шикізат дайындау сатысы болмайды. өйткені паприн шығаратын биохимиялық зауыттар биосинтезге беру алдында ешқандай толық дайындықты қажет етпейтін негізгі шикізат – сұйық н – парафиндерді мұнай өңдеу зауыттарынын алады. Паприн өндірісінде ашытқыны концентрлеу сатысында флотерлеу процесі жоқ; ашытқы суспензиясы сепарирлеу және булау жолмен қоюланады.

Шикізатқа сипаттама. Мұнай көмірсуларын сіңіретін  ақуыз биосинтезің  өнімділігі үшін ашытқылардың ішіндегі Candida болыптабылады. Мұнай парафинінде өсіретін  Candida ашытқысынан алынған микроорганизмдер биомассасы өсімдік шикізатының гидролизатына алынған азықтық ашытқыдан айырмашылығы  ақуыз-витамин коцентраты немесе паприн деп атайды.

Мұнай әр түрлі көмірсулар қосылысынан(метандық,нефтендіқ,араматтық), оттегі, күкірт және азот  қосылыстарынан тұрады. Микробиологиялық өндіріс үшін көмірсулар метан қатарының - алкандары немесе СnH2n+2 жалпы формуласы парафиндер қызығушылық тудырады. Азықтық ашытқы өндірісі үшін құрылысы қалыпты парафиндерді  қолдануға болады. Суда ерімейтін парафиндер, химиялық инетті, бірақ микроорганизмдері оларды тез арада үлкен жылдамдықпен тотықтыра алады. Жеңіл  микроорганизмдер тізбегінде 14-19 көміртегі атомы бар (С14-С19) сұйық н-парафинді  қолданады. Құрамында көп көміртегі атомы бар парафинді көмірсулар қалыпты температурада қатты зат болып келеді. Сондықтан микроорганизмдер оларды өте баяу тотықтырады.

Микробиологиялық синтез үшін  қажетті С10-С27 н-парафиндерді (сұйық н-парафин деп атайды). Мұнай өндіретін зауыттарда мұнай фракцияларына тиісті екі әдіс арқылы алады: карбамид көмегімен депарафинизациялау(мочевина) немесе цеолитте адсорбция әдісі арқылы(молекулярлы тор) өндіреді.

Парафинді мұнай фракциясынан карбомид СО(NH2)2 көмегімен бөлу,оның парафинмен қосылып қатты комплекс түзетіне негізделген, құрылысы қалыпты парафин, мұндай комплексті изоқұрылысты парафинге қарағанда оңай түзіледі.

Алынған карбамид комплексін н-парафиндермен бірге сұйық фазадан (фильтр немесе центрифуга) бөледі, бұзады (ыстық сумен), парафиндерді бөледі, ал карбамидті қайта қолдануға жібереді. Карбамидті парафиндеу әдісі өте қарапайым, бірақ бөліп алынған парафиндердің құрамында 10%-ге дейін изопарафиндер мен ароматты көмірсулар болады.

         Жоғары сатыда тазалыған қалыпты құрылыстағы парафиндердің молекулалы торлары – цеолиттерде селективті адсорбция әдісімен алынады. Бұл әдіс цеолиттің молекулалар мөлшері цеолит саңылауының диаметрінен кіші болатын заттарды адсорбциялау қабілеттілігіне негізделген.  Н- парафиндерді алу процессі үш адсорберден тұратын «Парекс» құрылғысында жүзеге асырады. әр адсорберде адсорбцияның, үрлеудің және десорбцияның сатылары тізбектеліп жүреді. Тазартылған н – парафиндерді «Парекс» құрылғысынан қайнауы басында 2000 С- ден кем емес және қайнаудың соңы 3200 С-ден жоғары емес, температуралары н – парафиндердің қосынды құрамы 99%- дан кем емес, ароматты көмірсулардың құрамы – 0,05%- дан кем емес түссіз және ашық сары сұйықтық түрде щығарылады. Ароматты көмірсулар ашытқының өсуіне ингибиторы болғандықтан олардың құрамына ерекше көңіл аударады.

            Сұйық н – парафиндер микроорганизмдердің өмірсүруінің жақсы тұрақтылығын қамтамасыз ететін салыстырмалы таза және стандартты шикізат болып табылады.  Шикізаттың бұл түрі 100 % және қолданылған парафин массасына жақын азықтық ашытқы алуға мүмкіндік береді.

         Микробиологиялық синтез үшін көміртегі көзі отынның керексіз қоспалары болып, дизель отынының н – парафиндері болуы мүмкін, температураны төмендету  кезінде тоңады және жылу жүйесінің фильтрі бітеледі. Дизель отының депарафинизациясы микроорганизмдердің  көмегімен жүзеге асуы мүмкін. Дизель отынында микроорганизмдерді культивирлеу кезінде бір мезгілде екі өнім алынады: азықтық ақуыз және температурасы төмендеуімен дизель отыны суытылады.Бірақ-та бұл процесте шешілмеген бір қатар технологиялық проблемалар бар, дизель отынын  ашытқылардан және ашытқылардың көмірсу қалдықтарынан тазартуға байланысты көпкомпоненті  қоспаны бөлуге негізделген.

Паприна өндірісінің технологиясы

Паприна өндірісінің процесіне микробиологиялық технологияның барлық негізгі сатыдарын енгізілген (сызба нұсқа):

1.егіс материалын алу;

2.қоректік ортаны дайындау;

3.ферментация;

4.ашытқы суспензиясын концентрлеу;

5.биомассаны термоөңдеу (плазмолиз);

6. кептіру;

7. буып түю.

 Паприна алу технологиясының  процесі өсімдік шикізатын гидролиздеу арқылы алған азықтық ашытқы өндірісінен  айырмашылығы жоқ. Бірақ кейбір процесстің сатыларындағы бөлімдерден айырмашылығы болады. Мұнда шикізат дайындау бөлімі болмайды, себебі паприн шығаратын биохимиялық зауыттарда биосинтезге үшін берілетін негізгі шикізат н-парафинді мұнай өндіруші заводтардан  қосымша дайындықты қажет етпейтін алып отырады. Паприна өндірісінде  ашытқыны концентрлеу бөлімінде флотирлеу процесі болмайды. Ашытқы суспензиясы сепарирлеу және булау арқылы қоюлнады.     

Егіс материалын алу. Витаминді-ақуыз концентратын алу үшін Candida ашытқысы қолданылады. Ол н-парафиннің 10-нан 30-ға дейін көмірсу атомын қабылдайды.  Candida ашытқының  н-парафинді ассимиляциялайтын ең жақсы түрлері мыналар: C.tropikalis, C, lipolytica, C. intermedia, C. geillermondii. Технологиялық және физиологиялық көрсеткіштерімен ашытқы Candida guillermondii меңгереді, олар негізгі өндіріс культуралары болып қолданылады. Кейбір зауыттарда Candida ашытқыларының мутантты штамдары алынған, олар сол өндіріс жағдайларына бейімделген. Егіс материалдарын биохимиялық зауыттарда алу процесі үздіксіз жүреді. Егіс материалы өндірісті іске қосқанда ферментерде қажетті соңғы культура санын ұстап тұру үшін инфекция болған кезде жаңа культураға өткенде және тағы басқада қолданылады.

Қоректік ортаны дайындау. Ашытқыларды н-парафинде өсіру барысында қоректік ортаның компоненттері  көміртегі көзі, макро және микроэлементтер культивирлеу аппараты ферменттерге үздіксіз жеке-жеке ағыммен беріліп отырады. Көмірсу көзі болып табылатын сұйық н-парафин биохимиялық зауыттарға темір жол цистерналары арқылы немесе таратылған құбырлар арқылы жеткізіледі. Зауыттарда н-парафиндер резервуарда қоймаларда сақталады. Сол жерден олрды қажет  жағдайда центробежді насостар арқылы ферментерге беріп отырады. Ашытқылардың тіршілігі үшін қажетті микро және макроэлементтерді ерітінді және олардың тұздары ретінде қоректік ортаға жіберіп отырады. Оларды қоспас бұрын микро және макроэлементтердің жеке-жеке ерітінді тұздарын дайындап алады. Аммофосты, амоний сульфатын, калий сульфатын белгілі концентрацияға дейін араластырғышта сумен ерітеді. Араластырғышта автоматты бақылау жүйесі болады, және таратқыш араластырғыштан тұз қоспасын биосинтездің бөлімдеріне таратады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


жуу

 
                       су

 

 


сепарирлеу

 
                                                                                                     культуралды              
                                                                                                сұйықтықты биотазарту

                           

плазмолиз

 
                      бу

                                                                                                                

булау

 
 

                        бу                                                                   су

                          

 

кептіру

 
         жылу тасығыш                                                            су           

 


                    

Овал: паприн
 

 

 

 

 


Сурет-  Паприна өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

Ферментерге қоректік тұздардың ерітіндісін  берер алдын шламды жою үшін  фильтрлейді. Mg, Zn, Fe, Mn сульфат ерітіндісінің әрқайсысын бір-бір ыдыста тізбектелген белгі мөлшерде салып дайындалады. Дайын ерітінді насос арқылы биосинтез бөлімдеріне жеке-жеке ағыммен беріледі.Биосинтез бөліміне түскен тұз ерітіндісі сақина бойымен артады.

Артық ерітінді іске қосылған жерге жинағышқа  қайта барып жиналады. Ашытқылардың қалыпты өсуі және дамыу үшін қоректік орта құрамына витаминдері бар биостимуляторларды енгізеді. Н – парафинінде ашытқыларды өсіру кезінде биостиммуляторға қажеттілік ферментация процесіне өңделген культураалды сұйықтықтың қайтарылуы есебінен бөлінген немесе төлығымен қанағаттандырылады.

 Ферментация

          CnH2n+2 парафиндерінің молекулалары көмірсулардың молекулаларына қарағанда, мысалы глюкозаның  С6Н12О6, құрамында оттегі болмағандықтан, ашытқыларды парафиндерде өсіру үшін көмірсулардағы оттегінен 2-3 есе көп ерітілген оттегі қажет. Сұйық н – парафиндер суда ерімейді, соңдықтан өсіп келе жатқан ашытқы клеткаларының көміртегі көзімен байланысын жақсарту үшін  культуралды сұйықтықта парафиндерді жіңішке диспергирлеу  қажет, яғни сұйықтықтың барлық көлемі қарқынды аэрациялануы және араласуы керек.

         Ашытқыларды мұнай парафиндерінде өсіру үшін хемостат жүйе бойынша жұмыс істейтін құбырэжекторлы араластырғышы бар үлкен  көлемді үздіксіз әрекет етуші ферментер қолданылады. Осы типті апппараттар үшін ауа үрлегіш машиналар қажет емес, өйткені ауа құбырэжекторлы араластырғыштармен сорылады. Б–50 немесе АДР–90 типті құбырэжекторлы араластырғыш қондырғылары бар ферментерр суретте көрсетілген, өзара кеңесетін он екі секциялардың әрқайсысында айналғыш эжектор болып табылатын және культуралды сұйықтыққа ауаның берілуін және оның араласуы үшін қызмет ететін аэрациялаушы құбырлар жасалған.

         Қоректік ортадағы ашытқылардың өмірсүруге қабылеті компонеттері үшін  (парафин, макро – және микроэлементтер) және егіс материалы ферментердің  бірінші секциясына беріледі. Ашытқыларды өсіру процесі үздіксіз араластырумен және ортаның қарқынды аэрациялануы арқылы жүзеге асырылады. Алғашқы он секцияда  ашытқыларды өсіру,  ал қалғандарында – биомассаның «жетілуі» жүреді, бұл кезде қалдық көмірсулар қолданылады.

Н – парафинінде ашытқы  культурасының Candida туысының ферментация процесінде негізгі технологиялық параметрлері төменде көрсетілген:

  Н – парфиндердің бастапқы концентрациясы, % ......................................2-4

  Культиверлеу температурасы, 0 С............................................................33-38

  рН орталар..................................................................................................4,0-4,5

 ферментация уақыты, сағат........................................................................4,0-7,0

  аэрацияға ауаның берілуі, м3/(м3мин)......................................................1,0-2,0

  ортада ерітілген оттегі концентрациясы, %............................................10-40

  ортаның газ құрамы, %..............................................................................25-35

  оттегінің меншікті қолданылуы,1 кг биомассаға 1 кг оттегі. .............. 2-2,5

  көмірқышқыл газының   бөлінуі, 1 кг биомассаға    1 кг СО2..............1,4-1,8

  биомасса түзілуінің жылдамдығы, кг/  (м3сағат).......................................3-6

  меншікті биологиялық жылу бөлінуі, МДж/кг................. .................25,2-33,6    

                                                                                                       

         Ашытқылардың өмірсүргіштік процесі кезінде қоректік ортаға рН ортаны төмендетуге әкеліп соғатын қышқыл бөлінеді. Ортаны бейтараптау үшін ферментерге бір мезгілде микроорганизмдерге арналған азот көзі болып табылатын аммиакты  суды береді. Ашытқыларды өсіру секцияларында рН 4,0-4,2, ал жетілу секцияларында 5,0-6,0 көрсетеді. Жылу жүргізу және орта температурасының оптимальды маңыздылығын сақтау үшін ферментерге жыланша типті жылу алмастырғыштар құрылған. Температураның тұрақты маңыздылығы және рН орталар ферментерде автоматты түрде ұсталады. Процестің соңында құрамында 1,4-1,7%  құрғақ зат бар ашытқы суспензиясы ферментерден насоспен үздіксіз айдалады және сепарирлеуге жіберіледі.

Сепарирлеу.

         Н – парафиндерде алынған ашытқыларды концентрлеу суспензия бойынша өнімділігі 20 м3/сағат болатын СОС -501 сепараторында жүргізіледі. Бұл сепараторлар –қоюландырғыштар тарелка тәрізде, үздіксіз әрекет етеді, ортадан тепкіш барабаның тұмсығынан шығатын суспензияны қоюландыру және культуральды сұйықтықты бос күшпен өңдеу.

         Ферментация бөлімінен ашытқы суспензиясы қоюлануға түседі, сепараторда ыстық сумен аралық жуу бірге бір сатыда жүреді. Ашытқы суспензиясында құрғақ заттардың құрамы 1,4-1,7 %  болса, насос арқылы бірінші топты сепараторларға беріледі, осыжерде құрамында құрғақ заттар 4,0-6,0%   болғанша қоюланады. Қоюланған ашытқы суспензиясының  температурасы 60-800 С ыстық сумен жуылыпжинағышқа түседі және жинағыш түбінде орналасқан барботажды қондырғы арқылы өткір бумен буландырылып  жинағышқа түседі. Ашытқы суспензиясын жуғаннан кейін екінші топты сепараторларға жібереді. Құрамында құрғақ заттар 8-12%   болғанша қоюланып, ашытқы  суспензиясы жинағышқа құйылады, сол жерден насос арқылы термоөңдеуге және бұлауға жіберіліді.

         Төменде бір жылда күштілігі 120 мың тонналық зауыт үшін сепарирлеу қондырғыларының жұмыс жасау параметрлері көрсетілген:

Бірінші топты сепараторларға ашытқы суспензиясының берілуі, м3/сағ...900

Бастапқа ашытқы суспензиясындағы ашытқы концентрациясы, %.......... 1,6

Жуылған судың берілуі, м3/сағ ..............................................................287 
Екінші топтағы сепараторларға берілетін суспензиядағы ашытқы

концентрациясы, %..................     ...................................................................4,85

Екінші топтағы сепаратордан ашытқы суспензиясының шығымы, м3/сағ...120

Қоюланған суспензиядағы ашытқы концентрациясы, %............................11,5

Сепаратордан кейінгі өңделген культуралды сұйықтықтың мөлшері, м3/сағ

      Бірінші топ ...........................................................613

      Екінші топ ............................................................246

Екінші топты сепаратор алдындағы ашытқы суспензиясының

температурасы, С...............................................................................................50

Сепарирлеу кезіндегі ащытқының жоғалуы, %..............................................2

 

         Құрамында көмірсулар, минералды тұздар және ашытқылар бар өңделген культуралды сұйықтық сепарирлеуден кейін технологиялық процеске қайтарылуы тиіс. Өңделген  культуралды сұйықтықты ферментация сатысына қайтару үздіксіз және биологиялық тазартудан кейін жүзеге асырады.

 Булау және термоөңдеу.

         Бұлауға беру алдында ашытқы суспензиясының вакуум – буландырғыш аппаратта қайнау температурасына  жақын температураға дейін толық  қыздыру керек.  Бұл үшін ашытқы суспензиясын сепарирлеуден кейін ол 1 сағат аралығында ұстап тұратын кезектен қосылған плазмализаторларға  жібереді. Плазмализденген суспензия вакуумды – буландырғыш қондырғының қабылдау багіне келіп түседі.

         Паприн өңдірісіне үш корпусты вакуум – буландырғыш қондырғыларды қолданады. Ашытқы суспензиясын булау өсімдік шикізатының гидролизатындағы азақтық ашытқы өңдірісінде де жүзеге асырылады. Вакуумде – буландырғыш қондырғыдан кейін  құрамындағы құрғақ заттың құрамы  18-22 % болғасын  ашытқы суспензиясын буланған суспензиясы жинағышқа  келіп түседі.

Ашытқы суспензиясын кептіру.

         Кептіру процесі паприн өңдірісіндегі соңғы сатысы болып табылады. Кептіру қондырғысындағы құрғақ заттың құрамы 18-22 % болатын ашытқы суспензиясы  жинағышына келіп түседі. Процесс өнімділігі 15-20т/сағат  СРЦ-12,5/1500НК типті желдеткіш кептіргіштерде жүргізіледі.

         Ашытқы суспензиясы булау бөлімінен фильтр арқылы кептіру қорегін бақылау блогыны (КҚББ) беріледі. КҚББ кептіргіштен шығатын өңделген кептіру агентінің температурасына байланысты  кептіруге берілетін суспензияның мөлшерін реттеу үшін, сонымен қатар судан ашытқы суспензиясына жәймен ауысу үшін және керісінше, кептіргішті қосу және тоқтату кезінде қызмет етеді. КҚББ – мен бірге ашытқы суспензиясы кептіргіштің қақпағында орналасқан ортадан тепкіш желдеткіш механизмге жібереді. Майда бөлшектерге дейін шаңдатылған ашытқы суспензиясын кептіру агентінің тоғында кептіру камерасында кептіріледі.

         Бір жылдық өнімділігі 120 мың тонна паприн зауыты үшін кептіру бөлімінің жұмыс жасау  параметрлері төменде көрсетілген:

Кептіруге ашытқы суспензиясының берілуі, м3/сағ....................................80

Суспензиядағы ашытқы суспензиясы, %............ ........................................17,1

Кептіру агентінің температурасы,С

         камераға кіруде......................................................................................440

         камерадан шығуда.................................................................................100

1 т буланған суға кеткен отынның меншікті  шығыны,кг/т........................119

Кептіру сатысындағы биомасаның жоғалуы, %..............................................2

Дайын өнімнің ылғалдылығы, %....................................................................8

 

         Кептіру агенті болып атмосфералы ауамен отынды газдардың қоспасы саналады. Отын ретінде мазут немесе жағуға жанатын табиғи газ. Жану өнімдері 1000-1150 0С температурамен араластыру камерасына түседі, бұған бір мезгілде таза ауа беріледі.

Араластыру нәтижесінде отынды газдардың температурасы 400-5500С дейін төмендейді. Отынды газдардың ауамен  қосымша 280-680 0С  температураға дейін ауамен араластырылады және орталық газ жүргіш кептіру кмерасына бағытталады. Ауа жүргізгіштің сыртқы қабырын салқындау үшін суық ауа үнемі беріліп отыратын «жейде» қарастырылған.

         Кептірілген өнім кептіру кмерасының конусында тұнады, ол жерден пневматикалық тасмалдағыш  арқылы қораптау бөліміне жіберіледі. Кептіргіштен шығу кезінде ашытқылардың  температурасы 90-1000 С жоғары болмайды. Өңделген   кептіру агенті су буларымен бірге 15 % ашытқыға  дейін кептіргіштен алады. Оларды ұстау үшін кептіру агентін СК-ЦН-34 типті циклонды батареясы арқылы өткізеді, бұл жерде құрғақ ашытқылар өңделген кептіру агентінен бөлінеді және пневматикалық тасмалдағыш құбыр өткізгіштен шығарылады.

         Атмосфераға тастау алдында өңделген кептіргіш агенті ашытқы бөлшектерінен толық тазарту үшін сулы тазартуға ұшыратады, ал өңделген ауа пневматикалық тасмалдағыш жүйесінен кептіргіш қондырғысының циклон батареясы арқылы өтеді.

 Папринді буып түю  және қораптау.

         Папринді буып, қораптау және қоймаға жіберу өсімдік шикізатының гидрализатында және сульфидті сілтіде азықтық ашытқы өндірісі зауыттарындағы сияқты жүргізіледі. Бұл кезде қолданылатын әдістердің кемшіліктері паприн өңдіретін зауыттар үшін сезілетіндей, өйткені қуаттылығы бірнеше есе көп. Қорапсыз сақтауға көшіру және түйіршіктелген азықтық ашытқыларды тасымалдауда қораптау кезінде қол еңбегінің болмауы ақуыздық өнімдер өндірісінің одан әрі ұлғаюы қажет шарт болып табылады.

 

  Гаприн өндірісі

 

Микробиологиялық синтез үшін көміртегі көзі ретінде табиги газды пайдалану өте маңызды, себебі ол ақуыздық өнімдерді азықтық емес шикізаттардан алу проблемасын шешеді.

  Шикізатқа сипаттама.

            Табиғи газдың негізгі компоненті метан CH4­ болып табылады, оның құрамы 94-98% аралығында болады, алынатын жеріне байланысты. Метаннан басқа табиғи газда белгісіз мөлшерде этан С2­Н6, пропан С3­Н8, бутан С4­Н10, көміртегі диоксиді СО2 және азот N2 қатысады.

            Метанды қышқылдандыратын микроорганизмдер табиғатта кеңінен таралған. Олар топырақтан, өзен мен көл суларынан, шахта сулары мен табиғатта кең  таралған. Метанды ассимилирлейтін қабілеті бар бактериялар туысы: Mycobacterium, Pseudobacterium, Chromobacterium, Brevibacterium, Bacillus және сондай-ақ  тағы басқа  микроорганизмдер. Көрсетілген микроорганизмдердің негізгі белгісі көмірсутегінен тек бір көміртегі атомымен барлық жасушалық компоненттерді синтездеу қабілеті бар метан болып саналады. 

            Метан негізінде биосинтезге аралас культураларды пайдалану үлкен қызығұшылық туғызуда. Кейбір таза культуралар метанды қышқылдандырмайтын бактериялармен қосылып метанды қышқылдандырады. Аралас культуралар популяциядан бөлініп алынған және таза культураларға қарағанда, метанды активті ассимилирлейді. 

            Табиғи газда культивирлеу арқылы алынған бактерия биомассасы тазалығы жоғарғы деңгейде ерекшеленеді және сапасы бойынша көмірсулар мен Н-парафиндерден алынған азықтық ашытқылардан кем емес. Оның құрамында 65% ақуыз бар, жануарлардың ағзасына қажетті барлық аминқышқылдары және В тобының витаминдері де бар.

            Микроорганизмдерді табиғи газда культивирлеу арқылы алынған ақуыз өнімі  гаприн деп аталады.

            Табиғи газдың мол қоры, оның арзандылығы, тиімділігі микробиологиялық синтез үшін ең тиімді көміртек көзі болып саналады.

            Бірақ табиғи газ негізінде азықтық ақуыз өндіру технологиясын жасауда күрделі техникалық қиындықтар болды, ол негізгі қоректік зат метан мен оттегі – газдары болуы мен байланысты. Метан культуральды сұйықтықта нашар ериді (максимум 0,02 г/л), микроорганизмдер метанда баяу өседі, олардың өсуіне Н-парафинде культивирлеумен салыстырғанда 2,5 есе артық оттегі қажет. Сондықтан микроорганизмдерді өсіруге арналған аппараттарда интенсивті заталмасуды қамтамасыз ету керек. Метанның ауамен қоспасының оптимальды концентрациясын таңдауда, мұндай қоспаның  жарылу қауіпінің бар екенін  ескеру керек. Метанның жарылу қауіптілігі бар концентрациясының ауадағы аумағы 5-15%, ал оттегіде 6-60%. Метанды ассимиляциялайтын микроорганизмдер – бұл бактериялар, олардың жасушаларының өлшемі бойынша ашытқы жасушаларынан кіші, ол микроорганизмдер биомассасын культуралды сұйықтықтан бөліп алу сатысында қосымша қиындықтарды туғызады.  

            Метанды тотықтыратын микроорганизмдердің өсуі үшін, қоректік ортаның құрамына азот көзі, фосфор, микроэлементтер және тағы басқа қоректік заттар кіруі керек.

            Метанды тотықтыратын  бактериялар азот тапшылығын әр түрлі азоты бар қосылыстар: нитраттар, аммоний тұздары, аммиак, мочевина және де органикалық азот көздері (пептон, амин қышқылдары) арқылы толықтырады. Бактериялардың кейбір түрлері атмосфералық азотты сіңіреді.  Микроорганизмдерді метанда культивирлеуде фосфор көзі ретінде әртүрлі фосфор қышқылының тұздары қызмет етеді. Микроорганизмдердің өсуін стимулирлейтін микроэлементтер құбырдағы су құрамында, тұздардың ерітіндісінде болады, ал олар қоректік орта құрамына кіреді. Алайда қоректік ортаға кейбір микроэлементтерді енгізу, метанды тотықтыратын бактериялар өмірсүруіне  жағымды әсер етеді.

            Гаприн өндірісінде қоректік тұздар мен микроэлементтердің ерітіндісін дайындау, азықтық ашытқы мен паприн өндірісіне тұздар ерітіндісін дайындаудан ерешеленеді, демек  дайын ерітінділер зарарсызданады.

            Көмірсутектердің халық шаруашылығындағы маңызы зор. Олар энергияның негізгі көзі болуымен қатар органикалық өнеркәсіптің маңызды шикізаттары. Көмірсутектерден шаруашылық салаларына және күнделікті тұрмысқа қажетті өте көп заттар алынады. Көмірсутектер табиғатта кең таралған. Олар табиғи және мұнайға серіктес газдардың, мұнайдың және көмірдің құрамында кездеседі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


            Табиғи газ. Газ қоры жөнінде ең бай елдерге: Ресей, Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы т.б. жатады. Қазақстан да газ қоры мол елдердің бірі. Біздің елдің табиғи газ кендері негізінен Батыс Қазақстанда шоғырланған. Каспий маңы ойпатында, Оңтүстік Маңғыстауда, Орал қаласының маңында мол табиғи газ кен орындары бар. Батыс Қазақстан мұнайға серіктес газдарға да бай. Бір тонна мұнай өндірген кезде шамамен 50 м3 серіктес газ бөлінеді екен. Жанғыш газдардың, әсіресе метанның көп мөлшері көмірдің кен орындарымен де бірге кездеседі. Қазақстанда табиғи газ Қарашығанақ, Жетібай, Қаламқас, т.б. кен орындарында өндіріледі.

            Табиғи газ негізінен көмірсутектерден тұрады. Оның басты құрам бөлігі метан болып табылады. Кездесетін жеріне байланысты газ құрамындағы метанның мөлшері көлемі бойынша әр түрлі, 80-97% аралығында кездеседі. Табиғи газ құрамында метаннан басқа этан, пропан, т.б. газдар  болады.

            Табиғи газ көбіне отын ретінде қолданылады. Өндірілген газдың жартысына жуығы күнделікті тұрмыста, қалған бөлігі электр энергиясын өндіруде және өнеркәсіпте пайдаланылады. Жанғанда күл қалмай толық жанатын болғандықтан, табиғи газ қоршаған ортаға зияны аз, таза отындардың бірі. Газды жаққанда көміртек (ІV) оксиді мен су буы түзіледі.  Табиғи газ жылу электр станцияларында, пештерде, шойын, болат, шыны, т.б. өнеркәсіптерінде қолданылады. Соңғы кезде автокөліктерде сұйық отынды газ тектес отын ығыстыра бастады. Бұл экологиялық таза отын болуымен қатар, қозғалтқыштарды ұзақ уақыт пайдалануға және жағармайдылығын үнемдеуге де мүмкіндік береді.

 Гаприн өндірісінің технологиясы.

            Құрамында табиғи газ бар қоректік ортада микроорганизмдерді культивирлеудің технологиялық сызбанұсқасы, сұйық Н-парафиндерде ашытқы биомассасын алу технологиялық сызбанұсқасынан едәуір ерекшеленеді, әсіресе микроорганизмдердің өсу сатысында.

 

 

 

 

 

 

 

 


         

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

Центрифугирлеу

 
                                                                                                                                                                                                                                                                           өңделген

                                                                                                                                                                                                                                                        культуралды сұйықтық

 

Плазмолиз

 
биотазартуға

 

                                        Бу                                       Су      

 

 

 

Кептіру

 
 


Овал: Гаприн                  Жылуалмастырған                               Су

 

 

 

 

 

 

Сурет- Гаприн өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

 

 

Гаприн алудың  технологиялық процесі келесі негізгі сатылардан тұрады :

1) егіс материалын алу;

2) қоректік тұздардың ерітіндісін дайындау;

3) табиғи газ бен ауаның (немесе өттегін) дайындау;

4) фермантация;

5) бактериалды биомассаны концентрлеу;

6) биомассаның плазмолизі;

7) кептіру;

8) буып түю.

Микроорганизмдерді табиғи газда өсірудің өндірістің процесінің ерекшелігі, ферментация жоғары қысымда және аппаратқа көміртек пен оттегінің газ тәрізді көзін беру арқылы өтеді. Сондықтан ферментер герметикалық  жабық және жарылуға қауіпсіз болуы керек. Сонымен қатар метанды қышқыландыратын бактериялардың ферментация процесі асептикалық жағдайда жүретіндіктен, ферментерге  келетін сұйық және газ тәрізді компоненттерді және де құралдар мен коммуникацияларды зарасыздандыру керек.

Егіс материалы налу.Бактерия  культурасының –продуцентін өсіру сатысында табиғи газда егіс материалын алу үшін микробиологиялық технологияда дәстүрлі жүретіндер ажыратылмайды.Өсіру бірнеше ферментерде тізбектеле жүреді.культивирлеудің қолайлы  жағдайы сақталып қоректік орта көлемі ұлғаяды.Алынған таза культура жинағышқа түседі,ол жақтан жинағышқа түседі.

Ферментация

Өндірістік ферментерде  метанды тотықтыратын  бактериялар үздіксіз өсіру сатысында гаприн өндірісінің негізгі теқнологиялық процесі болып саналады. Табиғи газда бактерияны өсіру қоректік орта арқылы бір рет газ қоспаны жіберу арқылы немесе газды фазаның рециркуляциясының сызба нұсқасы бойынша жіберу арқылы жасалынады. Бірінші жағдайда метанның ассимиляциялау деңгейі 25% аспайды. Ауаның орнына оттегі пайдаланылатын газды фазаның рециркуляция жүйесінде, ассимиляция деңгейі 85-90%-ке жетеді, бұл метан бойынша және оттегі бойынша 90-95%-ке жетеді. Ферментерден шығарылатын газдар рационалды түрде қолданылады, мысалы, кептіргіштерде отын ретінде пайдаланылады.

Метанды тотықтыратын бактерияларды өсіру герметикалық ферментерде жүргізіледі, олар жұмысшы газ бен сұйықтық циркуляция жүйесімен қамтамасыз етілген. Бактериялардың өсуін қамтамасыз ету үшін ферментерге үздіксіз табиғи газ, ауа (немесе оттегі), қоректік тұздардың ерітінділері, аммиакты су, жаңа және тазартылған су беріліп отырады. Ферментерге келіп түсетін сұйық және газ тәрізді компоненттердің барлығы да зарарсыздандырылады. Өсіру процесі жоғары қысымда асептикалық жайғдайда, оптимальды температурада және рН ортада жүреді. Бактерияларды өсіру процесінде бөлінетін жылу жылуалмастырғыш жүйе арқылы бөлініп, алынып отырады.

Биомассаның белгілі концентрациясына жеткен кезде ферментердегі культуральды сұйықтықтан үздіксіз бөліп алу жүргізіледі, ол дегазаторға келіп түседі, сол жерде қысым атмосфералық қысымға дейін төмендейді. Дегазатордан шыққан газ қоспасы отын ретінде қолданылады. Культуральды сұйықтық бактериалды биомассалар концентрациялауға жіберіледі.   

Бактериалды биомассаны концентрлеу.

Биомассаны концентрлеудың бірінші сатысында культуральды сұйықтық тұндырғыш ыдысқа жіберіледі, ол жерде оның екі қабақта бөлінуі жүреді. Төменгі қабат, сипаттамасы  бойынша қою суспензия, ол насостың көмегімен сепараторға, ал одан кейін соңғы рет қоюлануы үшін – центрифугирлеуге жіберіледі. Өңделген культуральды сұйықтық тұндырғыш ыдыстан, сепараторға және центрифугирлеуге  биологиялық тазартуға жіберіледі.

Микроорганизмдерді инактивациялау мақсатында қоюланған бактериалды биомасса 135°С температураға дейін қыздыру жолымен плазмолизге ұшырайды және осы температурада қысқа уақыт ішінде 20 секунд аралығында ұстайды. Бактериалды биомассаны жылуалмастырғышта 100°С дейін қыздырады, сөйтіп буконтактілі қыздырғышқа жіберіп, өткір бумен 135°С температураға дейін қыздырылады. Биомассаны тез салқындату 90°С температураға дейін будың өздігінен буланатын кеңейткіштен вакуум насос көмегімен жүргізіледі.

Гапринді кептіру, буып-түю.Гапринді кептіру шашыратшық кептіргіштерде 10%-ке дейінгі ылғалдылықта жүргізіледі.Гаприн өндірісінде кептірілген биомассаны майдалау, түйіршіктеуі ескерілген, ол сақтауда, буып – түюде және тауарлық өнімді тасылмалдауда едәуір жеңілдетеді.

 

Дәріс 7. Азот фиксирлеуші және энтомопотогенді препараттар өндірісі

 

Лекцияны жүргізу формасы: пробелмалы

Лекцияның жоспары

  1. Жалпы мәлімет
  2. Жәнідктерге қарсы вирусты және микробты препараттар
  3. Кеміргіштерге қарсы микробты препараттар
  4. Биотыңайтқыштар. Азот фиксирлеуші бактерияларды алу

 

Микробты патогендер және бактериялы тыңайтқыштар

 

  Ауыл шаруашылығы қарқынды даму жағдайындағы негізгісі өсімдіктерді зиянкестерден, аурулардан және құрттардан қорғау. Зиянды жәндіктермен күресуде бұрыннан бері химиялық инсектицидтер қолданылады, бірақ оларды  ұзақ қолдану кері әсерін тигізеді, өсімдікті химиялық инсектицидтермен залалсыздандыруда зиянды жәндіктермен қатар пайдалы жәндіктерде  жойылып кетеді. Олар құстарға, балықтарға және жабайы жануарларға токсинді болып келеді, ал зиянды жәндіктер бірнеше ұрпақтан кейін улы заттарға сезімталдығын төмендетеді. Инсектицидтер ұзақ уақыт топырақта жойылмайды және жануарлардың, адамдардың тағамдарына түсуі мүмкін.

Зиянды жәндіктермен күресуде табысты қолданылатын патогенді (улы) микроорганизмдер, олар микробты патогендер деп аталатын – бактериялар, микроскопиялық саңырауқұлақтар тағы басқалар. Биологиялық заттардың жәндіктермен күресудегі негізгі әрекеті зиянды насекомдардың анықталған түрлерін жою қабілеті. Басқа жәндіктерге, сонымен қатар адамға, жануарлармен құстарға олар зиянын тигізбейді. Микробты патогендер, табиғи тіршілік ортасына түскенде биоценоздағы жағымсыз әрекеттерге әкелмейді, топырақты және суды ластамайды.

Зиянды жәндіктермен күресуде қолданылатын микроорганизмдерді энтомопатогенді деп атайды (энтомо-грек тілінен аударғанда «насекомос»дегенді білдіреді).

Энтомопатогенді микроорганизмдер көзделген насекомдарға жоғары вирулентті болуы керек және басқа тірі ағзаларға қауіпсіз болу керек, сонымен қатар пайдалы насекомдар үшін де микроорганизмдердің тіршілік әрекеті мен вируленттілігі ұзақ уақыт сақталу керек, себебі энтомопатогенді препараттардың қажетті қорын шығару үшін қерек. Микробты патогендердің жою әрекеті тез іске асыру керек, себебі зиянды жәндіктер көп шығын әкелмеуі керек.

Бактериялы этомопатогенді препараттар. Қазіргі уақытта бактериалды препараттар жәндіктердің 160 түрімен күресуде қолданылады. Бұл препараттарды алу үшін споратүзуші Bacillus thuringiensis бактериялары кең қолданылады. Бактерияның споралары жәндіктің денесіне түсіп, оның ішінде өсіп, дамиды. Вегетативті жасушалар тез көбейеді, анықталған ұлпаларды жояады, кейіннен жәндіктің  ортасының көп бөлігін тез толтырады. Bacillus thuringiensis штамдары культивирлеу процесінде спора түзіп қана қоймай, сонымен қатар токсинді компоненттер қатарын синтездейді, олар бактериалы жасушада (эндотоксиндер) және культуральды сұйықтықта (экзотоксиндер) жинала алады. Токсиндер бактериялардың өсу процесінде кристалл түрінде бөлінеді. Қазіргі кезде төрт токсин белгілі, олар табиғаты бойынша ақуызды заттар, бірақ химиялық құрылысы әртүрлі. Тосиндердің физика – химиялық қасиеттері де әртүрлі. Олардың біреуі, мысалы: термостабильді, ал басқалары термолабильды тағы басқалары, температураның әрекетіне тұрақсыз болады. Кристалды токсиндер, жәндіктің денесіне түсіп, әртүрлі әрекет етеді. Олардың біреуі, мысалы, ішектің жасушаларын  зақымдайды, басқалары РНК синтезіне әсер етеді, кейіннен бұл жәндіктің өлуіне әкеледі.

Токсинді заттар, спора және кристалдар негізінде Bacillus thuringiensis әртүрлі штамдарымен синтезделуінен келесі  мынадай бактериалды препараттар алынған: энтобактерин, инсектин, алестин, экзотоксин, токсобактерин, дендробациллин, биотоксибациллин.

 

Бактериалды энтомопатогенді препараттар

Қазіргі уақытта бактериалды препараттар жәндіктердің 160 түрімен күресуде қолданылады. Бұл препараттарды алу үшін споратүзгіш Bacillus thuringiensis бактерияларды кең қолданылады. Бактерияның споралары жәндіктін денесінің түсіп, оның ішінде өсіп, дамиды. Вегетативті клеткалар тез көбейеді, анықталған ұлпаларды жояды, кейіннен жәндіктің ішкі ортасының көп бөлімін толтырады. Bacillus thuringiensis штамдары культивирлеу процесінде спора түзіп қана қоймай, сонымен қатар токсинді компоненттер қатарын синтездейді, олар бактериалды клеткада (эндотоксиндер) және культуральды сұйықтықта (экзотоксиндер) жинала алады. Токсиндер бактериялардың өсу процесінде кристал түрінде бөлінеді. Қазіргі кезде төрт токсин белгілі, олар табиғаты бойынша ақуызды заттар, бірақ химиялық құрылысы әртүрлі. Тосиндердің физика – химиялық қасиеттері де әртүрлі. Олардың біреуі, мысалы: термостабильді, ал басқалары термолабильды т.б. температура әрекетіне тұрақсыз болады. Кристалды токсиндер, жәндіктің денесіне түсіп, әртүрлі әрекет етеді: Олардың біреуі, мысалы, ішектің клеткаларын зақымдайды, басқалары РНК синтезіне әсер етеді, кейіннен бұл жәндіктін өлуіне әкеледі.

Токсинді заттар, спора және кристалдар негізінде Bacillus thuringiensis әртүрлі штамдарымен синтезделуінде мынадай бактериалды препараттар алынған: энтобактерин, инсектин, алестин, экзотоксин, токсобактерин, дендрабациллин, биотоксибациллин.

 

Энтобактерин өндірісінің технологиясы

 

Микробты патогендер өндірісінің негізінен энтомопатогенді бактерияларды түптік культивирлу мақсатында культуралды сұйықтықта жасушалардың максимальды жиналуы немесе токсиннің жиналуы болады. Бактериалды энтомопатогенді препараттарды өндіру технологиясынан мысалыға  энтобактеринді көреміз ( сызба нұсқа)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Ферментация

Культуральды                    сұйықтықты

сепарирлеу

паста

 

Шашыратқыш      кептіргіш

 

 

   Пасталардың стабилизациясы

 

      Құрғақ концетрат

 

Құю

 

Стандарттау және         буып түю

 

Энтобактерин

        Энтобактерин

    

Энтобактерин өндірісінің технологиялық  сызба нұсқасы

 

    Энтобактерин өндірісінің технологиялық процесі кез-келген микробиологиялық өндіріске тән микроорганизмдерді түптік культивирлеуге негізделген келесі сатылардың барлығын қамтиды.

1)      егіс материалын алу;

2)      қоректік ортаның дайындау және залалсыздау:

3)      ауаны залалсыздау;

4)      ферментация:

5)      культурльды сұйықтықты концентрлеу;

6)      препаратты буып түю және кептіру;

Егіс  материалын алу.Энтобактерин өндірісі үшін  бастапқы культура Bacillus thuringiensis болып табылады. Зауыт лабораториясында өндірістік штамм фаганың болмауына залалсыздыққа тексеріледі және культуральды сұйықтықтың вируленттігіне тексеріледі. Егіс  материалын алу үшін, культураны 3 л конусты колбада өсіреді. Егіс материалын өсірілгеннен кейін 1мл-де,  1,7 млрд. спора түзілуі керек.

Өндірістің барлық сатысында ашытқы полисахаридті қоректік орта (АПС) қолданылады, оның құрамы,   %:

Азықтық  ашытқы          2-3

Жүгері ұны                     1-1,5

Кашалот майы, шамалы    1

Қоректік ортаны залалсыздау мен дайындау кәдімгі тәсілдермен өткізеді. Колбадан алынған егіс материалын зарарсызданған ортаға егіс  аппаратына  көлемі 0,05 % мөлшерде ортаның көлеміне қарай егеді. Аппаратта культураны өсіру үздіксіз араластыру мен аэрациялаумен   28-30 0С температурада және аппаратта 0,14-0,15 МПа   қысымда жүргізіледі.

Культивирлеу ұзақтығы 35 – 40 сағат құрайды. Егіс материалын өндірістік ферментерге жіберер алдында бөгде микрофлора мен фагтың барын тексереді.

  Ферментация. Ферментерге егіс материалын енгізіп, культураны өсіруді  сол технологиялық параметрлерде жүргізеді, қоректік ортада  өсірілген сияқты   сол   егіс аппаратында  өсіріледі. Процестің ұзақтығын 35 – 40 сағаты құрайды. Культивирлеу процесі культуральды сұйықтықтың 5 – 10 %- ін бос споралар мен кристал құрағанда аяқталады. Культуральды сұйықтық құрамында 1мл –де   1млрд. спора кем болмауы керек. Дайын культуральды сұйықтықты алдын – ала зарарсыздалған  жинағыштарға ауыстырады.

Культуральды сұйықтықты концентрлеу. Культуральды сұйықтықты жинағыштардан сепарирлеуге жібереді. Сепарирлеу кезінде алынған пастаны жинағышқа жинап, онда 30 минут араластырады, одан кейін сынамадан спора түзілгенін, фагтық мөлшерін, ылғалдылығын тексереді. Сепарирлеу кезінде пастаның шығымы 1м3 культуральды сұйықтықта 100 кг құрайды: пастаның ылғалдылығы 85%,  шамамен 1 гр – да  20 млрд. спора түзілуі мүмкін.

  Энтобактериннің тауарлы формасын кептіру және алу. Паста тексерілгеннен кейін үрлеп кептіргішке жіберіледі. Құрғатылғаннан кейін препараттың ылғалдылығы 10 %; 1м3 культуральды сұйықтықтан шығатын

құрғақ препарат 12 – 13 кг; 1 г – препаратта  100 – 150 млрд спора түзіледі . Стандарттау үшін оған толықтырғыш қосады, көбінесе каолин, және  көлемін 20 кг – нан  буып түйеді  төрт қабат политилен крафт – қаптарға қаптайды, олар маркіленеді.

 Энтобактериннің 1 гр – да дайын препаратыда 30 млрд. бактерия спорасы мен шамамен  осындай мөлшерде эндотоксиннің ақуызды кристалдары құралады. Препарат жәндіктердің 60 түрімен бау – бақша куьтураларының зиянкестерімен күресуге  тиімді болады.

Зиянкестермен зақымданған өсімдіктерді 0,5 – 1 % энтобактериннің сулы суспензиясымен, зиянкестерді белсенді қоректену  кезінде дәріленеді. Жәндіктердің негізгі массасы  2-10 тәулік аралығында жойылады.

Энтобактерин тағы басқа тауарлы формада перспективті тұрақтандыратын  пастаның түрін шығарады. Оны өндіру технологиясы, құрғақ препарат алуға қарағанда, оңай әрі арзан.

Культуральды сұйықтықты сепарирлегенен  кейін алынған пастаны арнайы ыдысқа жібереді, оған белгілі  мөлшерде стабилизатор – карбоксиметилцеллюлозаны (КМЦ) енгізеді. КМЦ малекулалары ақуыздың кристаллын және  спораларды жинайды, соның әсерінен олар бір – бірінен бірдей арақашықтықта орналасады. Мұндай жолмен тұрақтанған  пастаға консерванттар қосады, олар біркелкі  көлемде орналасады, бұл препараттардың ұзақ сақталуына мүмкіндік береді.

Фаголизиспен күрес. Энтобактерин өндіру технологиясының үлкен қиындықтарының бірі, басқа энтомопатогенді препараттар сияқты, фаголизиспен күрес жүргізу. Фаг – бұл бактерияларды зақымдайтын вирус. Оның әрекет ету механизмі ДНК синтезінің тоқталуына байланысты, ол бактерияның жойылуына әкеледі. Фаголизиспен күресудің әдістерінің бірі культураға антифагтық факторлардың - әртүрлі қосылысын қосу, олар фагтың дамуына жол бермейді. Мұндай қосылыстар белгілі, бірақ алу қиындығы, бағасының қымбаттығы кең қолдануға мүмкіндік бермейді.

Фагқа тұрақты штамдарды алудың – басқа әдіс  қиын  болып табылады, оны селекционерлер мен гентиктер шешуде.

Энтомопатогенді саңырауқұлақтар

Энтомопатогенді саңырауқұлақтармен жәндіктердің зақымдалу кезінде инфекция түзіледі, оларды микоздар деп атайды. Қазіргі уақытта саңырауқұлақтардың, жәндіктер микозын тудыратын жүздеген түрлері белгілі. Энтомопатогенді саңырауқұлақтар терең зерттелген, Beauveria туысына жататын (ақ мускардин қоздырғыш), Metarrhizium (жасыл мускардин қоздырғыш) және Ehthomophthora. Олардың кейбіреуі өндірісте қолданыс тапты.

Саңырауқұлақтардың көбісінің жұқпалы бірліктері конидиилер болып табылады. Бактериялардан айырмашылығы, саңырауқұлақтар жәндіктің денесіне қоректену арқылы емес, кутикула (жәндіктердің денесінің сыртқы жамылғысы) арқылы енеді. Кутикулада конидийдің өсуіне саңырауқұлақтар өскін түтікшелер  жәндіктің денесіне енеді. Алдымен ашытқы жасушаларына ұқсайтын мицелий фрагменттері қалыптасады, олар гемолимфте циркулирленеді, содан кейін жәндікте саңырауқұлақтың дамуы басталады. Осы сатыларда кейбір штамдар токсиндерді синтездейді, олар жәндіктің өлуіне әкеледі. Егер  саңырауқұлақтар токсиндерді әлсіз продуцирлейтін болса, онда жәндіктің өлуге жетіп,жіп тәрізді  мицелиийдің өсуінен болады, ол жәндіктің бүкіл денесін қаптайды. Саңырауқұлақтар жәндіктерді қуыршақ фазасында уландыра алады, онда олар басқа микроорганизмдермен зақымданбайды. Саңырауқұлақтар жылдам өсуге және жоғары өнімділік қабілетке ие. Саңырауқұлақ споралары қолайлы жағдайда табиғатта ұзақ сақталады. Энтомопатогенді саңырауқұлақтар жәндіктерге арнайы әсер етеді. Олардың бірі – қоңыздарды жояды, басқасы – сорғыш жәндіктерді, үшіншісі – ірі жәндіктерді (саранчаны).

Қолдануда эффективтілігі жоғары болғанмен, олардың өндірісте өндірілу қиындықтарына байланысты орындалмаған, себебі культивирлеу үшін жасанды қоректік ортаның тапшылығы.Одақ кезіндегі боверин препаратының өндірісін  мысал ретінде энтомопатогенді саңырауқұлақ алу технологиясын қарастырамыз.

Боверин өндірісінің технологиясы. Боверин препаратын Beauveria bassiana саңырауқұлағының кондии спорасы негізінде алынады. Саңырауқұлақ культурасы беттік және түптік культивирлеу әдісімен жүргізіледі. Өндірісте саңырауқұлақты түптік  культивирлеу әдісімен өсіреді.

Ұзақ сақтауды қажет ететін егіс материалын келесі жолмен алады. Бастапқы штамм, оны агарланған қисық ортада сақтайды, шаю арқылы  агарланған қисық ортадан сұйық қоректік ортасы бар колбаға көшіреді. Өсіруді 25 – 280С температурада 72 – 96 сағат аралықта шайқағышта жүргізеді. Өсіру процесінде алынған кондий спораларын сублимациялы кептіру жасайды, осының әсерінен егіс материалының тіршілік қабілеттілігін және вируленттілігін бір жылдай көлемінде сақтайды. Өндірістік ферментация үшін егіс материалы шайқатқыш колбада өсіру арқылы, содан кейін инокуляторда немесе бірден инокуляторда өсіру арқылы алынады. Қоректік ортаға егілетін материал алу үшін; азықтық ашытқылар, жүгері ұны, магний тұзы, калий, натрий тұздары кіреді.

Зарарсызданған қоректік ортамен толтырылған өндірістік ферментерге егіс материалын егеді, оның мөлшері ортаның көлемінің 2 % - н аспауы керек. Ферментерде саңырауқұлақты культивирлеу температурасы өте маңызды, себебі оптимальды температурада конидий споралар жоғары шығымды активті культураны алуға болады. Саңырауқұлақтың дамуына  қоректік ортадағы аминді азоттың құрамы үлкен әсер етеді.

Аминді азоттың жетіспеуі саңырауқұлақтың баяу өсуіне, канидий түзілуіне, ал артық болуы активті емес блласты спора түзілуіне әсер етеді. Ферментация процесі  азырақ  аэрациялаумен  72–88 сағат  аралығында өткізіледі.

Қоректік ортаға көмірсу, азот, минерал тұздармен бірге кальций хлоридін ортаның массасының 0,75–5,0 % көлемін культураның және конидий спорасының кептірілуі кезінде тұрақтылығын жоғарлату үшін қосады.

Кудьтуральды сұйықтықты ферментациядан кейін фильтрлеуге жібереді. Ылғалдылығы 70–80 %  болып алынған пастаны сублимациалы немесе шашыратқыш кептііргішке ұшыратады. Тіршілік қабілетті спораның максимальды сақталуын (90% дейін) сублимациалы кептіреді, ал шашыратқыш кептіруде 50–60 % споралар сақталады. Шамамен  1м3 культуральды сұйықтықтан 4 кг алады, ылғалдылығы 10 %, 1 г – да 8 млрд спорасы бар препарат алынады.

Боверинді жапырақ жегіш бақша зиянкестеріне және алма мен шығыс жеміс  жегіштеріне   және картоптағы колорад қоңызына қарсы қолданады.

Бактериалық тыңайтқыш. Топырақ басқа табиғи орталармен салыстырғанда (су, атмосфера) микроорганизмдерге бай. 1 г топрақта он миллиондаған микроорганизм жасушалары болады. Топырақ микроорганизмдері өсу процесінде, дамуда топырақ структурасын жақсартады, өсімдіктер үшін  қоректік заттар жинайды, оның өнімділігін арттырады.

Топырақ микроорганизмі өсімдіктің азотпен қоректенуінде маңызы зор, олар топырақтағы органикалық азотпен минералдайды аммиакқа айналумен, ол өсімдіктерде аминқышқылымен ақуыз синтезінде қолданылады. Бірақ топырақтағы азот қоры көп емес (гектарына 150 кг – ға дейін) ал атмосферада бос азот шексіз мөлшерде гектардың үстіндегі столбта 80 мың т дейін болады.

Микроорганизмдердің азотфиксаторлар деп аталатын арнайы тобы, атмосфералық азотты фиксирлеуге қабілетті, ал оны ауадан игеріп байланыс қалпына ауыстырады. Малекуларлы азотты фиксирлеу қабілеті әртүрлі систематикалық топтағы көптеген микроорганизмдерге тән, олар; бактериялар актиномициттер, саңырауқұлақтар, көк – жасыл балдырлар.

Азотфиксирлеуші микроорганизмдер екі топқа бөлінеді: еркін өмір сүретін және симбиотикалық, жоғары  өсімдікте тіршілік ететін. Еркін тіршілік ететін бактерия азотфиксаторлардың Azotobacter туысы, ал симбиотикалық – Rhizobium туысының бактериялары практикада қолданыс тапты. Симбиотикалық бактериялар тамыр түтікшелерінде орналасып малекулярлы азоттың биологиялық функциясының фиксациясын орындайды.

Ауыл шаруашылығының практикасында азотфиксирлеуші микроорганизмдер – нитрагин, азотобактерин негізінде бактериялық көң кең қолданыс тапты, және де фосфорорганикалық қослыстарды өсімдікке қажетті формаға – фосфоробактеринге айналдырады.

Нитрагин.Нитрагин – бұл Rhizobium туысына жататын түйнек бактериясының таза культурасы. Түйнек  бактерияы – аэробты, майда спора түзбейтін талшықтар. Белгілі бактериялардың штамдары симбиозда өсімдіктермен атмосфералық азоттың активтілігін игерумен ерекшеленеді (активті, азактивті, активсіз), қоректік ортада өсу жылдамдығы (тез өсетін және баяу өсетін) және басқа да белгілерімен. Rhizobium туысының анықталған бактериясының түрі атмосфералық азотты фиксациялау бойынша кейбір анықталған өсімдік иелерімен симбиозда активтілігін байқалтады.

Кеңес Одағында нитрагиннің екі түрі өндірілген: топырақтық және құрғақ. Топырақтық нитрагин –түйнек бактериясының культурасы, көбеюі зарасыздандырлған топырақта. Топырақтық нитрагин өндірісінің технологиясы жақсы дамымағандықтан, ол сапасы жоғары препарат алуға мүмкіндік бермейді.

Құрғақ нитрагин сипаты жағынан түйнек бактериялары қосымшамен (торф, бентонит) ұнтақ түрінде болады. Құрғақ нитрагиннің әсер етуі  бойыншатопырақтықтан асып түседі. Құрғақ нитрагин өндіру процесінің технологиясы (сызба нұсқасы) негізгі сатылардан тұрады, олар микробиологиялық технологиямен сипатталады. Бұршақ тұқымдас өсімдіктердің әр культурасына нитрагинді дайындау, түйнек  бактериясының түріне қарай өсірмен дайындайды.

 

 

 

 

 

 

 

Овал:  Егіс материалы Овал: Залалсыздан-ған ауа
Овал: Қоректік орта
 

 

 

 

 


 

 Ферментация

                                                                                                  Фугат

Сепарирлеу

  

     Қорғаныш орта

Пастаны қорғаныш ортамен араласу

 

 

    Сублимациалы кептіру

       Толықтырғыш

  Ұсақтау мен стандарттау

   Құрғақ нитрагин

 

Сурет- Нитрагин өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

Егіс материалын алу үшін түйнек бактериясының бастапқы культурасы агарланған ортада өсіріледі, сұйық қоректік ортада 28 – 300 С температурада,культивирлеу ұзақтығы  24 – 48 сағат аралығында жүреді.

Сұйық қоректік ортада культивирлеудің барылық сатыларында құрамы бірдей болады және мелассаны, жүгері экстратын, минерал тұздарды (Na HCO3, (NH4) 2SO4, Mg SO4, K2 H PO4, темір тұздарын  тағы басқаларды құрайды.

Өнген культураның  1 мл – де 8 – 10 млрд жасушасы  болады, оны  сыйымдылығы 100 – 250 л егіс инокуляторына егеді. Культивирлеуді 300 С температурада және  аэрация мен араластырумен культивирлеу ұзақтығы 18 – 24 сағат аралықта жүргізіледі. 1 мл-де 2 млрд. жасушасы бар дайын егіс культурасын егу үшін өндірістік ферментерге жібереді. Ферментация процесі 28 – 300С температурада,қарқынды араластыру мен аэрациялаумен культивирлеу ұзақтығы 48 – 72 сағат аралығында өткізіледі. Ферментациядан кейін культуральды сұйықтықтағы жасуша  мөлшері 1  мл – де 10 млрд. жетеді.

Ферментация процесі аяқталғанда культуральды сұйықтықты сепарирлеуге жібереді. Биомассаның ылғалдылығы 70 – 80 %-тей  паста түрінде алынады. Кептіру алдында пастаны 20 % мелласа мен 1% тиомочевинадан тұратын қорғаныш ортамен араластырады.

Биомассаны сублимациалы кептірілу 30 – 350С температурада, 10 – 13 кПа қысымда вакумда жүргізіледі. Кептірілген биомассаны шар тәрізді диірмендерде ұсақтайды және толықтырғыштармен (торф, каолин, бентонит) араластырады,  1 г – да 9 – 10 млрд. болатындай етіп түйнек  бактериясының препаратын дайындап алады. Құрғақ нитрагинді полиэтилен қорпқа қаптайды және ауа кірмейтіндей етіп герметизация жасайды. Температурасы 150 С аспайтын жерде сақталады.

Нитрагин препаратымен бұршақ текті өсімдіктердің тұқымдарын залалсыздандырады, оны топыраққа егуден бұрын жасайды. Залалсыздандыру нәтижесінде тамырдағы түйнектердің саны өседі, ол демек, өнімділігінің  жоғарлауына әсер етеді.

Азотобактерин.Азотобактерин препараты Azotobacter chroococcum топырақ микроорганизмін құрайды , ал атмосфералық азотты фиксирлеуге мүмкіншілігі бар  препарат. Azotobacter бактериялары – аэробты, спора түзбейді, топырақта еркін тіршілік ете алады.

        Құрғақ азотобактеринді өндіру технологиясы нитрагин препаратын алу технологиясы  тәрізді жүреді. Азотобактериннің жағымды әрекеті оның  бірқатар қымбат биологиялық ерекшеліктерімен анықталады: азотты фиксирлеу қабілеті; соның әсерінен топырақта азоттың жалпы құрамы артады; физиологиялық активті заттар (витаминдер, ауксиндер) түзілшу қабілеті,  өсімдіктің өсуін қалыптастырады. Сонымен қатар азотобактерин фунгицидті заттар бөле алады, олар өсімдікке зиянды микроскопиялық саңырауқұлақтың өсуін тежейді. Органикалық және минералды тыңайтқыштардың үйлесімділігі тура болғанда,  азотобактеринді қолданғанда эффективтілігі азырақ болады  .

Фосфоробактерин.Фосфоробактерин – Bacillus megaterium кульрурасы спора түзетін  препарат. Bacillus megaterium – аэробты, спора түзетін таяқша тәрізді бактериялар, олар күрделі фосфорорганикалық қосылыстарды (нуклейн қышқылы, нуклеопротейдтер тағы басқалар) және қиын қорытыланатын минералды фосфаттарды өсімдіктерге қажет формаға айналдыру қабілеті бар.

Фосфоробактеринді өндіру технологиясы құрғақ нитрагин мен азотобактерин өндіру технологиясынан айтарлықтай  айырмашылығы жоқ.

            Bacillus megaterium лиофилизденген бастапқы культурасын түптік культивирлеумен келесі құрамда  көбейеді, %

 жүгері экстраты                 1,8 ;

аммоний сульфаты              0,1;

меласса                                1,5;

бор   (мел)                            1,0.

    Микроорганизмдерді өсіру температурасы 28–300С. Ферментерде  аэробты жағдайда культивирлеу ұзақтығы 30 – 48 сағат аралығында спора түзумен жүргізіледі. Алынған биомассаны культуральды сұйықтықтан центрифугирлеу арқылы бөледі, одан кейін шашыратқыш кептіргіште 65 – 750 С температурада 2 – 3% ылғалдылыққа дейін кептіреді. Құрғақ фосфоробактеринді бөлме температурасында сақтайды. 1 г препаратта кем дегенде  8 млрд тіршілікке қабілетті  жасушалар болу керек.

Bacillus megaterium көптеген  штамдары бактериофагқа сезімтал. Сондықтан өндірістің барлық сатыларында процестің залалсыздығына аса  үлкен назар аударылады.

Фосфоробактерин – бактериалды тынайтқыш, бірақ ол минералды фосфор тыңайтқыштарды алмастыра алмайды және оларсыз  әсер әрекет етпейді.

Bacillus megaterium бактериялары биологиялық активті заттарды (тиамин, биотин, В12 витамині тағы басқаларды) синтездейді, олар өсімдіктің өсіп дамуына  ққолайлы жағымды әсер етеді, ал өсімдіктің фосфорлы және азотты қоректенуін жақсартады. Сондықтан фосфоробактерин әрекеті стимулирлеуші, тұрақтандырушы  препаратқа жатуы мүмкін.

 

Дәріс 8. Медицинада қолданылатын препараттар

 

Лекцияны жүргізу формасы: лекция – конфенеция

Лекцияның жоспары

4)      Вакцина өндірісі

5)      Бактериофаг алу

6)      Ішек микрофлорасын нормалаушы бактериялық препараттар

7)      Медицинада иммобилизденген ферментті қолдану

8)      Өндірісте маңызды стероидты алу

9)      Инсулин, соматропин, интерферон алу

 

Вакцина алу

 

Вакциналар. Қазіргі кезде препараттарды активті имунитет болу үшін негізгі үш топқа бөлуге болады.

1.       Тірі-әлсіз немесе ауру қоздырғыштың тұқым қуалауынан өзгеруі.

2.       Өлі-өлгеннен кейін әр түрлі әдіспен алынған ауру қоздырғыш (фенолды, формолинді, спирті, ацентонды)

3.       Анотаксинді-токсин метобализм өнімі микроорганизм продуцентін формалинмен және жоғарғы температурамен өңдеу

4.       Химиялық-микроб клеткасын әр түрлі компонентпен химиялық жолмен бөліп алу.

Өндіріс бірнеше сатыдан тұрады:

1.       биомассаның жиналу және метобализм өнімі

2.       өнімді бөліп алу

3.       микроорганизмді иноктивациялау

4.       концентрлеу

5.       тазалау

6.       лиофилизациялау (кептіру)

7.       буын түю

8.       бақылау (зарарсыздығын, тазалығын, имуногенділігін)

 

 Анатоксиндерді дайындаудың ерекшеліктері.

Бактериялардың экзоөнімдерінен өндірілетін вакцина препараттарының мысалы ретінде сіріспе анатоксиндердің өндірісін қарастыруымызға болады.

       Кеңес өкіметі кезіндегі  ғалымдар сіріспе профилактикасы мәселесіне көп көңіл бөлген. Ол топырақта кең тараған. Сіріспе қоздырушысы –споратүзуші  анаэробты Clostridium tetani –нейротрофты әсер ететін күшті экзотоксин түзеді.

       «Анатоксин» -антигенді, иммуногенді қасиеттерді сақтайтын және толығымен токсиндіктен айрылған препарат. Қазіргі кезде кең көлемде алюминий гидроксидінде адсорбцияланған, тазартылған сіріспе анатоксині қолданылады.

       Тазартылған және адсорбцияланған сіріспе анатоксині –ақшыл немесе ақшыл сары гомогенді суспензиялы сұйық препарат. Препаратты алу негізі сіріспе таяқшасының балласты ақуызынан тазартылған формалинмен зарарсызданған және алюминий гидроксидімен сорбирленген токсинінен басталады. Препарат құрамында консервант ретінде 0,01%-тік фенол болуы мүмкін. Препарат  зарарсызданған, иммуногенді, құрамында 1 мл-да 20 ЕС, рН 6,8-7,6 және активтілігі 1 мг 500 ЕС-тен кем емес; 20 ЕС-те 0,02%- тен көп емес формалині болуы тиіс. Анатоксиннің бір егу дозасы 0,5 мл (10 ЕС)

       Анатоксин өндірісінде құрамында жалпы азот 350-380 мг %, ақуызды азот 5-8 мг % және аминді азот 110-120 мг % бар. Казеинді қышқыл- гидролизатты қоректік ортада культивирленген Clostridium tetan вакциналық штаммы қолданылады. Қоректік ортаға кебек автолизатын және ашытқы экстрактысын қосады.

Сіріспе анатоксин өндіріс циклы басқа да бактериялық вакциналарды алудағы негізгі этаптардан тұрады: анаэробты жағдайда культивирлеу арқасында бактерияны өсіру, токсинді инактивациялау, тазалау (бірнеше, әр түрлі жолдармен), алюминий гидроксиді адсорбциясы, буып- түю, бақылау.

Егіс материалы натрий хлоридың концентрациясы изотоникалық ерітінді 1мл жалпы 5-10% көлемде егілетін оратаға агарланған культураны енгізу арқылы ақуыз-гидролизаты аэрациялау жағдайда немесе жартылай синтетикалық ортада культивирленеді. Мысалы, казиен гидролизатынан дайындалған сорпа, мөлдір түсті рН 7,2-7,6 жалпы азоттық 300-400 мг % құрайды, амин азотының 200-250 % пептонның 0,1-0,6% құрайды. Процесс тот баспайтын болаттан жасалған ферментерде жылу ұстағыш  жейдесі бар, аэрациялау (минутына 1 л ортаға 1 л ауа), (150-300 айн/мин) араластырғыш  процесспен  жүреді.

Культивирлеу ұзақтығы τ ≈10-12 сағат. Бактерия концентрациясындағы 1 мл 40-60 млрд жасушасы болады. Қарқынды жүру үшін зарарсызданған 40% глюкоза периодты қосылады. Қойылған режимдерді автоматты түрде ұстап тұрады. Сосын культуральды сұйықтықты зарарсызданған 96% этил спиртімен екі қайтара өңдейді. Содан соң зарарсыздығын бақылайды және изотикалық ерітіндімен NaCl 0,25% фенолды консервант қосады, қосып араластырғаннан кейін 1 мл спирт вакцинасына 5 млрд микроб жасушасын қосады. Вакцинаны ампуламерға құйып қыздырады сублимациялы кептіруді қолданады және дәнекерлейді. Мұндай құрғақ вакцина таза күйінде немесе Ви-антигенменнен байытқаннан кейін қолданады (Wi-антиген).

Іш- сүзегінің вакцинасын алу. Іш- сүзекті вакцинаны алу үшін іш-сүзегін қоздырушы бактериялар штамын, ішек инфекцияларына қарсы вакциналарды алудағы осындай штамдардың бірі Salmonella tiphi  4446  қолданылады. Олар сальмонелла және шегель штамдарын алу, тексеру, сақтау инструкцияларынын талаптарын қанағаттандыруы керек.

 Құрғақ іш- сүзекті вакцинаны дайындау процесі бірнеше кезеңдерден тұрады:

таза культураны алу;

культураны өсіру;

 микробты массаны инактивациялау;

вакцинаны дайындау;

ампулаларыға құю;

 лиофильді кептіру және ампуланы дәнекерлеу.

  Егіс материалы ретінде - 18-сағаттық агарлы культура немесе 5-6 сағаттық ЕПС культурасы болады. Егіс материалының көлемі жалпы көлемнің 5-10%-тін алады.

  Іш- сүзек бактерияларының жеткілікті жоғарғы биомассасын алу үшін ақуыз- гидролизатты немесе жартылай синтетикалық ортада аэрация жағдайында өсіреді.

  Қоректік орта ретінде мөлдір, сабан тәрізді түсті, рН 7,2-7,6; 300-400 мг % жалпы азоты ; 200-250 мг% аминді азот және 0,1-0,6 % пептоны бар гидролизат казеинді сорпа алынады. 

    Қазіргі кезде вакцина түптік культивирлеу әдісімен тот баспайтын болаттан жасалған, бу немесе сумен қамтамасыз етілген жейдешесі бар реакторларда өндіріледі. Реакторлар қоректік орта үнемі құйылып тұратын, культивирлеу біткеннен кейін культураны бөліп алатын арнай бөлгіштермен қамтылған. Культураны өсіруде 1 минутта 1 л ортаға 1 л зарарсызданған ауа қажет. Қосымша аэрациялық араластыру түтікшелік немесе роторлық араластырғыш жүзеге асырады. Оның айналу жылдамдығы 180-300 ай/мин.

  Микроорганизмнің көбеюінің интенсификациясын және рН ортаны 7,5-7,8 ұстау үшін периодты түрде 40%-тік зарарсызданған глюкоза ерітіндісін қосып отырады. Осы культивирлеудегі режимдер (температура, интенсивті аэрациялау, глюкоза беру) автоматты, түрде бақылаушы аппаратындағы басқару пультімен жүзеге асырылып отырады.

  Спиртті вакцинаны өндіруде түптік культивирлеу жағдайында алынған микроб жасушаларының өлшенген бөлігін арнайы өлшегіштерде мұқият араластыру арқылы зарарсыздайды 96 %-тік этил спиртімен екі рет (біріншісі 1:4, екіншісі 1:10 қатынаста) өндеу қажет.

  Культуральды сұйықтықтың зарарсыздығына және иммунагендігіне сәйкес бақылау жасаған соң консервант ретінде қолданылатын 0,25%-тік фенол қосылған натрий хлоридінің изотоникалық ерітіндісімен араластырады.

 1 мл спиртті вакцинада 5 млрд микроб жасушалары болады. Ампулаға құйылған вакциналарды 40-500С температурада қатырады, сублимациялық құрылғыларда кептіреді де, дәрі ампулаларын вакуумдармен дәнекерлейді .

 Спиртті құрғақ іш-сүзек вакцинаны таза күйінде де, Ви- антигенмен байытылған күйінде де қолданылады.

 Осы вакцинаны алу сызба нұсқасы бойынша спиртті құрғақ дизентерия вакцинасын алуға болады.

Тазартылған  Ви- антиген препаратын алу. Көптеген эксперементальды зерттеулердің арқасында Ви- антигеннің – О-антигенмен қосылып ағзадағы толық иммунитетті құру ең маңызды компонент екені анықталды.

 Зерттеушілердің барлық күші осы антигендерді иммуногенді активтілігін микроб жасушаларында сақтауға және олардың активтілігін төмендетпей бөліп алуға бағытталған.

 Вакцина препараттарының иммуногендігін жоғарылатудың бірден- бір жолы –белгілі шамаға дейін мөлшерін көбейту. Іш- сүзегінің О- антигені үшін бұл шама оның жоғары токсинділігінің мөлшерімен анықталады. Ал Ви- антиген кейбір ұсынылған әдістерде токсинсіз бөліп алынады. Иммуналогиялық деректерге сенсек Ви- антиген іш- сүзегіндегі иммунитеттің пайда болуында ең маңызды және жетекші орын алатынын байқаймыз. Сондықтан Ви- антигеннің іш- сүзекті вакцинада концентрациясының көп болғаны оның иммуногендігін жоғарылатады.

 Ви- антиген микроб жасушаларының беткі бөлігінде орналасқан және қоршаған ортаға тез өтіп кетеді . Ви- антигеннің структуралық бірлігінің полимерлік тізбегі: α- ацетиламино – 2- дезокси-D-галактурон қышқылы.

  Ви- антигеннің алу принципі сулы экстраттан құрғақ іш- сүзек бактерияларының массасын әр түрлі жағдайда үш рет қайта егу арқасында алуға негізделген.

   Алдымен активті фракция: натрий хлор экстрактысымен Ви- антигенді спиртте (концентрациясы 27-71%) тұнбаға түсіреді. Тұнбаны рН 3,5-3,8-ге дейін қышқылдандырылғпн спирт концентрациясы дәл алдындағыдай ортаға қайта егеді. Сонымен, О- антигеннің қалдығын жоятын қышқылды гидролизден кейін спиртке (концентрациясы 27, 46, 52%) 3 рет қайта егеді.

Ішек сүзек бактериясын 3 рет сулы экстракциядан оны спиртке тұндырумен бөліп алады, арнайы қолайлы жағдайда.

 

Реакторда іш- сүзегінің бактериясын өсіру

 

Спиртпен бактерияларды кептіру

 


Дистилденген сумен экстракциялау

 

 


Қаныққан NaCl ерітіндісінде спиртпен (концентрациясы 27-71%-ті) тұнбаға тұндыру

 

 


Диализ және спиртпен (концентрациясы 27-71%-тік) немесе рН  3,0- мәнімен тұнбаға тұндыру

 

 


О- антигенді бұзу үшін 1М сірке қышқылында гидролиздеу, диализ

 

 


Спиртпен қайта тұндыру (концентрациясы 27-52%)

 

 


Лиофилизациялау

 

 Ви- антигенді алудың технологиялық сызба нұсқасы

 Ви-антигенді буып-түйгеннен кейін құрғақ ішек сүзек  вакцинаға ұсынады немесе моновакцина ретінде қолданады.

     Алынған құрғақ Ви- антиген натрий хлор ерітіндісінде 1 мл-да 400 мкг концентрациясына дейін ерітеді, сосын 5 мл ампулаларға құйылады. Және еріткіш зат (физиологиялық еріткіштің орнына) ретінде құрғақ спирт вакцинасымен бірге ұсынылады.

     Ви- антигенді моновакцина ретінде де қолдануға болады. Қолданар алдында құрғақ вакцинасы бар ампулаға 5 мл Ви- антиген еріткішін қосады. 1 мл ерітілген вакцинада 500 млн микроб жасушасы және іш- сүзек бактерияларының  400мкг   Ви- антигені бар.

Ревакцинациялау сондай мөлшерде  бірінші имунизациядан кейін екі жылдан соң қолданылады.

Ви –антиген өндірісі.Химиялық жағынан алғанда антигендер әдетте ақуыздар немесе полисахоридтер болып келеді. Антидене малдың немесе адамның денесіне антигендер енгеннен кейін пайда болады. Бұл антигендермен реакция жасай алатын ақуызды зат. Антигенмен антиденелер өзара кездескен кезде қалай болатынын лабороторияда бақыланады.

Антигендермен антиденелердің молекулалары бір-бірінен электр зарядтарын әртүрлі бөлетінен оқшауланады. Антигеннің және оған жақын келген антидененің үстіндегі зарядтардың бөлінуі мынада: олардың молекулалары өзара бірін-бірі тартады да олардың арасында берік байланыс орнайды. Антигендермен антиденелердің молекулаларында тартылысқа «бейімді» жерлер көп болады, сондықтан антигендер мен антиденелердің бірнеше молекуласы бірден қосылысып кетеді. Содан фогоцитарлық және гуморалдың деген екі теория бірте-бірте жаңа молекулалармен толықтырылады, содан бір тұтас болып бірігіп кетеді, содан организмнің ауру тарататын микробтардан немесе олар шығаратын улы заттардан қорғау процесін, яғни организмнің антигендердің енуіне қарсылық көрсету процесін жақсы түсінуге көмектеседі. Организмге жалпы алғанда антигендеп аталып кеткен бөгде денелердің әртүрлі жасушалардың, микробтардың, улы заттардың енуіне орай олардың зиянды әсерін тигізбейтін антидене деп аталатын қорғаушы зат пайда болады. Ауру қоздыратын микробтардың клеткалыры немесе олар шығаратын заттар болуы мүмкін әртүрлі антигендермен кездескенде барлық тіршілік иесінде оның ішінде адам организмінде имунитет пайда болады.

Биологиялық түрлі бір-біріне неғұрлым алыс болса олардың ауруларға деген бейімділігінде де солғұрлым көп айырмашылық болады. Бірақ кейде бір түрдің ішінде имунитет әртүрлі болатыны байқалады. Әртүрлі географиялық аймақтың тұрғындары туберкулез және безгек аурулармен бірдей дәрежеде ауырмайды. Имунитеттің әртүрлі болатыны оданда ананың топтарында жиі байқалады. Кейбір семьялар және тіпті бір семьядағы кейбір адамдарда көп таралған ауруларды белгілі дәрежеде жұқтырмайды. Бұл жеке бас имунитеті дегенге байланысты жағдайлар.

Микробты жасушада Ви-антиген беткі қабатта болады және қоршаған ортаға оңай ауысады.

 

  Вакцина өндірісінің  негіздері.Вакцина препараттары адам баласында және жануарларда активті имунитет құруға мүмкіндік беретін препарат болып келеді. Ол препарат емдікке және профилактика ретінде қолданылады. Вакциналарды потогенды микроорганизмдерден алады. Вакцинаны қолдану микроорганизмнің қорғаушы күшін тудырады.

Алғаш рет вакцинаны ХІІІ ғасырда Дженнер-(оспа) шешек ауруға қарсы егу жасауы. (бұзаудан, демек бөрткен қызылшасынан алынған капсула) Vacca-(корова) вакцина-сиыр: кәзір дүние жүзінде (оспа) қызылша ауруы түгелдей жойылған.

Спирті ішек сүзек  вакцинасын алу.

Іш сузеп қоздыратын бактерия штаммын қолдану, мысалы Solmonella typhi 4446 олар әсер ететін барлық талабын орындайды. Штаммды сақтау және таңдауда тексеру талаб ережесі барлық әсер етуші талабқа сай келеді.

 

 

 


1-егіс материалын алу

2-культивирлеу

3-инактациялау

4-стандартқа сәйкес араластыру

5-лиофилизациялау, кептіру

6-ампуланы дәнекерлеу

7-буып түю және этекетка жабыстыру.

Анотоксинді дайындау.Мысалы анотоксин тырысқақ столбняк қоздырғыш спора түзетін анаэробты бактерия Clostrilium tetani-топырақта кең таралған және әртүрлі жарақатқа ұшырағанда өмірге  қауып төнеді. Ол экзотоксинді пайда етеді. Жақсылыққа орай анотоксинді препарат құрылды, антигенді және имуногенді қасиетін сақтайды, толығымен улылығы жойып жіберіледі. Оның әсері бірінші-тырысқақ таяқшасын жою, балласыты ақуыздан тазарған, формалинмен зиянды нәрсені жойған гидроокси алюминимен сорбирленген.

Алу технологиясы

1.       Бактерияны өсіру

2.       культуральды сұйықтықтан  токсинді бөліп алу

3.       Токсинді иноктивациялау

4.       Токсинді тазалау

5.       Al 2 O адсорбциялау

6.       Буын тұю

7.       Бақылау

 

Препарат зарарсызданған зиянсыз, имуногенді болуы керек, рН 6,8-7,8 егу дозасының мөлшері - 0,5 мл.

Бірінші тірі  вакцина жоғарғы орын алады, тұқым қуалауда өзгерген штамға сәйкес микроорганизмдерден дайындаған. Мысалы ВЦЖ-тубуркулезге қарсы тірі-вакцина штамнан мутирленіп өсірілгеннен дайындалады.

Тағы 1906 ж туляреминен құрғақ вакцина қолданған. Тұқым қуалай өзгерген штамнан дайындалған 50 жыл бұрынғы қоздырғыш туляремин. 

 Вакцинаға қойылатын талаптар.Барлық вакциналар шығу тегіне қарамастан бірнеше негізгі талаптарға жауап берулері керек. Оларсыз активті иммунизацияға қолданылмайды.

  1. вакциналар өзіндік (арнайы) зарарсыздығы болуы қажет (құрамында бөгде агенттер болмауы қажет); өзіндік зарарсыздығы вакцинаның ұқсастығымен тығыз байланысты, тірі немесе өлі вакцинаның құрамында тек атына байланысты ғана микроорганизмдер болуы керек.
  2. Вакцинаның жауап беретін екінші талабы –зиянсыздығы, зарарсыздығы (вакцина қолданысқа түспес бұрын тексеріледі). Зиянсыздығын арнайы лабораторияларда жануарлардан анықтайды.
  3. Вакцинаға қойылатын үшінші талап –стандартқа сәйкес болуы. Барлық ампулада, сериясына сәйкес бірдей вакцина көлемі болуы және бірдей немесе жақын антигенді және иммуногенді болуы керек.
  4. Төртінші талап – вакцинаның қалыпты реактогендігі. Табиғатта ареактогенді вакциналар жоқ. Микробты препараттар еккен жерде жергілікті немесе жалпы реакция көрсете алу қасиетіне ие. Бұл препараттың реактогенділігін сипаттайды немесе вакцинаға деген организмнің жауабы.
  5. Ең қажетті сұрақ –вакцинаның иммуногенділігін анықтау. Вакцинаның сапасына, ондағы пробиркадағы антигендерге деген баға, жануарларға жасаған тәжірибе туралы мәлімет болуы қажет. Препараттың иммуногенділігін жануарларға жасаған тәжірибелерінің нәтижесімен бағалайды.

 Вакцинаға  сипаттама. Адамның, жануардың активті иммунитетін қалыптастыратын препараттарды вакцина деп атайды. Вакцинаны патогенді микроорганизмдерден алады.

  Вакцинаны қолданғанда сәйкес қоздырушының жұқтыруын қабылдамайды, керісінше микроорганизмдердің қорғаныс күшін тұрақтандырады. Сондықтан вакцинаны профилактикалық және емдеу мақсатында қолданады.

  Алғашқы вакцинаны 1796 жылы жергілікті дәрігер Э.Дженер алған. Ол шешек ауруына қарсы бұзау (vacca- сиыр) шешегінің капсуласынан тұратын егуді  ұсынды. Аз уақыт ішінде вакцина көп елдерге таралды (соңғы кезде тауық эмбриондарында дайындалды) және бүкіл жер шарындағы шешек ауруын жоюда негіз болды. 1958 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әлемдегі шешекті бүкіл халыққа вакцинация жасау арқылы жою туралы шешім қабылдады. Бұл имандылық акциясына жылына вакцинаның 150 млн. мөлшерін өндеуге міндеттелген 20 астам дамыған ел қатысты. Кеңес одағын бүкіл Индияны, Афганистанды вакцинамен қамтамасыз етті. Жұмыс 1967 жылдың қаңтарында басталды. 1980 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бүкіл дүниежүзінде шешек ауруының жойылғандығы туралы хабардар етті.

   Вакцинаның ары қарай дамуы Л. Пастердің жұмыстарымен байланысты. Пастер сыртқы орта жағдайының өзгеруі салдарынан микроорганизмдердің вируленттілігінің әлсіреуіне әкеліп соғатынын дәлелдей отырып активті иммунизацияны ашты. Ол құтыруға қарсы тірі вакцинаны ойлап тапты. Пастер 1885 жылы 6 шілдеде құтырған ит тістеген 9 жасар Ж.Мейстерге алғаш құтыруға қарсы вакцинаны жасады.

      Микробтардың вируленттілігін әлсіздендіру негізінде А.Сэбин полимиелитке қарсы «тірі вакцинаны» алды. Осы вакцинаны кеңес өкіметінің ғалымдары М.П.Чумаков және А.Смородинцев өндірісте өндеп, медициналық практикаға енгізді. Кеңес еліндегі полимиелитке сезгіштігі жоғары халыққа жаппай вакцинация жасау нәтижесінде 1959-1960 жылдары  ауруының сызығы 33 есеге кеміді, ал1967 жылы толығымен жойылды.

      А.А.Смородинцев бастаған вирусологтар ұжымы қызылшаға қарсы (Ленининград-16) «тірі вакцинаны» жасап шығарды. Осы вакцинаны еккен балалар 8 жылдам астам уақытқа қызылшаға қарсы тұрақты иммунитетке ие болады.

      Вакцинаның құрамында тірі (әлсіздендірілген) немесе өлі (жансыздандырылған) ауру қоздылғыштар- бактериялар мен вирустар, демек бактерияның экстракттары мен олардың зарарсыздандырылған улары (анатоксиндар) болады. Организмге вакцина жібергенде қорғаныс заттары- антидене мен антитоксиндар пайда болады да, соның нәтижесінде организм белгілі бір уақытта вакцинадағы микроорганизмдер тудыратын инфекциялық ауруларды қабылдамайды. Әр вакцинаның дозалық мөлшері мен оны организмге жіберу әдісі белгіленген. Кейбір жұқпалы ауруларға қарсы вакцинаны екі немесе үш рет жасайды, мысалы, полиомиелит пен көкжөтелге, дифтерия мен сіріспеге қарсы арасына 1,5 ай өткізіп, 3 рет егеді. Уақыт өткенде егудің көмегімен организмге ендірілген иммунитет әлсіреуі мүмкін, сондықтан белгілі бір мерзімнен кейін егуді қайталап отырады.

       Қазіргі кезде иммунитеті активтендіретін препарат- вакцина негізгі 4 топқа бөлінеде:

  1. тірі вакциналар- әлсіздендірілген немесе тұқым қуалау өзгергіштігіне ұшыраған ауру қоздырғыштар;
  2. Өлі вакциналар- әртүрлі жолдармен жансыздандырылған ауру қоздырғыштардан алған препараттар;
  3. анатоксиндар (токсиндар)- формалинмен өнделген және жоғары температураның әсеріне түскен микоорганизмдер.
  4. химиялық вакциналар- микроб клеткаларынан әртүрлі жолдармен алынған компоненттер.

   Вакциналардың ішіндегі ең ертесі тірі вакциналар. Ертедегі бақылауды салыстыра отырып иммуногенді қасиет тек тірі емес сонымен қатар өлген микроорганизмдерде  де байқалған, және  олардың заттарында  да жасуша құрамына кіретін және әртүрлі жолдармен экстрагирленген, ерекшеленген антигендер байқалған.

     Өлі вакциналар жылу алады немесе микроорганизмдерге басқа физикалық және химиялық әсер ету әдістерін қолданады. Сондықтан қыздырылған, фенолды, фломалинді, спиртті, ацетонды вакциналар болып бөлінеді.

     Вакцинаны дайындау өндірісі бірнеше технологиялық сатыларға бөлінеді. Біріншісі микроорганизм биомассасының жиналуы. Бұл өндіріс сатысы биосинтезбен тығыз байланысты. Сонымен бірге микроорганизмдердің инактивтелуі (пайдаланып жатқан әдістерге байланысты ерекшеленеді), концентрлеу, тазалау (зарарсыздау) және лиофилизациялау сияқты өндіріс сатылары  бар.

     Вакциналық препараттарды бөлшектеп орау оларды енгізілу тәсіліне байланысты (сұйық- пероральды, таблеткалы немесе дрождалған препараттар, ампуладағы - теріасты  немесе бұлшықетке енгізуге арналған). Дайын вакцинаның зарарсыздығын, микробты массаның қоюлығын, иммуногендігін және басқа да қасиеттеріне бақылау жасайды.

 Вирусты препараттардың ерекшеліктері. Соңғы кезде тірі вакциналардың ішінде вирусты препараттарды алу кеңінен  тараған. Вирусты культивирлеу тауық, үйрек немесе бөдене эмбриондарында немесе талшықты культурада жүреді. Эмбрионды тек жұқтыру үшін емес, сонымен қатар талшықты культура алу үшін де қолданады (қызылшаға қарсы вакцина). Вирусты препараттар қатаң зарарсыздану ережесін сақтауды және басқа жұмыс түрлерінен оңашалауды талап етеді.

       Алынған өнімнің басқа бөгде вирустармен қатынасын толығымен жою қажет. Эмбриондарды арнайы шаруашылық қожалықтарында лейкозға ұшырамаған тауықтардан алады. Талшықты культураларда алуда жануарлар түрі қатаң сақталады. Мысалы, африкалық жасыл мартышка- полимиелит вирусын өсірудегі бүйрек жасушаларының культурасын алу үшін қолданылады. Жануарларды қатаң оқшаулауда ұстайды.

      Талшықтарды культивирлеуде құрамы күрделі айрықша қоректік орталарды қолданады. Вирустардың талшық культураларда жиналуы шыны сосудтарда жүреді. Вирустардың шығымын жоғарлату үшін сосудтарды тербелмелі қалыпта ұстайтын арнайы құрылғылар қолданады. Қазіргі кезде түптік культивирлеу  әдістері жетілдірілуде.

      Вирусты вакцина өндірісінде жиналған биомассаны концентрациялау және тазалау жүргізіледі. Дөрекі заттардан айыру сипарирлеу әдісімен жүреді. Сосын вирусты алу зарарсызданған фильтрация арқылы жүреді. Мұқият бақылаудан кейін вакцинаны буып- түйіп сұйық препарат ретінде қолдануға жібереді немесе лиофильді кептіруге ұшыратады. Ауызға жіберу арқылы қолдану үшін құрғақ полимиелитті вакцинаны бөлшектеп орайды. Мысалы, ашытқы түрінде.

      Вирусты вакциналар өлі болуы да мүмкін. Өлі грипп вакцинасын тазалауға және концентрациялауға арналған кең кеуекті шыны әйнектерде храматаграфия тәсілімен алу кең қолданылуда.

 

Дәріс 9. Тамақ өндірісіне арналған препаратар: нан ашытқысы,                    

              азықтық микробты ақуыз

 

Лекцияны жүргізу формасы: бинарлы

Лекцияның жоспары

Бинарлы лекция - бұл екі ғылыми школаның өкілі ретінде, әлде ғалымгер

 іс жүзінде  әлде оқытушы және студент,  екі оқытушының диалог формасында  лекцияны оқуының әртүрлілігі. Проблеманың іс жүзінде жасалғанын көрсетуде өндіріс мамандарын ұйымдастыру қызықтырақ болады.

 

1 Ашытқыларға  жалпы  сипаттама  

 

 Ашытқы саңырауқұлақтары – бір клеткалы қозғалмайтын және бактериялардан шамамен алғанда он еседей ірі микроорганизмдер. Табиғатта бұлар кең тараған. Клетка пішіні әр түрлі: дөңгелек, сопақша және таяқша тәрізді болады. Ашытқы саңырауқұлақтары клеткасының мөлшері 8-10 микронға тең. Оларда қозғалу органеллалары болмайды. Клетка сыртында қабығы бар. Цитоплазмада ядро, вакуоля және басқа да (май, гликоген, валютин) заттар кездеседі. Ашытқы саңырауқұлақтарын адам баласы қолдан өсіріп, өз шаруашылығында пайдаланады. Ал, табиғатта жабайы ашытқы саңырауқұлақтар да болады. Олар ауыл шаруашылық өнімдерін зақымдап едәуір зиянын тигізеді. Ашытқы саңырауқұлақтарының адам баласына пайда келтіретін түрлерін біз мәдени ашытқы саңырауқұлақтар деп атаймыз. Ашытқы саңырауқұлақтар өнеркәсіпте кең қолданылады. Олар қантты ашытып, көмір қышқыл газы мен спирт түзеді. Олардың бұл қасиеті нан өндірісінде және спирт өндіруде, түрлі шараптарды, сыраларды, сүт тағамдарын даярлауда қолданылады.

Ашытқы саңырауқұлақтарында белок және витаминдер (В, Д, Е) көп болады, сондықтан оларды қазір тамақ және мал азықтық мақсатқа кеңінен қолданады.

Ашытқы саңырауқұлақтары көбінесе бүршіктену арқылы көбейеді. Бұлар спора түзу және жай бөліну арқылы сирек көбейеді. Олардың кейбір түрі жыныстық жолмен көбейеді.

Бүршіктеніп көбейгенде, алдымен аналық клеткадан төмпешік пайда болады да, кейіннен ол үлкейіп бүршікке айналады. Бұдан кейін жас клетка аналық организмнен мүлдем бөлініп кетеді. Қолайлы жағдайда бүршіктену еі сағатқа созылады. Углевод пен азотты қоректік затқа бай ортада ашытқы саңырау құлағының бүршіктенуін жай биологиялық микроскоптармен де көруге болады.

Спорамен көбею оларды жынысты және жыныссыз жолдармен жүреді. Ашытқы саңырауқұлақтары клеткасындағы споралардың саны екіден он екіге дейін барады. Жыныссыз жолмен спора пайда болғанда вегетативтік клеткалар ұсақ бөлшектерге бөлінеді де олардың әрқайсысының сыртында қабық пайда болады. Ал жыныстық жолмен спора пайда болғанда екі клетка қосылады да сыртында қабық пайда болады. Споралардың пішіні дөңгелек немесе сопақша болып келеді.

Ашытқы саңырауқұлақтардың систематикасы  көбею тәсілдері мен физиологиялық қасиеттеріне негізделген. Олар екі тұқымдасқа бөлінеді: сахаромицеттер және сахаромицет  еместер.

Сахаромицеттер. Бұларға мәдени ашытқы саңырауқұлақтар жатады. Олар бүршіктену және споралар түзу арқылы көбейеді. Сондықтан бұларды нағыз ашытқы саңырауқұлақтар деп атайды. Мәдени ашытқы саңырауқұлақтарға нан, шарап, сыра ашытқы саңырауқұлақтары жатады,

Өндірісте, әсіресе олардың сахаромицес церевидзе және сахаромицес эллипсойдеус деген түрлерінің маңызы зор.

Сахаромицес церевидзе клеткасы шар немесе жұмырқа тәрізді. Олар шарап спиртін алу үшін, сыра қайнатуда және нан ашытуда қолданылады. Бұлардың белгілі бір температурада және жағдайларды тіршілік ететін жеке топтары  – расалары бар.

Ал сахаромицес эллипсойдеустің клеткасы эллипс тәрізді, шарап өнеркәсібінде қолданылады, олардың кейьір рассалары шараптағы хош иісті түзуге тікелей қатысады.

Сахаромицет емес ашытқы саңырауқұлақтар негізінен жалған ашытқы саңырауқұлақтар. Олай аталатын себебі: ашытқы саңырауқұлақтарының спора түзуге қабілеті болмайды бүршіктену арқылы ғана көбейе алады. Бұлардың көпшілігі әртүрлі өндірістердегі өнімдерді зақымдайды. Дегенмен олардың ішінде шаруашылық үшін маңызды туыстары бар. Олар: торула және микодерма. Торула туысына жататын ашытқы саңырауқұлақтар шар тәрізді келеді және ашыту процесі барысында азғана мөлшерде спирт түзеді. Торула кефир деп аталатын өкілі қымыз және кефир сияқты сүт тағамдарын даярлауда пайдаланылады, ал торула утилис – тағамдық және мал азықтық ашытқы саңырауқұлақтарды өндіруде үлкен маңызы бар. Микодерма туысына жататын ашытқы саңырауқұлақтардың клеткасы ұзынша. Олар спирт түзе алмайды. Бірақ ортадағы бар спиртті және органикалық қышқылдарды су мен көмір қышқыл газына дейін тотықтыра алады.

Құрамында спирті бар ішімдіктердің бетіне қонса, микодерма қатпарланған пленка түзеді де оның иісі мен дәмін бұза бастайды. Сонымен қатар микодерма сүт тағамдардың тұздалған овощтарды бүлдіріп, сірке және нан ашытқы саңырауқұлақтарын жасайтын өндірістерге өте зиянын тигізеді

 Ашытқылар  классификацисы

Метобализміне және генетикалық қассиеттеріне негізделе олардың бірнеше классификацисы бар.Классификация кезніде клеткалардың углеводқа қатынасын немесе витаминдерге қажеттілігін, өсу факторын және спораларын ескеру қажет. Ашытқылар Ascomycetes класына,Endomycetales қатарына Saccharomyctacea отбасына, Saccharomeces тегінежатады.Ол 41 ашытқы түрін біріктіреді.

      XIX ғасырда Ханзен алғашқы рет ашытқыларды жүйелеуді ұсынып,беттік ашытқыларды Saccharomeces cerevisae деген ат қойған.Бұл ашытқылар алғашында Великобритания мен Германияда қолданылған. Кейіннен Ханзен тағы төменгі ашытқыларға S.carlsbergensis ат қойған.Сосын 1952 жылы бұл ашытқылар біріктіріліп S.cerevisiae деп аталды.

     Төменгі кестеде ашытқылар атауының өзгеруінің тарихы көрсетілген.Ашытқылардың Крегер ван Рия классификациясын осындай әдіспен өзгертіп қарастырған.

 

1952 ж. Лоддер мен Крегар ван Рияның классификациясы

1970ж. Лоддердің  классификациясы

Saccharomyces bayanus

 

S. oviformis

S. bayanus

S. pastorianus

 

S. cerevisiae

 

S. cerevisiae var.ellipsoideus

S. cerevisiae

S. willianus

 

S. carlsbergensis

 

S. logos

S. uvarum

S. uvarum

 

S. chevalieri

S. chevalieri

S. italicus

S. italicus

S. aceti

S. diastaticus

 

   Қазіргі кезге дейін сыра ашытушылар ашытқылардың екі түрін. қарастырған:Saccharomyces cerevisiae және       Saccaharomyces carlsbergensis Бұларға төменгі температурада “жұмыс істейтін” (6….15 температурада) ашытқыларды жатқызды.Олар қоректік ортаны 18....22 температурада ашытып,соңында ашыған сұйықтың беткі қабатына жинайды.

  80-ші жылдардың басында таксонамистер сыра ашытуда қолданылатын ашытқыларды олардың ДНК қасиеттеріне негіздей оларды S.cerevisiae қатарына жатқызды.

    Ашытқылар бір клеткалы ашытқыларға жататындықтан саңырауқұлақтар классификациясына біріктірілген.Алайда олар жеке систематикалық бірлікке біріктірілмеген бірақ үш классқа бөлінген:

 1.  Аскомицеттер

 2.  Базидиомицеттер

 3.  Бластомицеттер

   Бұл классификациялар әдетте вегетативті өсуі мен споралар табиғатына қарай жіктелген.Олардың өндірістегі маңызы өте зор,сондықтан олардың көбею процестері соңғы кезде терең зерттелуде.

 Ашытқылардың көбеюі

Нан ашытқыларының өндірісі микробиологиялық болып келеді: бұл ашытқылардың  көбею процесі. Нан ашытқылары бірнеше өндірісте қолданылады, бірақ негізгі қолданылатын жері нан ашыту өндірісі.Онда жұмысшылардың негізгі мақсаты- жақсы, сапалы өнім алу.Бұл ашытқының өсу және көбею заңдылығымен байланысты.

  Ашытқы клеткасына барлық клеткалар секілді төрт өсу фазасы тән: лагфаза,логарифмдік өсу фазасы, стационар фазасы,өлу фазасы.Алайда ашытқыларға тек үш көбею фазасы тән.Соңғы фаза ашытқы өндірісінде болмағаны жөн.

      Лагфаза – ашытқы клеткасы қоректік ортаға енгеннен кейін сонда бейімделетін период.Олардың ферментті жүйелері биомасса синтезіне құралады.Аминқышқылдардың,полифосфаттардың,рибонуклеин қышқылдар дың (РНК), активті синтезі жүреді.Клеткалар бүршіктенуге дайындалып,клетка пішінінің өзгеруіне байланысты массалары өзгереді.Ашытқылар бұл уақытта көбеймейді.Бұл периодтың ұзақтығы клетканың ферментті жүйесіне, егіс материалының санына, қоректік субстраттың саны мен құрамына, температураға,рН,культуральды орта аэрациясына және т.б. байланысты.Бұл периодта клеткалар сыртқы ортаға сезімтал келеді.

       Логарифмдік өсу фазасы клеткалардың жоғарғы көбеюімен сипатталады.Оларды қоректік және өсу заттарымен қамтамасыз еткенде,сонымен қоса лимиттердің болмауы культуралды ортада бүршіктенетін клеткалардың көп болуына әкеледі,ол 70-80%-дай. Ашытқы биомассалары жас клеткалар пайда болғанша үлкейіп, аналық клеткаға өсіп, жаңа генерация түзе бүршіктенеді.

       А.Куктың анықтамасы бойынша бір ашытқы клеткасы орта есеппен 25 жаңа клетканы, кейде 40 клетканы түзеді.

        Бұл фазада ашытқы клеткасының максималды өсуі байқалады. Периодтың мерзімі ортадағы қоректік заттың санына, клетка метоболизмдерінің түзетін өнім санына байланысты. Периодты қайталау процесте қорек көздерінің азаюымен,ингибирлуші өнімдерінің пайда болуымен немесе ортаның физикалық қасиеттерінің өзгеруінен өсу жылдамдығы төмендей береді.Ортаға қоректік заттарды үнемі толтырып тұрумен,зиянды заттарды шығарумен логарифмді өсу фазасы шексіз жүреді.

       Қолайсыз жағдайларға төзу бұл периодта жоғарылайды.

      Стационарлы фазада жаңа клеткаларының түзілуі тоқталады, себебі өсу аппаратына қоректік заттар жіберілмейді.Клеткалар өмір сүруін қамтамасыз ету үшін қалған қоректік заттарды қолданады.Клеткалар пішіні жағынан өседі, массасы да үлкейеді.Бұл фазада биомассаның өсуі ашытқы массасынан 5-10%-ті құрайды.Клеткалардың ферментті жүйелері өмір сүруге қажетті алмасу процестеріне ауысады. Қоршаған ортада клеткалар төзімділігі жоғарлайды. Бұл фаза ашытқы өндірісінде ашытқы клеткаларының пісіп-жетілуіне сәйкес келеді.

       Өлу фазасы микроорганизмдердің өсуі мен көбеюінің тоқталуымен сипатталады. Клетка массалары кішірейеді, себебі барлық қоректік заттар алдыңғы фазада қолданылған. Клеткалар өмір сүруі үшін өздерінің қор заттарын пайдаланады. Клетка автолизі байқалады. Ашытқылар сапасы дереу нашарлайды.

 

Сурет 1

 

Сурет 2

 

Сурет 3

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    

 

     Нан ашыту өндірісінде бұл фаза қарастырылмайды, себебі ашытқыларды культуралды ортадан бөліп алады. Ол тек авария жағдайда болуы мүмкін, мысалы сепаратор бұзылуы кезінде, сол кезде жетілген ашытқылар ұзақ уақыт қоректік заттар және т.б. аппаратта тұрып қалады.

      Ашыту аппаратынан биомассаны бөліп алуды жоғарлату үшін технологиялық процесті лакфазаны минимумға түсіріп, логарифмдік фазаны ұзартып жүргізу қажет. Стационарлы фаза да бұл екі көрсеткіштің өсуіне әсер тигізеді. Алайда бұл фазаның процесті енгізу негізіне дайын өнім сапасына байланысты.

       Ашытқылар вегвтативті және жынысты, жыныссыз жолмен пайда болған споралармен көбейеді.

       Вегетативті жолмен көбею бүршіктену және бөліну арқылы жүреді. Өте көп таралған түрі – бүршіктену. Ол аналық клеткадан жаңа клетканың ісініп бөлінуі арқылы журеді.Аналық клеткада бір,екі немесе одан да көп бүршіктер пайда болуы мүмкін.(1-сурет,а). Бүршіктеніп көбею шар тәріздес ашытқыларға тән.

       Кейде ашытқыларының бүршіктенуінде бір-бірінен бөлінбейтін және псевдомицелий түзетін клеткалары да болады.

         Бөліну жолымен көбею өте сирек және тек цилиндрлі саңырауқұлақтарда болады (сурет-1,б).

      Споралар қолайсыз жағдайлардан шығу мен көбею үшін қажет. Спорамен көбеюде репродуктивті структуралар құрылады.Олардың пайда болу алдында клеткалар қосылып, ядролардың қосылуы жүріп, диплоидты клеткалар пайда болады .

      Эндоспоралар ескі ашытқы клетка культураларында пайда болады.Ашытқылардың мұндай мицелийлері жеке клеткаларға-артроспораларға бөлінеді.(2-сурет,а).

  Ақырында клеткалар қосылысынан аскалар( сөмкелер  ) пайда болып, оларда 2-ден 8 аскоспоралар пайда болады. Аскоспоралар дөңгелек, ине және де басқа тәріздес болады. Saccharomyces ашытқыларында тетраэдрлік асколар болады ( 3-сурет ). 

   Негізінен көбею дегеніміз ашытқылар клетка санының артуы. Нан ашытуда  ашытқының көбеюі үшін барлық жағдай жасалған. Сондықтан ондағы ашытқылар тек бүршіктену арқылы көбейеді, яғни спора түзбей. Ашытқыларды енгізгенде онда көптеген сандық және сапалық өзгерістер жүреді. Ашытқылар саны барынша көбейеді, алайда олардың диспергирлі күйі басында үлкейіп,кейіннен төмендейді.  

  Таза культура ашытқыларын сусло-агарлы пробиркада төменгі температурада сақтайды.

  Өндірісте ашытқылар қайталанылып қолданыла береді. Бірақ қайталап қолдану микробиологиялық зақымдауға әкелуі мүмкін. Сол себептен әр 8-10 (немесе одан аз) генерациядан соң заводтар жаңа ашытқыға ауыстырумен соқтығысады.

Таза ашытқы культурасын өндіру тұрақты ашу процесін қамтамасыз етеді.

  Таза культураны өсіруде ашытқы зақымданбас үшін өндірісті жоғары сапалы жабдықпен жабдықтау қажет. Ашытқылар өте жақсы жағдайдағы бөлек бөлмелерде сақталғаны дұрыс. Ол бөлмелерге жұмысшылардың кіруі қатаң шектелгені жөн.

Ашытқылардың қоректенуі

       Ашытқылар ашыту қанттары бар, энергия қоры бар, көміртегі скелетінің құрылымы бар,сонымен қатар биосинтез үшін азотты қосылыстардың жеткілікті мөлшері, синтезге қажетті белок, минералды тұздар, бір немесе бірнеше өсу факторлары болған жағдайда дұрыс көбейе алады.

 Белоктардың синтезі үшін аммоний ионын қолдануға да бодады, алайда аминқышқылдары қажеттірек. Аминқышқылдары арнайы ретпен пермезалармен( фермент- тасымалдағыштар, трансферазалар) тасымалданады,олар клетка мембраналарында орналасады.

  Одан басқа ашытқыларға спецификалық заттар-өсуді стимурлейтін өсу факторлары қажет, өсуге қажет болмаса да биотин, пантотен қышқылы, мезо-инозит, никотин қышқылы, тиамин, p-аминбензоин қышқылы және пиридоксин. Бұл заттардың көбісі ашытқы метоболизмінде ферментативті кофактор болып саналады.

   Бұдан басқа ашытқыларға ауа саны қажет, себебі олар қатаң емес,ал факультативті анаэроб болып табылады,яғни ауа және ауасыз да тіршілік ете береді.

 Бәрінен бұрын ашытқылар көміртегіні қажет етеді,оны олар энергияны түзе отырып ыдыратады.Соңында кішірек молекулярлы массасы бар молекулалар түзіледі,ол азотпен бірге клетка компонентін түзуге қатысады.

          Зат алмасуда энергия көзі болып монмсахаридтер табылады,D-глюкоза, D-манноза,D-фруктоза,D-галактоза, пентозаD-ксилулоза(кетопентоза),бірақ басқа пентозалар емес.

          Ашытудың негізгі биохимиялық процесі-ашитын қанттардың этил спиртіне және диоксид көміртегіне айналуы

 

 C6 O12 O6=CH3 CH2 OH +CO2+234,5кДж / (г*моль ) (56 ккал)

 

180,1 г глюкозадан 92,1 г этил спиртін және 88 г көміртегі диоксидін алуға болады. Мұнымен қатар қант бөлігі зиянды заттар және екіншілік өнімдер алуға жұмсалынады. Соңында қанттан 92,1 г емес, ал 87 г-дай этил спирті түзіледі.

Этил спирті мен көміртегі диоксиді спиртті ашуда негізгі өнім болып табылады.

    Егер қанттар аз болып, ауа жеткілікті болса қанттар дем алу процесіне қатысады:

 

 C6H12O6+6O2=6CO2+6H2O+2822 кДж/(г*моль)(674 ккал)

 

  Қазіргі кезде ашытқылардың қоректенуінің екі фазасы белгілі.

1.Заттардың клетка қабығы мен цитоплазмалық мембранадан заттардың өтуі

2.Қиын биохимиялык заттардың реакциялары

Ашытқылардың химиялық құрамынан көрінетіндей олардың қорегі үшін азот,фосфор, калий, магний, көміртегі формалары, микроэлементтер  және т.б. заттар.

Ашытқылардың қоректенуінде макроэлементтер (калий, натрий, фосфор, магний, кальций) және микроэлементтер (темір, мыс, марганец, кобальт, цинк, молибдин)

 Нан ашытқыларының құрамы

Олар ашытқыларды культивирлеу жағдайына,қоректік ортақұрамына, клетканың физиологиялық күйіне байланысты.

        Престелген ашытқыларда 67-75% су және 25-33% құрғақ заттар болады. Бұл кезде судың бір бөлігі клетка арасында болып, клетка сыртқылық деп аталады, ал қалған су ашытқы цитоплазмасының ішінде болып, клеткаішілік деп аталады.

        Нан ашытқысындағы құрғақ заттардың элементтер саны бойынша келесідей(%): көміртегі 45-49, сутегі 50-70, оттегі 30-35, азот 7,1-10,8, фосфор 1,9-5,5, калий 1,4-4,3, магний 0,1-0,7, алюминий 0,002-0,020, сера 0,01-0,05, хлор 0,004-0,100, темір 0,005-0,012, кремний 0,02-0,20.

      Сонымен бірге құрғақ ашытқыда болатын заттар(% бойынша): белоктар және т.б. заттар-50,майлар-1,6, көміртегілер-40,8, зола-7,6.    

    Белоктар полипептидтер мен аминқышқылдарының қосылыстарынан тұрады. Аминқышқылының ең қарапайым түрі глициннің формуласы:

                          NH-CH –COOH

      Аминқышқылдары өзара біріге отырып, қарапайым белоктар мен протеиндердің молекулаларын құрайды. Оларға альбуминдер, глобулиндер, гистондар және т.б. жатады.

     Ақуыз сыртқы орта факторларына сезімтал келеді. Мысалыға, жоғары, не төмен температурамен өсер еткенде белоктың денатурациясы болып, соңында клетка өледі. Осындай көрсеткіштер қышқылмен, сілтімен, ауыр металл тұздарымен, сәулелендірумен  т.б. әсер еткенде байқалады.

Көмірсулар көміртегіден, оттегіден және сутегіден тұрады. Оларды төменгі және жоғарғы деп бөледі. Жоғарғы көмірсуларға полисахариттерді (крахмал, гликоген, клетчатка), дисахаридтерді (сахароза, лактоза, мальтоза, галактоза) жатқызады. Төменгі көмірсыларға (глюкоза, фруктоза, арабиноза, ксилоза және т.б.) жатқызады.

      Гликоген немесе жануар крахмалы жануар мен ашытқы организмінде қор заты ретінде болады. Көмірсулардан клетка энергия алады.

Майлар- клетканың қор заты олар үшатомды спирттің күрделі эфирі (глицерин мен органикалық қышқыл) болып табылады.

       Май заттары ашытқы клеткасының протоплазмасының негізгі бөлігі болып табылады. Майлар қажет болған жағдайда көмірсуларға айналып энергия көзі ретінде қолданылады.

Витаминдер. Ашытқыларда бір қатар витаминдер және витамин тектес заттар болады.

       Жануар мен адамдарда зат алмасу ферменттермен витаминдердің қатысуымен іске асырылады.

В1 витамині нан ашытқы құрамының 1г 20мкг-дай  болады. В1  витамині адам организмінде нерв системасын қадағалап, белок пен май алмасуына қатысады, бұл витамин жоқ тағамды пайдаланғанда туатын полиневрит және т.б. ауруларды емдейді.

      В2 витамині (рибофлавин) нан ашытқысының 1г 25-30мкг болады. Оның адам тамағында болмауы түрлі тері мен көз ауруына шалдықтырады. Бұл екі витаминдер жоғары температураға төзімді келеді.

Көрсетілген витаминдерден басқа 1г нан ашытқысында 8-95мкг парааминобензойн қышқылы және 19-35мкг фоли қышқылы болады.

       Ашытқылардың тіршілігінде биотин витаминінің маңызы зор. Сахаромицеттер биотинді өздері синтездей алмайтындықтан, олқоректік ортаның құрамына енгізілуі қажет. Витаминнің 0,5-1,8мкг 1г ашытқыда болады. Биотин – тұрақты зат. Себебі термиялық өңдеуге оның сілтілік активтілігі төмендемейді.

Ашытқыда тағы бір өсуді реттеуші мезоинозид бар. 1г нан ашытқысында 270мг болады.

Ферменттер. Барлық тірі организмде өтетін зат алмасу процестері биологиялық катализаторлар, яғни ферменттер немесе энзимдер көмегімен іске асырылады. Ферменттердің активтілігі температура, рН факторларға ғана байланысты емес сонымен бірге клеткада қандай күйде болатынына байланысты. Фермент жеке күйде болса, активті, ал белоктармен байланыста болса активтілігі төмен болады. Ашытқы клеткасында фермент үздіксіз синтезделеді. Фермент арнайы температура мен қышқылдықта аса активті болады. Олардың тұрақсыз болуы белоктар секілді температураға, қышқылға, ауыр металл тұздарына, сезімтал келуінен. Ол оның денатурациясына әкеледі.

Жеке ферменттер тірі клеткаларда 10-12 ферменттен тұратын фермент системасын құрайды.

Ашытқы биомассасын синтездеуде сыртқы орта факторларның әсері

       Ашытқы тіршілігіне қоршаған орта факторлары үнемі әсер етіп отырады. Олар температура, рН ортасы, құрғақ заттар концентрациясы, культуралды ортаның  оттегімен қамтылуы, т.б. заттар.

     Жоғарыда көрсетілген факторлар клеткаға қолайлы немесе қолайсыз әсер етуі мүмкін.Микрооганизмге әсер етуіне қарай факторлардың үш түрін ажыратады: минималды,оптималды, максималды.

         Микроорганизмдер тіршілігіндегі барлық процестер оптималды факторлар жағдайында жақсы жүреді.Егер қандайда бір фактор минимумнен төмен болса,организм дұрыс жетілмейді.

      Температура клеткадағы зат алмасулардың интенсивті өтуін анықтайды. Нан ашытқысындағы оптималды температура 21-34. Қазіргі уақытта жаңа оптималды температура алынды-38. температураның оптималды жағдайдан жоғарылауы алынатын өнімнің сапасын төмендетеді, ал төмендеуі ашытқы көбеюінің активтілігін төмендетеді.

      Ортаның активті қышқылдығы(рН) орта. Ашытқылардың тіршілігіне рН орта айтарлықтай әсерін тигізеді. рН көлеміне қоректің ортаға түсуі, ферменттердің активтілігі, витаминдердің түзілуі, ашытқы клеткаларының өсуі байланысты.

       Нан ашытқыларының жақсы өсуі рН-тың 4,5-5,5 мәнінде ие болады.Аппаратты жүктегенде және процестің бірінші кезеңінде рН ортаны 4,5-4,6 деңгейінде ұстау керек.

   Құрғақ заттар концентрациясы. Ашытқылардың көбеюінің активтілігі қоректенуге, осмостық қысымға байланысты. Сахсромицет ашытқыларының клеткасының осмостық қысымы 0,8 – 0,12 МПа. Ол ашытқылардың концентрлігі жоғары орталарында жоғарылайды.

      Культуралды орта аэрациясы. Кезкелген микроорганизмнің тіршілігінің тұрақты болуы үздіксіз түсіп отыратын энергияға байланысты. Оны ашытқы клеткасы ашу мен тыныс алу процесінен алады. Бұл процестер бір – бірімен байланысты. Ашытқы клеткаларындағы ферментация процесі не ашу, не тыныс алу аймақтарына бағытталу мүмкін.

      Ферментациялық процесс интенсивті аэрация жағдайында биомасса жинауға бағытталады.Ортада еріген оттегінің жетіспеуінде тыныс алу процесімен бірге ашу процесі де жүреді. Онда ашытқылармен бірге спиртте жиналады. Ортада оттегі аз болған сайын ашытқы мен спирттің жиналуы азаяды.

    Ашытқы өндірісіндегі жұмысшылардың мақсаты тауарлы ашытқы өндіруді биомасса синтезіне бағыттып, спирт пайда болуын жою.

     Химиялық заттар. Химиялық заттар ашытқыларға әртүрлі әсер етеді. Ол культурулды ортаның концентрациясына байланысты.

     Культуралды ортаға химиялық заттар шикі затпен бірге (меласса, аммаоний сульфаты, диаммонийфосфаты және т.б. ), күкірт қышқылымен немесе сауатсыз аппараты жуу арқылы келеді. Оларға сульфидтер мен сульфаттар, фтор, мыс, нитриттер, фенолдар, пирокатехин және кейбір неоорганикалық заттар жатады.

 Негізгі шикі зат – мелассаның құрамы

    Химиялық құрамы жағынан меласса сахароза мен бейсахарозаның концентрленген ерітіндісі болып табылады. Мұнсыз ары қарай қантты қанттықызылша өндірісінен кәдімгі технологиямен бөліп алуға болмайды.

   Заводтан алынатын мелассаның құрамы келесідей (массаға %) :

              Құрғақ заттар                   82,0

              Сахароза                            48,4

              Бейсахар                           33,6

               Су                                      18,0

    Меласса бағалы өнім болып есептеледі, сондықтан халықшаруашылығында кеңінен қолданылады. Айтар болсақ, нан ашытқы өндірісінде мелассаның 14% , спирт өндірісінде,ерітінділер мен тағам өндірістерінде 62%, мал шаруашылығында 22%, т.б. 3%  қолданылады.

    Ашытқы заводтарына меласса бірдей құрамында әкелінбейді. Сондықтан ашытқы өндірісінде олардың құрамындағы аммоний азотын анықтау маңызды.

 Меласса құрамындағы аммоний азоты 0,4% болған жағдайда ашытқылар тез жиналып, жоғары сапаға ие болады.

    Толық құрамды мелассада қанттың құрамыжоғары болады(48 – 50% ) және микроорганизмдер көбеймейді. Мелассаны сумен араластырғанда микроорганизмдердің көбеюі үшін қолайлы жағдай жасалынады.

      Кей жағдайда мелассада ашытқы саңырауқұлақтары торулопсис, кандида, зең саңырауқұлақтары аспергилиус, пеницилум, және мукорды да табады.

     Меласса құрамы қанттау кезінде өзгереді. Мезгіл басында алынатын меласса ашытқы өндірісіндегі қажжеттіліктерді қанағаттандырады, яғни құрғақ заттар, жалпы және аммоний азоттары, калий, калций, магний және микробиологиялық құрамдары бойынша.

    Мезгіл соңында алынған мелассаның құрамында бір қатар кемшіліктер болады, яғни азот, аммоний азотының кем болуы мен кальций құрамының жоғары болуы және микроорганизм санының тым көп – 15 мың болуы байқалады.

     Мелассаның бұлай өзгеруі технологиялық процестің өзгеруімен сипатталады,яғни қант алу технологиясында мұздату мен қызылшаны еріту кезінде жүреді.

     Нан ашытқысын алу үшін мелассаның құрамы келесідей болуы қажет(% бойынша):

 

     Құрғақ заттар концентрациясы                                                          75 кем емес

     Тік поляризация бойынша қант құрамы                                            46 – 50

     Инвертті қант                                                                                       2 кем емес

     Сапалылығы                                                                                         55 – 65

      Меласса реакциясы, рН                                                                      6,5 – 8,5

      Жалпы азот                                                                                        1,4 кем емес

      Аммоний азоты                                                                                    3

      Зола                                                                                                       7,0

      Кальций                                                                               1,0 жоғары  емес                          

      Магний                                                                                             0,15 кем емес

      Калий                                                                                                     3,5

      Биотин мкг/кг                                                                                       200

      Нитрит түзуші бактериялардың активтілігі                                 24 жоғары

      1г мелассадағы микроорганизм саны, шт                                  10000 көп емес                                                                                                    

      Ұшақыш қышқылдар                                                                           1,2

       Түсі, 0,1 н. мл йод ерітіндісі                                                           2,0 көп емес                                                                                                                             

Нан ашытқысына сипаттама

 Ашытқы саңырауқұлақтары – бір клеткалы қозғалмайтын және бактериялардан шамамен алғанда он еседей ірі микроорганизмдер. Табиғатта бұлар кең тараған. Клетка пішіні әр түрлі: дөңгелек, сопақша және таяқша тәрізді болады. Ашытқы саңырауқұлақтары клеткасының мөлшері 8-10 микронға тең. Оларда қозғалу органеллалары болмайды. Клетка сыртында қабығы бар. Цитоплазмада ядро, вакуоля және басқа да (май, гликоген, валютин) заттар кездеседі. Ашытқы саңырауқұлақтарын адам баласы қолдан өсіріп, өз шаруашылығында пайдаланады.  

 Негізінен олар нан пісіру үшін қамыр ашытуда, кондитер өндірісінде қолданылады.

 Ашытқы өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

Ашытқыларды өсірудің технологиялық процесі келесі негізгі этаптардан тұрады: қоректік ортаны дайындау, ашытқыларды өсіру, бөлу, формалау, престелген ашытқыларды буып – түю, кептіру,кептірілген өнімді буып – түю.

Бұл схема 5 - суретте көрсетілген. Қою меллассаны сақтау орнынан 1 өндіріс ыдысына ауыстырады  3,  таразыда 4 өлшейді. Меласса ерітіндісін жинағышта 6 дайындайды, стерилизаторда 7 стерилдейді де, кларификаторда 8 қалдырады, 12 сиымдылығы арқылы ашытқы өсетін  14,15,16,17,22,23 аппараттарына келіп түседі.

Ашытқыларды өсіру процесі маткалы және тауарлы ашытқы алудан тұрады. Маткалы ашытқыларды алдымен лабораториялық заводтарда, цехта ашытқы өсіретін

аппаратта алады: 14 – бірінші деңгей, 15 – екінші деңгей, 16 – үшінші деңгей, 17 – төртінші деңгей. Тауарлы ашытқыларды  мына аппараттардп алады: 16 – бірінші деңгей, 17 – екінші деңгей. Тауарлы ашытқыларды алу бір немесе екі деңгеймен жүреді (22 – бірінші деңгей, 23 – екінші деңгей , )ол заводтағы технологияға байланысты.

Ашытқы өсіретін аппарат 24 таңдамалы болып келеді. Оны тауарлы ашытқы алуда қолданады. Бұл аппаратта ашытқының пісуі жүреді. Азот және фосфор тұздарын суда 9,10,11 сиымдылықтарында ерітеді. Бұл  13 сиыдылық арқылы 14,15,16,17,22 және 23 ашытқы өсіретін аппаратқа келіп түседі.

Өскен ашытқыларды культуральды ортадан 18,25 сепараторлар арқылы бөліп алады.19 және 26 сиымдылықтарда жуады да, қоюлатып, алынған ашытқы сүтін 20,21 және 27 сиымдылықтарға жібереді (тауарлы ашытқылар ). Ашытқыларды соғы рет сұйықтан бөлу  28 ваккум – фильтрлерде жүргізеді. Алынған ашытқыларды формалап, буып, мұздатқыш камерасына  33 жібереді. Кептіру агрегаттарында 30  кептірілген ашытқыларды автоматтарда 31 буып – түйіп, мұздатқыш камерасына жібереді.  

 

                   

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                      

 

 

 

 

сурет-Нан ашытқы өндіруінің технологиялық процесінің жалпы сызбанұсқасы

 

 

 

2 Ñûðà æ¼íå ñûðà àøûòûñû

 

  Ñûðà ñóñûíû¾ á³çä³¾ ºàñûðûìûçºà äåé³íã³ æ¼íå îäàí äà ê´ï ìû¾ æûëäûòà àäàìçàò áàëàñû ïàéäàëàíºàí.Àäàì áàëàñûíû¾ ñûðàíû îñûíäàé ¢çà æûëäàðû îëäàíóû, å¾ àëäûìåí îíû¾ òàìàøà ä¼ì³ìåí ø´ëä³ àíäûðàòûí åðåêøåë³ã³ìåí, æå¾³ë ´íä³ð³ëó³ìåí æ¼íå äåíñàóëûà ïàéäàëû.

       Óûòòàí ñûðà àéíàòó íåìåñå ñóñûí ´íåðê¼ñ³á³í ´í³ï êåòêåí ä¼íä³ àøûòû ýêñòðàêòîð àøûòó æîëûìåí, èûí ïðîöåñïåí äàéûíäàëàòûí ñóñûí äåï àòàéäû.

        Àøûòû îñû ýêñòðàêòîðäàºû ê´ì³ðñóòåê á´ëøåêòåð³í ñïèðòêå æ¼íå ê´ì³ðûøûëºà àéíàëäûðàäû. Óûòòû ñóñûíäàðäû äàéûíäàóäà áåð³ëãåí ´íä³ð³ñ á³ðàòàð àðíàéû òàëàïòû àíàºàòòàíäûðàòûí ñóäû îëäàíàäû. Óûòòû ñóñûíäàð- á¢ë àðïà æ¼íå ¢ëìà óûòûíàí ò¢ðàòûí ýêñòðàêòû àøûòó ñïèðò³í³¾ í¼òèæåñ³íäå àëûíºàí ñóñûí. Æàñû ñûðà äåêñòðèí, ìàëüòîçà æ¼íå îëåéí ñèÿòû ê´ì³ðñóòåêòåðäåí ò¢ðàäû.

Á³çä³¾ åë³ì³çäå ñûðà ´íåðê¼ñ³á³ áîéûíøà ê´ïòåãåí æà¾à ìàìàíäàíäûðûëºàí çàóûòòàð ñàëûíºàí, àë àç³ðã³ òà¾äàºû æà¾à îçû îíäûðºûëàðìåí æàáäûòàëºàí. ªàëûìäàð ñûðà ´íä³ð³ñ³í³¾ æà¾à ïåðñïåêòèâò³ ¼ä³ñòåð³í ´íäåóäå. Îñûíäàé ´íäåóëåðä³¾ á³ð³ óûòòû ýëåêòðîõèìèÿëû æ¼íå áèîòåõíîëîãèÿëû ¼ä³ñïåí àëóäû ¢ñûíºàí. ¥íåðê¼ñ³ïêå îñûíäàé òåõíîëîãèÿëàðäû åíã³çó óûò ñûðà ´íä³ð³ñ³í³¾ ì¼íä³ àðûíäàòàäû  æ¼íå îëàðäû¾ ñàïàñûí æàñàðòàäû. Ñûðàíû îëäàíóäû¾ ´ñ³ì³ ñàïàñûí æàñàðòóäàºû ´íåðê¼ñ³ïò³¾ ´ñó³íå àéòàðëûòàé òàëàï åòåä³.

 «Ñûðà-á¢ë ñ¢éû» äåãåí àíàòòû ò¿ñ³í³êò³ Âàâèëîíäà æ¼íå Åæåëã³ Åãèïåòòå îëäàíºàí. £ðá³ð ¢ëòòà ñûðà ¼ðò¿ðë³ óàûò øàìàñûíäà, á³ð-á³ð³í³¾ àðûì àòûíàñûíñûç-à ïàéäà áîëºàí. Øûí ì¼í³íäå, ñûðà äàéûíäàóäû¾ òåõíîëîãèÿëû äå¾ãåé³í³¾ äàìóûíà äåé³í òàáèºè á³ëã³øò³ê ê¿ø³ æ¼íå áåëã³ë³ æåò³ñò³ê áîéûíøà æ¿çåãå àñàí, á¢ë òåõíîëîãèÿ ñûðà àéíàòó ýðàñûíàí áåëã³ë³.

Ñûðàíû ´í³ï êåòêåí àðïà óòûìåí àøûòó æîëûìåí àëàäû. Ñîíûìåí àòàð, ñûðàíû áàñàäà ò¿ðë³ ä¼íäåðäåí ´¾äåóãå áîëàäû, á³ðà ä¼í êðàõìàëû á³ðò³íäåï àíòà àéíàëºàí àëäûí àëà ´íä³ð³ëó³ òè³ñ. Åãåð äå á³ç Ýíöèêëîïåäèÿíû àøàòûí áîëñà, îíäà ñûðà äåãåí³ì³ç-á¢ë ´íãåí àðïà, ¢ìà æ¼íå ñóäàí äàéûíäàëàòûí ¢ëìàòû àùû àðîìàòòû, ê´á³êò³, ¼ëñ³ç àëêîãîëüäû ñóñûí. Ñûðà –ñåðã³òê³ø æ¼íå ø´ëä³ æàñû áàñàòûí ñóñûí.          

Ñûðàíû¾ á³ðíåøå ñîðòûíà àðíàéû ä¼ì áåðó æ¼íå ´íä³ð³ñò³ àðçàíäàóû ¿ø³í, îºàí ê¿ð³ø, àðïà, æ¿ãåð³ ¢íû, àíòòû ñèÿòû óûòñûç ´í³ìäåð îñûï äàéûíäàäû.

  Өндірістің биохимиялық және микробиологиялық негізі. Сыра қайнату өндірісінің негізіне өндірілген арпаны өсіру және сусланы дайындау және де спирттік ашу процесі кезінде жүретін биохимиялық процестер өндірілген арпаның ферменттің әсерінен жүреді. Сыра ашытқысын ашыту процесі кезінде жүретін биохимиялық процестер микроорганизмдердің, спиртті ашудың қоздырушылары сыра ашытқының әсерінен жүреді.

Арпа сыра өндірісінің шикізаты болып табылады. Арпадан өндірілген арпаны алады. Ол үшін арпаны суландырады, өсіреді және кептіреді. Сол кезде арпада амилолитикалық және протеолитикалық ферменттер жиналады. Біріншілері крахмалды қантқа гидролиздейді, ал екіншілері ақуызды амин қышқылдарына дейін ыдыратады. Өндірілген арпа кептіру кезінде хош иісті заттар түзеді, олар сыраның дәмі мен иісін қамтамасыз етеді. Суслоны дайындау кезінде майдаланған арпаны сумен араластырып, алынған сүзіндіні қыздырады, сол кезде құрғақ өндірілген арпаның 75% ерітіндіге өтеді. Крахмал қантқа айналады, ал ақуыздар амин қышқылдарына дейін ыдырайды.

Қанттандырылған сүзіндіні өскінділерден бөлу үшін сүзгіден өткізеді. Суслоны құлмақпен қайнатады. Құлмақтың ащы және хош иісті заттары суслоға өтеді, ферменттер инактивтенеді, ал ақуыздар оралады. Амин қышқылдарының жартысы қанттармен әрекеттесіп, мелаидиндер түзеді. Суслоны сүзіп болғаннан кейін оны ашуға жібереді. Ашыту кезінде мальтоза ашытқы ферменттерінің әсерінен глюкозаға ыдырайды, ал соңғы спирт пен СО2 айналады. Суслоны ашыту процесі және жетілу процесі екі сатыдан тұрады. Ашу процесі 7-9°С және 5-13°С температуралық режим аралығында жүреді. Жетілдіру кезінде 1 л сыраның құрамына 1,2-1,3 г ашытқы болу керек. 

Ашытқылар- сыра өндірісі процесінде мәдени ашытқылардан басқа жабайы ашытқы деп аталатын ашытқының басқа түрлері де дамиды.

Жабайы ашытқының көптеген түрлері алынған. Сыра сапасымен технологиялық процесінің жүруіне айтарлықтай әсер етеді.  

Ашытқының басқа түрлері қауіпсіз, бірақта олардың қатысуы өндірістің санитарлық деңгейінің төменгі көрсеткіші болып табылады. Сондықтан оларды уақытында шығару тиімді. Сыра қайнату өндірісіндегі инфицирлеуді жабайы ашытқыны пайдаланып шығаруға, негізгі екі қоректендіргіш ортаны қолданады. Кристалл күлгінді, агар және лизинді агар.

Қазіргі таңда жабайы ашытқының 40 астам түрі жазылған. Ашыту сатысында суслаға түскен жабайы ашытқылар интенсивті өсе алмайды, өйткені олардың өсімі мөлшері айтарлықтай көп мәдени ашытқымен жойылып кетеді. Ашыту соңында жабайы ашытқының көптеген бөлігі мәдени ашытқымен бірге ағартылмайды.     

Жабайы ашытқылар мәдени ашытқыға қарағанда нашар ағартылып, нәтижесінде сыраның түссізденуі қиындайды. Сонымен қатар сыра ашытқысына жабайы ашытқысының жасуша өлшемдері кіші болғандықтан, дайын болған сыраны сүзгенде, сүзгіден өтіп кетіп, дайын сыраның пайдалануын оданда жоғарылатады. Жабайы ашытқылар дәмді ашытқыларды жиі-жиі инфицирлейді де ашытуды тоқтатады және төмендетеді, ал кейде ашытқының флокуляциялану қабілетінің өзгеруіне әкеліп соғады.

Сыра сапасына әсер етуі. Сыраның лайлануы әлсізден өте күштіге дейін болуы, нәтижесінде тұнба түзеді. Жоғары спирт, ацетильалдегид, эфирлер және басқа метобализм өндірісінің түзілуі сырада жағымсыз ащылықпен басқа дәм (қырнағыш ащы) және иістің (эфирлі, шарапты, фенолды) пайда болуына әкеліп соғады.

Жалпы ашытқы мөлшеріндегі жабайы ашытқының аз ғана мөлшері споралық сапасына өте үлкен кері әсерін тигізеді.

Ашытқының қоздырғышы ашытқы болып табылады. Олар бір жасушалы микроорганизмдерден тұрады. Жасушаның өлшемі 6-8 мкм аралығында. Ашытқылар қораптарда көбейеді және онда 25% құрғақ зат және 75% суды құрайды. Ашытқының химиялық құрамы орталық құрамына және олардың физиологиялық жағдайына жататын рассаларға байланысты өзгереді. Құрғақ ашытқы затының құрамына мыналар кіреді, %: азот құрамдас заттар 35-65, азотсыз экстраактивсіз заттар 20-63, майлар 2-5, минералды заттар 5-4. Ашытқыдағы майлар негізінен цитоплазмаға бейімделген. Ашытқыда сонымен қатар, лейцин, фитостреин, эргостреин 1,7 %. Соңғысы УФ сәулесінің әсерінен Д 2 витаминіне айналады. Сыра ашытқы күшінің құрамына мыналар жатады, %: Р2О 5-47-43, СООН-4,3, MgO 3.0-7.4, K 2O28-40, SO2-0.28-0.74, SO3-0.09-0.74,  Cl -0.1-0.65, фосфор араласқан бөлшектердің бірқатары. Демек соңғысы өз кезегінде спирт ашытудың аралық өнімі болып табылатын фосфорид құрамына кіреді. Ашытқыда табылған микроэлементтерге: Р, К Са, Mg, Fe, Cu, Zn жатады. Олар ашытқының өмір сүргіштік процесіне айтарлықтай әсер етеді. 

Ашытқылар олардың өсуіне және көбеюіне, ашытылуына және тыныс алуына қажетті В тобының витаминдерінен құралады. Ашытқы құрамындағы витаминдер ашыту кезіндегі корбоксилоздардағы ПВК жарық шоқтанылады да В6 витамині-ең қажетті биокатализатор С және Е витаминдері биотин, анозинді қышқылдары биомасса және өсу стимуляторының роліне атқарады.                               

Ашу және ашу кезіндегі биохимиялық өзгерістері

Ашу дегеніміз-ол микрооганизм қатысуымен жүретін күрделі биохимиялық процесс. Ашытқы және бактериялар қоректік ортада бір заттарды қорек ретінде пайдаланып оларды 2-ші рет заттарға айналдырады. Ашытудың бірнеше түрі бар: сүт қышқылы ашу, спиртті ашу, сірке қышқыл ашу және т.б. Сыра ашыту үшін спирті ашудың мәні бар. Сыра ашытқысы құрамындағы қантты ашытқылар қоректік зат есебінде пайдалып спирт және көмірқышқыл газын бөліп шығады. Спирттік ашу процесін келесідей төмендегі процеспен көрсетуге болады:

 

С6Н12О6=2С2СН2ОН+2СО2

 

Бұл процесс ешқашан таза күйінде жүрмейді. Спиртпен көмірқышқыл газдың түзілуімен қатар глицерин, альдегидтерден янтарь қышқылы түзіледі. Бұл заттар сыраның дәміне және ароматына елеулі әсер етеді. Спирттік ашудың соңғы сатыда пирожүзім қышқылы түзіледі. Ол карбоксилаза ферментінің әсерінен көмірқышқыл газына және ацетон альдегидіне ыдырайды. Содан соң этил спирті қайта құрылады. Қанттың спиртке және көмірқышқыл газына айналуына эндотермиялық процесс болып табылады, себебі процесс барысында жылу бөлінеді. Жылу мөлшері 1 г моль ашытылған қантта 100,48 кДж-ге жуық. Спирттік ашу процесінде оған сыртқы орта әсер етеді, әсіресе сутегі және оттегі иондары концентрациясы болады. Мысалы: ортаның рН сілтілік ортаға он өзгеріс не ацетоальдегидпен байланысты заттарға не онда спирттік ашу сірке қышқылымен глицерин түзу бағытына өзгреді. Ашу кезінде сыра ашытқысының құрамының өзгеруі спиртпен көмірқышқыл газының түзілуіне байланысты. Ашытқы өсуі кезінде жаңа заттар бөлінеді және кейбір заттар концентрациясы азаяды. Бұл процестер сутегі иондары концентрациясы (рН) өзгертеді, сыра ашытқысы қышқылдығын арттырады. Нәтижесінде органикалық қышқылдар түзіледі. Азоттың заттарымен, фосфаттың сыра ашытқысы құрамы ашытқысының пайдалану нәтижесінде азаяды. Амин қышқылының концентрациясы өзгеруі ашытқы көбеюіне байланысты, ашытқы көбейген кезде сыра ашытқысы амин қышқылдары азаяды. Ашу кезінде ашытқының өсуі әртүрлі берілген ашытқы көлеміне, құрғақ заттар құрамына және экстракты мөлшеріне, сыра ашытқысы еріген бос оттегі мөлшеріне байланысты болады. Ашу процесі үшін ашытқы 4 есеге өседі, 0,05л ашытқыны 1 дал сыра ашытқысын қосқанда, ашытқының өсуін азайту үшін алған. Берілетін бөлігін көбейтеді және ашыту алдында сыра ашытқысы еріген оттегін бөліп алады.

Өндірістің миробилогиялық негіздері. Сыра қайнату өндірісі негізіне салаларды өсіру мен сусло дайындау кезінде болатын биохимиялық процесс жатады. Солод пен суслода жүретін биохимиялық процесс солод ферментті әсерімен жүргізіледі. Сусло ашытуда биологиялық процестер микроорганизмның көмегімен спирттік ашытудың қоздырғышы-сыра ашытқылардың қатысымен іске асады.

¥íä³ð³ñòå îëäàíûëàòûí øèê³çàòà ñèïàòòàìà

Àðïà – ñûðà àëó ¿ø³í, íåã³çã³ øèê³çàò. Îë ä¼ìä³ îðòàºà æàòàäû. ̼äåíè îòûðºûçûëàòûí àðïà, Hordium Satiuum ò¿ð³íäåã³ æèíàºûøòû¾ á³ðåó³í ¢ðàéäû. Àðïà êåëåñ³ àðòûøûëûà èå. ²ñ æ¿ç³íäå òåç ´ñåä³ òîïûðàòû – êëèìàòòû æàºäàéäà àç àæåò åòåä³, îò àëó êåç³íäå î¾àé ´íäåëåä³, àðïà îòûíûí ¢ðàìûíà îëàðäûí ôåðìåíòòåð³í îñà îòûðûï, å¾ æàñû ä¼ìä³ æ¼íå áàñà ê´ðñåòê³øò³ ñûðàíû àëó ì¿ìê³íä³ã³í òóºûçàäû. Àðïà 88-99% ¢ðºà çàòòàí æ¼íå 12-20% ñóäàí ò¢ðàäû. ¢ðºà çàò îðãàíèêàëû çàò æ¼íå áèîðãàíèêàëû çàòòàðäû¾ æèûíòûºûíàí ò¢ðàäû.

Îðãàíèêàëû çàòòàð–íåã³ç³íåí ê´ì³ðòåã³, áåëîêòàí, ìàéäàí, ïîëèôåíîëäàí æ¼íå âèòàìèíäåðäåí ò¢ðàäû. Áèîðãàíèêàëû  çàòòàð êåëåñ³ ýëåìåíòòåðäåí ò¢ðàäû: P, S, Si, K, Na, Fe, Cl.

Àðïà ä¼í³í³¾ îðòàøà õèìèÿëû ¢ðàìû (¢ðºà çàòà %) êðàõìàë 45-70, áåëîê 7-26, ñàõàðîçà 1,7-2, öåëëþëîçà 5,5-7, ìàé 2-3, ê¿ëä³ ýëåìåíòòåð 2 -3.

¢ëìà àðïàíû óûòïåí ñûðà àéíàòóäûí íåã³çã³ øèê³çàòû áîëûï òàáûëàäû. ¢ëìà ¢ðàìûíà ê³ðåò³í çàòòàð ñûðàºà àðíàéû ä¼ì³ìåí àðîìàò, ñûðàíû¾ æàñû ò¢íûóûíà ¼ñåð åòåä³. ¢ëìà ê´ì³ðñóòåêòåðäå, áåëîêòàðäàí, ìàéëàðäàí, ìèíåðàëäû æ¼íå áàñà çàòòàðäàí ò¢ðàäû. Ñûðà ´íä³ð³ñ³íäåã³ ñó - ´í³ì áàºàñûìåí àðîìàòòû àñèåòêå ê¿øò³ ¼ñåð åòåò³í íåã³çã³ øèê³çàòà æàòàäû. Ñóäû¾ ò¢çäû ¢ðàìû ðÍ, æûëäàìäûºû æ¼íå ôåðìåíòàòèâò³ ïðîöåñò³í òåðå¾ä³ã³íå, ¢ëìàòû øàéûðëàðäû¾ åðã³øò³ã³íå, àøûòûëóûíà àéòàðëûòàé ¼ñåð åòåä³. Åãåð ñó òåõíîëîãèÿëû òàëàáòû àíàºàòòàíäàðìàéòûí áîëñà, îíäà ñó äàéûíäàóäà òåðìèÿëû, èîí àëìàñòûðºûøòû¾, ýëåêòðîëèçä³ ¼ä³ñ³ îëäàíûëàäû.

Солод-уыт (өнген дәнді дирменге тартылған ірі жармасы).

 Сусло-сыра ашытқысы жүзім шырыны. Сыра өндірісінде арнайы селекциядан алынған Saceharomuces cerevisioe ашытқы штаммы қолданылады. Штамды таңдау маңызды болып саналады, оның қасиетін анықтайды, оның бояуы, арматы болуы саналады. Сыра ашытқысы ферментімен крахмалды гидролиздегеннен кейін арпа уыты келесі көмірсуларды құрайды (көмірдің жалпы санынан, %) мальтоза 53, глюкоза-17, мальтотриоза-13%, декстрин-22, мальтотетрозаның азырақ мөлшері. Сыра ашытқысы мальтозаны глюкозаны және мальтозатриозаны ассимилирлейді, бірақ декстрин мен мальтотетрозаны қолданбайды. Сыраның жақсы болуын ашыған ерітіндіде бөгде микрофлораның болмауын көрсетеді. Сыра қайнатудың барлық сатысында тазалықтың сақтауы керек. Соңғы кездері ашытқының өзін-өзі қорғау қабілетінің болуын жасады.  

Сыра өндірісінің шикізаты-арпа болып табылады. Арпадан солод дайындайды. Ол үшін арпаны жібітіп, өндіріп, кептіреді. Соның әсерінен дәнде аминолитикалық және протеолитикалық ферменттер пайдаланады. 1-ші крахмалды ашытқы қанттар гидролездейді, ал 2-ші белоктарды амин қышқылына дейін ажыратады. Солодты кептіру кезінде араматты заттар құрылады, өзіне тән иісі және сыраның дәмі бар. Сусланы дайындау үшін майдаланған солодпен сумен араластырады, алынған қоспа, яғни заттарды қыздырады. Бұл үшін солодтағы 75% құрғақ заттар ерітіндіге кетеді. Крахмал қантталады, ал белоктар аминқышқылна дейін ыдырайды. Қантталған заттар майда ұнтақтар бөлінгенше фильтрлейді. Суслоны хмелмен қайнатады, хмельдегі ащы және ароматты заттар суслоға өтеді, ферментті иноктивирлейді, ал белоктар жинақталады. Аминқышқылдар қантталғанмен бірге мелоноидтер түзеді. Сусло-салқындатып болған соң ашуға жібереді. Ашу кезінде ашытқы ферменттердің әсерімен мальтоза, глюкозаға дейін гидролездейді, ал соңғы ол спиртпен көмірқышқыл газына айналады. Сыра суслоның ашу процесі 2 этаппен-бастапқы ашыту және ашуға дейінгі болып келеді. Бастапқы ашыту бөлімшесінде жабық және ашық 7-10 тәулік бойы жүреді, ал ашуға дейінгі жабық ыдыс танктарда іске асады. Бастапқы ашыту және ашытуға дейінгі процестің температурасы сыраның сортымен өндірісінің сызбасына байланысты.

Бастыпқы ашу чандарда қанттың үлкен бөлігін бөліп ашытады. Ол үшін келесі температура режимін қолдайды: 5-9°С t°-да салқын ашыту, ал 7-13°С t°-да жылы. Егер ашытуды чанда жүргізсек, үстінде хмель смолалардан, белок дубельді қосып және белок заттарынан тұратын дека түзіледі. Декада ашытқылар мен бөтен микроорганизмдер болады. Ашытуға дейін деканы жою керек. Ашыту кезінде ашытқылар оттекті қажет етпейді, егер жабық сосудасында жүргізеді. Сыраның пісіп жетілуімен сапасы жақсаратының И.Я.Весчелев дәлелдеген. Ашытуға дейін ашытқылар бөлінбейді және жайлап қалған қантты ашытады. Бұл жерде сыра пісіп жетілдіру жүреді, нәтижесінде иісі,  дәмі кіреді. Ашытуды жабық танктарда төмен t° (0-1°С) жүргізіледі. Температураны көтеру сыраны тотығуға әкеп соқтырады.

Сыраны ашыту кезінде 1,2-1,3 г ашытқы 1 мл суда болуы керек. Ашытқы жетіспесе ашыту процесін ұзартады, ал көп болса-сыраға ашытқы төмен болады. Жетілген сыра-тұрақсыз өнім, ол 7-8 тәуліктен артық шыдамайды. Сыраның тұрақсыздығын жоғарылату үшін 60-70°С температурасы постеризацияға жібереді, ол кезде микроорганизмнің барлық вегетативті түрлері, ашытқы споралары мен зеңдер өледі. Өмірге қабілетті бактерия споралары қалады, спораны 30 тәулік сақтауға болады. Спораны сақтауды ұзарту үшін оған стабилизатор-протеолитті ферменттейді, аскорбин қышқылдарын, полиамидтерді қосуға болады. Сыра қайнату өндірісінде  микроорганизм үш топқа жатады: ашытқылар, бактериялар және зеңдер.

Ашытқылар. Сыра қайнату өндірісінде жабайы ашытқылар кездеседі де, сыраға жағымсыз иіс, дәм, қаралау түр береді. Түрліше жабайы ашытқылардың түрлері кездеседі. Мәдени ашытқының, формасы мен спора түзілуі қабілетімен ерекшеленеді.

Сахарамицес постерианус (Sacharamyces pasteriames) себу ашытқыда жинақталады немесе ұзынша формасы бар 24-28 сағ 1мл спора түзгіштігі тез түзіледі. Сыраға ауадан және ерекше иіс дәм береді. Сыра лайланып қиын мөлдірленеді.

Саларомицес турбиданс  (Sacharamyces turbidans) сопақша клетка тәрізді формаға не ашытқылар спорадағы 20-22 сағ кейін түзеді: сыраға аудан беріледі: оның дәммен қатты лайлануына әкеп соқтырады.

Сыраның бұзылуын сахарамицес вилионус және гонзенил спора апикулянт тұнба мен жағымсыз иіс шығарады. Ең қауіпті пленчатты ашытқылар-кондида микодерма, сыра ашытқы мен сыраның үстіңгі қабаты түзіліп, ауа берілгенде кленкалар түзеді.

Бактериялар. Сыра мен сыра ашытқыда (сусло) бактериялардың келесідей топтары кездеседі, сүт қышқыл бактериялар сыраның тотығуына әкеп соғады. Олар ашытқыларда чандарда, құбырларда инфицирлейді. Әсіресе мына бактериялар қауіпті.

Лактобактериум пастерианум-өте жұқа, ұзын таяқшалар, ауадан беріледі, себілетін ашытқыларды аппаратқа инфицирлейді. Сыраны ашыту мен лайлануға әкеп соқтырады.

Сіркеқышқыл бактериялар-бұлар қозғалмайтын ұсақ таяқшалар, моншақ тәрізді жалғанған. Грам бойынша боялмаған, споралар түзбейді. Спиртті сірке қышқылға дейін тотықтырады. Сыра мен сыра ашытқы (сусло) бетінде пленка түзеді, оларды тотығуға шақырады. Химиялық антисептикалық әсеріне тұрақты.

Педиококки немесе сыра сорциндер сыра өндірісінде өте қауіпті зиян келтіреді. Олар коккилер 2,4 моншақтармен жалғасқан. Спора түзбейді, грамды, аноэробты. Қыздыруды 80-90°С температурады көтереді, ал төмен температураны 4-6°С. Педиококкалар себілген ашытқыларды инфицирлеп, сыраны сорцинды ауруға шалдықтырады. Сыра лайланып, ұсақ дәнді тұнба түзіледі. Олармен күресуде технологиялық режимді қатаң сақтап, себілген ашытқыларды және өндірісте санитарлы бақылауды сақтау қажет.

 

3 Ñóñûíäàð æ¼íå øàðàï

 

Àäàìíû¾ òàìàòàíóûíäà  æåì³ñ –æèäåêòåð ê´êåí³ñòåð êîíñåðâ³ëåíãåí  íåìåñ æà¾à æàñ ê¿é³íäå ìà¾ûçû ´òå çîð áîðëàäû.Øûðûííû¾ àç³ðã³  äàéûíäàëó òåõíîëîãèÿñû  ôåðìåíòñ³ç æ¿çåãå àñûðûëìàéäû,îëàðäû¾ ³ø³íäå êîìïëåêñò³  ôåðìåíò –ïåêòèíàçà , îíû¾ ¢ðàìû –ïîëèãàëàêòóðîíàçà,ïåêòèíìåòèëýñòåðàçà æ¼íå ò.á.ò¢ðàäû.

Ïåêòèíàçàëàð Aspergillus niger ìèêðîìèöåò³í ïðîäóöèðëåéä³ æ¼íå Erwina carotovora, Clostridium sp æ¼íå ò.á. áàêòåðèÿëàðäû ïðîäóöèðëåéä³. Øûðûí ´íä³ð³ñ³íäå ïåêòèíàçàíû¾ îëäàíûëóû, îëàð ´ñ³ìä³ê æàñóøàëàðäàºû ïåêòèíä³ çàòòàðäû¾ ãèäðîëèç³í êàòàëèçäåéä³, ñîäàí îë øûðûíäû æàñóøàëû ¢ðàìíàí áîñàòàäû. 1ë æ¿ç³ì øûðûíûíäà – 0,2-4,0 ïåêòèí áàð, îë àëìà æ¼íå ûçàíà øûðûíûíäà ê´ïòåó. Ïåêòèíä³ ñàòàºàíäà îë ò¢íàäû. Øûðûíäû ïåêòèííåí áîñàòûï, áóëàó àðûëû øûðûíäû àëó æ¿ðã³ç³ëåä³, ´éòêåí³ ïåêòèí³¾  àòûñóûíàí  òåì³ð ïàéäà áîëàäû .

Øàðàï ´íä³ðóä³¾ ä¼ñò¿ðë³ê ò¿ð³  ¢ðïàòàí – ¢ðïàà áåð³ë³ï îòûð, îºàí áèîòåõíîëîãèÿíû¾ æà¾à ñàëàñû åí³ï îòûð. Øûðûíäû äàéûíäàó ìåí ñàòàó òåõíèêàñû ñ¼éêåñ êåëåä³, îë ãåíä³ê æ¼íå êëåòêàëû èíæåíåðèÿíû¾ ê´ìåã³ìåí æîºàðû ´í³ìä³ë³êò³ àøûòû øòàììûí àëàäû, èììîáèëèçäåíãåí æàñóøàëàðäû îëäàíà îòûðûï øûðûíäû àøûòó ïðîöåñ³ ¿çä³êñ³ç ´¾äåë³ï  îòûðàäû.

                                  

 

4 Òàìà ìèêðîáòû àóûç àëó

 

Åðåñåê àäàìäàð áåëã³ë³ ôèçèêàëû å¾áåã³í³¾ ê¿ø³íå áàéëàíûñòû ê¿í³íå 12,5 êÄæ (3 ìû¾ êàëë) òàìàïåí àëóû àæåò. Á¢ë îëäàíûëºàí êàëë 75㠝àíòòû ¢ðàéäû åêåí. Òàìà òåê êàëîðèÿíû ºàíà àìòàìàñûç åòïåéä³, îðãàíèçìí³¾ ´ñó³íå àæåò ìàòåðèàëäàðäû  æ¼íå åñê³ðãåí æàñóøà ¢ëïàíû¾ ðåãåíåðàöèÿñû ¿ø³í àæåò.Ñîíäûòàí àçûòû àóûç, ìàéëàð, ê´ì³ðñóëàð æ¼íå âèòàìèíäå𠠝¢ðàéäû.  £ëåìäåã³   ìàñøòàáòû¾ åñåï áîéûíøà òàìà àóûçûíû¾ òàïøûëûºû æûëûíà 15 ìëí òîííàíû ¢ðàéäû.

Òàìàà îëäàíûëàòûí ñà¾ûðàó¢ëàòàð àòྠ ñîïðîôèòò³ îðãàíèçì áîëûï ñàíàëàäû.

Ñà¾ûðàó¢ëà ýâîëþöèÿñû áàðûñûíäà ê¿ðäåë³ ñèìèîòèêàëû áàéëàíûñ òîïðàòà æ¼íå ´ñ³ìä³êòå áîëàòûí ìèêðîîðãàíèçìäåðäåí ò¢ðàäû.50 æûëäàðäû¾ îðòàñûíäà ýêñïåðèìåíò áàñòàºàíäà ìèöåëèé ìèêðîìèöåò ´ñ³ðóä³¾ èíäóñòðèàëäû æàºäàéûíäà ì¢íû áèîòåõíîëîãòàð åñêåðãåí.

Æîºàðºû ñà¾ûðàó¢ëàòàðòû¾ (ìèöåëèÿ) âåãåòàòèâò³ äåíå ´ç³í³¾ ä¼ì³ áîéûíøà æ¼íå îðåêò³ê îðòàñûíû¾ àñèåò³ áîéûíøà ñà¾ûðàó¢ëàòû¾ æåì³ñò³ê äåíåñ³ áîëûï ñàíàëàäû äåï ò¼æ³ðèáå æàñàºàíäà ¢ñûíûñ æàñàºàí. Á¢ë ¢ñûíûñ ¼æåïòåó³ð äå¾ãåéäå àòàëäû. Æîºàðºû ñà¾ûðàó¢ëà ìèöåëèÿñûí ´ñ³ðó èûíäàó áîëûï êåëåä³: àæåò îðåêò³ê îðòàíû¾ ¢ðàìûíà ê¿ðäåë³, ïåêòèíä³, ïåïòèäò³ àìèí ûøûëäû (îðãåíèí, ãëóòàìèí ûøûëû, àñïîðàãèí, ìåòèîíèí  æ¼íå ò.á.) àíò,ìèíåðàëäû ýëåìåíòòåð êîìïëåêñ³í,âèòàìèíäåð(áèîòèí,ôîëèå ûøûëû,ðèáîôëàâèí) îñàäû.

κàí áàñà ìèöåëèé òàìàòû¾ áàºàëûëûºûí æàñàéäû æ¼íå ñà¾ûðàó¢ëàòû¾ àñèåò³ îíû¾ ä¼ì³ ìåí õîø è³ñ³ ñà¾ûðàó¢ëà áîëàäû. Ñà¾ûðàó¢ëàòû¾ õîø è³ñ³, ä¼ì³ áàð åêåí䳼㳠àíûòàëºàí ñî¾ ñà¾ûðàó¢ëàòû æàñàíäû æàºäàéäà òàçà ê¿é³íäå àëàäû.£ëäå îðøàºàí îðòàäàí (òîïðà-ãóìóñ) íåìåñå ñèìáèîòèêà ê´ìåã³ìåí ïðåäøåñòâåííèê ê¿é³íäå àëûíàäû.

Ìèöåëèÿíû¾ àðàìàòèçàöèÿñû æ¼íå îºàí æîºàðºû ä¼ìä³ë³ê àñèåò áåðó ê¿ðäåë³ ñ¢ðà áîëûï îòûð. £ç³ðøå áàðëû çàòòû¾ îðãàíîëèïòèêàëû  àñèåò³í àíûòàóøûñû áåê³ò³ëãåí æî, ñîíäûòàí ìèöåëèÿ ñà¾ûðàó¢ëàºûíû¾ àðîìàòèçàöèÿñû îðåêò³ê  ñóáñòðàòà àºàø òàìûðûí, ñ¿ò, ôåðìåíò, àâòîëèçàò àøûòûñû, àñàáà àéíàòïàñû,´íãåí áèäàéäû¾ ýêñòðàêòûñû,ñàôëîð ìàéû,æîºàðºû ñïèðò æ¼íå áàñà äà òàáèºè ñóáñòðàòòàð ìåí õèìèÿëû îñûëûñòàð àðûëû ³ñêå àñûðûëàäû. Òàìàòû¾ áàºàëûëûºû òåê ìèöåëèé  øûíû òàáàøàºà  îëäàíûëàòûí ñà¾ûðàó¢ëà ìàêðîìèöåò(à ñà¾ûðàó¢ëà ò.á.) ñàíàëàäû,îíû¾ ¢ðàìûíäà òîêñèíä³ óëû çàòòàð áîëìàéäû.Òàìàòà îëäàíûëàòûí ñà¾ûðàó¢ëà ì¢èÿò æóûëûï àéíàòûëóû àæåò. Ì¢íäàé èûíäûòàðºà àðàìàé-à ìàêðîìèöåòò³  áèîðåàêòîðäà ´ñ³ðó àç³ðã³ êåçäå æàëºàñòûðûëóäà.

 

 

 

 

 

 

Модуль 3. Өмір сүруге қабілетті микроорганизмдер өнімін алу

 

Дәріс 10. Амин қышқылы және фермент өндірісі

 

Лекцияны жүргізу формасы: проблемалы

Пробелма: Амин қышқылы және фермент   продуценттері қандай талаптарға жауап береді, оларды қай мақсатта  алады.

Лекцияның жоспары

  1. Амин қышқылы өндірісі
  2. Глутамин қышқылы өндірісі
  3. Лизин  және троптафан алу
  4. Фермент препараты және фермент номенклатурасы және бөліп алу

 

Аминқышқылдары

 Аминқышқылдар – бір  немесе  бірнеше  амин  қышқылдарынан  тұратын   карбонды қышқылдар, олар табиғатта кең таралған. Олар табиғи ақуыздардың  құрылымдық элементі   болып   табылады.  Аминқышқылдарының  жалпы  формуласы  RCH (NH2) COOH ( пролин  мен оксипролиннен  басқа) .

   Ақуыз құрамына кіретін 20 аминқышқылдарының   сегізі   адам  мен  жануар  ағзасында синтезделе алмайды, сондықтан оларды алмастырылмайтын аминқышқылдары  деп  атайды.  Оған фенилаланин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин,   триптофан  және  валин кіреді. Адам және жануарлар   организіміндегі   зат алмасу процесі тек алмастырылмайтын  аминқышқылдарының жеткілікті мөлшерде және белгілі бір арақатынаста болғанда ғана жүреді. Алмастырылмайтын аминқышқылдарының біреуінің    жетіспеуі    ағзадағы зат алмасу процесінің күрделі бұзылуына әкеп соқтырады, сөйтіп ағзаның өсуі мен дамуы  баяулайды.

   Тағамның құндылығын   жоғарылату  үшін   тағам   өнімдерін   алмастырылмайтын аминқышқылдармен байыту қажет. Жануарлар рационына жетіспейтін   аминқышқылдарын 10 ℅ мөлшерінде енгізсе азықтық ақуыздың бағалылығын 2  есе  жоғарылайды. Қазіргі уақытта азықты байытуға көптеген елдерде лизинді кеңінен қолданады.

   Ауылшаруашылығынан басқа аминқышқылдарын ең басты тамақ өнеркәсібі қажет етеді. Аминқышқылдары азықтық өсімдік өнімдерінің қоректік бағалылығын жоғарылататын байытушы ретінде қолданылуы мүмкін, сонымен қатар приправа ретінде қолданылуы мүмкін, өйткені ол белгілі бір дәмдік   қасиеттерге ие және өнімге белгілі бір аромат пен дәм бере  алады. Аминқышқылдары   және оның  өнімдері  беттік – активті заттар мен полимерлер синтезінде, моторлық жылытқыштарға қосымша ретінде,    электрохимияда, медицинада және т.б.жерлерде қолданылуы мүмкін.

   Аминқышқылдарының мәні мен перспективтілігіне   қарамастан, өндірістің  көптеген   салалары оларды  кеңінен  қолданылуын  аз көлемді  өндіріс екенін және бағасы жоғары болуымен шектеледі.

   Қазіргі уақытта аминқышқылдарын алудың 3 әдісі бар: табиғи ақуыздардың гидролизаттарынан бөліп алу , химиялық синтез және микробиологиялық синтез.

Табиғи ақуыз гидролизін қышқылмен, сілтімен немесе  фермент  көмегімен жүргізуге   болады. Бірақ бастапқы шикізатты ( ет өндірісінің қалдықтары, жұмыртқа ақуызы, сүт казейні және  т.б.)  қымбаттығы мен   тапшылығы, сонымен   қатар   аминқышқылдарының бөлінуі  мен  тазалануының қиындығы – бұл  әдісті кең   қолдануға мүмкіндік бермейді.

Аминқышқылдың ферментативті синтез реакциясы клетка ішінде жүреді. Алғашында аминқышқылы клетка ішінде бос аминқышқылдары түрінде жиналды. Культивирлеудің ертерек cсатыларына кіретін периодты культивирлеуде аминқышқылдың активті жиналуы оның өсуінің экспоненциальды фазасының ортасында жүріп, соңында максимум мәнге жетеді.

 

Аминқышқылы

Өндіру тәсілі

Өндіру көлемі т/г

Амин

Арненин

Испаргин қыш-лы

Аспаргин

Цитруллин

Цистеин

Цистин

Глицин

Глутамин қыш

Гистидин

Гомосерин

Оксипролин

Глутамин

Изолеицин

Лейзин

Лизин

Метионин

L-метнонин

Орнитин

Фенилаломин

Пропин

Серин

Lтреонин

ДL-,L-триптофин

Тирозин

Валин

дофа

Ф,х

М,Х,Г

Ф

Х,Г

М,Х

Г

Г

Х

М

М,Г

М

Г

М

М,Г

М,Г

М

Х

М

М,Г

М,Х

М,Г

М,Г

М

Х,Ф

М,Г

М

Ф

150-200

100-300

1000

10-50

10-50

1-10

100-200

5000-6000

100000

100-200

10-50

10-50

200-300

10-50

50-100

15000

60000-7000

100-200

10-50

50-1000

10-50

10-50

50-100

100

10-100

50-100

0,1

 

Мағынасы: Ф-ферментативті синтез, Х-химиялық синтез, М-микробиологиялық синтез, Г-жануар және өсімдік шикізатын ақуыздық гидрозаттан экстракция жолымен.        

   Аминқышқылдарының химиялық синтезіне  D  және L  формасының  рацемикалық қсспасы түзіледі, оны бөлу  өте  қиын.  Биологиялық   активті  L және D-аминқышқылдары адам және жануарлардың ағзасында сіңірілмейді. Синтетикалық  аминқышқылдарының және оның өнімдерінің халық  шаруашылығының   әртүрлі   салаларында кең қолданылуы аминқышқылдары синтезі мен экономикалық жағынан тиімді  технологиясын құрғанда ғана  оның рацемикалық   қоспасын   бөлу мүмкін.

  Аминқышқылдарын   микроорганизмдер  көмегімен алу әдісі біздің жүзжылдықтың 60-шы  жылдары пайда  болды.  Қазір   аминқышқылдарын   продуцирлеуге   қабілетті микроорганизмдердің жүзден астам түрлері мен штаммдары алынған  және  селекционирленген. Бұл әдістің үлкен жетістігі – аминқышқылдарын биологиялық активті  L –формада түзілуі оның бөлінуі мен тазалануын едәуір жеңілдетуі болып табылады.

  Аминқышқылдарының микробиологиялық синтезінде   ауксотрофты    мутанттарды қолданады, яғни мутагендік факторлардың әсерінен (сәулелену,  химиялық әсер  және тағы басқалар) аминқышқылының өсуі мен дамуына керек қандайда бір қажеттілікті өздігінен синтездеу қабілетіне жұмсайтын бактериялар, мысалы, гомосерин, бірақ олар  басқа  аминқышқылының  жоғары синтезі қабілетіне ие болады.

  Мұндай бактериялардың өсуі мен көбеюі  үшін қоректік ортада  белгілі  аминқышқылдарының құрамы болуы тиіс: гомосерин, треонин, метионин және тағы басқалар.  Көп жағдайда мутанттарға биотин қажет. Мұндай   бактериялар гомосериндефицитті деп аталады. Табиғатта кездесетін кейбір бактериялар өсу  процесінде,  ортада 2-5 г/л дейін бос аминқышқылдарын жинауға  қабілетті, ал  ауксотрофты  мутанттар оны 20-100 г/л дейінгі үлкен мөлшерде продуцирлей алады.

  Аминқышқылдарының микробиологиялық синтезі көптеген елдерде  меңгерілген. Біздің елдің өндірістік масштабында L- лизинді алады, басқа амин    қышқылдарын алудың кеңінен зерттеулері жүріп жатыр.

         

 Лизин өндірісі

 

Лизин (a,e - диаминокапрон қышқылы) С6Н14N2O2

                                                                   NH2

NH2-CH2-CH2-CH2-CH2CH              

                                                        COOH

Екі оптикалық активті D және L- формасы белгілі. Адам және жануарлар организмінде лизин бірқатар маңызды биохимиялық функцияларды орындайды. Жасушадағы кальцийдің тасымалдануына және асқорыту ферментерінің секрециясына қатысады, жалпы азоттық балансты жақсартады және тағы басқада жануарлар азығында лизин ең дефицит амин қышқылы болып табылады. Лизиннің микроорганизм- продуценті гомосериндефицит мутант ауксотрофты бактериялар Brevibacterium, Micrococcus, Corynebacterium және тағы басқа тұқымдары жатады. Біздің елімізде лизин продуценті ретінде Brevibacterium тұқымының бактериялары қолданылады. Лизин продуценті- ауксотрофты болғандықтан, биотин, тиамин, треонин және метионинді қажет етеді.

Лизин және басқа да амин қышқылдарын өндірісте алғанда қатал асептикалық

жағдайлар және қоректік орталардың зарарсыздығын қатаң қадағалауы керек.

Сонымен қатар, таза культураның продуценті қолданылады.

Лизин алуының технологиялық процесі келесідей сатылардан тұрады:

1.егілетін материалын алу;

2.қоректік ортаны зарарсыздау және дайындалу;

3.ауаны зарарсыздау дайындау барлық аппаратура мен коммуникация үшін;

4.ферментация;

5.дайын  өнім – L- лизинді бөліп алу;

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Егілетін материалын алу. Лизин шығаратын биохимиялық зауыттарда егілетін культураны дайындау периодтық әдіспен жүргізіледі. Бастапқы культураны ет пептонды агар – агарда  қатты қоректік ортасы бар пробиркаға егеді және тәулік бойы 29-30°С температурада өсіреді. Өскен культурадан микроорганизмдер суспензиясын алады. Оны аналық егіс материалы дайындалған колбаға зарарсыздалған сұйық қоректік ортаға енгізеді де, тәулік бойы шайқағышта  (180-200айн/мин) 29-30°С температурада өсіреді. Аналық егіс материалы дайындалған колбадан алынған культураны егіс колбаларына 5% есеппен қоректік ортаның көлемін бір тәуліктік аналық культураны егеді. Егіс колбалардағы культураны да шайқағышта тәулік бойы 30°С температурада өсіреді. Содан соң егіс материалын колбалардан инокуляторға ауыстырады. Инокуляторда культура 29-30°С-да тәулік бойы аэрациялау және араластырумен өсіреді.

Көбінесе егіс материалын алу үшін меласса (3-5%), жүгері экстракты 2,5-3% және ас тұзы бар қоректік орталар қолданылады. рН - 7-7,2 мәнін 20%-тік күйдіргіш  натрий ерітіндісімен тұрақтандырады. Инокулятордағы культураның құрамы ферментациялық қоректік ортаға біршама жақын болуы керек.   Қоректік орта зарарсыздаумен дайындалады.

Лизин продуценттің өсіруіне құрамында меласса, жүгері экстракты немесе басқада өсіретін заттар бор, өсу көзі ретінде қоректік орталар қолданылады. Көміртегінің негізгі көзі ретінде – мелассаның құрамында термолабильдік компонент сахароза болады, сондықтан оны бөлек зарарсыздайды. Мелассаны реакторға салып, араластырып тұрып, 80°С температураға  дейін қыздырады да, қанттың қажетті концентрациясына дейін қыздырады, сумен араластырады. Алынған меласса ерітіндісін 120-122°С температураға дейін бумен тез қыздырып арнаулы аппаратта және осы температурада белгілі бір уақытқа дейін ұстайды.

Қалған компоненттерді араластырып, қыздырылып тұратын және араластырғышы бар реакторда ерітеді. Содан соң зарарсыздау температураға дейін арнаулы аппаратта қыздырады да белгілі бір уақытқа дейін ұстап суытады.

Көбік сөндіргіш көбінесе бөлек зарарсызданады, бірақ басқа қоректік орта қатаң  режимде зарарсызданады. Ауаны зарарсызданудың сызба нұсқасы бойынша орындалады. Аппаратура мен коммуникация өткір бумен қысым астында 135-140°С температурада  зарасызданады. “Мұздай” зарарсыздау әдісін де қолдануға болады, онда бактерицидтік газ (этилен) және химиялық реагенттердің ертінділері (формалин, хлорлы қосылыстар және т.б.) қолданылады. Мұздай зарарсыздаудан соң химиялық реагенттердің қалдықтарын  зарарсызданған сумен жуады.

  Ферментация. Лизин продуцентін өндірісте культивирлеу көлемі 50 және 100 м3 болатын ферментерде периодтық әдіспен жүргізіледі.Ферментер зарарсызданған қоректік ортамен толтырылады. Ферментерге  қоректік ортаның көлемінен 5-6% мөлшерде егіс материалын зарарсызданған тізбек бойынша түседі. Ферментерді толтыру коэфиценті 0,75 құрайды. Егілгеннен кейін, тез арада ферментерге зарарсызданған ауа береді. Ауа 50°С температураға дейін қыздырлады және  есеп бойынша бір көлемде ауа, бір көлемде қоректік орта, бір минутта  0,12-0,13 МПа қысымда беріледі.

Ферментация процесі 48-72 сағат бойы араласыру және аэрациялау процесі бойынша 29-30°С температурада  жүреді,. Периодты түрде көбік сөндіргіш  беріледі, ал қоректік ортаға рН-тың қалыпты болуы үшін белгілі бір уақыт аралығында  25% аммиак немесе 15% күйдіргіш натрий ерітіндісін қосып отырады. Ферментация  процесі  58-72 сағаттан кейін аяқталады, сосын культуральды  сұйықтықты  дайын  өнімді бөліп алуға  жібереді.

Дайын  өнім L-лизиннің бөлінуі.Культуралды сұйықтықтан қолданылуына қарай әр түрлі микробиологиялық препараттарды алуғы болады: лизиннің сұйық концентраты (ЖКЛ), лизиннің құрғақ азықтық концентраты (ККЛ), кристалды лизин. Әрбір препарат белгілі бір технологиямен алынады.

Суретте барлық үш препараттың алынуының технологиялық сызба нұсқасы көрсетілген: ЖКЛ, ККЛ, және кристалды лизин. Микробиологиялық концентрат ЖКЛ және ККЛ  алу үшін құрамында 10-13% құрғақ затты құрайтын культуральды сұйықтықты рН 5,0 болғанша, тұз қышқылы мен қышқылдайды да, лизиннің тұрақты болуы үшін 0,15% бисульфат натрий ерітіндісін қосады. Содан соң тұрақты культуралды сұйықтықтағы құрғақ заттың концентрациясы 35-40%  дейін  вакуум-  буландырғышта булайды. Алынған лизиннің сұйық концентратын мал азығының құнарлылығын арттыру үшін қосуға болады. Құрғақ концентратты ККЛ  алу үшін сұйық концентратты кептіргіште ылғалдығы 5-6% болғанға дейін ұстайды. Құрғақ (ККЛ ) өте гигроскопиялық болып келеді, сондықтан кептірілгеннен соң тез арада оны полиэтилен қапшықтарға қаптайды.

Гигроскопиялығы төменді және үгілгіш ККЛ  алу , ЖКЛ толықтырғыш пен сүйек ұнымен, азықтық ашытқымен бйдай кебегімен  бірге кептіреді.

Кристалдық лизинді культуральды сұйықтықтан ион алмасу әдісі арқылы бөліп алады. Культуралық сұйықтықтан биомассаны фильтрлеу арқылы және центрифугирлау арқылы бөліп алады. Лизинді маркасы КУ-2 немесе КБ-4П-2 ион алмасу смоласында фильтраттан сорбциялаумен бөліп алады. Ион алмасу бағанасын сумен жуылғаннан соң лизинді 0,5-5,0% аммиакты сумен элюирлейді. Құрамында  1-2% лизині бар элюатты рН 4,9-5,0-ге дейін жеткенше тұз қышқылымен қышқылдандырады және лизин концентрациясын 30-50 %-ке жеткенше вакуум-буландырғыш  қондынғыда булайды. Лизиннің тұз қышқылының әсерінен  лизиннің монохлоргидраты пайда болады,   ол 10-12°С температураға дейін салқындағанда сарғыш кристалдар түрінде түседі. Лизиннің монохлоргидрат аналық ерітіндіден фильтрлеу арқылы бөліп алады және этил спиртімен жуылып, кептіріледі. Мұндай лизин мал шаруашылығында мал  азығы  ретінде қолданылады.

Жоғары тазаланған лизинді алу үшін монохлоргидрат лизин кристалдарын бояу заттардан  және қоспадан көп сатылы тазалаумен   және этил спиртін кристаллизациялаумен алады.

 Тазартылған лизинді көбінесе тамақ өнеркәсінде, медицинада және тағы басқада мақсаттарға  қолданады. Кристалды лизинді картон  қорабтарға салып буып түйіп қаптайды. 

 

  Глутамин қышқылының өндірісі

        

         Глутамин (α- аминоглутар) қышқылы

               

                 HOOC-CH2-CH2-CH-COOH

                                                ׀

                                                NH2

алмастырылмайтын қышқылға жатпайды, бірақ өсімдік және жануар ақуыздарының  ең маңызды амин қышқылы болып  табылады. Оның  негізінде   адам  ағзасының  қалыпты өмір сүруіне қажет, көптеген физиологиялық активті қосылыстар синтезделеді.

     Глутамин қышқылы бауыр мен бүйректің әртүрлі уланулардан қорғаныш фактор қызметін атқарады, дәрі-дәрмектердің  фармакологиялық   әрекетін  күшейтеді,  әртүрлі заттардың токсиндік әрекетін төмендетеді.

      Глутамин  қышқылының  мононатрий натрий тұзы  глутамат натрий  одан  да  кеңірек қолданылуда. Бұл қосылыс тағам  өнімдерінің  дәмін  күшейтеді, сонымен қатар консервіленген өнімдердің дәмінің сапасын ұзақ сақталуына  мүмкіндік жасайды. Көптеген елдерде  натрий глутаматы жемістерді, балықтарды, ет өнімдерін консервілеуде кең қолданылады.

      Глутамин қышқылы өндірісінің ең кеңінен және перспективті әдісі  микробиологиялық синтез болып табылады. Глутамин қышқылын  продуцирлейтін белгілі микроорганизмдердің ішінде Micrococcus, Brevibacterium және тағы басқада бактериялардың маңызы зор. Бұл ұсақ, грамм оң , дөңгелек немесе  сопақша тәрізді бактериялар, олардың  арнайы ерекшелігі биотин мен тиаминді тұтынуы  болып табылады.

         Глутамин қышқылы өндірісінің  технологиялық  процесі  лизин өндірісі  процесі сияқты көбісі ұқсас. Ол келесі сатылардан тұрады (сызба-нұсқа):

1.егіс материалын алу;

2.қоректік ортаны дайындау және зарарсыздандыру;

3.ферментация;

    4.дайын өнімді кристалл түрінде бөліп алу;

5.кептіру, буып түю.

Глутамин қышқылын алу үшін көміртегі көзі ретінде көбінесе глюкозаны,  сахарозаны, крахмал  гидролизатын,  мелассаны,   гидролды  қолданады.  Көмірсулардан басқа шикізат ретінде көмірсутектер (метан, этан, мұнайдың н-парафині), сонымен  қатар сірке, фумар қышқылдары және бірқатар өнімдер қолданылады.

Қоректік ортаға азот  көзі  ретінде  мочевинаның  1,5-2,0℅  қолданылады, бірақ оны ортадағы құрамы 0,8℅-ке дейін қажет мөлшерде ғана  бөліп қосады. Кейбір  жағдайларда мочевинаға азот көзін толықтырушы ретінде (NH4)2 SO4 аммоний сульфаты, NH4Cl аммоний хлоридін 0,5℅ мөлшерде немесе аммиактың сулы ерітіндісін қолданады.

Культура қалыпты өсуі үшін ортаға 10 немесе 100 пайыздық   калий  (KH2PO4- түрінде),  магний  (Mg SO4 ·7H2O),  марганец  (Mn SO4 ·4H2O), сонымен қатар ортаның  рН мәнін ұстап тұру үшін бор қосады.

Глутамин қышқылының биосинтезіне биотин, тиамин, кейбір антибиотиктер (пенициллин, тетрациклин) спирттер және БАЗ(беттік активтік заттар) стимулеуші әрекет етеу үшін қосады. Бірақ та биостимулятор концентрациясын қатаң бақылап отыру керек, өйткені үлкен концентрацияда мысалы, биотин биомассаның өсуін күшейді,  бірақ глутамин қышқылының шығымын төмендейді.

 

 

 


 


Егіс материалын алу зертханада әдеттегі тізбегімен  жүргізеді: пробиркаларда, кейін тербеткіште колбаларда, содан соң  көлемі 2 және 5м3 көлемдегі егіс ферментерлерде  іске асырылады. Культивирлеу температурасы 28-300 С,  рН ортасының мәні 6,8-7,5, әр сатыдағы культивирлеу сатысының ұзақтығы 24 сағат.

Ферментация процесін  қарқынды аэрациялаумен және 28-300 С температурада, 50м3 көлемді ферментерде жүргізеді. Культивирлеу процесі 2-3 тәуліке созылады.Осы уақыт ішінде ортада 50г/л глутамин қышқылы жиналады.

Культуралды сұйықтықтан биомассаны бөліп алу фильтрлеумен және центрифугирлеумен , ал культуралды сұйықтықты вакуум –буландырғыш қондырғыда  буландыру іске асырылады.  Крисстализациядан кейін глутамин қышқылын бөліп алады. Тазалығы жөғары өнімді алу үшін қайта крисстализациялауды жүргізеді.

КУ-2 смола сорбцияда культуралды сұйықтықтан глутамин қышқылын бөліп алу  ион алмасу әдісімен орындалады. Глутамин қышқылы  смолада сорбирленгеннен кейін, бағанада жуылғаннан кейін  0,5-5,0% аммиакты сумен элюирлейді. Алынған элюатты активтелген көмірмен  өңдейді және 400С  температурада вакууммен концентрлейді,көлемі 3-5есеге дейін төмендегенше.

Тұз қышқылымен рН 3,2 дейін қышқылдағаннан кейін ертіндіні 40 С температураға дейін  сақындатады, сол кезде глутамин қышқылы крис таллизацияланады.  Қайта кристаллизацияланнан кейін негізгі зат (глутамин қышқылы)  өнімі 99,6 %  құрайды.

Натрий глутаматын алу.Натрий глутаматын  техникалық глутамин қышқылынан алынадыHOOC-CH2-CH2CH (NH2)  -COONа .

Қышқыл кристаллын  суда ерітеді,сулы ертіндіні активтелген көмірмен толығымен түссізденгенше  60-700С температурада өңдейді.Содан соң глутамин қышқылын 45-50 % NaОН ертіндісімен  нейтралдайды , рН мәні 6,8 дейін,содан кейін фильтрлейді. Алынған фильтраты вакуум буландырғыш  қондырғыда 40-500С температурада, содан соң салқындатады.  Кристализацияны 3 тәулік бойы   төменгі температурада жүргізеді. Натрий глутамат крисалын аналық ертіндіден центрифуганың көмегімен  бөледі және қыздырылған ауамен кептіреді.Дайын өнімдегі негізгі заттың (натрий глутамат) құрамы 98% құрайды.

 

Фермент препараты

 

Фермент-биокатализаторлар, жасушада күрделі немесе қарапайым, ақуыз болу керек. Көптеген ферменттер екі компоненттен тұрады. Ақуызды компоненттер (апоферменттер және органикалық қосылыспен байланысқан ақуызсыз бөлігі кофермент). Ферменттер өсімдіктің, жануарлардың жасушасында және микроорганизмде күрделі биохимиялық процестер жүреді және ол мың есе биохимиялық процестің жүруін тездетеді. Ферменттердің каталитикалық әрекеті жоғары спецификасымен сипатталады. Ферменттердің әрекетімен күрделенген химиялық реакцияны жай температурада сумен тоқтатады. Биологиялық материалдан бөлінген ферменттер өзінің активтілігін сақтайды және көптеген биохимиялық реакцияларда биокатализатор ретінде қолданады.

Ферментті алатын негізгі көзі болып микроорганизмдер және өсімдіктер мен жануарлардың органы мен ұлпары саналады. Фермент көзі ретінде микроорганизмдердің артықшылығы арзан қоректік ортада өсіріледі және әртүрлі ферменттердің үлкен саны синтезделеді. Фермент микроорганизм продуцентінің ішіндегі микроскопиялық саңырауқұлақ тұқымдасы Aspergillus, Penicilum, Bacillus, Saccharomyces тұқымдас ашытқыларға көңіл бөлуде. Егер препаратты беттік культивирлесе «П» деп, ал түптік культивирлесе «Г» деп белгілейді.

Өндірістік фермент препараты әр түрлі балласты заттардан тұрады. Фермент препаратын тазалартуға концентрлеу дәрежесі, оның аты Х деп  алдындағы санымен көрсетіледі. Егер индексі 2х болса онда фермент препараты ерімейтін заттардан босаған концентрленген сироптан алынғанын білдіреді. Құрғақ фермент препараты алдында 3х индексі болады. 2х және 3х индексі ферменттер техникалық фермент препараты деп аталады. Әртүрлі әдіспен тазартылып алынған фермент препараты 10х  деп индекспен  белгіленеді. Ал фракцияланағанды 15х деп белгілейді,тазалығы жоғары бірақ кристалды фермент препараты емес, құрамында 25%-ке дейінгі балласты заттар және ультрафильтрлік қондырғыларда концентрлеу әдісімен одан әрмен қарай  кептіру желдеткіш арқылы алынған препараттарды тазарту дәрежесіне қарай 20х, 30х деп белгіленеді.Мысалы «протосубтилин»Г20х деп аталатын препаратының протеолитикалық ферменттен  түптік культивирлеу әдісімен Ваcillus subtilis культураларынан алынғанын, ультрафильтрацияланған концентрлеп тазартылған және желдеткіш кептіргіште кептіргенен білдіреді.

Фермент препараты өндірісінің технологиясы.

Фермент препараты өндірісі микроорганизмді беттік және түптік култивирлеу әдісімен  микробиология өндірісінде  алынатыны  негізделген. Қазіргі кезде фермент микроорганизм-продуцентін беттік және түптік культивирлеу әдісімен алу жүзеге асырылған.

Беттік культивирлеу әдісі.

Фермент препараты өндірісінің беттік культивирлеу әдісі келесі негізгі сатылардан тұрады.

1.       Егіс материалын алу.

2.       Қоректік ортаны дайындау.

3.       Микроорганизм продуцентін өсіру.

4.       Культураны кептіру және тазартылған фермент препаратын алу.

Егіс материалын алу. Қатты қоректік ортада өсірілген микроскопиялық саңырауқұлақ культураларын сонымен қатар, сұйық қоректік орта түптік культивирлеу әдісімен алынған (споралар) кандидий немесе мицеллийдің массасымен санымен анықталады. Қатты қоректік орта ретінде көбнесе ылғал бидай кебегі 5-10% ағаш үгінділерін қосады, қоспа бос тығыз болмас  үшін қолданылады.

Қоректік ортаны зарарсыздағаннан кейін канидий суспензияларын (есеп бойынша 1мл-де 10-15г кебекке  500 мың-ға  дейін кандий саналады. Зарарсызданған егіс материалының қалындығы 10-15 см қалыңдықта кюветаға жайылып салынады. Жабылған кюветтаны өсіру камераларына орналастырылады, онда белгілі бір ылғалдылықта 55-95% дейінгі және 28-32°С температурада ұстаталады. Өсіру ұзақтығы  3 күнге созылады. Өскен микроорганизм тағыда 8-10°С температурада  3 күн ұстайды. Кепкен канидий культураларын 15-20 күн сақтауға болады. Егіс материалы сыйымдылығы 8-10л ферментерде сұйық қоректік ортада түптік культивирлеу әдісімен  24-30 сағат 30°С температурада жүргізіледі. Түптік культивирлеу әдісі саңырауқұлақ культураларынан алынған егіс материалын зарарсыздауға жібереді және зарарсызданған ылғал кебекпен араластырады және егіс материалын қосқаннан кейін культураның ылғалдылығы 58 % төмен болмауы керек.

Қоректік ортаны дайындау.Фермен микроорганизм продуцентін өсіретін шикізат болып негізінде ауылшаруашылық және тамақ өндірісінің қалдықтары-бидайдың кебегі, бидайдың қабығы,қызылша сығындысы, картоптық қабығы сияқты тағы басқалар саналады. Қоректік ортаның құрамы тығыз емес бостау болу үшін ағаштың апилкасын 5-10%),солод өсіндісі (15-20%),овсянканың қауызын қосады. Бидайдың кебегі қректік орта үшін бағалы шикізат болып саналады,өйткені микроорганизмнің өсуіне қажеті және айырбастырылмайтын аминқышқылы (метионин, триптофан, лизин), минеральды тұздар, микроэлементтер және басқа да заттар болады.

Микроорганизмді қатты қоректік оратада өсіру бидайдың кебегі мен өскен арпа және ағаштың ұнтағы (опилкасы) зарарсыздандырғашта 20-40% ылғалдылықта араластырады және 0,13 мПа қысымда және 104-140°С температураға дейін зарарсыздайды.

Продуцент культурасын өсіру. Өндірістік жағдайда микроорганизм-продуцентін қатты ортада өсіру арнайы өсіруші камерада немесе механикаландырылған қондырғыда  өсіріледі. Зарарсызданған қоректік ортаны 40°С температураға дейін салқындатылып үздіксіз араластыра отырып егіс материалын қосады және зарарсыздалған суды қосады себебі сонғы ылғалдылығы 58-60 % болу керек.  Қоректік ортадағы судың құрамы микроорганизмді өсіруге әсер етеді. Ортаның ылғалдылығы жоғары болса өсетін культураның аэрация жағдайы нашарлайды, ал ылғалдылығы төмендесе мицелияның өсуі баяулайды және синтездейтін ферменттің активтілігі төмендейді. Қоректік оратаға конидиді  егеді немесе түптік егіс культураны  егеді, (2-3см) қалыңдықта кюветаға салып жаймалайды,оны өсіру камерасының қаттарларына орналастырады.

Қатты ортада беттік культивирлеуде микроорганизмнің оттегін тұтынып өсуде. Сондықтан ауа үздіксіз беріліп отырады. Культураның өсуінің әр сатысында оттегінің қажеттілігі әртүрлі болады. Сондықтан камераға берілген ауа әр сатыдағы продуценттің өсуіне байланысты үздіксіз бақыланып реттеліп отырады.Аэрацияғлауға түсетін ауа зарарсызданады  және 30°С температураға  дейін қыздырылады және  бу кондиционерде ылғалдылығы 100%дейін ылғалдатады. Өсіруші камераларда азырақ  артық қысым болады. Ол сыртқы ортадан зарарсызданбаған ауаның кіруінен сақтайды. Өсіруші камерада микроорганизмдерді  өсіру температурасы әрбір продуцентке жеке  24-32° Стемператураны  құрайды. Өсіру процесінде 3-5°С  температураға жоғарылайды немесе төмендеуі мүмкін. Микроорганизмнің өсіру процесінің ұзақтығы нақтылы жағдайда 24-48сағатты  құрайды. Өсіру процесі аяқталғаннан кейін дайын культура кептіруге жіберіледі.

Культураны кептіру. Дайын культураның ылғалдылығы қоректік орта (кебек ,бидайдың қабығы)  мен мицелий байланысқан 35-58% болады. Ферментте инактивация болмас үшін өнім ылғалдылығы 10-13% дейін кептірілуі керек. Кептіру процесі әртүрлі концентрациялы кептіргіште (ленталы, шахталы, тербелгіш) кептіріледі.Кептірер алдын әр түрлі дирменде майдалайды бөлшектің размері 2-3мм етіп. Кептіргіште фермент активтілігін төмендету үшін кептіргіштегі культивирлеу ұзақтығы минимальды (5-8мин) ал температурасы 42°С жоғары болмауы керек.

Кептірілген культураны крафт-қапшығында  18-20 кг –нан  буып түйеді.

Фермент препараты номенклатурасы бойынша «Пх» деп белгілейді.

Техникалық және тазаланған фермент препаратын алу.

Техникалық фермент преаратын алу үшін культура продуцентін ерімейтін балласты заттардан (қатты қоректік орта  қалдығы және мицелий) тазарту керек. Бұл процесс экстракциялау әдісімен жүргізіледі. Ферменттер суда жақсы еритіндіктен экстрагент ретінде суды алады. Ферментті экстракциялау арнайы батареямен жалғасқан дифузорда жүргізіледі.

 

 

 

Сурет- Диффузиондық  батарея

 

    Диффузор цилиндр тәрізді, герметикалық қақпақпен жабылған. Барлық батареяның жұмысын тоқтатпай кез келген аппаратта өсіруге болады,кез келгеніне суды беруге болады және культураны біреуінен шығарылып жаттса екіншісінен салынып жатады. Сегіз диффузорда культурамен толтырылған, онда экстракция процесі жүреді. Әрбір диффузордың сиымдылығы 300л , ал оған 54-60 кг культура салынады.

Экстракция 25-27°С жылытылған жылы сумен жүргізіледі,антисептика жасалынады, принцип бойынша диффузордың соңынан жаңадан су беріліп отырады. Диффузор толған соң судың берілуі тоқтатылады және культураны 30 минутке дейін ұстап тұрады.Содан соң суды жаңартады және сұйық ортаны  келесі диффузорға ығыстырады, сонда 30 минут ұстайды. Процес бастапқы сегізінші дифузорға дейін жалғасады. Ферменттің бөлінуі судың экстракцияға берілуіне байланысты. Экстракцияда көмірсу (шамамен 29,5%), минералды заттар( 20%), азот құрамды байланыс (50%) ферментердегі  ферменттердің құрамын 0,5% жоғарлатпау керек. Диффузордан  қоспаны пленка типті  вакуум –буландырғыш қондырғыға жібереді. Буландару процесінде ферменттің активтілігін сақтау үшін температураны 32°С жоғарлатпау керек. Сироп түрінде алынған препаратқа ас тұзын қосады, препаратта құрғақ заттың құрамы 50% төмен  болуы керек. Препарат номенклатурасы бойынша «П2х»индексіне ие  болады.

Егер диффузордан  шықан қоспа  үрлегіш кептіргіште кептіріп құрғақ препарат ұнтақ күйінде болады.Құрғақ препарат ас тұзының активтілігімен стандартталып  крафт-қаптарға салынып буып түйіледі. . Препарат номенклатурасы бойынша «П3х» индексіне ие  болады

Тазалығы жоғары деңгейдегі фермент препаратын  алу үшін   дайын өнімді  бөліп алу сатысы күрделі технологиямен  ерекшеленеді. Ферменттің тазартылған препараты сулы фермент ерітіндісінен алынады. Бұл процестің негізгі қиындықтары фермент  концентрациясының төмен болуы, оның лобильдігіне байланысты, сондай–ақ қоспаның күрделі құрамына байланысты. Балласты заттардан тазартудың  әр түрлі әдістері : диализ, органикалық еріткіштермен  және тұздармен тұнуы , сорбция және т.б.

Органикалық ерітінділермен және тұздардан алынған ферменттерді суда ерітеді, қажетті активтілікте стандтартайды, ал содан соң  желдеткіш кептіргіште кептіреді.

Тазалығы жоғары, бірақ кристалды емес фермент препараттарын тазалау дәрежесіне  байланысты номенклатурасы бойынша  «П20х», «П30х»  индексіне және т.б. ие  болады.

Түптік культивирлеу әдісі.

Фермент препараттарын түптік культивирлеу әісімен алу, беттік культивирлеу әдісімен салыстырғанда ерекше. Себебі бұл әдіс масса алмасуын реттеумен   қоректік  ортаның құрамын өзгеруінің  арқасында ферменттің максимальды бөлінуіне мүмкіндік береді. Одан басқа да түптік культивирлеу процесі  толығымен автоматтандыпылған және механикаландырылған. Фермент препараты өндірісінің түптік культивирлеу әдісімен  технологиялық процесі  келесі негізгі сатылардан тұрады:

1.Егіс материал алу;

2.Қоректік ортаны  дайындау және зарарсыздандыру;

3.Ауаны зарарсыздандыру;

4.Өндірістік ферментерде микроорганизм продуцентін өсіру;

5. Дайын  өнімін алу және тазарту.

Егіс материалын дайындау. Бастапқы микроорганизм продуцентінің культурасын қисық  агарланған қоректік ортасы бар пробиркаға егеді 28-32°С температурада өсіреді. Өскен  пробиркадағы культураға су құйып және суспензия түрінде микроорганизмді  сұйық қорктік ортасы бар  сыйымдылығы 750мл колбаға егеді. Культивирлеу шайқағышта жүргізіледі (180-200айн/мин) 30-40 сағат аралығында,  продуценттің әр қайсысының қолайлы  температурасы (28-37°С) аралықта  болады. Колбада өскен культураны алдымен кіші инокуляторда, содан соң  үлкен инокуляторға егеді. Культивирлеу процесі бұл аппаратта үздіксіз араласумен және зарарсызданған ауамен аэрациялаумен жүргізеді. Егіс материалының саны өндірістік ферментерге егіу үшін  микроорганизм - продуцентінің физиологиялық қасиетіне байланысты болады.

Егер продуцент  спора түзетін болса,онда егіс материалын микроорганизмге қарағанда аз қажет етеді (шамамен 1%),вегетативті  көбейетін(5-20%).

Қоректік ортаны дайындау. Қоректік ортаның құрамын  микроорганизм  продуцентінің  физиологиялық биологиялық ерекшеліктеріне қарай таңдалады. Фермент өндірісінің  шикізаты ретінде көбнесе жүгері ұны, бидай крахмалы, картоп және жүгері экстракты мен қызылша сығындысы қолданады. Көмірсу көзінің целлюлозолитикалық фермент биосинтезінің ортасы целлюлоза (мақта,сабан,ағаш және т.б) ал липолитикалық ферментде-липидтер болады.

Азот көзі ретінде  әртүрлі минералды тұздар NaNО 3, (NH4)2SO4, NH4NO3 және органикалық қосылыстың азотты ( ашытқы гидролизаты, казеин) болады.

Қоректір орта құрамында макро және микроэлементтер (фосфор, темір, мырыш, кальций және  т.б)түрінде болу керек.

Ферментің микроорганизм- продуцентін  түптік  культивирлеудегі қоректік ортаны дайындау және зарарсыздау  микробиологиялық синтездің басқа өнімдерінің өнірісі үшін ортаны дайындау әдісімен жүргізіледі.

Ферментация. Ферменттің  микроорганизм- продуцентін өндірістін культивирлеу әр түрлі конструкциялы ферментерлерде периодты әдіспен жүргізіледі. Көбнесе культивирлеуге араластырғыш қондырғымен жабдықталған, аэратор арқылы үздіксіз зарарсыздалған ауаны  беріп отыратын  ферментер қолданылады.  Температура, ауа шығыны, рН ортасы және ферментация процесінің ұзақтығы өсірілетін продуценттің қасиетіне байланысты болады. Бұл технологиялық көрсеткіштер өзгеру мүмкін, себебі ол бастапқы культураның өсу сатыларына байланысты болады. Ферментация процесі аяқталған кейін дайын  культуралды сұйықты фермент препаратын бөліп алуға арналған аппаратқа жібереді.

Тазаланған және техникалық фермент препаратын алу. Техникалық препаратты алу үшін культуралды сұйықтықты биомассадан бөледі, содан соң 25-30°С температурада вакуум буландырғыш аппаратта құрғақ заттың көлемі 50% болғанша концентрлейді. Буланудан түскен тұнба сепарирлеуге жіберіледі. Фермент концентратына натрий хлоридінің белгілі мөлшерін құяды. Алынған стандартты сироп тазартылған дәрежесі бойынша  «Г2х» индексіне ие болады, көлемі 40-50 кг ыдыстарға құяды. .

Биомассадан культуралды сұйықтықты бөлгеннен кейін  құрғақ препарат алу үшін 10-12%  дейін концентрлейді және стандарттау үшін натрий хлоридін құяды құрғақ зат құрамы 50% кем болмауы керек және желдеткіш кептіргіште кептіреді. Кептірілген препараты натрий хлорбың активтілігі бойынша стандарттайды және крафт- қаптарға салып буып түйеді.Препарат номенклатурасы бойынша  «Г3х» индекске сай болуы керек.  

Культуральды сұйықтық концентратынан тазартылған фермент препаратын алу үшін , вакуум -буландырғыш қондырғыға түсетін ферментті органикалық еріткіштермен (көбнесе этил спиртімен ) тұндырады. Түскен фермент тұнбасын суда  ерітеді, содан соң толықтырғыш қосады(бентонит немесе) және  желдеткіш кептіргішке  жібереді. Кептірілген  препараты «Г10х»  индексіне ие болады.

Иммообилизденген ферменттер

Қазіргі уақытта   өндірісте қолданылатын  ферменттік препараттардың бағасы  қымбат, ал   өндірістік  циклде бірден ерігіштігінен қолданылады. Бұл жағдай периодты процестерді  үздіксіз техологиялық режимге   ауыстыруға   сондай-ақ  ферментативті  реакцияны  басқаруға  мүмкіндік бермейді. Фермент препараттардың  құрлысының қазіргі заманғы білімі, оның активтілік орталығының құрамы каталитикалық активтілігі  функциялық топтың мәні, ферменттердің  пролонгирлеуші әсері немесе иммобилизденген фермент препаратытары.        Фрмент иммобилизациясының негізі оларды ерімейтін  негізге бекіту  немесе  жартылай өткізгіш  мембрана  қабықшаға енгізу. Иммобилизденген  фермент  дегеніміз   ерімейтін  биокатализаторлар,  оларда ферменттер химиялық немесе физикалық (адсорбция күшімен )түрде қандайда бір тасмалдағышпен  байланысқан,  матрицаға  емесе микрокапсулаға  бекітілген. Фермент тасығыштар немесе матрицалар мүлдем ерімейтін, химиялық және биологиялық тұрақтылығы мен ерекшеленетін, механикалық мықтылығы жоғары болуы тиіс. Иммобилизделген ферменттерді алу үшін полимерлі тасмалдағыш негізіндегі табиғи (целлюлоза және оның туындылары) және синтетикалық  (полистирол, полиакриламид, полиамид) полимер кеңінен қолданылады. Тасығыштар ретінде сонымен қатар саңылаулы, шыныны, сазды, силикагельді, мата, қағаз және  т.б. материалдар қолданылады.

  Ферменттер имобилизациясы өте қиын мақсатта және әрбір фермент үшін жеке – жеке есептелінеді.

  Ферменттерді имобилизациялаудың химиялық және физикалық әдістері бар. Физикалық әдістер ақуыздардың әртүрлі беттерде адсорбцияланатын қабілетіне негізделген. Адсорбция әдісі өте қарапайым, бірақ оның кемшілігі бар имобилизделген ферменттердің оңай  десорбциясымен байланысты. Фермент тасмалдағышпен өзара әрекетке түспейтін имобилизациялық әдісі бар. Онда фермент гель торымен ұяшықтарына енгізілген болуы мүмкін. Гель түтікшесінің үлкендігі фермент молекуласының көлемінен кіші болуы тиіс, бірақ олар субстраттың ферментке әсер етуіне кедергі жасамауы тиіс. Фермент имобилизациясы үшін акриламид гелі кеңінен қолданылады. Бұл әдіс субстрат жоғары молекулалы  заттар болып келгенде жарамсыз болды. Ферменттерді иммобилизациялаудың  химиялық  әдісі матрица мен  ақуыз молекуласының  арасында  ковалентті байланыстың  түзілуіне  негізделген. Химиялық  әдістің артықшылығы  пролонгирлеуші  әрекеті биокатализаторларды  алуға мүмкіндік береді:    фермент ұзақ уақыт  бойы  қолданылса  да ерітіндіге  өтпейді.

Фермент иммобилизациясымен қатар  сондай-ақ  микроорганизмдердің бүтін жасушасы да  иммобилизациялауы   мүмкін.Бұл әдіс полимер   кеңістігінің  торына    жасушаның  механикалық  негізделуіне    негізделген, онда олар өзінің тіршілік етуіне   және ферменттік активтілігін  сақтайды. Иммобилизация кезінде тәртіп бойынша  фермент активтілігі  төмендейді. Иммобилизденген  формада  фермент активтілігі  бастапқы еритін ферменттің    активтілігінің  10-90 %  құрайды.Осыған қарамастан , өндірісте  иммобилизденген   ферментті қолданған  айтарлықтай    тиімді. Иммобилизация көп жағдайларда  ферменттердің  тұрақтылығына  әкеп соғады. Реакторда  иммобилизденген  ферменттер  бір апта  немес е ай көлемінде қолданылады , демек бұл еритін  формадағы  ферменттерді қолданумен  салыстырғанда  өте үлкен  экономикалық жағынан   эффективтілігі жоғары болады.

 

 

Дәріс 11. Витаминді, полисахаридті, липидті алу

 

Лекцияны жүргізу формасы: лекция –конференция

Лекция жоспары

1.Липид өндірісі

2.Полисахаридтер өндірісі

3.Микробиологиялық синтез әдісімен витамин алу әдісі

 

Липидтер

 

       Липидтердің микроорганизм –продуценті. Қазіргі кезде азықтық мақсатында өсімдік және жануарлар организмдерінен алынатын липидтер немесе майлардың санаулы көлемі техникалық қажеттілікке жұмсалады. Липидтерді алудағы жаңа әдіс микроорганизмдердың кейбір түрлері арқылы өндіру ,олар әр түрлі азықтық шикізатта липидтің белгілі мөлшерін жинай алады. Мұндағы липидтер деп отырғанымыз полярлы емес еріткіштерде еритін микроағзалардың жасушасының компоненті. Микроағзалар липиді әр түрлі шаруашылықта, медицинада, фармацевтикалық химияда, және тағы басқа жерлерде  қолданылуы мүмкін. Оның осы қасиеттері азықтық мақсаттағы жануар мен өсімдік майының белгілі мөлшерін  босата алады.

Микроорганизмдерді әр түрлі субстратта культивирлеу барысында қарапайым липидтерді, күрделі липидтерді және өндіріс липидтерін алуға болады.                             

Жалпы липидтер барлық микроорганизмде кездеседі, бірақ та кейбіреуі липидті белгілі мөлшерде жинап алу қасиетіне ие болатындары да бар. Липидтердің продуценті болып ашытқылар, микроскоптық саңырауқұлақтар  және бактериялар саналады. Жеке продуцент – микроорганизмдер 60-75 % липид түзе алады( есеп бойынша құрғақ биомасса). Микроорганизмдердің әр түрлі систематикалық топтарын культивирлеу барысында алынған липидтер құрамы өзгеше болатындығы байқалды мұны липид түзуші микроорганизмдерді таңдауда ескереді.

Қоректік ортаның құрамы. Липидтің  микроорганизм- продуценті үшін көміртегі көзі  және энергия көзі болып көмірсу, органикалық қышқылдар, көмірсутектер, спирттер болып  табылады. Сондықтан  микробтық липид алу үшін азықтық ақуыз өндірісінде қолданылатын шикізаттар: ағаш қалдығының гидролизаты, азық – түлік өндірісінің қалдығы, көмірсутекті қолданады.

     Көміртек көзі липидтің түзілу процесіне ғана емес, сондай-ақ оның құрамына да әсер етеді. Липид синтезіне қоректік ортадағы көміртегі мен азот қосылысы айтарлықтай әсер етеді. Азот концентрациясының бірден жоғарылап кетуі микроағзалардың липид түзуі қасиетін төмендетеді. Ал азот жетіспеуі клеткада липидтердің құрамының көбейіп кетуіне әкеп соғады. Микроорганизмнің өсуі мен липид түзуші процестің жылдамдығы, сондай-ақ минералды азық көзіне де байланысты. Микроорганизмдердің өсуі мен липидтердің жиналуына минералды тұздардың ішінен ең көп әсер ететін фосфат болып табылады, фосфордың артық болуы ақуыз синтезінің жоғарылауына әкеліп соғады. Ал фосфордың жетіспеушілігі ортада липидтің түзілуін арттырады.

Липид түзуші микроорганизмдердің көпшілігі прототрофты болып табылады, яғни әр витаминнің продуценті, сондықтан олар құрамында осы қосылыстар жоқ ортада өсе алады. Бірақ қоректік ортаға кейбір витаминдерді қосқанда липидтің түзілуіне және оның құрамына қолайлы әсер етеді.

     Культивирлеу әдісі.Липидті продуцирлеуші – аэробты микроорганизмдерді өсіру процесіне ортаның  рН-ы және температурасы сияқты факторлар әсер етеді. Липид түзілу процесіне ерітілген оттегі концентрациясының әсері туралы әзірге нақтылы пікір жоқ, бірақ-та оттегі липид биосинтезіне қолайлы әсер етеді деген болжам бар. Ферментация процесі кезіндегі аэрациялаудың қарқындылығының өзгеруі липид құрамына әсерін тигізеді.

Микроорганизмдердің өсу жылдамдығы мен липид түзілу процесі рН ортаның әсеріне байланысты, әр продуценттің өзінің рН ортасы қолайлы болады. рН ортаның оптимальды жағдайынан ауытқуы, липид өндірілген өнімнің көлемінен гөрі оның құрамына қатты әсер етеді.

Көптеген микроорганизмдердің өсуі үшін температурасының оптимальдылығы және липидтің түзілуі сәйкес болып келеді. Микроорганизмнің жасушасындағы жалпы липидттің мөлшері культивирлеу температурасына онша байланысты болмайды. Температураның  өзгеруінің әсері продуценттің өсуінің жылдамдығына және биомассаның жиналуына әсер етеді, ал липидтің құрамына мүлдем әсер етпейді. Липидтің құрамы культивирлеу температурасына байланысты едәуір өзгеріске ұшырайды. Осыған байланысты қандай да бір дәрежеде температураның өзгерінен липид фракциясының құрамын реттеп отырады.

Липид өндірісінің технологиясы.Қазіргі кезде микроб липидін алуда ең көп өңделген технологиялық режим ашытқыларды  гидролизат трофында және көмірсутекте өсіру болып табылады. Бірақ өндірістік масштабта арнайы микроорганизмдер штамын культивирлеу арқылы үлкен көлемде  липидті синтездеу әдісі әлі құрылған жоқ. Мұнай парафинінен Candida туысындағы азықтық ашытқыдан  алынатын липид маңызды. Ашытқы жасушасында липидтердің құрамы 16-20% жоғары,басқа липид түзушіге микроорганизмге қарағанда.(құрғақ биомасса есебі бойынша). Демек, липидтерді ашытқыдан алады.

Азықтық ашытқы

 
 

                          

майдалау

 

Вальцования

 

Кептіру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Экстракциялау

 
           Гексан

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                                  гексан                                   бу                        гексан

 

Майсызданған азықтық ашытқылар

 
 

 


                                                                                                                                    гексан

 

 

 

 

сурет- Липид өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

 

       Липид өндірісінің технологиясы. Қазіргі кезде микроб липидін алуда ең көп өңделген технологиялық режим ашытқыларды  гидролизат трофында және көмірсутекте өсіру болып табылады. Бірақ өндірістік масштабта арнайы микроорганизмдер штамын культивирлеу арқылы үлкен көлемде  липидті синтездеу әдісі әлі құрылған жоқ. Мұнай парафинінен Candida туысындағы азықтық ашытқыдан  алынатын липид маңызды. Ашытқы жасушасында липидтердің құрамы 16-20% жоғары,басқа липид түзушіге микроорганизмге қарағанда.(құрғақ биомасса есебі бойынша). Демек, липидтерді ашытқылардан бөліп алу  экономика жағынан тиімді болады, өйткені үлкен көлемде азықтық ашытқылар өндіріледі, ал липидтер бұл азықтық қоспаға  қажетсіз компонент  болып табылады.

Липид өндірісі кезінде азықтық ашытқыны алудың технологиялық сызба нұсқада соңғы өнім алу стадиясына тағы бір – құрғақ ашытқыдан органикалық ерітінді арқылы липидті экстракциялау операциясы қосылды. Осы технологияны орындағаннан соң екі өнім – майдан тазартылған ақуыз концентрантын және микроб майын алады.

 Азықтық ашытқыны алу технологиясы ертерек қарастырылған, сондықтан  липидті азықтық ашытқыдан бөліп алу сызба нұсқасын  қарастырамыз.

     Шаңдатқыш кептіргіштен алынған ашытқыны арнайы ыдысқа салып ылғалдайды, содан соң  қыздырып майдалап түйіршіктеуге  жібереді. Ылғал биомассаны майдалау  фильері арқылы қысып вальцаға  түсіреді. Вальцада ұтүйіршіктелгендер ісініп, нәтижесінде жасуша бұзылады; алынған өнім пневматикалық кептрігішке тасымалданады.Кептіргіш тігінен құбыр болып  келеді, оның бойы мен ісінген майдаланған түйіршіктер және қыздырылған кептірілген агент (ауа)жоғарытура ағыммен  жылжиды. Кептірілген биомасса түйіршіктері грохотқа түсіп, онда жұқа фракцияға бөлінеді(түйіршік размері 2 мм кем), ал негізгі масса экстракцияға жіберіледі.

     Экстракция құрылысы әр түрлі экстракторларда қатты заттарды экстракциялау принципі бойынша жүргізіледі. Экстрагент ретінде органикалық еріткішті қолдануға болады. Экстракциялау нәтижесінде алынған биомай ерітінідісін еріткіште мисцелла деп аталады. Биомай мисцелланы бөліп алу үшін дистиляцияға еріткішті айдау үшін жібереді. Дистиляция жүйесі әдетте екі сатыдан тұрады. Дистиляцияның бірінші сатысында еріткішті айдау процесі биомай концентрациясын 90%-ке жеткенше пленкалы-буландырғышта жүргізеді. Еріткішті айдаудың соңғы сатысы вакуум  астындағы дистиляциялы бағанада жүргізеді. Экстракциядан кейін құрамында аздап еріткіші бар майдан тазартылған биомасса арнайы десольвентор деп аталатын аппаратқа қатты буға түсіреді. Бу мен жоғары температураның әсерінен ашытқылар ерітікіштен ажыратылады  және  кептіріледі. Дайын биомасса десольветордан түйіршіктеуге түседі және  келтіріледі.

 

Полисахаридтер

 

Полисахаридтер немесе гликандар –11 моносахаридтер бірлігінен кем емес полимерлер құрастырылған. Олар бір немесе бірнеше моносахарид түрінен тұрады. Гомополсахаридтер және гетерополиахаридтер өзінің құрылысына қарай ажыратылады. Полисахаридтер – барлық организмдегі барлық уақытта қажетті компонент, табиғатта кездесетін көмірсулардың үлкен бөлігін құрайды

демек , жер шарындағы органикалық заттардың негізгі массасы өсімдік биомассасында басым болады.

 Полисахаридтер полимерлер түрінде кездеседі, сондай-ақ нуклеин қышқылымен, ақуызбен, липидпен, фосфатпен комплекс түрінде кездеседі. Мономер құрамы мен құрылысы әртүрлі. Полисахарид микроорганизмдері әртүрлі болып ажыратылады. Оның кейбіреулері өсімдік пен жануарлар полисахаридіне жақын немесе бірдей болып келеді. Микробты полисахаридтердің басым көпшілігі түрі үшін немесе серологиялық тобының түрі үшін арнайы құрылысқа ие. Микробты гликанда ертеректе белгілі болмаған моносахаридтер жиі кездеседі, олар жануарларда да,өсімдіктердеде кездеспейтін.

 Соның ішінде көптеген микроорганизммен пайда болған слизь Пастердің кезінде білгілі болған көмірсу табиғатына ие болады.  Бірақ микробты полисахаридтерге біздің 100 жылдықтың 20 жылынан бастап көңіл бөле бастады, пневококканың серологиялық арнайылығын анықтаушы полисахарид деп саналды.

Қазіргі кезде микробты полисахаридті зерттеуде ерекше мәнге ие, себебі бірқатар халық шаруашлығында және медицинада кеңінен қолданылатын мүмкіндігіне қарай.

Микроорганизмдер полисахаридтері клетка ішіндегі және клетка сыртындағы болып локализацияға сәйкес бөлінеді. Клетка ішіндегі полисахаридтер цитоплазмалар, мембрана және клетканың қабырғасы жатады, ал клетка сыртындағы – полисахаридтерге капсула, чехли (қабырға құрлысы)және бос слиз клетка қабырғасына жатпайтындар саналады. Кейде клетка сыртындағы полисахаридтер, цитоплазмалық мембрана сыртынан локализденген жатады. Мұндай жағдайда клетка сыртындағы топқа және клетка қабырғасының полисахаридтері жатады.

Бірқатар микроорганизмдерде капсуламен клетка қабырғасының бір-бірімен шекарасын ажырату қиын.

Локализациялауда полисахаридтер үш топқа бөлінеді:

клетка ішіндегі (цитоплазмалар, мембрана, периплазмалар), полисахаридтердің клетка қабырғасы және клетка сыртындағы (капсула, чехли және бос слиздер)

«Экзогликандар» термині негізінде бос слизді полисахаридте қолданылады. Кейде капсулалы полисахаридтерді экзогликан деп атайды.

Микробты полисахаридтер топтарға біріктіріледі, және функциясы бойынша:  активті тасымалдағышқа қатысушы қорда тұрған, қолдаушы, клетканың бір-бірімен әсерлесуіне қатысушы,  қорғаушы және т.б . Кейбір зерттеушілер оның топологиясына және функциясына қарай классифицирлейді. Клеткалы полисахаридтер осыған сәйкес екі топқа бөлінеді. Біреуі резервті энергетикалық және модификаторлар қосады (клетка ішіндегі), екіншісі – құрылысы және құрлысты – метаболиттік (клетка қабырғасында) болып бөлінеді. Клетка сыртындағыға құрлысты – метаболиттік гликандар және экзогликандар гиперөнімді бөлетіндер жатады.

 

Цитоплазмалар  мен  мембраналық  құрылысының  полисахаридтері

Цитолпазма полисахаридтері екі формада пайда болады: олар оған диспергирленген болуы мүмкін немесе түйіршіктері бір-бірімен біріктірілген болуы мүмкін. Бактерия цитоплазмасы 20-30% полисахаридтен тұрады, құрғақ клетканың массасынан 50-60 % дейін жиналу қабілеті бар. Көбінесе микроорганизм цитоплазмасында гомогликандар болады, одан әсіресе гликоген типті глюкандар таралады. Оларды прокариотты және эукариотты микроорганизмнің цитоплазмасынан бөліп алды: әтүрлі бактерия туысынан Agrobacterium, Arthrobacter, Bacillus, Clostridium, Esherichia, Mycobacterium, Nostoc, Rhodoрseudomonas, Rhodospirillum, Streрtococcus, сондай-ақ ашытқыдан, мицелиалы саңырауқұлақтардан, қарапайымнан, балдырлардан бөліп алды.

Гликоген сияқты полисахаридтерден басқа бірқатар микроорганизмдер цитоплазмасында крахмал, маннан, леван, арабан және ксиландар табылған. Гликоген және басқа да цитоплазмасындағы гомогликандар ДНК, РНК, ақуызбен, липидпен, фосфатпен комплекс пайда болады.

Гетерополисахаридтер цитоплазмада сирек кездеседі. Бірақта Streptomyces және Mycobacterium өкілдерінде олар асып түседі екен. Цитоплазманың полисахаридтерінің функциясы соңына дейін анықталмаған. Қазіргі уақытқа дейін көміртегі көзінің қорындағы тұрған зат және клетка үшін энергия қызметін атқарады деп санаған. Олар мысалы, Bacillus, Clostridium бактерияларының туысында эндоспердің  жетілуінде жұмсалады.Цитоплазманың полисахаридтері  бірқатар маңызды функцияны атқарады.  Клетканы реттеу механизмінде, әртүрлі заттардың синтезін бақылауда және клетканы бөлуде комплекс гомогликандар басқа цитоплазманың компонентімен қатысумен жүреді.

Сондай-ақ гликоген рибосомалы комплекстер ақуыз синтезін бақылауға мүмкіндігі бар. Гликоген нуклеин қышқылының молекуласымен байланысты радиоқорғағыш әсер етеді.

 Микроорганизм мембранасында орташа 2-5% дейін, кейде (Micrococcus luteus) 15-20% дейін мембрана массасынан көмірсулар  болып табылады. Кей жағдайда клетка қабырғасында немесе цитоплазмада қалдық материал болып осы көмірсу толығымен немесе бір бөлігі болады екен. Грам оң,  кейде грам теріс бактериясының мембранасында гликолипид және гликопротеиндер болады екен.

Микрококка және кейбір стрептококканы санамағанда, барлық грам оң эубактерия сондай – ақ ашытқы және мицеллиялы саңырауқұлақ цитоплазмалы мембрана тейхой қышқылы ( құрғақ массадан 1-2% ) аумағында болады. Тейхой қышқылы  құрлысы басқаша қышқыл полисахаридке жатады. Оның гидролизі кезінде моносахаридтпн бірге  басқа класс қосылысына жататын зат пайда болады. Әр түрлі тейхой қышқылы негізінде қалдық қанттың қатысқаны және әр түрлі типтік байланысының бар екені анықталған. Кейбір микроорганизмдерде тек липотейхой қышқылы бар екені анықталған, ал бос тейхой қышқылы болған жоқ. Грам теріс бактерияның мембранасында тейхой қышқылы болмаған. Полисахарид биосинтезде және қант мембраналы гликолипид қатысады. Тейхой қышқылы ион алмасуды реттейді, амин қышқылы  тРНК байланысында әсер етеді, жасуша қабырғасының мембранамен байланысымен іске асырылады, антигенді активтілігі байқалады.

Жасуша қабырғасындағы полисахаридтер

Грам оң эубактерияда жасуша қабырғасының құрғақ массасы полисахаридтер 30-60% дейін  болады.  Оның біраз бөлігі муреин комплексті құрамына кіреді, грам оң эубактериядағы  оның мөлшеріне 50-90% клетка қабырғасының заттары жетеді. Түзу сызықты полисахарид мурейн тізбегі  N – ацетилглюкозамин және N – ацетилмурам қышқылы β – 1,4 байланысымен тұрғызылған. D – сүт қышқылынан құрайтын глюкозамин туындысы- мурам қышқылы болады. Кейбір архабактерияның клетка қабырғасы, грам оң бояйтын псевдомурейнді гликан бөлігін құрайды, ал N – ацетилглюкозаминнен, N – ацетилгалактозаминнен және N – ацетилталозаминурон қышқылынан тұрады.Мурамо қышқылы псевдомурейндетабылған жоқ. Бірқатар клетка қабырғасының грам оң архебактериясы,тек қышқыл гетерополисахаридтерден тұрғызылған, оның құрамына галактозамин нейтралды қант және урон қышқылы құрамына кіреді. Көбінесе клетка қабырғасындағы грам оң эубактериясында тейхой қышқылы болады. Оның мөлшері клетка қабырғасының массасынан 50-90%-ке дейін жетеді. Стрептомицитте ол  4-50% дейін ауытқып отырады. Микроорганизмде глицеринтейхой әлде рибиттейхой қышқылы болады. Бірақта Streptococcus feccalis және бір ғана штамда Streptomyces sp. тейхой қышқылы табылған. Басқа полисахаридтер грам оң бактериясының клетка  қабырғасын құрайтын үлкен  әртүрлілігімен ажыратылады: көбінесе бұл гетерогликандар. Оның құрамында нейтральды моносахаридтер аминосахар, урон қышқылы, ацетил тобы, фосфор қышқылының қалдығы табылады. Грам оң бактериясының клеткасының қабырғасында 1-50 % дейінгі полисахаридтер құрайды. Олардың ішінде мурейн комплексті полисахаридтер доминирлеуге жағдай жасай алмайды,демек оның мөлшері  шамамен клетка қабырғасында орташа 5% болады екен. Тейхой қышқылы грам оң бактериясының жеке өкілдерінде табылады. Липополисахаридтердің грам оң бактериясының клетка қабырғасы үшін – биологиялық активтік заттар әсіресе сипатталады, мембрананың сыртын формалауда қатысады. Әр түрлі липополисахаридтер саны көп, мұның көбісінің құрылысы және құрамы соңына дейін зерттелген. Комплекстің полисахарид бөлігі, базисті құрылысы және О – арнайы бүйірлі тізбегі ажыратылады. Липополисахаридтің көмірсу комплексі – бұл гетерополисахарид. Әр түрлі бактерияда оның құрамында нейтралды қант, аминосахар, урон қышқылы болады, және әсіресе 3,6-дидезокситуынды қант, табиғатта сирек кездесетін құрамында табылады. Оның ішінде кең таралғаны абеквоза (3,6-дидезокси-D-галактоза), колитоза (3,6-дидезокси-L-галактлза), тивелоза (3,6-дидезокси-D-манноза), аскарилоза (3,6-дидезокси-L-манноза) және паратоза (3,6-дидезокси-D-глюкоза). Бұл қанттар көбінесе серологиялық арнайы бактерияны анықтайды. Моносахарид ерекше тип – гликолактилді қышқылдар О – антигенді полисахаридтер Shigella туысының өкілі құрамында табылған. Липопалы сахарид (ЛПС) полисахарид комплексі бірқатар бактерия күрделілігімен ажыратылады. Олар алты және одан да көп  араласқан және араласпаған моносахаридті құрайды.

Полисахаридтер – ашытқының және мицеллиалы саңырауқұлақтың клетка қабырғасының басты компоненттері. Олар (Saccharoromyces cerevisiae) клетка қабырғасының массасының 90% құрайды. Ашытқыда көбінесе гомогликандар табылады: гликандар, маннандар, хитин (полимер N-ацетилглюкозамин). Ашытқы маннанклетканың фосфор қалдығын құрайды және (немесе) метилді топтар, ал глюканда – ацетилді және аминтоптар болады. Көптеген ашытқының клетка қабырғасында гетерополисахаридтер – галактоманнандар және глбкоманандар, сондай-ақ 3-4 мономерден тұратын қышқыл гликандар табылады. Ашытқының клетка қабырғасында бірнеше полисахаридтер қатысады. Ашытқының клеткасының қабырғасында пептидпен байланысқан гликан болады. Клетка қабырғасындағы негізгі полисахарид компоненті мицелиалы саңырауқұлақта зерттелген хитин болып келеді. Сондай-ақ ацетилирленген полимер ацетилирленбеген полимер глюкозамин – хитозан, глюкандар (кейде целлюлоза), галактандар және әр түрлі гетерополисахаридтер  айырбастайтындар және айырбастамайтын қант, уран қышқылы болып табылады. Клетка қабырғасының микрофибрилл құрылысы целлюлозадан  көбінесе микроформ балдырлар тұрады, ал басқа гомополисахаридтің жеке өкілдері көбінесе ксилан және мананнан тұрады. Олардың саны құрғақ клетка қабырғасында 50-80% жетеді. Полисахарид матриксасы негізінде гетерогликан болып келеді.

Клетка қабырғасындағы полисахаридтер әр түрлі функцияны атқарады. Бұлардың көбісі клетка қабырғасында механикалық беріктікті көрсетеді. Сондықтан оны көбінесе «скелет» (қаңқа) деп атайды. Липополисахаридтер, тейхой қышқылы, ал сондай-ақ клетканың антигендік активтілігіне жауапты гетерополисахаридтер грам оң бактерия қатарын. ЛПС біраз мөлшері грам оң бактериясы – токсинді. ЛПС энтеробактерия клетканы ингибирлеуші ұзын тізбекті май қышқылы әсер етуінен қорғайды, осы бактериялар жануарлар ішегінде өседі. Көптеген полисахаридтер литикалық ферментке және фагқа берік бактерияны құрайды. Полианион полисахаридтер клеткадан және қоршаған ортадан метаболиттерді және затты  тасымалдауға қабілеті. Одан басқа, мұндай полисахаридтер теріс заряд клеткаға хабарлайды, нәтижесінде ортада клетка бір-бірінен алшақтатады ,ортада оларды диспергирлейді. Микроорганизмнің клетка қабырғасындағы полисахаридтер Н-алкан ортада өседі, жақсы эмульгатор болып саналады, клеткаға көмірсулардың енуіне мүмкіндік жасайды.

Клетка сыртындағы полисахаридтер

Клетка сыртындағы полисахаридтер клетка сыртындағы полисахаридтер капсула  түрінде және қаптап тұратын қап, сондай-ақ бос слиз болып келеді. Капсула қалыңдығы 0,2мкм, светті микроскопта көріп ажырату қиын, ал электронды микроскопта көруге болады, ол микрокапсула деп аталады. Микрокапсула клетка қабырғасымен байланысты ол капсулаға қарағанда берік болып келеді. Көптеген микроорганизмдердің капсуласы белгілі құрылысы болады және слизден анық бөлінген. Кейбір бактерияда капсулалы материал бос болып келеді, құрылысы жоқ, клеткадан оңай ажыратылады, сондықтан капсула мен  бос слизді ажырату қиынға соғады. Мұндай аморфты капсуланы слизисті қабат деп атайды. Чехол капсуладан құрылысы күрделі. Мұнда әртүрлі құрылыстағы бірнеше қабатты ажырату қиын. Клетка сыртындағы полисахарид мөлшері клетка биомассасын бір неше  есе  жоғарылатады.

Капсула, чехол және слиз барлық уақытта тек  полисахаридтерден тұрмайды. Олар гликаннан басқа ақуыздарды, полипептидтерді, нуклеин қышқылын, липидтерді, полисахаридпен комплекс түзетіндер немесе түзбейтіндерді қосады. Қабығы күрделі химиялық құрамды құрайды. Демек, Sphaerotilus natans глюкозаны, глюкозаминді, ақуызды, липидті және фосфаты құрайды. Бактерияның қабығы, метал қосылысты тотықтырады және тотықсыздырады, көбінесе олардың оксидін құрайды. Кейде көмірсусыз полимерлер – капсула мен слиздің бір ғана компоненті. Капсула кейбір Bacillus туысты түрінің полипептидінен құралады, кейбір штаммның Pseudomonas aeruginos слизі ДНК-дан тұрады. Клетка сыртындағы полисахаридтер капсулалы  немесе бос және басқада көптеген микроорганизмдерді құрайды. Бірақ клетка сыртындағы полисахаридтер клеткада міндеті функция емес және ол белгілі жағдайда пайда болады. Микроорганизмнің клетка сыртындағы полисахаридтер құрылысына қарай әртүрлі. Қазіргі кезде 200 жуық экзогликан зерттелген, біріншілік құрылысы бекітілген және осының көбісінің деталінің құрылысы. Әртүрлі микроорганизмдердің клетка сыртындағы полисахаридінің құрамынада 20-дан астам моносахаридтер және оның туындысы табылады. Көбінесе гексоза кездеседі: глюкоза, галактоза, манноза және 6-дезоксигексоза: фукоза және рампоза. Пентоза сирек байқалады: арабиноза, ксилоза, рибоза. Урон қышқылы кең таралған: галактуронды, маннуранды және әсіресе глюкоуронды.

Көбісі аминосахарын құрайды: глюкозамин, галактозамин және маннозамин. Көбінесе экзогликанда көмірсу еместер көмекшілері – пируват және ацетат,  сондай-ақ сукцинат және глицерин кездеседі. Клетка сыртындағы гликан қатары үшін сирек кездесетін мономерлер бар: 2,6 немесе 3,6-дидезоксисахар болады, кейбіреулерінде бұрын анықталмаған моносахаридтер табылған, мысалы глюколактил қышқылдар (сапротрофты микробактерия). Кейде тейхой қышқылы, фосфатты және сульфатты иондар кездеседі.

Бактерияның көптеген түрінде клетка сыртындағы полисахаридтер – қышқыл гетерогликандар әртүрлі құрамда 2-5-тен, 6-7 мономерден тұрғызылған. Мысалы: Xanthomonas campestric полианионит ксантан, глюкозаны, маннозаны және О-ацетил тобын қосқанда және пируватты синтездейді.Кейбір бактериялар гетерополисахаридтерді түзеді.

 Микроорганизмде әртүрлі гомополисахарид, әсіресе глюкандар, соның ішінде белгілісі декстриндер, (бейтарап гликанға құрылысы бойынша жақын және азырақ жақын глюкон тобы) кең таралған. Олар 200 000 дейін глюкозаның қалдығын құрайды, олар сызықша және тарам-тарам тәрізді болып келеді. Сызықша (негізгі) α-1,6 байланыс қатысуымен тізбегі тұрғызылған, тарамақтысы         α 1,2-, α-1,3- және α-1,4 байланыста тұрғызылған. Молекулярлық массасы декстриннің 12-600 млн аралығында  ауытқуда болады. Декстриннің активті продуценті – сүт қышқылының өкілі Leuconostos mesenteroides және L.dextranicum. Декстрин сондай-ақ кейбір Streptococcus(Str.sаnguis, Str.mutаns), Brevibacterium, Lactobacillus түрлерін синтездейді. Іс жүзінде әрбір продуцент өзінің өте жақсы декстриннен  басқа түрін синтездейді. Кейбір штамдар бір мезгілде декстриннің құрылысы бойынша екі түрін түзеді.

Клетка сыртындағы целлюлоза – полисахарид бактериядан өсімдікте таралған, кейбір өкілдері Pseudomonas, Zooglea, Azotodacten синтездейді. β- (1 3) Глюканды курдлан деп аталатын Alcaligenes faecalis var. myxogenes және Rhizobium пайда болады. Күшті тарамдалғандар α-(1-4)-глюкан бүйіріндегі тізбегімен полимер түріндегі глюкоган α-(1-6)- тізбегімен қосылған,  жануарлардың полисахарид қоры , көптеген бактерияны, ашытқыны Neisseria perfiava культуралды сұйықтықтан табуға болады, Нигерин α-глюкан кезектескен (1   4) және (1   3) байланысымен  Aspergillus nigen саңырауқұлағы пайда болады. Тарамдалған полимерлер леван – фруктозасы (2  6) байланысы сірке қышқылды бактерияны Gluconobacter oxydans, Asetobacter aceti, Pseudomonas, Erwinia тобындағы Aeromonas, Bacillus кейбір түрі синтездейді.

Фруктандар инсулин түріндегі (тарамдалған күрделі гүлдейтін өсімдік өкілді  полисахаридтер) (2   1)-байланысы негізгі тізбегімен және С6 Str.mutans штамы пайда болады.

Маннандар Bacillus және Corynebacterium түрінің культурасында сондай-ақ көптеген ашытқыда пайда болады. Көбінесе барлық микроорганизмдер, клетка сыртындағы полисахаридте пайда болуына қабілетті, бос слизді және капсуланы синтездейді. Слиздің мономерлі құрамы және капсуласы көп жағдайда бірдей. Қандай микроорганизм тобындағы полисахаридтер екені анықтау барлық уақытта мүмкін емес. Бірқатар жағдайда филогенетикалық жақын бактериялар құрылысы мен құрамы жағынан бастапқы клетка сыртындағы гликандар синтездейді. Оған мысалыға бактериялы альгинат Pseudomonas aeruginoasm Azotobacter vinelаndii, курдлан Rhizobium және A.faccalis var. myxogenes, қышқыл гетерогилкандар Corynebacterium және Arthrobacter, декстриндер Streptococcus және Lactobacillus және т.б. жатады. Бірақ та таксономикалық қатынасқа алыс тұратын микроорганизмдер глюкондар пайда болатындар. Демек, экзогликандар әртүрлі фитопатогенді бактеря және минингит қоздырғыштар құрамы бойынша жақын. Бірқатар бактериялар клеткалы агрегат пайда болғанда цементтеуші материал клетка сыртындағы целлюлоза атқарады. Белгілі, бір тұқымдағы әртүрлі түрдегі микроорганизмдер  көбне  және  тұқымы бірдей әртүрлі  штамдар бірдей емес экзополисахарид синтезделеді.

Демек, E.coli 70 серотипке ие  болады, құрылысы мен құрамы бойынша әртүрлі капсуланы полисахаридтердің және иммунохимиялық қасиеті бойынша сәйкес.

Экзогликандар тиімді және түйнек бактериясының тиімді емес штамы мономерлер, моносахарид   қатынасы бойынша әртүрлі Lipomyces тұқымдас ашытқы штамы құрамы бойынша ажыратылады. Моносахарид құрамы бойынша кемшілігі клетка сыртындағы гликандар М-, S-, және R- бактерия формасы болады. Культуралды сұйықтықта бір микроорганизм бірнеше әртүрлі гликандарды жинайды. Мысалы, L.mesenteroides декстринді және леванды түзеді, Serratia marcescens үш экзополисахаридті түзеді: қышқыл глюкорамнан, глюкурон қышқылын, рамноглюкан және гептоглюкан құрайтын Aureobosidium (pullularia) pullulans саңырауқұлағы екі гомогликанды түзеді: аубазидан – тармақталған полимер α-(1-4), β-(1-3) және β-(1-6) байланысы болады.

Клетка сырындағы полисахаридтер, микроорганизмдер үшін өмір сүруге қажетті болып есептелмейді.

Олардың еш уақытта табиғатта пайда болмайтын түрлері бар. Эксперимент жүзінде көрсетілген клеткада артық капсула өмір сүруге қабілетті және капсула жасай алады. Содан басқа клетка сыртындағы полисахаридтер белгілі функцияны орындайды. Өмір сүруге қабілетті продуцент үшін қолайлы жағдай жасайды. Олардың ішіндегі біреуі барлық полисахарид үшін универсалды. Клетка сыртындағы полисахаридтер ультракүлгін сәуледен және әртүрлі химиялық агенттен, ауыр металдан дәрілік препараттан клетканың өліп қалуынан, клетканың кеуіп кетуінен сақтайды. Капсулаланған бактерия химия терапиялық заттарға беріктеу, капсулаланбағанға қарағанда беті капсуламен қапталғасын клетканы бактерияфагтан сақтайды.

Көптеген клетка сыртындағы гликандар биологиялық жағынан активті және иммунологиялық қасиетін анықтайды және штамы вирулентті. Капсуласы жұқа болған сайын вируленттігі жоғары және бактерия патогенді. Кейбір патогенді бактериялар капсуласыз авирулентті болып келеді.

Кейбір жағдайда клетка сыртындағы гликандарға көміртегі көзі мен энергия қызметін атқарады, ал азот құрайтын полисахаридтер продуцент үшін азот көзі болады. Полианионды полисахаридтер қоршаған ортадан катионмен концентрлейді және клеткаға оны тасымалдауға қабілетті. Н-алкан ортада өскен микроорганизмнің полисахаридті – липидті комплексі: псевдомонад, нокардий, коринебактерия, ашытқының жақсы эмульгаторы. Олар бетінің керілгенін төмендетеді, мицелия пайда болуына, клеткаға көмірсудың енуіне мүмкіндік жасайды. Нейтральды клетка сыртындағы полисахаридтер клетканың жиналуын және жіпше форманың бүтін болуын қолдайды, белгілі заряды бар клетканың диспергирленуіне қарсы бола алады. Кейбір бактериялар экзогликандар клетканың бетіне жабысуына жауапты. Демек, Str, mutans, тісте кариестің болуын тудырады, декстрин арқылы тістің эмалына жабысады.

Полисахаридтердің биосинтезі

            Гликандардың биосинтезі моносахаридтер арасында глюкозидті байланыстың түзілуіне әкеп соғады. Жалпы түрде бұны былай түсінуге болады, глюкозильді донор глюколизді акцептор – затравкаға береді де, ал  өзі босайды (1сурет). Полимеризация дайын полисахаридтер түзілгенге дейін жүреді. Процесс арнайы  глюкозилтрансферазалар мен катализденеді, ал полимердің басқа толық түзілмеген полисахаридтің сызықша тізбегінің фрагментін ыдыратып, оны дәл сол немесе соған ұқсас (аналогы) тізбегінің белгілі бір жеріне ауыстырып, басқа глюкозилтрансферазалармен катализденеді (2-сурет).

 

  А – донор;  Б – акцептор

 

  1 Сурет- Глюкозидті байланыстың түзілуінің сызба – нұсқасы

 

            Гетерополисахаридтер биосинтезі жағдайынан екі мүмкіндік туады: әртүрлі мономер бірлігінің кезектесіп  реттеліп келуі немесе донорға байланысып қалатын және кейіннен полимеризацияланатын ди- және олигосахаридтердің алдын – ала синтезделуі.

Полисахаридтер биосинтезінде акцептор болып олигосахар және толығымен құралмаған гликандар келіп түседі. Көбінесе біріншілік акцептор болып олигосахар  саналады. Бұл, мысалға, декстрандар мен ливандар (сахароза), целлюлозалардың (целлодекстриндерге), хитинің (хитодекстриндер) синтезінде болады. Кейде біріншілік акцептор тек толығымен құралмаған полисахарид – «затравка» ғана бола алады.

 

 

 

1 Сурет-  Тармақталған полисахаридтердің  түзілуінің сызба – нұсқасы

 

Моносахаридті қалдықтардың доноры әртүрлі табиғатқа ие болады. Бұл кейде сирек  олигосахар болады. Сонымен, декстрандер мен левандар биосинтезінде сахароза донор бола алады. Бірақ көбінесе сахар – донорлар активтендірілген формада болуы тиіс. Мономерлі бірліктерді активирлеу нуклеозидтрисфосфат көмегімен жүреді де, нуклеозиддифосфатсахарлар (НДФС) түзіледі, олар ең көп тараған глюкозильді қалдықтың әмбебап донор болып есептеледі. Сонымен, Acetobacter xylinum целлюлозаның биосинтезінде уридиндифосфатглюкоза қатысады, Neurospora crаssa– уридинфосфат -  N – ацетилглюкозамин, ашытқы маннасында – гуанозиндифосфатманноза хитин биосинтезіне  қатысады. Гетерополисахаридтер биосинтезінде глюкозильдік қалдықтың бірнеше донорлары қатысады. Моносахаридтердің өзара өзгеруі НДФС деңгейінде жүреді. Қандайда бір фермент жетіспеген жағдайда полисахаридтер биосинтезінің бір бөлігі тқтап (оқшауланады) қалады, дефектлі жарамсыздау  полимер түзіледі немесе ол мүлдем түзілмейді. НДФС тек моносахаридті ғана емес, сондай-ақ олигосахаридті қалдықтарды да бере алады.

Көптеген микроорганизмдерде  полисахаридтер биосинтезі тізбегінің міндетті түрдегі компоненті болып,  НДФС –пен бірге басқа да глюкозил түзуші липидтер – активтендірілген қантты интермедиаттар санады. Құрылысы бойынша бұл  полиизопренолфосфатсахары. Көпшілік прокариоттарда 11 изопреноидты қалдықтары – ундекапренолдар (С55) бар полипренолды тасымалдағыштар басымырақ болады, микобактерияда 10(С50) қалдықтары бар тасмалдағыштар болады. Полипренолдар эукариотта жоғары молекулалары болады. Мысалға, Sacch. сerevisiae 16-18 құрайды, ал Asp. niger-де 19-21 изопреноидты қалдықтарды құрайды. Микроорганизмдерде полипренолмонофосфатсахары және полипренолпирофосфатсахары болады, соңғылары  көбірек  болады.

Гликозил түзуші липидтердің саны  жасуша массасыныңбар жоғы оннан бір  пайызын құрайды. Бірақ олардың ролі маңызды және көптүрлі. Олар моно- немесе олигосахарид қалдығының  арасында тасымалдағыш қызметін атқара алады, оларды НДФС-тен қабылдап, құрып  жатқан полисахарид акцепторына береді. Полипренолмонофосфатсахары қосылады да тек моносахаридті қалдыққа ауыстырады, ал полипренолпирофосфатсахары ди-, три-, және тетрасахаридті бөлшектерге ауысады. Кейбір жағдайларда моно- және олигосахаридті қалдық акцепторға ауыстыру глюкозидті байланыс конфигурациясының өзгеруімен жүреді. Полипренолфосфатта полисахаридті тізбектің алғашқы жинала бастауы  мүмкін. Бұл синтездің бірінші сатысында – НДФС қатысуымен олигосахарид құрайды, содан соң олигосахаридті компоненттердің полимеризациясы жүреді, олардың алғашқысы липидпен байланысы сақталады да, ал қалғандары акцепторға беріледі. Гликозил түзуші липидтер жасуша қабырғасы мен мембранасының сыртқы жағына қантты тасымалдауға қатысады. НДФС мембранадан өтуге  қабілеті жоқ.

Полисахарид биосинтезі көптеген жағдайларда тек НДФС есебінен іске асырылуы мүмкін деп есептеледі, бірақ мембрананың липидті фазасы мен судың арасындағы беткі бөлігінде жүретін реакцияда глюкозил түзуші липидтердің қатысуы міндетті.

Органикалық қышқылдардың қалдықтары тиісті коферментті формадағы полисахарид молекуласына қосылады. Бірақ гликан құрылысына полимер молекуласында белгілі бір қышқыл қалдығына модифицирленетін пируват қана кіре алады деген пікір де бар.

Полисахарид қатарының биосинтезінің орны туралы сұраққа  әсересе клетка сыртындағыдан соңына дейін шешімін тапқан жоқ. Көптеген гликандардың биосинтезі (белгілі) нақты бір жасуша құрылысымен байланысты,  тиісті ферменттер, НДФС және глюкозил түзуші липидтер цитоплазмалық мембрана ауданында локализденген. Олар жасуша қабырғасының бөліктерінен де табылады. Бірақ клетка сыртындағы ферментті полисахаридсинтездеуші жүйе де іске асырылады. Бұл көптеген микроорганизмдердің декстран  және левансахароза сәйкес  полисахаридтерді түзуші. Көрсетілген ферменттер барлық уақытта жасушадан толығымен бөлініп алынбаса да (Gluconobacter oxydans-та культуралды сұйықтықта 80% жуық левансахароза табылады), декстрандар мен левандардың жиналуы айтарлықтай деңгейде клетка сыртында жүреді. Бірақ, көптеген белгілі экзополисахаридтердің синтезі жасуша ішінде локализацияға ие. Экзогетерогликандар үшін клетка сыртындағы синтез мүлдем белгісіз. Жасушаның қай аумағының бөлігінде полимерлердің жиналуы жүретіндігі және оның қалай сыртқа шығаратындығы жайлы бірнеше жорамал ойлар бар. Соның біріне сүйенсек гликан полимеризациясы  болуы мүмкін, ал оны цитофлазмалық мембрананың сыртына, жасуша қабырғасының саңлаулары  арқылы шығарылуы мүмкін.

Басқа гипотеза бойынша полисахарид цитоплазманың ішіндегі болатын мембраналық көпіршіктерде түзіледі, ал содан соң олардың көмегімен жасушадан кері пиноцитозбен шығарылады. Егер тиісті ферменттер жасуша перфериясында локализденген болса, онда клетка сыртындағы пполисахаридтер кейде клетка қабырғасы гликандарының жоғары синтез нәтижесі деп қарастырылады. Бұл жағдайда жасуша қабырғасының және клетка сыртындағы полисахаридтер ұқсас сәйкестендірілген болуы тиіс. Бірақ бұл сирек байқалады.

Капсула полисахаридтері мен бос слиз құрылысы мен құрамы жөніне бірдей, сонымен бірге слиз  капсулалық материалды ығыстыру нәтижесінде түзіледі деген жорамал да бар.

Қысқартулар: Глю-глюкоза, Гал-галактоза, Глю-6-ф-глюкоза-6-фосфат, УМФ-цридинмонфосфат, УДФ-уридинфдифосфат, ГТЛ-глюкоза түзуші липид.

Қоректік орта құрамы

Көміртегі көзі. Көптеген микроорганизмдер өздерінің өсуін қапмтамасыз ететін барлық көміртегі көздерінен: көмірсулардан, спирттерден, карбон қышқылдарынан, аминқышқылдарынан, көмірсутектерден, С1-қосылыстардан полисахаридтерді синтездейді. Қазіргі уақытта микроорганизм арқылы көмірсутегі және С1 -қосылыстар ортасында полисахаридтердің түзілуіне ерекше көңіл бөлінуде. Н-алканды орталарда экзополисахаридтер көптеген артробактериялар және сапротрофты микобактериялар өкілдерімен, кейбір коринебактериялар, Candida ашытқыларымен  синтезделеді. Метилотрофты бактериялар қатары құрамында метанолы бар орталарда өсу барысында біраз  мөлшерде клетка сыртындағы полисахаридтер түзіледі. Methylococcus capsulatus метанды қолданғанда полисахаридті капсулаларды түзеді.

Жағымды көміртегі көзі бар орталарда полисахаридтерді синтездейтін микроорганизм басқа, олардың кейбіреулерін қолдану арқылы гликандар түзетін организмдер де бар. Мысалы, Leuconostoc mesenteroidies мүмкін, бірақ ол сахарозасы бар орталарда ғана декстранды синтездей алады.

Көміртегі қосылыстарының табиғаты мен оның концентрациясы полисахаридтердің  сандық шығымына әсер етуі мүмкін. Кейбір микобактериялар культурасында экзогликаның шығу мөлшері гексадеканды ортада ғана жоғары болады, ал полимер биосинтезі құрамында басқа да көмірсутегілер, қанттар және көпатомды спирттер бар орталарда жүрілуі мүмкін. Периодты культивирлену жағдайында полисахаридтер синтезіне әдетте ортада кейбір азот пен фосфордың  тпшы болуы, көміртегінің артық мөлшері жағымды әсер етеді.

Бірақ, орта құрамында көміртегі субстратының жоғары болуы , экзогликандар биосинтезі стимуляциясында белгілі бір аралықта ғана болуы мүмкін, егер де ол сол аралықтан жоғары болса, оңды эффект байқалмайды, ал кейбір жағдайларда процестің баяулап қалуы да байқалады. Хемостатта культивирлегенде кейбір микроорганизм көміртегі субстратын лимиттеген жағдайда,  клетка сыртындағы гликандар түзіледі.

Гликан микроорганизмінің моносахарид құрамы көміртегі көзіне байланысты өзгермейді, тек құрамын және көміртекті емес компоненттердің қатынасы варьирлейді. Егер де микроорганизм бірекден көп экзогликанды синтездесе, көміртегі субстратының өзгеруі көп жағдайларда полимерлердің ішіндегі біреуінің синтезінің артуына әкеледі.

 Мысалы, аубазидан және пуллуланның қатынасы A-pullulans культурасында әртүрлі қанттардан тұратын орта, күшті айрықшаланады. Көміртек көзі концентрациясының өзгеруі – полисахарид синтезінің жылдамдығын және молекулярлық массасын реттеуі мүмкін.

Азот көзі. Полисахаридтердің түзілуі, ережеге сәйкес продуценттің активті өсуін ұстап тұруға қабілетті азот көздерін қолданғанда мүмкін. Бірақ азот көзінің табиғаты микроорганизмнің өсуін өзгертпей, гликандардың шығу мөлшеріне әсер етуі мүмкін. Өсу үшін азот көзінің бір түрі, ал полисахарид биосинтезі үшін басқасы  қолданылады, микроорганизмдер болады . Ортада азот концентрациясы жоғары болса, ережеге сәйкес, полисахаридтер синтезіне теріс әсер етеді. Гликандардың сапалы құрамы, көрсетілгендей азот көзіне байланысты емес.

Ортаның басқа компоненттері. Полисахаридтер биосинтезіне микроорганизмдер өсуі үшін қажетті, басқа да қоректік орта компоненттері әсер етеді. Гликандардың түзілуі үшін фосфордың маңызы зор. Ортада фосфордың құрамы жоғарыласа, көптеген полисахаридтердің синтезін тежейді. Бірақ фосфор концентрациясын белгілі бір шегіне дейін жоғарылатса, онда ол C.oxydans леванның жиналуына септігін тигізеді.

Әртүрлі иондардың да маңызы зор, олар субстраттың жұтуына қажет немесе полисахаридтер биосинтезінің кофакторы ретінде қатысады. Темір катиондары Pseudomonas aeruginosa және Mеthylomonas mucosa, ортада левансахарозаны бөлетін Q.oxydans полисахаридтерінің өніміне оң әсер етеді. Марганец иондары Rhyzobium japonicum глюканы және Sacch  cerevisiae маннан түзілуі үшін қажет. Магний L.mesenteroidies тармақты декстрандер синтезіне қабілетті. Кальций ионының концентрациясы ортасында маннуронды және гулуронды қышқылдардың A.vinelandii экзополисахар қатынасын анықтайды.

Гликандардың түзілуі, ережеге сәйкес, продуценттің қалыпты өсуі үшін қосымша витаминдердің мөлшері қажет етпейді. Полисахапридтердің биосинтез стимуляциясы үшін қосымша витаминдерді қосу кейбір жағдайларда ғана байқалады.

 Ортаның физико – химиялық факторлары

Ортаның қышқылдығы. Әдетте микроорганизмдер өсуі және полисахаридтердің синтезін жүргізу үшін рН-тың белгілі бір шектері болады: бұл интервалдар әртүрлі микроорганизмдер үшін бірдей емес. Бірқатар көрсеткіштердің иелері, тіпті кейбір жағдайда гликандардың өсуі мен түзілуі үшін рН мәні сәйкес келеді, бірақ жеке жағадайларда олар әртүрлі болады. Ортаның қышқылдығының өзгеруі гликандардың шығым мөлшеріне, полисахаридтердің мөлшерлік қатынасына әсер етеді, егер де олардың бірнешеуі түзілсе (аубазидан және пуллулан культурада A.pullulans) ортада олардың молекулярлық массасына әсер етеді.  Мысалы,ортаның рН мәні 5,0-ден 8,0 дейін жоғарыласа әртүрлі стрептококк штамдары бар жоғарғы молекулалы декстран фракцияларының түзілуіне қабілетті, бірақ гликандардың мономерлері құрамы ортаның рН мәні өзгергенде, өзгермейді.

Аэрация және температура. Аэрация мен температураның әсері  полисахаридтер биосинтезі үшін әртүрлі. Аэрация және температураларының режимдері сол немесе басқа гликанның түзілуі үшін әртүрлі, күшті ерекшеленуі мүмкін.

Экзогликандарды түзетін көптеген микроорганизмдер – аэробтар немесе факультативті анаэробтар, сондықтан жақсы аэрация жағдайында осындай микроорганизм культурасында экзогликандардың шығымы жоғары. Бірақ аэрарирлеуді шектен тыс көбейтсе онда олардың биосинтезін тежеуі мүмкін, ал көміртегі субстраты тез тотығады.

Температураның әрекеті белгілі бір заңдылықта болады. Гликандардың максимальды түзілуі әдетте микроорганизмдер өсуі үшін оптимальды температурадан төмен болған жағдайда жүреді. Сөйтіп, L.mesenteroides культурасындағы декстран мөлшері 30°С температурадан 10ºС тмператураға дейін  төмендегенде жоғарылайды. Бірақ кейбір жағдайларда бактериялардың өсу температурасының оптимумы және олармен түзілетін экзогликандар температурасы сәйкес келеді.

Микроорганизмдерді культивирлеу температураның өзгеруі кейде полисахаридтердің өзгерген қасиеттері бар биосинтезге әкеліп соғады. Мысалы, стрепкокктардың белгілі штамы 22°С  температурада синтезделетін клетка сыртындағы полисахарид, глюкозаминнің жоғары құрамымен ажыратылатын және имуунохимиялық қасиеттері басқа гликандарға қарағанда, 37°С  температурада түзіледі.

Микробтық полисахаридтерді қолдану

Қазіргі езде микроорганизм полисахаридтері  іс жүзінде кеңінен қолданылады. Олар адам баласына қажетті көптеген сфераларда қолданылады : медицинада,фармацевтикада, тамақ, химия және текстиль өндірісінде, гидрометаллургияда,мұнай алуда және халық шаруашылығының бір қатар басқа аумағында  қолданылады. Бұл жағдайда зерттеушілерде және іс жүзінде клетка ішіндегі және клетка сыртындағы  гликандар демек,  өндірістің техника –экономикалық жоспарында  және қолдану кең аумақты болып келеді.

Полисахаридтердің   медицинада қолданылуының маңыздылығы мен болашағы  оның жоғарғы дәрежедегі  биохимиялық  активтілігі   анықтайды.

 Көптеген микробтық полисахаридтер емдеу қабілетіне және профилактикалық іс әрекеттеріне ие: ағзаның бактерияларға және вирус инфекциясына қарсы тұруын жоғарылатады, ісік ауруына қарсы активті, ұлпаның регенерациясына және жараның жазылуын қамтамасыз етеді, суыққа қарсы ауру синдромын жояды, ренгенотерапияны және дәрілік препараттардың қосымша бөгде әрекетін  төмендетеді. Емдік және қорғаныштық полисахаридтердің әсер етуін ағзадағы иммунобиологиялық реактивтілігін жоғарылату қабілеттілігі анықталады, ішкі ортаның бір қалыпты ұстап тұрумен анықталады. Көптеген полисахаридтердің  препараттары ағзаның жұмысын жақсартады. Кейбір микробты полисахаридтер тәжірбие жүзінде көптеген елдерде емдеу  емқанасында қолданылады.

Біздің елімізде жарақаттарды және жүйке  жүйесінің бұзылу жағдайында, сонымен қатар күйіктерге немесе жарақат алған  ауруларға пирогеналь препараты  кең қолданылып жатыр. Бұл препарат Salmonella typhi және Pseudomonas aeruginosa жасушасынан бөліп алынады. ФРГ және АҚШ-та осындай мақсатпен әртүрлі патогенді бактериялардан алынған изолирленген липосахаридтер қолданылады. Бактериалды ЛПС сонымен қатар активті сәулелер  жұмысына  қарсы тұра алады.

Кеңес үкіметі кезінде ауруханаларда 20 жылдан астам уақыт Serratia marcescens жасушасынан бөліп алынған гетерополисахарид комплексі липидтер – продигиазан және  глюканнан тұратын  Sacch. ceravisiae жасушасынан алынған зимозан препараты, тейхой қышқыл және глюкоман қолданылып келуде. Бұл препараттар ісік ауруына қарсы  сондай-ақ ағзадағы иммунобиологиялық активтілікті жақсартады. Грамотрциальды бактериялар ЛПС қатарындағы агенті ісік ауруына қарсы, Astasia longa түссіз фитофлагеллят  клетка ішіндегі глюкан парамилон, жасуша сыртындағы полисахаридтер  әр түрлі ашытқы туысы Lipomyces Сryptococcus, Bullera және т.б. сондай-ақ бактерия туысы  Aecaligenes Agrobacterium әсер етеді. Аталған қосылыстар клиникалық  емдеуде қолдануға ұсынылған. Вирус активтілігіне қарсы продигизон препараты қолданылады. Атеросклероз ауруына қарсы жасуша сыртындағы Rhodotorula rubra полисахаридтың полярлы модифицирленген манан (сульфатталған) қолданылады.

Полисахаридтер, антигендік арнайылығы медицина тәжірбие жүзінде диагностикалық зат барысында қолданылады. Оларға мысал ретінде Candida ашытқысының патогенді және патогенді емес полисахарид препараты жатады.

Сальмонеллозаға қарсы диагностикада модифицирленген ЛПС-антиген сальмонелл қолданылады.

Тазаланған арнайы полисахаридтерді А және С тобындағы менингококка (N-ацетил, О-ацетилманнозаминфосфат полимері)  менингококка вакцинасын алу үшін қолданылады. Микробты полисахаридтер жасанды вакцинаны құруда негіз бола алады.  Бұл жасанды  полиэлектролитпен конъюгация немесе конфигурацияны өзгерту жолымен алынады.

Шамамен молекулярлық салмақтағы 75 000   нейтралды декстриндер L.mesenteroides продуцирлеуші біздің елімізде және шет елдерде қан плазмасын  алмастырушы  ретінде қолданылады.

Сонымен қатар леван және плазма алмастырғыш пуллулан да тиімді. Декстрандердің белгілі құрлысы және  көптеген басқа полисахаридтер сияқты ағзаның қорғаушы реакциясын стимулирлейді. Емханаларда әртүрлі ішек қуыс  ауруларын емдеу барысында басқа препараттармен бірге қолданылады. Декстран сульфаты антикоагулирлеу іс-әрекетінде, гепариннің орнына қолданылады және антитромбогенді зат ретінде қолданылады. Антикоагулянт ретінде сонымен қатар хитин де қолданылады.

Микробты полисахаридтерді фармацевтикада, пафрюмерияда, тамақ және басқа  өндіріс салаларында олардың қасиетін  анықтап қолданылады, демек,  тұтқырлығын, реологиялық сипаттамасымен, ісіну қабілеттілігімен, белгілі бір  құрлысымен әрекеттесуін анықтап қолданылады . Фармацевтикада оларды дәрі – дәрмек даярлауда қолданылады: олар дәрілердің беріктігін ұзақ  ұстайды  және олардың әсер ету  әрекетін тұрақтандырады. Кейбір микробты препараттар дәрілердің бірнеше жылға дейін қасиетін ұстап тұрады: бутадион, күкірт, сульфаниламид, рентгенге  түсіруге арналған барий сульфатының суспензиясын және т.б. Модифицирленген декстраннің макромолекулярлы конъюганттары ферментпен (стрептокиназа,трипсин,фибрионолизин) бірге ферменттердің активтілігін тұрақтандырып аллергиялық іс әрекетін төмендетеді.

Микробты полисахаридтер косметикалық заттар дайындауда  гель құраушы агенттер ретінде қолданылады, сонымен қатар  бетке жағатын майларда, гидрофильді буферді құру үшін қолдаланылады. Кейбір гликандар қазіргі таңда натрий – карбосицеллюлозаны тіс  жуатын пастада биологиялық активтілікті құраушы ретінде қолданылады.

Тамақ өнеркәсібінде полисахаридтер микроорганизмі өнімдердің – сыртқын қаптау  қабығы ретінде қолданылады, мысалы ірімшіктердің кеуіп кетпеуінен сондай-ақ, балмұздақтардың, шырындардың, салаттарға арналған дәм беретін зат ретінде, джем және т.б. тағамдық өнімдердің активтілігін жоғарылатуда қолданылады. Мұнда әсіресе   тиімді ксантан көптеп қолданылады. Швейцарияда Streptococcus lactis штамы өндірістерде кейбір жұмсақ ірімшіктерде қаймақтарды жасау барысында қолдаланады. Экзополисахаридтердің Saccharomyces және Cryptococcus ашытқы туысы және Azotobacter және Arthrobacter бактериялардың туысы нанның сапасын жоғарылату үшін қолданылады. Ұнға қосу барысында нанды пісіргенде олардың газды ұстау қабілеттілігін сонымен қатар реологиялық қасиетін жақсартады. Мұндай қамырдан пісірілген нанның көлемі ұлғаяды, арасы жақсы кеуектеніп тұрады.

Экзогликанның гельтүзуші агенттері ядерлық жанармай өндірісінде, фотографияда және рентгендік қабықша, тамақ өндірісінде, текстильде, фармацевтикада және қағаз өндірістерінде қолданылады, сондай-ақ  олар агардың орнына (құрамында глюкоза, галактоза, фруктоза глюкурон қышқылы және глюкоза және О-ацетил тобы бар Bac.subtilis және Ps.elodea гетерополисахаридтер) қолдаланылады.

Анионды полисахаридтер (ксантан, занфло-клетка сыртындағы гетерогликан Erwinia tahitica, глюкозадан және галактозадан,урон қышқылынан тұратын және т.б.) эмальді, сулы бояудың кеуіп кетпеуінен сақтап тұрақтандырады. Кейбір гликандар, мысалға Corynebacterium var mucilagenosus гетерополисахаридтердің тұтқырлығы жоғары және басқа да  желімдерді клейлерді қолану үшін қолданылады. Декстран бояушы зат ретінде де қолданылады.

Негізгі тұрақтылығымен ерекшелінетін сулы ерітіндідегі полисахаридтер, агрессивті ортаның шартына және температураға байланысты өзгеруі мүмкін, мұнай және газ алу өндірістерінде қолданылады. 15 жылдан астам бұрын АҚШ-та мұнайдың жартысынан көбін  полисахаридтердің көмегімен алған, ксантан негізгі болып саналған.Өндірістерде сынау Scleratium түрінің саңырауқұлақтарын түзетін склероглюкан-нейтралды капсулалы тізбекте глюканмен жүзеге асырылған.

Мұнай алуда полисахаридтерді қолдану өндірістерде техникалық жағынан өте тиімді болып табылады.

Микроорганизм (паллуан A.pullulansm Methylomonas түрінің бактериясы гетерополисахарид және т.б.) қатарындағы полисахаридтер флоккулирлеуші агент болып табылады және гидрометаллургияда гель түріндегі металдың компоненттерін алу үшін қолданылады. Процесс металл концентрациясын олардың тұзды ерітіндісінен немесе тұз қоспасынан бөліп алуға, тазартуға негізделген.

Декстран негізінде сефадекс препаратын алады және гельфильтрация үшін тәжірбиелік лабораторияда кеңінен қолданылады. Суды ауыр металдардан тазалау үшін, сонымен қатар органикалық еріткіштерден синтез полимерін бөліп алу үшін өндірістерде полианионды гликандар,  ксантан, хитин қолданылады. Хитинді сонымен қатар ағын суларды тазалау үшін пайдалануға болады.

Иммобилизацияланған α – амилазаны тасымалдаушы ретінде аубазидан қолданылады. Ферменттерді иммобилизациялау үшін курдлан және хитин тиімді.

Маннан ашытқысынан маннозаны, Д-глюкозамин және N-ацетил-Д-глюкозамин қосылыстарынан – хитин фруктозаның таза препаратын алу үшін  негізгі көзі микробты левандар болып табылады.

Кейбір бакерияның полисахаридтері, мысалға Bac.lymyxa леван ауыл шаруашылығында қолдану тиімді. Олар өсімдік ұрығының өсуін және топрақтағы  ылғалдылықты ұстап тұрады. Сондай-ақ кейбір өсімдіктердің ұрығын сақтап және тасмалдау барысында кеуіп кетпеуінен де сақтайды.

Іс жүзінде микробты полисахаридтерді қолдануда толығымен зерттелмеген. Микробиологиялық өндірістің аумағын кеңейту барысында  гликандарды зертеліп  жоспар бойынша жаңа перспективасы барысында жұмыстар жүргізіліп жатыр.

 Микробты полисахаридтерді өндірістік алу

 

Микробты полисахаридтер қатарын кеңейту, олардың өндірісінің аумағын ұйымдастыру табысқа жеткізеді.

Қазіргі кезде көптеген елдердің микробиологиялық өндірісте экзогликандардың бірнеше бағалы қатары шығарылуда: декстран (ТМД және басқа елдерде), ксантан (АҚШ, Франция), паллулан (Япония), склероглюкин немесе «политран» (АҚШ), занфло (АҚШ), курдлан (Япония).

Жартылай өндірістік масштабта өндірілетін және тәжірбие жүзінде тексерілген, лабораториялық жағдайда зерттелген полисахаридтердің басқа да қатарын өндірістерге өндіру жайлы сұрақтар  шешімін табуда.

Әр түрлі полисахаридтер өндірісі бірдей емес. Әр гикан үшін өнімнің физиологиясымен, локализациясымен және полимердің физико – химиялық құрамымен, оның  қолданылу облысымен анықталатын өзінің ерекшеліктері бар.

Экзоплоисахаридтерді алудың жасуша ішіндегі заттарды алуға қарағанда артықшылығы басым, себебі экзогикандар, негізінен мол мөлшерде түзіледі, биомассадан оңай бөлінеді және қоспалардан оңай тазартылады. Бірақ экзогликандар өндірісінің өзінің технологиясының қиыншылыктары бар. Ортада полисахаридтердің жиналуы жасушалардың оттегімен тыныс алуын қиындатады. Аэробты микроорганизмдерде бұл энергетикалық балансты төмендетеді және полисахаридтер синтезін тоқтатады. Ортаның жоғары тұтқырлығы нативті культуральды сұйықтықтағы  продуцент жасушадан полисахаридтерді бөліп алуды мүмкін емес етеді. Оны онға рет жуық сумен араластыруға тура келеді, ал содан соң жасушаларды бөлуді бастапқы немесе аз мөлшерге дейін концентрлейді. Бұл проблемаларды қосымша шығын жұмсау арқылы шешіледі.

Қазір кезде кеңінен қолданылатын плоисхаридтер – декстран мен ксантан өндірісінің негізгі сатыларын келтіреміз.

Декстрантардан плазма алмастырғыштарды келесі атаулармен шығарады: клиникалық декстран, полиглюкин, синкол, макродекс, плазмодекс, хемодекс және т.б. Декстрандарды алу үшін Leuconostoc  mesenteroides штаммын қолданады. Ферментацияны 10-30% сахарозасы бар ортада завтравка – декстранмен, ашытқы экстрактымен, минералды тұздармен жүргізіледі.

Плазмоалмастырғыш ретінде қолданылатын декстранның сол формасының синтезінің жүруіне тиімді жағдай жасайды, мысалға құрамында массасы 90 % бар α-1,6-байланыс пен молекулалық массасы бар 60-80 мың сызықты глюкан.    Осы үшін ортада тармақталған декстрандар синтезін стимулдейтін магний құрамын шектейді, молекулалық массасы 20-30 мың декстран түріндегі «затравка» қосады. Мұндай акцептор қажетті полимерлердің басымырақ түзілуін қамтамасыз етеді.

Құрамында 70% жуық α-1,6-гликозидті байланысы бар, яғни көбірек тармақталған декстрандардың биологиялық активтілігі жоғары болады. Биологиялық активті декстрандардың синтезін магнийден басқа, сахарозаны мелассамен алмастыратын арқылы жүргізуге болады. Продуценттің өсуіне қажетті оптимальды рН мәні 6,5-8,0 аралығында, ал декстран сахарозаның жиналуы үшін–7,0 шамасында болады. Әдетте ортаның рН мәнін 7,0-8,0аралығында  интервалында  тапсырма  береді.

Бактериялар сахарозаны глюкозаға және  фруктозаға ыдыратады. Фруктоза гетероферментативті сүт қышқылды ашу типі бойынша ашиды да, сүт және сірке қышқылы, маннит және СО2 түзіледі.  Глюкоза декстранға полимеризацияланады. Процесс тез жүреді  және  өнімді 24 сағаттан кейін бөліп алуға болады.

Декстранды культуралды сұйықтықтан бөліп алады, мысалға метанолмен. Нақты бір әдісті қолдануға болады, мысалға, тіпті молекулалық массасы әр түрлі декстрандар қоспасынан молекулалық массасы 60-80 мың клиникалық декстран фракциясын тұндыруға болады. Өнімді толығымен тұндыруға болады, оны суда ерітіп, қажетті декстранды фракционирлеу арқылы изолирлейді. Қажет болған жағдайда бөліп алынған декстран деполимеризацияланады (ферментативті, термиялық өңдеумен немесе ультра дыбыспен). Тазалау үшін декстранды бірнеше рет ерітіп, метанолмен тұндырады да фракциянирлейді.

Декстран сахароза белгілі бір дәрежеде ортаға бөлініп және полимер синтезі жасушадан тыс жүретіндіктен, декстрандарды ферментативті жолмен де алады. Бұл үшін продуцент жасушадан тыс ферментативті комплекстің жоғары активтілігін қамтамасыз ететін жағдайда өсірілуі тиіс. Декстрансахароза активтілігінің максимальды периодына культуралды сұйықтықты жасушалардан бөліп алады және рН мәні 5,0 - 5,2 дейін төмендету арқылы консервірлейді. Мұндай қышқылдықта және 15ºС-қа жуық темпертурада культуралды сұйықтық құрамындағы декстрансахароза өзінің активтілігін бір айдан кем емес көлемінде сақтайды. ТМД-да жартылай тазартылған декстрансахарозаны алу технологиясы  өңдеп жасалған. Ферментация орта құрамында сахароза мен декстран – «затравка» болуы керек. Синтез процесі шамамен 8 сағатқа созылады. Ферментативті әдіс микробиологиялықа қарағанда ыңғайлы, себебі оны қатаң бақылауға және реттеуге болады, сахароза мен ферменттің бастапқы концентрацияны тек варирлеу арқылы ғана, сондай-ақ процесс температурасы бірден қажеті молекулалық массасы бар декстранды алуға мүмкіндік береді. Бұл келесі технологиялық процестерді айтарлықтай қысқартады және арзандатады. Иммоболизденген декстрансахарозалар өндірісте кең көлемде қолданыс табуы мүмкін.

ТМД-да 1983 жылы стрептокиназа формасындағы декстран көмегімен пролонгирленген – «стрептодеказа» - стрептокиназасы бар модифицирленген декстрандар конъюганттарының өндірістік сериясы алғаш шығарылған болатын.

Xanthomonas campestrics продуцуирлейтін ксантанды келесі атаулармен шығарады: Хс биополимер, келцан, ксантан, кетрол. Бактерияларды құрамында 1-5 % көмірсулар (жүгері крахмалы, қант –шикізаты, меласса және т.б.), азоттың органикалық қосылыстары, қосараластырылған калий фосфор қышқылы мен микроэлементтері бар, рН 6,5-7,2 ортада культивирлейді. Инкубацияны аэробты жағдайда, 28°С-та, 72 сағат бойы жүргізеді. Полисахаридтердің қасиетін жақсарту үшін ортаға ферментация кезінде формальдегид қосады. Қоспа арқылы әр түрлі қолайсыз факторларға, әсіресе температура мен тұздауға тұрақтылығы жоғарылатылған гликандарды алуға мүмкіндік береді. Полимерді тұтқыр культуралды сұйықтық ерітіндісі түрінде немесе ыстық ауада кептірілген ұнтақ түрінде қолданылады. Соңғы жағдайда полисахаридті жасушадан центрифугалап, электролиттің қатысуымен этанолмен, метанолмен немесе ацетонмен тұндырып тазалап бөліп алады.

Ксантан тәрізді полисахарид продуцентінқарқынды ісдестірілуде. Xanthomonas  бактериялардың ішінде активті продуцент.Өндірістік масшабта отандық ксантан алу технологиясы өңделуде.

Көбінесе нативті полисахаридтердің қажетті қасиеттері болмайды. Олар, мысалға, онша активті емес немесе эффективтілігі жоғары бола тұра нашар ериді немесе улы, бұл олардың қолданылуына кедергі болады және т.б. Полисахаридті препараттардың әсерін жақсарту, қажетсіз әсерлерді жою немесе төмендету үшін, яғни қажетті қасиеттерге ие препараттарды алу үшін, бөліп алыған полисахаридтер кейде химиялық модификацияға ұшырайды. Сонымен, антикоагулирлеуші активтілік беру үшін декстранды сульфатирлейді. A.faecalis var. myxogenes нативті гликанын солюбилизирлеуші агенттермен өңдеу арқылы алдын – ала қыздырусыз гель түзетін туындыны алуға мүмкіндік береді. A.pullulans глюканы мен R.rubra маннанның ерігіштігін карбоксиметилирлеу арқылы жоғарылатуға болады. Serratia piscatorum культуралды сұйықтығынан ақуызды – липо–полисахаридті комплексті ісікке қарсы препараттың улылығын төмендетуге оны сілтімен өңдеу арқылы қол жеткізуге болады.

Экзогликандар өндірісі үшін продуценттерді үздіксіз культивирлеу әдісі кеңінен қолданыс тауып келеді. Оның көмегімен бір қатар елдерде іс жүзінде тиімді көптеген полисахаридтерді алуда (ксантан, курдлан және т.б.). Бұл өте тиімді және эффективті, себебі максимальды жиналу периодына, ұзақ уақыт өнім алуға субстратты толығымен  қолдануға  мүмкіндік береді.

Әдетте лимидтеуші фактор ретінде хемостатта азотты, сонымен қатар фосфор мен күкіртті қоданады. Бұл экзогликандардың интенсивті жиналуын қамтамасыз етеді. Қолайлы жағдайда дұрыс таңдаудың арқасында ксантанды жүздеген сағат бойы продуцентті үздіксіз культивирлеу арқылы алады.

Қазіргі уақытта бір қатар іс жүзінде бағалы  полисахаридтер өндірісі жасалуда. Полисахаридтерді микробиологиялық өндірісте алудың алдында бір қатар мәселелер шешу керек . Солардың ішіндегі маңыздыларының бірі – қымбат қанттарды – дәстүрлі көміртегі көзін көптеген полисахарадитерді арзан шикізаттан алу үшін алмастыру.

Осыған байланысты этанол мен метанолды, көмірсуларды қолдану арқылы микроорганизм өсетін және полисахаридтерді түзетін, микроорганизмдерді іздеу жұмыстары жүргізілуде. Спирттер көміртегі көзі ретінде көмірсуларда қолайлы, себебі олар суда жақсы ериді, бұл өнімді бөлу мен тазарту технологиясын жеңілдетеді. Культивирлеу жасанды және диализденген құрамы өте қарапайым орталарды қолдануға болатын, микроорганизмдерді жақсы тазартылған антигендерді алу үшін қажет. Арзан субстрат  торф гидролизаты - пуллулан өндірісі үшін қолданылады.

Микроорганизмдер шын мәнінде  сарқылмайтын полисахаридтер көзі болып табылатындықтан, осы полимерлердің ішінен химиялық құрамы жағынан мінсіз және іс жүзінде өте бағалы заттар  екендігі анық.

Витаминдер

  

Барлық тағамның құрамында кездесетін төменгі молекулалы органикалық заттарды – дәрумендер деп атайды. Дәрумендер өте төмен концентрацияда  болса да,   организмге өте үлкен биологиялық  әсерін тигізеді.

Дәрумендер жетіспеген жағдайда организм ауруға шалдығады.  Химиялық құрылысы жағынан дәрумендер алуан түрлі.  Дәрумендердің басым көпшілігіне спиртті және карбоксилды топтар тән.  Тек кейбіреулерінде ғана амин тобы болады.  Кейбір дәрумендер организмде де синтезделеді.  Олар азықтық заттармен организмге түсіп, зат алмасуға, организмнің өніп - өсуіне әсерін тигізеді.

Дәрумендер сол сияқты жоғары дәрежелі өсімдіктер мен микроорганизмдердің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажетті заттар.  Кейбір жоғары сатыдағы жасыл өсімдіктердің ұлпалары, мысалы: тамыры,  тұқымнан бөлініп алынған және қараңғыда өсірілген жас өскіндер тіршілік барысында өздігінен дәрумендерді синтездей алмайтындықтан,барлық уақытта оларды сырттан алуға мұқтаж болады.  Сондықтан да қоректік ортаға тиамин мен пиродиксинді аздап қосудың өзі көптеген өсімдіктердің оқшауланған тамыршалары мен жас өскіндердің өсуіне жақсы жағдай туғызады.

 Дәрумендер микроорганизмдерге де әсер етеді.  Мысалы: күйіс қайыратын жануарлардың асқорыту трактісінде микрофлора В дәруменімен қамтамасыз етіледі. Дәрумендер мол мөлшерде әртүрлі ақуыздармен бірігетін өнімді құрайды. Ассимиляция  арқылы организмде дәрумендердің диссимиляциялануы жүргізіледі.  Ал кейде дәрумендердің кейбір молекулалары сыртқа шығарылады.

Организмге тағамдар арқылы келіп түсетін ақуыздардың, майлардың, көмірсулардың және минералды тұздардың алмасуын тездететін де және реттейтін де дәрумендер.  Дәрумендерді тек дәрі – дәрмек ретінде қарастырып, оларды әртүрлі аурулардың алдын алып күресу үшін қолданатын заттар деп қарау қате.  Бұларды азықтық заттар деп қарауымыз тиіс, өйткені дәрумендер тағамның құрамына кірмесе, онда тіршіліктің қалыпты жайы бұзылады.

      Ерте көктемде адамдардың әл – қуаты азайып, бұрыннан белгілі әр түрлі созылмалы ауруларды қоздырады.

Қазіргі кезде көпшілік адамдардың ерте көктемде әл – қуаты кеміп, тез шаршап, шалдығып, организмнің әлсіреуінің ең басты себебінің бірі – адам организміне қажет дәрумендердің жетіспеуі екендігі дәлелдеген.

Дәрумендердің адам организмі үшін биологилық мәні өте зор.

     Олар организмдегі зат алмасу процесін жақсартады,организмдердің  әр түрлі  жұқпалы ауруларға қарсы күресу қабілетін күшейтеді және  адамның жұмыс істеу қабілетін жақсартады.  Сонымен қатар әрбір дәруменнің организмде ерекше орындайтын өз міндеті бар.  Айтып кеткендей организмде дәрумендердің бірден жетіспей қалуы зат алмасу процесінің жетіспеушілігіне ғана емес, сондай –ақ оларды организмнің дұрыс қабылдамауы және дұрыс қолданбауынан пайда болу мүмкін.

  Жүргізілген ғылыми жұмыстардың қорытындыларына қарағанда ой жұмысымен шұғылданатын адамдардың организмі қара жұмыспен айналысатын адамдармен салыстырғанда дәруменді (әсіресе С дәрумені мен В тобының дәрумендерін) көбірек қажет етеді.  Сол себептен көктемде дәрумендері мол тағамдарды жиірек пайдаланған жөн. Бұл мезгілде кептірілген итмұрын жемісінің тұндырмасын, сонымен қатар басқа да жеміс – жидектердің шырындары мен қайнатпаларын асқа көбірек пайдаланған жөн. Тамаққа қосып көк пияздың және де ашытылған капусталарды пайдалану қажет.  Себебі, бұл тағамдардың құрамында әр түрлі дәрумендер мол болады.  Әрі ұзақ және жақсы сақталады.

 Басқа тағамдарға қарағанда сүтте жеткілікті мөлшерде көптеген дәрумендер бар және олар организмнің тұрақты қайнар көзі ретінде ерекше орын алады.  Барлық дәрумендер организмге комплексті әсер етіп, бірін – бірі толықтырады. Олар организмде жетіспесе, зат алмасу бұзылып, денсаулықтың нашарлауына әкеп соқтырады.

  Сөйтіп дәрумендер - әртүрлі химиялық, органикалық қосылыстар, тағамның басқа заттармен алмастыруға болмайтын заттары.

 Дәруменді зерттеуді ең алғаш рет орыс оқымыстысы Н.И. Лунин бастады.  Ол алғаш рет тамақтың құрамындағы жануарлардың тіршілігіне әсер ететін заттарға көңіл аударды.  Себебі жануарлар тіршілік ету үшін көмірсутектер, майлар, ақуыздар, минералды заттар және судың жеткілікті  қажет болуы деген пікір қалыптасып келеді. Бірақ Н.И. Луниннің жасаған тәжірибиесі ол пікірді жоққа шығарды.  Н.И. Лунин жоғарыда көрсетілген заттардың қоспасымен –ақ тышқандарды қоректендірген. Тәжірибиеде тышқандардың тіршілік етуі үшін бұл бұрыннан белгілі қажетті заттармен қоса тағы бір белгісіз зат бар деген пікір пайда болды.  Осындай пікірді К.Функ, С.А. Сосиннің  және тағы басқа шетел оқымыстыларының жұмыстары дәлелдеді.

 1912 жылы поляк оқымыстысы К. Функ ашытқыдан дәруменге ұқсас құрамында амин тобы бар кристалды затты бөліп алды. Бұл затпен полинефрит аурумен ауырған көгершінді емдеп жазды.  Ол бұл заттың жануарлар организміне тигізетін әсерін зерттей келе, оның проф. Н.И. Лунин ашқан жаңа затқа  ұқсас екенін анықтады.  Осыдан кейін Функ адам мен жануарда болатын кейбір аурулар тағамның құрамындағы белгісіз бір заттың жетіспеуінен болады деген қорытындыға келді. Ол затты дәрумендер деп атады.  Вита – латынның өмір деген сөзі, ал амин деп химияда құрамында азоты бар заттарды атайды.  Бұл заттың жетіспеуінен туатын ауруларды – авитоменоз деп атаған.

1948 жылы Смит Фолкерс, тағы басқалар В12 дәруменін тапты. Бұл дәруменнің жетіспеуі адам организміне қанның азаюына әкеліп соқыратыны белгілі болды.

       Сөйтіп, дәрумендердің тағамдық заттарда жетіспеуінен болатын дерттер көне заманнан –ақ белгілі болғанымен, оның себептері осы біз өмір сүріп отырған ғасырлардың бастапқы жылдарында ғана анықтала бастады. Қазіргі уақытта дәрумендер тобына жататын заттар өте көп

Соңғы кезде дәруменді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі:

            1 алифатикалық дәрумендер қатары

2 алициклды дәрумендер қатары

3 ароматикалық дәрумендер қатары

4 гетероциклды дәрумендер қатары

Осылардың ішінде табиғат пен күнделікті тіршілікте кеңінен таралып жиі кездесетін, әрі тіршілікте көп қолданылатын, су мен майларда еритін дәрумендерге тоқталайық .

  Суда еритін дәрумендерге: тиамин (В1 дәрумені, аневрин), рибофавин (В2 дәрумені, лактофлавин), пантотен қышқылы (В3), никотин қышқылы (В5 немесе РР никотинамид, пеллаграға қарсы), пиридоксин (В6 дәрумені, адермин), коболамин (В12 дәрумені, антианемил), никотиномид, аскорбин қышқылы (В15 дәрумені), инозит, холин, биотин (Н дәрумені), рутин, фолий қышқылы және тағы басқа түрлері енеді.

  Майда еритін дәрумендерге: ретинол (А дәрумені), убихинол (Q), кальциферол ( Д дәрумені, антирахит), токоферол ( Е дәрумені, антисерильді), филлохинон ( К дәрумені, антигеморрологиялық), алмастырылмайтын май қышқылдары ( A, D, E,  R,  Q) және тағы басқалары кіреді.

   Қазіргі кезде 30-дан астам дәрумен түрлері ашылды.  Суда еритін дәрумендер ферменттердің простетикалық топтарының құрамына кіреді, сөйтіп, олар ферменттердің активтілігін жоғарылатады.  Кері де әсер етеді.  Суда жақсы еритін дәрумендер түрі көп. Бұл дәрумендерді адам организмінің қабылдау мөлшері де түрліше болады.

   Дәрумендер организмінде тотығу – тотықсыздану реакциясына түседі.  Дәрумендерге бауыр, бүйрек, жүрек, ішек – қарын, жұмыртқа, ет-сүт, май, нан, жеміс жидектер өте бай келеді.  Дәрумендерді организмнің қажет етуі тамақтану режимі кезінде өзгерумен бірге, сол сияқты кейбір физикалық және патологиялық жағдайда да күшті өседі. Мысалы: организмнің буаз не екі қабат кезінде төлдері мен балаларын тамақтандыруда, жұқпалы ауруларда және т.б.

  Ал дәрумендерді мол мөлшерде пайдалану гипервитаминоз құбылысының тууына әкеледі.  Тамақ азықтарында, дәрі – дәрмектік өсімдіктер мен басқа да заттардың құрамында кездесетін дәрумендерді түрлі түсті сапалық реакциялар көмегімен анықтауға болады.

Химиялық табиғаты мен биологиялық маңызы

Кобаламиннің ішіндегі ең активтісі цианкобаламин, мұндағы кобальт CN тобымен байланысқан.

 

                 В12 дәрумені

 

Цианкобаламиннің структуралық негізі ядродан, ол пиррольды сақиналардан тұрады. Олар геминнің порфиринді қаңқасына ұқсас келеді және корфирин деп аталады. Пирролды сақиналар бір-бірімен А және Д пиррольды радикалдардан, басқалары метинді «көпіршелермен» байланысқан.

Екі метин топтарының сутектері метилді радикалдарымен алмастырылған. Дәл ортасына кобаль орналасып, пиррольды сақина азотымен және CN тобымен байланысқан. Пирролды сақиналардағы сутек атомдары метилді топтарымен, сірке қышқылы амиді мен пропион қышқылы амиді радикалдарымен алмастырылған.

Пропион қышқылы амидінің бірінде NH2 – тобындағы  бір сутек изопринил спирті радикалымен алмастырылған , ал ол рибоза – 3 – фосфат пен тағы фосфор қышқылымен эфирлі байланыс арқылы жалғасқан.  Рибозаның бірінші көміртек атомы диметилбензимидазол азотымен байланысқан.

 3 пирролды сақиналардың азоты мен бензимидазол азоттарының бірі кобальт атомымен комплексті түрде байланысады.

В12 дәрумені су мен спиртте жақсы ериді, эфирде ерімейді.

 Құрамында кобальт атомы бар болғандықтан кристалдарының түсі қызғылт – қара болып келеді.  Бұл дәруменнің не иісі, не дәмі болмайды, оптикалық активті болады.

 В12 дәруменінің биохимиялық ролі көп салалы. 

Солардың ішіндегі ең негізгілерінің біріне нуклеин қышқылдары синтезін арттыруын, метил топтарының түзілуін және олардың гомоцитеиннің – метионинге, оксиэтиламиннің - холинге айналуындағы өзгерістеріне қатысуын атау орынды.

 В12 дәрумені ацилдену реакцияларына да қатысады, кофермент А-ның сульфгидрильді топтарының тотықсыздануын  қамтамасыз етеді, осының нәтижесінде пирожүзім және май қышқылдарының биологиялық тотығу процесі жылдамдатылады. Бұл дәруменді организмге енгізгенде ұлпадағы глюкозаның тотығуы арқылы ыдырауы күшею салдарынан, қандағы қант мөлшері күрт кемиді.

 Сондай – ақ ,В12 дәрумені пурин мен пиримидин негіздері синтезіне , яғни РНК мен  ДНК –ның синтезіне де әсері бар.

 В12 дәрумені жануарлар денесінде майдың жиналуын қамтамасыз етеді, өйткені амин қышқылдарының глюкозаға айналуы жылдамдайды, соның нәтижесінде ол ұлпадағы майлы заттарға дейін өзгереді.  Сонымен бірге бұл дәрумен каротиннің А дәруменіне айналуына қатысады, ал соңғысы бауырда жинақталып, никотин қышқылын метилдендіре отырып, метилникотин түзіп, оны зәрмен сыртқа шығарып зарарсыздандырады.

В12 дәрумені аздап болса да микроорганизмдердің қатысуымен ішекте түзілуі мүмкін. Микробтардың синтезі арқылы түзілетін В12 дәруменінің алыну жолы ең арзаны болып саналады.

Цианкобаламин өсімдік тағамдарында аз, ал ет, сүт, жұмыртқа және балық тағамдарында көбірек кездеседі.  Осы тағамдарды  аз пайдаланса , бұл дәруменнің жетіспеушілігінің байқалуы мүмкін.

        В12 дәруменінің адам организміне керекті мөлшері осы уақытқа дейін толық анықтала қойған жоқ, бірақ жобамен тәулігіне 5 -10 мкг шамасында қажет болуы керек.

 Корриноид жүйесі

 

              

 Каберин қышқылы

 

     Цианкобаламин порфирин құрлымына енетін корриноид класына жатады. Бірақ олардың құрлымы жақын болғанымен екі маңызды химиялық айырмашылық бұл екеуінің макроцикласында көрінеді. Порфирин 12 қос байланысты құрайды, ал коррин гетероцикл арқылы құрылады (сурет). Корриндік байланыс 6 қос байланыстан, яғни макроцикдың ішкі контурын құрайтын 15 атомның 12-сін құрайтын байланыстан тұрады. Корриноид сақинасы порфиринмен салыстырғанда кең тараған. Егер порфириндегі әрбір жұптық перрольдық сақина метилдік көпірлермен бөлінсе, кориндік сақинада амин арқылы байланысқан. Сондықтан да корриндік макроциклдың ішкі контуры көміртегі атомын парфирионды сақинадан аз қабылдайды. Кобалт атомы арқылы құрылған 4 перрольді сақина 1975 жылы биологиялық химияда номенклатура халықаралық келісімімен коррин деп аталған. Ал оның құрамына енетін заттар корриноидтар деп аталады. Суретте көрсетілген гептокарбон қышқылы кобириндік қышқыл деп аталады.

Карбоксил қышқылдар тобы а-g әріптерімен белгіленген. a, b, с, d, o, g- гексамид кобириндік қышқылдар деп аталады. Кобиндік қышқылдардың d-1 амино пропанол-2, екінші жағдайда f-амид болып табылады. Оның гексоамиді кобинамид деп аталады. 5-6-диметилбензол-мидазольды лиганд, яғни N-1 және С-1 рибофуранды арқылы құрылған кобамид кобаламин деп аталады. Ал а жағдайындағы 5-6-диметилбензимодозолі кобаламид деп аталады.

Кобаламин

     ΧІΧ – ғасырдың  ортасында асқазанның сілекей қабаттарының дертке шалдығатындығы мен қанда мөлшері жағынан едәуір жетілмеген қызыл қан түйіршіктері шамадан тыс кездесетіндігі туралы факт анықталып, бұл ауруды пернициозды анимия деп атайды.  Мұны жұқпалы аурулар қатарына жатқызып көп уақытқа дейін емдеу тәсілі табылмады.  1926 жылы осы қатерлі қан азаюына қарсы адамдарға шикі бауырды бергенде, оның қан құрамын жақсартуға пайдасы тигендігі байқалды.  1948 жылы бауырдан структурасы жағынан қан геминіне  ұқсас, құрамында кобальты бар, жаңа витамин кристалдық түрде бөлініп алынады.  Бұл құрамы жағынан өте күрделі қосылыс В12 дәрумені немесе цианкобаламин болатын.  Ол дене сау адамның асқазан сөлінде кездесетін құрамында 11-12% гексамині бар, мукопротеин ақуызы екен.

 Кобаламиндегі кобальтті ашу      

      Кобаламинді калий бисульфатымен бірге балқытады,  кобаламин бұзылады да, ондағы кобальт α – нитрозо – β – нафтол немесе α – нитрозо – дисульфо - β – нафтол реакциясымен қызыл түсті комплексті тұз түзу арқылы анықталады.  Бұл реакция нәтижелі болу үшін сірке қышқылды натрий қосады, себебі күшті қышқылдық орта комплекс түзілуіне кедергі жасайды.

       В12 дәруменінің құрылысы     

     В12 дәруменінің формуласы С63Н88О14N14PCo молекуланы 2 үлкен топқа бөлуге болады.  Бірінші топқа жоспарарлық топ және нуклеотид.  Екінші бөлім - бірінші бөлімге перпендикуляр жатады.  Бұл өте үлкен, бірақ парфориленмен ұқсас емес.  Кобальттың атомдық орталығы 4 пирролдық сақиналар арқылы құрылып, макросақина тағы құралады.  Төрт байланыстың үшеуі лизокөміртектік атомдар арқылы құралған, бірақ төртінші орнында α көміртектік атомдар А және D сақиналары арқылы тікелей байланысқан.  Макро сақиналар D қос байланысты, яғни бірегей жүйені құрайды.

       В12 дәрумені нуклеинді қышқылдарға қарағанда пурин немесе пиримидинді өз бойында ұстамайды.  Олардың орнына негіз болатын 5-6 – диметилбензинаназол.  Қант рибоза түрінде беріледі, бірақ α – глюкозды байланыс, β – нуклеин қышқылдық байланыс, рибоза көміртегінің үш атомында фосфорлирленген.

            D сақинасында пропинді қышқыл арқылы байланысқан 1- амино -2 пропилды спирт арқылы эфирлік топ құрайды.  Соңында атом кобальт CN тобын түзеді.  Осы арқылы екі молекула арасында екінші көпірді түзеді.  Топтағы 3 гидроксил фосфаты эфирифицирленген деп ойлады, бірақ бұл үшінші эфирлі фосфорлы қышқыл екен.  Мұндай құрылым құрғаны қазір анық емес.  В12 дәрумені тұздың ішкі құрылымы болып табылады.  Фосфор ішінде теріс заряд кординоционды комплекс кобальтінде аз зарядын нейтрализациялаған.                             

   В12 дәруменінің факторы

      Глаксо лабораториялық  зерттеушілері хлорлы қышқылмен немесе концентрацияланған  тұз қышқылды дәрумен молекуласын екіге бөлуге болатынын тапты. Бағалау нәтижесін амидтік топтың гидролизденбейтіндігін және басты өнім нуклеотид болып табылатындығын, қалған молекулалар өзгермейтіндігін дәлелдеді.  Ең соңғы алынған өнім өзінің микробиологиялық белсенділігін сақтайды және табиғат факторына жақын болады.  Циониді бар болған жағдайда ерітіндінің өнімі пурпурлы түсті металл болады.  Бұл ортаның қышқылдық реакциясы екі қалдық циониндинді болған жағдайда да болады.  Бұл өнімде кобальтпен коордиционды байланысқан екі қалдық ционидині болғандықтан жұту спекторы дицианнобаламинен спекторына өте ұқсас.  Бірақ диционнабаламинде қышқылдық қасиет бар.  Ал жаңа байланыс нейтралды.  Бұл айырмашылық нуклеотид қалдығының қышқылдығын жұтып алады.  Бұл  В12 дәруменін ішкі тұз ретінде қарау негізінің басты себебі еді.  Амидті топта гидролиздегенде пайда болған қышқылдардағы осы қасиетті дициана конфугирацияда өз бойына алады.

      Амидті нуклеотидті байланыстыру арқылы 7 карбоксил тобын алуға болатын нұсқалар да пайда болады.  Бұл эфирлік байланыс жоспарарлық топтағы қышқылдардың амидтік байланысымен бірігуі арқылы екі молекула бөлігінің арасында пайда болатын амино пропилинді спирттік көпірдің бар екенін дәлелдейді.  Қышқыл ерітіндіде В12 факторы өзінің екі ционидін жоғалтады  және өзін негіз ретінде жүргізеді.  Карбоксил топтағы белгілі нонизациямен жүргізгендіктен қышқылдар өзіндік жағдайна сай жүреді. Сондықтан да құрамында нуклеотиді бар өнімдерден ажыратып алуға болады.  

Азықтық витаминдер

Дәрумендер дегеніміз-азық түлік өнімдерінде, жем-шөпте шағын мөлшерде ғана кездесетін, ал адам мен жануарлар организмінде бірқалыпты тіршілік үшін өте қажет, төмен молекулалы органикалық заттар.

Дәрумендер деп ағзадағы заттардың қалыпты алмасуын қамтамасыз ететін биологиялық активті заттарды айтады. Дәрумендер  организмде синтезделмейді сондықтан олар қабылданған тамақпен организімге түсіп отыру қажет.

Табиғатта дәрумендер екі негізгі топқа бөлінеді: олар суда еритін және майда еритін (А,Е,Д,К).

Майда еритін дәрумендер  А тобының дәрумендері  каратиноиттар тобына жатады. Каратиноиты алғаш рет сәбізден бөліп алған. Каратиноиттар А витаминың көзі болып табылады.

Суда еритін В1 витамин (тиамин) – бұл витамин жетіспеушілігінде адамда бери-бери ауруы пайда болады. Бұл аурудың салдарына тері сезімталдығы жойылып параличке айналады. В1 витамин перуводдекарбоксилаза құрамына кіреді. Бұл фермент пиро жүзім қышқылын декарбоксилдейді де пирожүзім қышқылының көп мөлшерде жиналуына әкеп соғады. В1 витаминнің негізгі көздері нан, тазаланбаған күріш, ноқат, бауыр, бүйрек болып табылады.

Суда еритін витаминдер (С, В тобы) – С витамині, нақ осы витаминнің жетіспеушілігі бәрінен де жиі байқалады.

Бұл витаминнің негізгі туындылары α – аскарбин қышқылы және оның қышқылданған формасы – дегидроаскорбин қышқылы. Дегидроаскорбин қышқылының одан әрі қышқылдану өнімдерінде витамин активтілігі болмайды. Сондықтан әдетте «С витамині» деген терминнің орнына – аскорбин қышқылы деген термин пайдалынылады.

Аскорбин қышқылы триптофанның, корти – костероидтердің және басқаларының қышқылдандырғыш – қалпына келтіргіш, басқа түрге айналуымен байланысты көптеген маңызды ферменттік реакцияларға қатысады. С витамині орталық нерв жүйесінің қызметіне игі әсер етеді, эндокрин бездерінің қызметін күшейтеді, темірдің сіңірілуіне және қанның дұрыс жасалуына жәрдемдеседі, адамның төтенше ықпал - әсерлеріне қарсы тұру қабілетін арттырады. Жануарлардың басым көпшілігіне қарағанда, адам С витаминін синтездей алмайды. Сондықтан бұл витаминнің қажетті мөлшерінің бәрін тамақтан, көбіне көкөністен, жеміс – жидектен алады.

С витамині жас итмұрында (2000 мг % дейін), тәтті қызыл бұрышта (250мг/%), капуста мен шпинатта (50-70мг/ %), қой бүлдіргенде, апельсинде, лимонда, мандаринде, ақ және қызыл қарақатта (40-60%), ерте піспеген картоп пен көк пиязда, бұршақта (20-30мг/%) кездеседі.

С витамині - өте тұрақсыз витамин, белгілі витаминдердің ішіндегі ең тұрақсызы болады. Көкөністі, жеміс – жидекті сақтау кезінде олардағы С витаминінің мөлшері тез азаяды. 2-3 ай сақталғаннан кейін-ақ өсімдік өнімдерінің көпшілігінде С витамині жартылай бұзылады. Өнімдерді пісіру кезінде, әсіресе қуырғанда және қайнатқанда, оның 30-90 % жойылады. Мысалы, аршылған картопты суық суға салып пісірген кезде витаминнің 30-50%, ыстық суға салып пісіргенде 25-30%, сорпаға салып пісіргенде С витаминнің - 50 % дейіні, бұқтырып пісірген кезде 60 % дейіні бұзылады.

С витамині көбірек сақталуы үшін көкөністі бірден қайнап тұрған суға салып пісіру керек. С витамині суға тез сіңеді, сондықтан картопты қабығын ашып пісіргендегіден гөрі қабығымен пісіргенде бірнеше есе көбірек сақталады.

В2 витамині (рибофлавин) адамның барлық ұлпаларында, қышқылдану механизімдерінде елеулі роль атқаратын, сондай-ақ көмірсулар, ақуыздар мен май алмасуын реттейтін ферменттердің құрамына кіреді.

 В2 витаминін ересек адам күніне 2 миллиграмға жуық қажет етеді. Ол негізінен сүт өнімдері, нан мен ет арқылы қанағаттандырылады (етте, құс етінде, балықта 0,2мг/%, жұмыртқада – 0,4мг/%   В2 витамині болады).

 В2 витаминінің  жетіспейтін жағдайлары біздің елімізде жоқ, дегенмен жан басына шаққанда тәулігіне орташа тұтыну (1,5 миллиграм) нормадағыдан біршама төмен. Алдын-алу мақсаттарында еліміздің кейбір аудандарында жоғары сортты ұнға  В2витаминін қосылады.

Тамақта  В2 витаминінің жетіспеушілігінен құтылуы үшін рационды дайындауда оған сүт өнімдерін міндетті түрде қосады.

Тамақта фолациннің негізгі көзі – нан. 100 грамм нанда сортына қарай 20-дан 30микрограмға дейін фолацин болады. Нан күнделікті негізгі тамақ өнімі болғандықтан, әрі едәуір мөлшерде пайдаланылатындықтан адамның бұл витаминге деген қажетінің 50 % жуығы нанның есебінен қанағаттандырылады. Фолацин көкөністе көп болады.

Фолациннің құрылу, пісіру секілді кулинариялық өңдеуге тым әлсіз екенін атап айту керек.

Ересек адам күніне 200 микрограмм фолацинді қажет етеді. Ол әдеттегі диетаминмен толық қанағаттандырылады, сондықтан бізде фолациннің жаппай жетіспейтін жағдайлары жоқ. Адамның бауырында, әдетте, фолациннің біраз қоры болады, кейбір себеппен ол тамақпен келмей қалған жағдайда бұл қор фолациннің жеткіліксіздігінен 3-6 ай бойы қорғай алады. Фолациннің жетіспеушілігі ұрықтың дамуымен байланысты екіқабат әйелдерде болуы мүмкін. Сондықтан оларға (тек дәрігердің белгілеуімен) алдын-ала мақсатқа сай күніне қосымша 200-300 микрограмға дейін фолацин қабылдау ұсынылады.

В12 витамині (кобаламин) амин қышқылдары, нуклейін қышқылдары алмасуының реакцияларына, қан түзу процестеріне және т.б. қатысатын ферменттердің құрамына кіреді. Витамин жеткілікті болмаған жағдайда анемияға шалдығып, нерв жүйесінің қызметі бұзылады, әлсіздік, бас айналу, демігу пайда болады,  тамақа тәбеті төмендейді.

В12  витаминнің бірден-бір көзі – мал өнімдері. Өсімдіктер бұл витаминді синтездей алмайды. В12  витамині бәрінен де сиырдың бауыры (60мкг) мен бүйрегінде (25мкг) көп болады.

Ересек адамға күніне 3 микрограмм  В12  витамині керек. Әдетте бұл витаминнің адамның бауырындағы қоры,  В12   авитаминозаның өршуінен 1-2 жыл бойы сақтауға әбден жетеді. Бұл витаминнің жаппай жетіспеу жағжайлары біздің елімізде байқалмайды. Жан басына шаққанда орта есеппен тәулігіне 5,4 микрограмм  В12 витамині келеді, бұл нормадағыдан артық. Алайда мал өнімдерін мүлдем тұтынбайтын, ет жемейтін адамдарда  В12  витамині жетіспеуі әбден мүмкін. Ұзақ уақыт ет жемеуге болмайтыны да осы себептен. Өйткені ол түптеп келгенде қолайсыз жағдайларға әкеліп соқтыруы ықтимал. Ет жемеу, әсіресе, балалар үшін өте қауіпті. Мал өнімдерін қажетті мөлшерде адам баласының  бәрі тұтынуы керек.

Зерттеулердің нәтижесі мынаны көрсетті: асқазанда  В12 витамині оның ерекше ақуыздық затпен қосылғанынан кейін ғана сіңіріледі. Кейбір аурулардан ішкі фактордың пайда болуы бұзылады, осының салдарынан тамақта бұл витамин жеткілікті мөлшерде болғанның өзінде   В12 гиповитаминозы басталуы мүмкін.

В тобының басқа витаминдерінің пантотен қышқылына, биотин мен В6 витаминіне қысқаша сипаттама.

Пантотен қышқылы липидтер мен амин қышқылдары алмасуын да маңызы  зор болатын ферменттердің құрамына кіреді. Пантотен қышқылының жетіспеуі өте сирек болады. Ол бейжай тартып, жер, бұлшық еттердің шаншуынан, башпайлардың ұюынан байқалады.

Биотин (Н витамині) амин қышқылдары мен май қышқылдарының алмасуын реттейтін ферменттердің құрамына кіреді. Биотин жетіспеген жағдайда қол, аяқ және бет дерматиті шығады, нерв жүйесінің қызметі бұзылады.

Биотин бәрінен гөрі бауыр мен бүйректе (80-140 мкг/%) , сояда (60 мкг/%) көп, көкөніс пен жемістердің көпшілігінде оның мөлшері 0,1-2 мкг/% болады.

В6 витамині амин қышқылдары мен май қышқылдарының алмасуына қатынасатын ферменттердін құрамына кіреді. Ересек адам тәулігіне оның 2 миллиграмын қажет етеді.

В6 витамині жетіспеген кезде нерв жүйесінің қызметі бұзылып, дерматитер пайда болады.

Жан басына шаққанда бізде ората есеппен тәулігіне В6 витаминнің 2,4 миллиграммынан келеді. Бұл нормаға (миллиграмм) жақын.

В6 витаминнінің ішінара жетіспеушілігі бірқатар жағдайларда екіқабат әйелдерде, әсіресе жерік кезінде, атеросклерозбен ауыртатындарда, бауыр ауруы ұзаққа созылған жағдайда байқалады. Емізулі балаларда В6 витамині қолдан тамақтандырған жағдайда жетіспеуі мүмкін.

В12  дәруменін алудың технологиялық сызба – нұсқасы

      Витамин молекуласының  әр белгіленген құрылымының корриноидты шеңбері, нуклеотидті ядросы және амино протеноидты көпірі, өзінің тегі бар. Олардың пайда болу механизмі –бұл бітпеген ізденістер корриноидтар биогенездің алғашқы сатылары тетрапирольды қосылыстар синтезінің алғашқы сатысындай.  Тетрапирролдардың жалпы интермедиаты S – аминоловулинді қышқыл болып табылады, (S – ААК) ол көпшілік организмдерде сукцинил Ко А мен глицин конденсациясы нәтижесінде пайда болады.  Бірақ корриноидты шеңберге  2 -14 С глицинді E. limosum   және  C.tetanomorphum қоспайды. Сонымен бактерияларда витаминді синтездеу жолы осы сатыда ажыратылуы мүмкін.  Әрі қарай S – ААК 2 молекуласының конденсациясы - кезінде порфобилиноген, ал порфилиноген 4 молекуласының конденсациясында -уропордириноген пайда болады.  Қазіргі кезде коррифирин -1, коррифирин -2 немесе ситрогидрохлорин (диметилкорриферин)  және корриферин -3 немесе  изобактериохлорин ( триметилкорриферин) атты үш қосылыстармен  сипатталып,  бөлінген.    Белгіленген S – ААК  және  метионил коррифириндерге,  ал  соңғылары  В 12  витаминіне енеді.

       УПГ ІІІ метилирлеуі С шеңбері С12  сірке  қышқылының  шеткі шынжыр декарбоксилирленуімен бірге  басқа  тетрапиролдардың  және  В12  витаминінің  биогенез  жолдарының  ажырауына  әкеліп  соғады.  А  мен Д шеңберлер  арасында  С – С  байланыстарының пайда  болуы мен метилдеу нәтижесінде  кобиринді  қышқылы  синтезделеді. S – аденозилметионил   УПГ ІІІ-ке енетін жеті метил топтарының доноры болып табылады.  А мен Д  шеңберлерінің арасындағы  байланыстың пайда болуы және Со  атомы қосылу сипаты  белгісіз.

        Биосинтез жолының келесі сатысында кобирин қышқылы  кобинамидке айналады (В фактор), мұнда кобирин қышқылын карбон қышқыл қалдықтары  аминопротенолға қосылады.  Бұл кезде  5 – дезоксиаденозин тобына корринді шеңбердің қосылуы өтеді және корринді  қышқыл  5 – дезоксиаденозилкобинамидке айналады (фактор В коферментті түрі).  Аминопропонол  L – треонин  декарбоксильдеу кезінде пайда болады.

       Әрі қарай кобинамидфосфат  пайда болуымен  кобинамид фосфорилденеді және  гуалозинтрифосфатпен   байланысып кобинамид – гуанозиндифосфатты құрайды.  Кобинамид гуанозилдифосфат коферментті  түрінде нуклеотидке қосылып, коболамин 5 –фосфат пайда болады. В12 витамині, жоғарыда аталғандай, табиғатта тек қана осы қосылыс түрінде кездесетін  5,6 –ДМБ  азотты негізді құрайды.  Рибофлавин 5,6 –ДМБ алдындағы өкілі болып келеді.  В12  витамин молекуласына 5,6 –ДМБ α – рибазол – 5 – фосфат түрінде қосылады.  Кобанамин – 5 – фосфат ферментативті дефосфорилдеу  кезінде  кобанамин  пайда болады.  Кобанамидті  кобаламин синтезі арқылы алу келесі реакциялар арқылы жүреді:

1)      кобинамид + АТФ → кобинамид – Ф + АДФ;

2)      кобинамид – Ф + ГТФ → ГДФ –кобинамид + ФФи;

3)      кобинамид – ГДФ + α – рибазол – 51 – фосфат → кобаламин – 51 – фосфат + ГМФ;

4)      кобаламин – 51 – фосфат → кобаламин + Фи.

        В12 витаминінің 2 коферментті түрі белгілі : аденозинкобаномил (1 коферментті түрі) және метилкобаламин (2 коферментті түрі).  80% астам пропион қышқыл бактерияларымен синтезделген корриноидтар 1 коферментті түрге жатады.

        АТФ аденозин көзі болып табылады.  Коферментті түрі Со – С байланыс түрінен  тұрады және бірінші кобальт органикалық қосылыс болып табылады.  Метилкобанамин клетка құрамында кездеседі, бірақ 5–оксибензимидазол  нуклеотид бөлігінен  тұратын метил – фактор ІІІ. Мысалы, вarkeri спида корриноидтардың жалпы санының  80%  құрайды.

       В12 витаминінің биосинтезін реттеу  репрессия принципі арқылы жүреді.  В12 витамині өзінің синтезін ғана басады, басқа тетрапироллдың  пайда болуына әсерін тигізбейді.

       Витаминнің функционалды түрі болып аденозинкобанамин α ( 5,6 – диметилбензимидазолил) – Со – 5 дезоксиаденозилкобамид және метилкобаламин  α ( 5,6 – диметилбензимидазолил) – Со – метилкобамид  болып табылады.

 

Кобирин қышқылы

 

Коррифирин

 

В12 дәруменінің алудың технологиялық  сызба - нұсқасы  

               

        В12 дәруменінің азықтық жиынтығын алу  өндіріс жиынтығының техникалық процесіне мыналар кіреді: термофильді метан құрайтын бактерияларды өндірумен ацетон – бутин өнімін үздіксіз ашыту, метан ашытқысының тұрақтылығы.  Буландырғыш кептіргіш және ұнтақтағыш аппараттарында қойылту.  В12 дәруменін азықтық ортаға шығарар алдында хлорлы кобальтын  (4г/м³ және метанол 0,5% ) қосады.

       Ацетон – бутил бардасын Clostridium acetobutylicum  культуралдық бактерия ашытқысынан, яғни мелассасы 70% және 30% ұнынан (бидай) аламыз.  Метан ашытқысына декантат бардасын қосады.  Оның құрамында болатын 2-2,5% құрғақ өнім мен 97,8-98% су құралады.  Құрғақ өнімнің өзінде 80% органикалық зат және 20% шамасындай неорганикалық зат болады.  Органикалық зат құрамында ақуыз, бактериялар, ашытылмаған қант, ұшқыш май қышқылдары, уксус, майлар, бояу заттары және т.б. экстракт заттар.  Ал барда да өсімдік және биологиялық белсенді заттармен, сонымен қатар В2 (рибофлавин) дәрумені 100мг/мл бар.

        Неорганикалық заттар құрамында шикізаттың күл элементтері ұндар, меласса, сулар бар.  Олар калий, натрий, кальций, магний, кремний, темір, фосфор жиынтығынан тұрады.                         

    Барданың химиялық құрамы , (в  %)

 

Су                                                                             97,8-98

Құрғақ зат                                                                2-2,2

Органикалық зат                                                     80

Протеин                                                                    38

Ұшқыш  қышқыл                                                      12

Май                                                                           5

Неорганикалық зат                                                  20

рН                                                                              5

 

    Декантаторда  бардадан өлшенген өнімдерді бөліп алу үшін үздіксіз ағымда жүргізіледі.  Декантатты ферментерге ашытуға жібереді, ал 5% құрғақ өнімі бар шөгінді тұбаны мал азығына пайдалануға береді. Декантацияға түсуші барда температурасы 100°С. Декантат бардасы метанды ферментерге түспестен бұрын жылу алмастырғышта 55-57°C дейін суытылуы тиіс.   Ашытуды көлемі 4200м³ темір бетонды ферментерде жүргізеді.

        Ашытатын ортаны ( декантат бардасы, кобальт тұзы, метанол) метанды ферментердің төменгі бөлігіне үздіксіз жіберіліп отырады.

Ферментердің жоғары бөлігінде дайын метанды ашытқыны бөліп алу үздіксіз жүргізіледі. Бір жыл уақыт бойында үздіксіз және бірқалыпты түрде  декантатты ферментерге жіберіп отырады. Ацетон – бутилді зауыты жөндеу жұмысына  тоқтап қалуына байланысты 20-30 күн ғана тоқтап қалады.  Жөндеп  біткен соң декантатты беру одан ары қарай жалғастырады және ашыту өз жұмысын жалғастырады.

       Ашыту процесі қарқынды жүріп келеді және өзгергіштік шарттарын онша қажет етпейді, микроорганизм культурасының  өзгеруін де қажет етпейді. В12    витамині жоғары дәрежеде шығуы үшін декантат бардасы арқылы ферментерді бір қалыпты  және үздіксіз қоректендіру қажет.  Яғни хлорлы кобальт ерітіндісін, метанолмен қоректендіру және ферментердегі сұйықтың көлеміне қарай күн сайын ашылатын ортаны 25-30% үздіксіз бөліп алу керек.

       Ашыту кезеңінде ашылатын ортадан 70 % шамасында газдар бөлінеді.  Газдың құрамында 65% металл, 30% көмірқышқыл, 5% әр түрлі газдар бар.

       Ашыту кезеңінде ашылатын ортаның рН ортасы 5-тен  7,5-8  дейін өседі, құрғақ заттар саны 2,2-1% ке дейін төмендейді.  Майлы қышқылдар құрамы да 0,32 ден 0,12-0,18%-ке дейін төмендейді, азот 6,7 –ге өседі. В12  витамині  тек қышқылды ортада ғана берік. Сондықтан да ол жылумен өңдеуде, буландыру процесі бұзылып кеткен  үшін метанды ашытуға 0,2-0,25% сульфит натрийін, 0,6-0,7% тұз қышқылын рН = 6,3-6,5 көтеру үшін  қосады.

        Атмосфералық қысымды 90-95%-ға жоғарылатып  қыздыру арқылы метанды ашыту газсыздалындырылады, содан кейін буландыру қондырғысына жіберіледі.

 

Cурет- Метан пайда болатын бактерияның аралас культурасының  көмегімен 

      В 12 витамин концентратын алуға арналған  технологиялық сызба нұсқасы

 

      Ацетон – бутил бардасы (1) барда жинағышқа келіп түседі де насоспен өтіп (2) барда декантатына жиналады,тұндырылған барда  (4) жинағышқа келеді. 5 % құрғақ заты бар  қоюланған барда  жинағышқа орналасады.  Осы жерден азықтық мақсатқа арналған өнім пайда болады оны малға жемге береді.  Өнім (5) барда декантатын  салқындатуға арналған55-57°C температурада тоңазытқышта салқындатылады тығыздығы 4,12 нтм³ (8) метанды ашытуға арналған ферментерге түседі,.  Анаэробты метанол ашытқы ортасын құбырлар арқылы (28 )метан ашуға  арналған(27) қоюландырғышқа  өткізіледі. Осыдан келіп ашыған массадан метанды ашытқысын  бөліп алып рН=6,5 тұз қышқылды,  0,25 натрий сульфит ерітіндісін өлшегішпен апарып метолды  ашытқысына В12 дәруменін тұрақтандыру үшін  реакторға жібереді де (13) тұрақты метанды ашытқыны қыздырғышта ұстаймыз. (14) Метанды ашытқыдан бөлінетін газдардың  сепараторға апарып, (қайтадан одан жағымсыз иіс шыққаннан кейін)  (27) насос  арқылы апарамыз  қайтадан (14) өткізіп (15) қыздырамыз. I корпуста 90°C дейін , II булы корпуста 110°C дейін, III корпуста өткір буда 1,43°C дейін қыздырамыз.  III корпуста қыздырылған (16) өнім (14) апарылады.  Бұл (18) вакуум – насосқа қосылып (19) қоюланған метан  ашытқы жинағышқа барады, қыздырғыштан (22) ортадан тепкіш шашыратқыш кептіргішке өтеді де (30) шашыратқыш кептіргіштің  газды пешіне түсіріледі. Ол (29) ашыту газдарынан суды бөлуге арналған тоңазытқышта біраз уақыт тұрып, қайтадан (28) ашыту газдарына арналған газгольдерге келеді де (25) дәруменді қапшыққа  буып тұйюге арналған автоматқа барады.

 В12 – микроорганизмде кездесетін витаминдердің қатарына жатады. Қазіргі кезде оны  жануарлардан және өсімдіктерден алу жолы әлі дәлелденбеген. Ол әсіресе бактерия, актиномицет, су асты балдырлар сияқты микроорганизмде кездеседі. сондай – ақ В12 су асты жәндіктерінде, балықтарда болады.  Көптеген бактериялар мен  актиномицеттерден көлемі 1мл ферментация сұйықтықтығынан 3мл В12 алуға болады. Бұл  организмдердің өмір сүру деңгейіне  қарай В12 –нің топырақта, тоғай суында және көлде болатынын аңғарамыз. В12 –ні тоғай суларда, яғни белсенді тұнба деп аталатын сумарлы микробиологиялық тазалауда көптеп өндіре аламыз. Құрғатылған тұнбада 7 мкг/мг В12 бар.

       Әр  түрлі топтың нәтижесінде В12 – нің барлық жануарлар денесінде бар екені анықталған. Ол организмде жануарлар азығы арқылы немесе ішек бактериялары арқылы жинақталады.

       Ұшпайтын заттар ерітінділерін қайнатып, еріткіштің кейбір бөлігін буға айналдыру арқылы ерітінділердің қоюландыру процесі буландыру деп аталады.

     Буландыру процесінде бу ерітіндінің барлық көлемінен, ал булануда қайнау температурасының төмен кез келген температурасында сұйық  бетінен бөлініп шығады.

     Биотехнология өнеркәсібінде сілті, тұз және басқа заттардың судағы ерітінділері кейбір минерал және органикалық қышқылдар, көп атомды спирттер және осы сияқты бірқатар сұйық ерітінділер буландырылады.  Буландыру арқылы таза еріткіштер алынады, мәселен, теңіз суларын тұщыландырғанда таза еріткішті буға айналдырып, сосын конденсациялап, олардан қатты зат алынады.  Бұл алынған қатты заттарды сақтау, тасымалдау және қайта өңдеу оңай және арзанға түседі.

      Биотехнологиялық өндірістің технологиялық процесінде ұшпайтын заттардың судағы ерітінділерін буландыру жиі кездеседі.  буландыратын ерітінділерді қайнатуға дейін ысыту үшін түтінді газдарды, электр  тогын  және жоғары температуралы жылу тасымалдағыштарды қолданады.  Дегенмен, буландырғыш аппараттарында ысытатқандағы біріншілік бу, ал ерітіндінің қайнағанында пайда болған буды екіншілік бу деп атайды. Ысытатқан немесе біріншілік бу ретінде бу генераторынан, бу трубиналарының аралығынан алынған немесе пайдаланылған буларды қолданады.  Буландыратын ерітінділерге жылу көбінесе қабырға арқылы беріледі де, ал отын газдар немесе басқа газды жылу тасмалдағыштармен ысытылғанда ғана ерітіндімен тікелей жанасу арқылы беріледі.  Буландыру процесі вакуумда атмосфералық немесе жоғары қысымдарда өткізіледі.

      Вакуумда өткізілетін буландыру процесінің атмосфералық қысымдардан бірнеше артықшылықтары бар. Процесті көп төмен температурада өткізуге, яғни аппаратты ысыту үшін төмен қысымды буды пайдалануға болады, жоғары температурада ыдырап кетуі мүмкін болатын заттардың ерітінділерін қоюландыруға болады, ысытатын бу мен ерітінділердің қайнау температураларының айырмасы көп болады, яғни аппараттың өлшемі мен жылу алмасу беті азаяды, буды ысытатын бу ретінде пайдалану мүмкіндігі туады.

     Атмосфералық қысымнан жоғары қысым буландыру ерітіндінің қайнау температурасын көбейтеді және пайда болған екіншілік буды қайтадан буландыру процесінде немесе басқа жылу техникалық мақсаттар үшін пайдалануға болады. Басқа мақсаттар үшін ажыратылатын екіншілей будың бөлігін экстра бу деп атайды.

В12  дәруменінің продуценттер

     Табиғата В12 витамині және туыстасы корриноид қосылыстары микроорганизмдер клеткаларында, жануарлар ұлпаларында және кейбір жоғары өсімдіктерде  болады. Бірақ В12 витаминінің жоғары сатыдағы  өсімдіктерде болатындығы толығымен анықталмаған.  Корриноидтар мицелиалы саңырауқұлақтар мен ашытқылар сияқты төменгі эукариодтарды құрайтын көрінеді.  Жануарлар организмі витамин синтезін өзбетінше жүргізе алмайды.  Прокариоттар арасында корриноидтар биосинтезін жүргізе алу  қабілеті кең таралған. Propioni bacterium туысының өкілдері В12 витаминін өндіреді. Табиғаттағы пропион қышқылды бактериялар штамдары корриноидтардың 1,0 -8,5 мг/л құрайды, бірақ витамин 57  мг/л -ге дейін алатын Р.Shermanii М–82 мутанты алынған.

Propioni bacterium туыстасының ішінде клеткада В12 витаминін мол  жинақтауға қабілетті басқа да өкілдері бар.  Бұл алдымен Eubacterium limosum   туыстастары микроорганизмдер мен көп актиномицеттер өкілдері витамин продуценттері ретінде  практикалық жағынан қызығушылық тудырады.  Нағыз В12 витаминін жоғары көлемде Nocardia rugosa синтездейді. Тіркеу мен мутация арқылы В12 витаминін 18мг/л -ге дейін жинақтатайтын N. Rugoza штаммы алынған, оның  туыс өкілдерінің арасында витаминнің белсенді продуценттері  табылған.  Метаногенді бактерияларда кобаламин синтезіне жоғары белсенділік анықталады, мысалы Methanosarcina bacter, vacuolata және галофильды түрдің кейбір штамдары Methanococcus halophilus.  Соңғы кездері организмде биомассаның 1 граммына 16 мг корриноидқа дейін синтездейді. Микроорганизмдердің ешқайсысында құрамы жоғары корриноидтардың жинақталуы анықталмаған.Метаногенді бактерияларда корриноидтардың жоғары жинақталу себебі анықталмаған.  Корриноидтарды анаэробты бактериялардың ішіндегі клостридан туыстары синтездейді. Y.Clostridium  teranomorphum  и  Cl. Sticrlandii  аденозилкобаламиндері орнитин, лизин және глутамин сияқы аминқышқылдарының изомеризациясының арнайы реакцияларын  катализдейтін ферменттік жүйе  құрамына кіреді. СО2  -ден ацетатты синтездейтін Cl. Thermoaceticum, Cl. Formicoaceticum   және       Acetobacter  woodi Ацетогенді клостридиндер В12 витаминің жоғары көлемін құрайды.

       Псевдоманадтарда  В12 витаминін белсенді өндіретін өкілдері белгілі, олардың ішінде Pseudomonas denitrificans штаммы басқалардан гөрі көп зерттелген.  Корриноидтарды 59 мг/л –ға дейін оптимизацияланған  ортада беретін мутант, бұл  МВ -2436.  Штамды  АҚШ –та Мерк фирмасында В12  витаминін алуда өндірісте қолданады. Bacillus  circulans  және Bas. Stearothermophilus атты термофильді бациллдер қызығушылық тудырады, олар 60 -75°C өсіп 18 сағат ішінде зарарсыздықты  сақтамаған жағдайда витаминнің жоғары өнімін береді.  Корриноидтар Rhodopseudomonas palustris, фототрофты пурпурды бактерияларды Rh.sphericus, Rh. Capsulatus, Rh. Rubrum, Ch. Vinosum және  басқа да түрлерін синтездейді. В12 витамині мен қатар, олар  продуценттер рөлі анықталмаған кобальтсыз корриноидтарды құрайды.

       В12 витаминінің көлемді саның цианобактериялар Anabaena  cylindrica , бір жасушалы  Chlorella pyrenoidosae атты жасыл балдырлар және  Rhodosorus marinus атты қызыл балдырлар құрайды.

      В12 витамин продуценттерін балық ұны, жүгері және ет қайнатпасы, соя ұны сияқты тағамдар негізінде дайындалған орталарда өсіреді.  Соңғы жылдары корриноидтардың сапасын жоғарылататын микроорганизмдер анықталған,  Achromobacter sp.олар, изопропильді спиртті мен энергия көзі ретінде көміртегі қолданылып, провитаминді 1,1 мг/л дейін жинақтайды, Pseudomonas sp. ортада метанолмен  немесе пропандиолмен  бірге  В12 витаминін синтездейді, факультативті  металотроф метанолмен бірге  ортада витаминді 2,6мг - ға дейін құрайды. Энергия мен көміртегінің жалғыз көзі ретінде тек қана метанолмен ортада өсетін жасушаларда корриноидтардың көп саның құрайтын Klebsiella 101 штаммы алынған.

 В12 витаминнін алу және пайдалану

       В12 дәруменінің әлемдік продукциясы жылына  9 -11 мың кг құрайды;  оның ішінде 6500 кг–ды медициналық мақсатқа, ал қалған бөлігін мал шаруашылығында қолданады.

       В12 витамин өндірісі пропион қышқыл бактериялар (Кеңес өкіметінде, Ұлыбританияда, Венгрияда), мезофилды және термофилді бактериялар, актиномицеттер мен оның туыс түрлерімен өндіруге негізделген (Италия).   Біздің мемлекетте  В12 витамин продуценттері  ретінде  Propionibacterium freudenreichii  var.   Shermanii қолдаылады.

       В12 витаминің алу үшін аммоний сульфаты және кобальт тұзы, глюкоза, жүгері қайнатпасынан тұратын ортада, анаэробты жағдайда периодты әдіспен бактерияларды өсіреді.  Ашу кезінде пайда болатын қышқылдарды сілтілі қоспасымен нейтрализдейді, олар ферментерге барып тұрады.  72 сағаттан кейін ортаға 5,6 – ДМБ  қосады.

Клиникалық мәні жоқ псевдовитамин В12  және В факторын 5,6 –ДМБ  қоспасымен бактериялар синтездейді.

      Ферментация процесі 72 сағаттан соң  аяқталады. В12  витамині бактериялар жасушасында сақталады. Сондықтан ашу процесі аяқталғаннан кейін биомассаны тазалап және стабилизатор ретінде 0,25 % NaNО2 қоспасымен  60 минут ішінде 85 – 90°C температурада витаминді рН 4,5 -5 ға дейін қышқылданған сумен экстракциялайды.  Ко– В12 алуда стабилизаторын қоспайды.

       В12 витаминді су қосындысын 50% NаОН   6,8 -7,0 рН -қа дейін жеткізіп суытады. Ерітіндіге Al2(SO4)3 ·18Н2О және ақуыз коогуляциясы үшін сусыз  FeCl3 қосып, фильтр –пресс арқылы фильтрлейді.

       Ерітінді тазартуды аммиак ерітіндісімен элюирлейтін кобаламиндер арқылы СГ-1  ион ауысу смаласымен жүргізіледі.  Әрі қарай  Al2О3  пен бағанада тазалау, булау және органикалық ерітінділер және  витаминді су ерітіндісімен қосымша тазалайды. Аммоний қышқылдығынан кобаламиндерді сулы ацетонмен элюирлейды.  Сонымен қатар Ко– В12 оксикобаламин мен СN-тан бөлінуі мүмкін.

       Витаминнің сулы –ацетонды ерітіндісіне ацетонды қосып 3-4°C 24 -48 сағат ұстайды.  Түсетін витамин  кристаллдарын  тазартып, құрғақ ацетонмен және эфирмен жуып, Р 2О5 үстінде вакуум эксикаторда құрғатады.

      Ко – В12 бұзылмауы үшін барлық операциялар қараңғы бөлмеде немесе қызыл жарықта жүргізілуі қажет.  Сонымен, оксикобаламин және СN қоспаның тек өзі ғана емес, оның жоғары терапевтикалық эффектісінің меңгеретін коферментті түрін алуға болады.

       В12 витаминің химиялық тазалау үшін резорции мен фенолдың   мүмкіндігі қолданылады.  Бұл әдісте В12 витаминін бөлу ықшамдалады.  Циакобаламиннің өндірістік концентратын резорции су ерітіндісімен өңдеп алып, В12 витаминінің резорции комплексін бөліп алады, әрі қарай оны ыдыратып  кристалл препарат  алады.

      ТМД өндірісі кобаламин емдік препараттарының әр түрлі түрлерін шығарады: 0,9% NaCl ерітіндісінде дайындалған СN–В12 ерітіндісінің зарарсыздалған ампулалары, фоли қышқылының қоспасындағы СN – В12  түйме дәрілері, мукопротеид және СN –  В12 құрайтын дәрілер.

      Ампуладағы дәрілік препараттар: камполон, антианемин және гепавит – олар  ірі қара малдың бауырының сулы экстрактын  құрайды.

 Пропион қышқылының бактериясы мутагенезді перспективті зерттеулер  әдісі өнім штаммының өнімділігін жоғарылатады, сонымен қатар арзан шикізатта өсіріп өндіріске енгізілді. 

      В12 витаминін  ТМД-да  пропион қышқыл бактериялар арқылы өндірісте алу біздің мемлекетіміздің медицина саласының  қажеттерін толық қанағаттандырады.

 Сүт  қышқылды өнімдерді  В12 витаминімен байыту үшін пропион қышқыл бактерияларды таза және сүт сары суын дайындағанда концентрат түрінде қолданады.

       Мал шаруашылығы үшін термофильді метантүзетін бактериялары бар, аралас культураларды қолданып В12 витаминінің алады.  Корриноидтардың пайда болуы тек аралас емес, сонымен қатар таза СО2 мен Н2 қатысуымен метан түзетін бактериялар культураларында анықталған.  Метан түзетін бактерияларда корриноидтардың құрамы құрғақ биомассаның 1,0 -6,5 мг/г құрайды.

       ТМД- да метан пайда түзетін бактериялардың аралас культуралары арқылы В12 –КМБ12  витаминінін алу әдісі өндірілген. Метан ашуына субстрат ретінде ацетон –бутил және спирт бардасы қолданылады.

       Ацетон – бутил  бардасын ұндық заторларды ашытатын Clostridium  acetobutulicum-нің   культуралдық сұйықтықтан ерітіндіні шығару нәтижесінде алады.  Метанды ашытуға құрғақ заты 2,0 -2,5%   барда декантатын қолданады.  Декантты бардаға кобаламин синтезінің стимуляторлары ретінде метанолдың 0,5 % және CoCl2  4г/м³ қосады.   Биостимуляторлар ретінде диаммоний фосфат және карбамид қосады, 5,6 –ДМБ қоспайды.  Өйткені СN –  В12 және ІІІ факторының 80%  корриноидтар барлық санының құрап, биологиялық белсенді болады.

      Алғашқы барданың температурасы 100°C және ол зарарсыздалған таза.  Ферментерлерге түсу алдында барда 55 -57°C қа дейін суытылады. Бастапқы культура ретінде ағын судың  термофильді метил ашыуын жүргізетін метан түзетін бактериялардың аралас культурасын қолданады.

       Келесі технологиялық сатылар арқылы В12 витамин концентратын алуға болады:  бактериялар комплексімен барданы ашыту, метан ашуын қоюлату және массаны  желдеткіш кептіргіште кептіреді.  Жыл бойы  үздіксіз темір бетонды ферментерде ашытуды жүргізеді.

      Ашу процесінің маңызды жағдайлары  - ол аммоний азотының және май қышқылдарының деңгейін қадағалау. В12 витамині жылуға шыдамайды, әсіресе сілтілі  ортада. Сондықтан булау алдында метан ашытқысына Nа  сульфитін және рН 5,0 -5,3 оптимальды жағдайда, НCl қосады (оптимальды құрам 0,07 -0,1%).  Булау процесінің алдында метан ашытқысы атмосфералық қысымның арқасында 90 -95°C температурада қыздыру арқылы деградацияға ұшырайды.  Ашытқыны құрғақ заттың  құрамы 20% дейін қоюлатады.  Қою метан ашытқысы кептіргіште кептіріледі.

       Өндіріс қалдықтарының жоқтығы, шикізаттың  көптігі, зарарсыздалған  жағдайдың  қажеті  жоқтығы бұл әдісті экономикалық жағынан тиімді екендігін көрсетеді.

      Кеңес өкіметінде  В12 витаминнін Грознен ацетон және Ефрем биохимиялық зауыттарында алған. В12 витаминін өндіру үшін соңғы жылдары технологиялық  процесті автоматтау жүйесінің негізгі сатылары ендірілген. КМБ -12 құрғақ концентраты В12 витаминінен басқа да бой өсіретін  заттары бар. Әсіресе малшаруашылығында  жақсы  нәтижелер  В12 витаминің антибиотиктері азырақ мөлшермен, әсіресе биомицинмен қосқанда алады.  Біздің мемлекетте осы аталған әдісті қолдану және В12 витаминінің  концентратын алу, малшаруашылығын бұл витаминмен толық қамтамасыз етті.

 

Рибофлавинді (В2 витамині) алу

 

Elemothecium ashbyli саңырауқұлақтың көмегімен азықтық концентрат рибофлавинді алады. Бұл культураның кемшілігі тұрақсыздығы қатты ортада бөлме температурада төменгі температурада сақтағанда және саңырауқұлақты лиофилизациялау процесінде рибофлавиннің жоғарғы синтезделу қабілетін жоғарылатады.

Elemothecium ashbyli штамын сақтау үшін ұзақ уақыт (8-10 ай) қайта – қайта қатты қоректік ортада егуді ұсынады және колоннаның қызыл сары түске боялғанын бөліп алады. Анық боялған колонна жоғарғы рибофлавиннің жасанды қабілеті бар. Саңырауқұлақ инокулятын дайындау үшін тізбектелген сызба – нұсқамен қайта егеді: қисық пробиркада агарланған ортаға егеді – сұйық ортаға – колбаға – бутылкаға – инокуляторға. Пробиркадағы ортаның құрамы соя ұны, қант қызылшасы,агар, 6,8 рН (1-вариант) немесе ашытқы экстракті, пептон, глюкоза, агар, 6,8 рН (2-вариант). Өсіру ұзақтығы 5-7 тәулік колба мен бутылкаға арналған ортаның құрамы: соя ұны, қызылша қанты (1-вариант) немесе пептон, қант қызылшасы, жүгері экстракті, К2НРО4, MgSO4, күнбағыс майы (2-вариант) өсіру ұзақтығы 48 сағат.

Инокуляторға беретін ортаның құрамы жүгері экстракті, қант қызылшасы, К2НРО4, техникалық май.  8-инокуляторда культураны 21-26 сағат өсіреді, содан соң 7 ферментерге қоректік ортамен бірге жібереді. Құрамы: жүгері ұны, соя ұны, жүгері экстракті, қант қызылшасы, К2НРО4, СаСО3, NaCl2 және техникалық майы. Ортаны 6 араластырғышта 120-122°С температурада 1 сағат зарарсыздайды.

Ферментерде культивирлеу процесі клетка лизис болғанша жүргізіледі және спора түзілгенше (микроскоппен анықталады). Культивирлеу температурасы 28-30ºС. Ферментердегі ауаның қысымы (1-2)·104Па, ауаның шығыны 1,5-2,0 л минутына 1л культуралды сұйықтыққа рибофлавиннің шығымы 1200 мкг/мл.

 

 Сурет-Рибофлавин азықтық препаратын алудың технологиялық сызба – нұсқасы.

 

1-ауа компресоры;2-майбөлгіш;

3-ресивер;4-басты фильтр;5-инокулятор;

9-культуралды жинағыш;10-буландырғыш аппарат;

11-желдеткіш кептіргіш;12-ұнтақтағыш.

 

Рибофлавин азықтық препаратты алу культуралды сұйықтықты 10 вакуумде булаумен алынады, құрамы 30-40% құрғақ зат болғанша. Сиропты 11 желдеткіш кептіргіште кептіреді, құрғақ қабықшаны 12 ұнтақтағышта майдалайды, ұнтақ майда болғанша содан соң буып түюге жібереді.

Рибофлавин өндірісін жаңарту процесі келесі бағытта іске асырылады.

1. Мутантты штамды селекциялау,

2. Құрамын оптимизациялау және ортаны арзандату

3. Продуцентті культивирлеу жағдайын оптимизациялау.

В2 витамин азықтық препараты – E.ashybii мицелия биомассасының қоспасы және ортадағы құрғақ заттың құрамы – 1 грамм рибофлавинде 15мг кем емес болады, сондай-ақ В1,В2,В6, В12 витамині, никотин қышқылы және 20% ақуыз болады. Ылғалдылығы 8% көп емес болады. Флавиннің қатысуымен көптеген биохимиялық реакциялар зат алмасуда маңызды роль атқарады. Адам баласы тәулігіне В2 витаминді 2-2,5 мг/тәулік қажет етеді. В2 витамині тамақпен бірге түседі (рибофлавин сүтте, бауырда жұмыртқа сарысында, ашытқыда көп болады) және ішек микрофлорасының өмір сүруінің нәтижесінде болады. Медицинада В2 витаминін витамин ретінде қолданады. Бауыр ауырғанда емдікке  қолданады.

Эргостерин

 

Эргостерин – эргоста – 5, 7, 22 – триен - 3β – ол* - майда еритін Д2 витамині мен Д2 витаминімен қанықтырылған азықтық препараттар өндірісінің бастапқы шикізаты. Д витаминдерінің тобына туыс қосылыстарды біріктіреді, олардың ішіндегі маңыздысы антирахитикалы қасиеті бар Д2 және Д3 витаминдері. Д2 витамині (эргокальциферол) эргостеринді ультракүлгін сәулесімен сәулелендіру арқылы түзіледі, Д3 витамині (холекальциферол) 7-дегидрохолестериннен түзіледі. Адам мен жануар ағзасында бұл қосылыстар азықтан фосфор мен кальцийдің қорытылып, сіңірілуін және олардың сүйек ұлпасына жиналуын реттейді.

 


 

Эргостерин мен Д витамині құрылымының негізінде төрт көміртекті циклі (А, В, С, Д) жатады. Д витаминінде В сақинасы тұйықталған. Эргостерин мен Д витаминінің көмірсутекті құрылымы олардың липофильді құрамын анықтайды.

Эргостерин өнімдері

Эргостериннің табиғи көзі фитопланктондар, қоңыр және жасыл балдырлар болып табылады, дегенмен ашытқылар мен зең саңырауқұлақтары эргостеринге өте бай, олар өндірісте эргостерин алу үшін шикізат болып табылады. Эргостерин – ашытқылардың негізгі стерині, оларға басқа стериндерден 60-90% келеді: эргостериннің құрамы 0,2-0,5% құрайды, бірақ кейбір жағдайларда ашытқы құрғақ массасының 10%-ын құрайды.

            Мәдени ашытқылар жабайыларына қарағанда барлық кезде стериндерге бай болады; стериндердің ең көп мөлшері нан және сыра ашытқыларының құрамында болады. Беттік культивирлеуде нан ашытқылары эргостерин синтездеуші қасиеті бойынша (абсолютті құрғақ ашытқылардағы эргостерол %-ты), келесідей ретпен орналасады: Saccharamyces carlsbergensis (0,49-4,3), S.ellipsoideus (1,2-1,5), Rhodotorula glutinis (0,7-0,9), Candida utilis (0,4-0,6), C. Тropicalis (0,2-0,3), Aspergillus және Penicillum саңырауқұлақтарының мицелийлеріндегі стериндердің құрамы құрғақ мицелий есебінде 1,2-1,4% жетуі мүмкін (P. Westlingi 2,20% жуық).

            Бактериялар негізінен стериндердің өте аз болмашы ғана мөлшерін синтездейді. Әдетте олардың жасушаларындағы стериндердің құрамы құрғақ биомассаның 0,001-0,1 мг/г құрайды. Стериндер Lactobacillus arabinosus, L. pentosus, Escherichia coli, Azotobacter choococcum, Micromonospora sp., Streptomyces griseus, Sphaerotillus natans, Rhodospirillum  rubrum құрамынан анықталған. Бірақ скваленнің көп мөлшерде синтездейтін бактериялардың екі өкілі: Halo bacterium cutirumbrum және Methylococcus capsulatus. Сквален мен оның төрт гидроформасы Methanobacillus Rurnecevii метан түзуші бактериялардан бөлініп алынған.

Mycobacterium rumbrum  жасушаларынан холестерин табылған  ( липидтердің жалпы мөлшерінің 7-8%-ты).

Эргостерин биосинтезі

Стериндер, коратиноидтар, Q-кофермент топтарының қосылыстары терпендерге жатады, биосинтез жолы бір, «изопренді ережеге» бағынады. Осы ережеге сәйкес каратиноидтар (политерпендер), сонымен қатар убихиондар мен гиббереллин қышқылы төрт сатының жүруі нәтижесінде изопренді бірліктерден синтезделеді; олар:

1.       Ацетил-КоА-дан немесе лейциннен мевалонаттың түзілуі;

2.        Мевалонилпирофосфатты декарбоксилирлеу және дегидратирлеу арқылы «активті изопрен»- изопентенил пирофосфаттың түзілуі және изопренді өзектерді конденсациялау арқылы ұзындығы әр түрлі ацикликалы терпендердің түзілуі;

3.       ацикликалы құрылымдардың циклизациясы;

4.       цикликалы құрылымдардың кейінгі модификациясы.

Стериндер синтезінің интермедиаттары болып ацетат, мевалон қышқылы, сквален, ланостерин табылады. Сквален - өсімдік және жануар текті стериндердің жалпы ізбасары, ашытқыларда жиналып, аэрацияда стериндерге айналады.

            Стериндер синтезінің алғашқы екі сатысы каротиноидтар биосинтезі жолымен бірге сипатталған.

Жүру жолдары фарнезилпирофосфат деңгейінде ажырайды:

 


 

Стериндерге ол демеризирленіп, сквален түзіледі С15 +С15 →С30 :

 


 

Протондардың ыдырауы мен циклизациясы кезінде холестерин мен эргостериннің ізбасары ланостерин түзіледі:


 

Ланостериннің эргостеринге айналуы келесі сатылардың нәтижесінде жүреді:

1)      ланостериннің диметилирленуі;

2)      трансалкилирленіп 24(28) – метилен топтарының түзілуі мен бір мезгілде С-24(25) қос байланыстардың қалпына келуі;

3)      бүйір тізбектерінің денатурацияланып, С-22(23) қос байланыстарының түзілуі (құрамында Р-450 цитохромы бар монооксигеназды жүйелер қатысады деп есептеледі);

4)      Δ8  Δ7 изомеризациясы;

5)      Дегидрогенирленіп, Δ5 түзілуі;

6)      24(28) метилен тобының метилдіге дейін қалыптасуы.

Реакциялардың тізбектесіп жүретіндігі толық анықьалмаған, бірақ ланостериннен эргостеринге дейінгі жолда интермедиат ретінде қарастырылатын бір қатар заттар бөлініп алынған. Эргостерин синтезінің соңғы сатыларына қатысатын ферменттер ашытқылардың микросомаларында локализденеді деп жорамалдайды.

Эргостериннің ашытқыларымен түзілу жағдайы

Стериндердің көбірек мөлшерін Saccharamyces carlsbergensis ИНМИ-101 және Saccharamyces carlsbergensis штамдары синтездейді. Saccharamyces carlsbergensis биомассасының құрамында 10% жуық эргостерин болады.

Ашытқылардың эргостеринді синтездеудегі ең қолайлы жағдайы – жақсы аэрация. Анаэробты жағдайда ашытқылар жасушасында эргостерин  ізбасары – сквален жиналады. Оттегі биосинтетикалық жолдың  алғашқы ферменті – скваленнің эпоксидазасына антивирлеуші әсер етіп, стериндер синтезін индуцирлейді. Эргостерин синтезінің индукциясы газ фазасында О2 құрамы 0,03% - болғанда басталады да, концентрациясы 2% болғанда максимумге жетеді.

Стериндердің ашытқылармен биосинтезіне орта құрамында көміртегі мөлшері көп, азоттың аз болғаны маңызды. Ақуызға бай ашытқыларды әдетте стериндер аз болады. Бұл мәліметтер бірінші кезекте нан ашытқыларына тиісті. Ортада C/N қатынасы жоғарыболғанды Candida туыстасының ашытқылары эргостериндердің емес,  липидтердің жиналуына әкеп соғады.

Н- алкандарды қолданатын ашытқылар үшін бұл липидтер көмірсуға қарағанда эргостерин синтезінде ең тиімді көміртегі көзі болып табылады. Бұл парафиндердің β-тотығуы нәтижесінде алкандардан ацетаттың (эргостерин ізбасары) түзілуімен байланысты болуы мүмкін. Нан ашытқылары үшін де ацетат стериндер биосинтезінде тиімді көміртегі көзі болып табылады.

Ашытқылар мен стериндердің түзілуіне гликолиз ингибиторлары оң әсерін тигізеді, сонымен бірге ашытқыларды витаминмен және бәрінен бұрын КоА құрамында эргостерин молекуласының құрылуына қатысатын пантотенді қышқылмен қамтамасыз етеді.

Ашытқыларға рентген сәулесімен әсер еткенде эргостериннің құрамы 2-3есе  артады, мұны липидтер синтезіне жағдай жасайтын аминерлеу процесінің тежелуімен түсіндіреді. Жасуша метоболизімін бұзып, липидті алмасуды жоғарлататын радиомилитикалық заттар ионизирленген сәулелер тәрізді әсер етеді. Мысалға, ашытқы жасушасына радиомиметикалық  заттар мен (Эмбихин) және рентген сәулесімен бірге әсер еткенде Sacch. сerevisiae түзетін стериндер шығымы контрольмен салыстырғанда 109%-ға артады.

Полиенді антибиотиктер нистатин мен филипин ашытқы мембранасымен әсерлесіп, контрольмен салыстырғанда стериндердің деңгйін 50-60%-ке жоғарлатады.

Стериндердің синтезі ашытқылардың өсуімен байланысты емес. Стериндердің мөлшері культура қартайса да жоғарылайды және ашытқылардың өсуі тоқтағаннан кейін де стериннің түзілуі жалғасады.

Продуценттер метоболизімінде стериндердің ролі толық түсінікті емес. Ашытқылардың тыныс алу активтілігімен  эргостериннің түзілуінің арасында байланыс барлығы байқалды. Анаэробты жағдайда ашытқылар құрамында сквален өте көп, эргостерин аз болады. Мембрананың құрылымдық компоненті ретінде эргостериннің ролін ашытқы жасушалық мембранасының өткізгіштігімен байланыстырылады.

Ашытқыларда метохондрия фракциялары стериндерге бай келеді. Метохондриялар стериндер биосинтезіне қатысады, ал стериндер өз кезегінде метохондриялық құрылымның түзілуіне қатысады да олардың функционалдық ктивтілігіне әсер етеді деп есептеледі.

Стериндердің молекуласының құрамында  ОН-топтары болады да, олар жасушада белгілі бір мөлшерде май қышқылдарының перепродукциясынан ағзаны қорғайтын дедоксикация реакциясы деген пікір бар. Стериндер қышқылдардағы және жасушадағы басқа да қосылыстарды тасымалдау үшін қолданылады. Микоплазмалар жасушалық мембранаға стериндерді енгізеді. Sacch. Сerevisiae ашытқылары құрамында еріген оттегі төмен жағдайда ортада экзогенді стериндерді жұтады, сонымен бірге олардың бір бөлігі трансформацияға ұшырап, коммерциялық бағалы стероидтар түзіледі. Мысалға, десмостеринді олар 24β – метилхолестеринге, ал 24,25 – дегидроланостеринді – 7-дегидрохолестеринге айналдырады, олар кейіннен Д3 витаминінің биосинтезінде интермедиат болып табылады.

Эргостеринді алу жолы мен қолданылуы

Өндірісте эргостеринді Sacch. Сerevisiae, Saccharamyces carlsbergensis ашытқыларын, сонымен қатар мицелиалды саңырауқұлақтарды қолдану арқылы алады. Егісті үлкен мөлшерде инокуляторларда жүргізеді. Культивирлеуді жоғары температурада және құрамында азот көзіне қарағанда көміртегі көзі басым ортада күшті аэрацияда жүргізіледі.

Ашытқылар мен Aspergillus және Penicillum туысындағы саңырауқұлақтарды Д2 кристалды витаминін немесе концентратын алу үшін қолданады. Мал шаруашылығында концентрат ретінде сәулелендірілген құрғақ ашытқыларды қолданады.

Эргостериннің максимум жұтылуы 280нм анықталған. Дәл осы сәулелендіру эргостерин молекуласындағы А және В сақиналарының жеке байланыстарын қоздырып, оның Д2 витаминіне айналуын тудырады. Сәулелендіруді толқын ұзындығы 280-300 нм (құрғақ ашытқылар) ультрокүлгін шамымен немесе 5%-ды ашытқы суспензиясының жұқа қабатында жүргізеді. Толқын ұзындығы тым қысқа немесе тым ұзын сәулемен сәулелендіргенде табиғаты стерин басқа қосылыстардың түзілуін арттырады.

Д2 витаминінің шығымына (және басқа да қосылыстардың түзілуіне) сәулелендірудің ұзақтығы, температура, қоспалардың болуы әсер етеді. Сондықтан азықтық қоспа ретінде қолданылатын эргостеринді өте үлкен сақтықпен сәулелендіреді.

ТМД өнеркәсіптері «Д2 витаминімен қанықтырылған азықтық гидролизді ашытқылар» деп аталатын препарат шығарады. 1 г абсолютті құрғақ ашытқы құрамында 5000 ИЕ Д2 витамині, 46%-ға жуық шикі ақуыздар мен алмастырылмайтын аминқышқылдары, соның ішінде лизин, метионин, триптофан болады.

Кристалл түрдегі Д2 витаминін алу үшін ашытқыларды немесе саңырауқұлақ мицелилерін тұз қышқыл ерітіндісімен 110ºC-та гидролиздейді. Гидролизденген массаны 75-78ºC –та спиртпен өңдейді, 10-15 ºC-қа дейін салқындатқан соң фильтрлейді. Фильтратты оның құрамындағы құрғақ зат 50%-ға жеткенге дейін булап, В тобының витаминдер концентраты ретінде қолданады.

Д2 витаминін фильтрациядан кейін қалған массадан алады. Массаны жуады, кептіреді, ұнтақтап, екі рет 78 ºC-та көлемі үш есе көп спиртпен өңдейді.

Спиртті экстрактілерді құрғақ заттарының құрамы 70%-ға жеткенге дейін қоюлатады. Осылай липидті концентратты алады. Оны NaOH ерітіндісімен ылғалдандырады, ал стериндер ылғалданбаған фракцияда қалады. Эргостерин кристалдары ерітіндіден 0 ºC-та  бөлініп түседі. Кристалдарды кристализациялау тазалайды, оны 69 %-ды спиртпен, сосын спирт пен бензол (80:20) қосылысымен жуады да, қайта перекристализациялайды. Алынған эргостерин кристалдарын кептіреді, эфирде ерітеді, сәулелендіреді, одан кейін эфирді айдайды, ал витамин ерітіндісін концентрлеп, кристализациялайды.

Майлы концентратты алу үшін витамин ерітіндісін фильтрациядан кейін стандартты деңгейге дейін маймен араластырады.

Эргостеринді алу көзі ретінде антибиотик өндірісі мен лимон қышқылы өндірісінің қалдығы ретінде қалған саңырауқұлақ мицелиін қолдануға болады.

Қазіргі кезде Н-алкандарды қолданатын Candida guilliermondii-дің липидті фракциясынан эргостеринді өндірісте алу жоспарлануда. Құрғақ ашытқы массасындағы қалдық көмірсуларды бөлу үшін петролейінді эфирмен экстрагирлейді. Осы кезде алынатын липидті фракция (микробтың майы) микробиологиялық өндірістің кері (қажетсіз) өнімі болып табылады. Микробтың майынан эргостерин, убихионон-9 және басқа да майда еритін заттарды бөліп алады.

 

Дәріс 12. Антибиотик, гиббереллин, алкалоид өндірісі

 

Лекцияны жүргізу формасы: шолу

Лекцияның жоспары

6)      Антибиотик өндірісі

7)      Гибберелиннің микробиологиялық өндірісі

8)      Алкалоидты микробиологиялық жолмен алу

 

 

 Антибиотиктер

 

 Бактериямен пайда болатын және актиномицет, мицелий  саңырауқұлақтармен пайда болатын антибиотиктер. Антибиотик биосинтезінің жоғарылау жолы лабораториялық регламент. «Антибиотик» деген терминді 1942 жылы Ваксман енгізді. Антибиотик – организмінің өмір сүруіне арналған арнайы өнім. Вирустын немесе қатерлі ісіктің өсуінің толығымен антибиотик жойып жібере алады немесе тежей алады. Антибиотикпен емдегенде   адамда қабылдау мөлшерін аз мөлшерде қолдану және олардың арнайы биологиялық әсер ету болып табылады. Микробтар мен көгерген  зең саңырауқұлақтар арасында организм бар. Жасаған тәжірибеде Penicillium glaucum саңырауқұлағы өсірілген. 1872 жылы орыс  дәрігері іріндеген жараны Penicillium және Asperqillus деген екі түрлі саңырауқұлақ ұрығынан жасалған ұнтақ дәрімен емдеген. Бұдан 20 жыл бұрын ағылшын дәрігері Моссе (Ланцет) ашытқы саңырауқұлақтармен емдеу жүргізген. Ағаш пайда болатын мүкке ұқсайтын, ал табиғатта ұзақ жатқан ерлер мен әйелдер өлігінің бас сүйегінде пайда болады, мұндай мүк өткен кездерде де жоғары бағаланады, ал біздің заманымызда одан да қымбат, себебі, одан жараны жазатын ungentum sympathetiem май алынады,  сондай-ақ асылып өлген адамның немесе өлтірілген адамнан алынады. Демек медецина микробтардың антигонизмін өз мақсатында пайдалана алады. 1913 жылы Американ зерттеушісі Альсберг пен Блэк жүгерінің көзге көрінбейтін тозаңының уландырғыш әсерінен үй хайуанаттарын зерттеп көрді. Олар антибиотик заттар шығарылатын саңырауқұлақ алды. Бұл саңырауқұлақтың Penicillium тектес екенін басшылыққа алған, олар бұл таза күйінде алынған медецина тарихындағы екінші антибиотикті «пенициллин қышқылы» деп атады. Алғашқы антибиотик таза күйінде 1896 жылы жай көзге көрінбейтін саңырауқұлақтардан құрап алынған, одан кейін микрофенол қышқылы деп аталды. Бұл күйде алынған алғашқы антибиотик еді. 1920 жылы Stheptomyces albus микробтың антибиотиктік қасиеттерін анықтады. Бұл микроб ұрығының сұйығынан алынған антиномицин антибиотигі алынды. Флеминг пен Оксофордтық ғалымдар тобы пенициллинді әлі жетілдірілмеген әдіспен алынған. Олар сұйық қоректік затты шыныда таза күйінде ұстап, Penicillium notatum саңырауқұлақ ұрығын сепкен. Ұрық өсіп, бір аптадан кейін сұйықтың бет жағына саңырауқұлақ мүгінің қалың қабаты пайда болған, содан соң сұйықтықты сүзіп алған. Сұйықтықтың милионнан бір бөлігі антибиотиктің бір-ақ бөлігі болған. Бір литр сұйықтықтан не бары бір милиграмм, ал он гекта литрден 1-г ғана пенициллин алынған. Оның мұншама аз мөлшерде алынуы антибиотикті пайдалану мүмкіндігін азайтады. Пенициллин өндіруде жаңа әдістерді енгізуде, пенициллин өнімін көптеп өндірудің әдісін тапты. Ол үшін қоректік затқа жүгері экстрактін қосты, ол жүгері крахмалын алудан шыққан қалдық болатын, оның құрамында тек саңырауқұлақтың өсуін тездететін ғана емес, сондай-ақ пенициллинді синтездеуге де көмектесетін зат болады.

Микробтардың кейбір антибиотиктердің әсерінен төзімділігі пайда болды. Микробтардың кейбіреуі белгілі антибиотикке өте сезімтал болды. Пенициллинге төзімділігі төзімді микробтар таратқан жұқпалы ауруды мұндай антибиотикпен емдеп жазуға болмайды. Стафилококк туберкулез қоздырғыштар, ішек таяқшасы антибиотиктерге төзімділік мәселесі өте маңызды болды. Антибиотикті өнеркәсіптік жағдайда биологиялық синтездін нәтижесінде алады. Өнеркәсіпте шығарылатын антибиотик продуценті болып бактериялар, антиномицеттер және мицелий саңырауқұлақтар жатады. Антибиотиктер бактерияда пайда болады. Олардын шамамен 600-ге жуығынынң аты бар, ал шығарылатыны бірнешеу – ақ.

Пениципллин – пенициллум зең саңырауқұлақтарынан алынатын антибиотик. Оған стрептококтар, стафилококтар және пневмококтар жатады. Таяқша тәрізді бактериялар шар тәрізді түрлеріне қарағанда пенициллинге төзімді болады. Пенициллин микробтар жасушасына өте шапшаң енеді. Пенициллин әсер еткен микробтардың сыртқы пішіндері өзгереді, өніп-өсу қабілеті жойылады, қоректенуі баяулап қалады.

Антибиотик әсерінен жасуша қабығының құралуы бүлінеді, протоплазма ыдырап, жасуша өледі. Пенициллин тіршілік ортасында шамадан тыс көп жиналса, оның биологиялық активтігі кеміп кетеді. Пенициллин медицинада кеңінен қолданылады. Қазіргі кезде пенициллиннен әсері күштірек оның бірнеше түрлері алынады. Олар пенициллиназа ферментіне аса төзімді метициллин, қышқыл ортада көп уақытқа дейін ыдырамай сақталатын оксациллин антибиотиктері.

Медициналық және мал дәрігерлік практикада антибиотиктердің басым көпшілігі актиномицеттерден алынады.

Стрептомицин – актиномицеттің бір түрінен алынатын антибиотик. Оның көптеген микроорганизмдерді, соның ішінде өкпе ауруы таяқшасының тіршілігін жоятын қасиеті бар. Пенициллинге қарағанда ол жасушаға нашар сіңеді. Дегенмен ол жасушадағы тотығу процесін шапшаң тоқтатады.

Стрептомицин тұз және күкірт қышқыл тұздары түрінде өндіріледі. Медицинада бұл антибиотиктің аса тиімді екені толық дәлелденді.

Грамицидин – спора түзетін топырақта тіршілік ететін Бациллус бревис микробынан алынады. 1942 жылы одан «С»грамицидин антибиотигі алынады. Ол стафилококтарға, стрептококтарға, пневмококтарға жойқын әсер етеді. Сонымен қатар актиномицеттердің әр тобынан алынған, окситетрациклин деген антибиотиктер де медицинада кеңінен қолданылады. Тетрациклиннің азғана концентрациясы ақуыз синтезін, ал жоғары концентрациясы нуклеин қышқылдарының түзілуін тежейді.

Антибиотиктер әрқайсысы жеке микробтарға ғана әсер етеді. Бактерияларға қарсы антибиотиктер ауру қоздырғыш саңырауқұлақтарға әсер ете алмайды. Бірақ мұндай ішінен тиімді деп танылғандары гризеофульвин мен нистатин.

Гризеофульвин – зең саңырауқұлақтарының кейбіреуінен бөліп алынған антибиотик. Көптеген тері, шаш ауруларын емдеуге кеңінен қолданылады. Ашытқылар қоздыратын кандидамикоз ауруына бұл препарат қолданылмайды.

Нистатин – кандидамикоз ауруына қарсы қолданылғанда жақсы нәтиже беретін антибиотик. Бірқатар микроорганизмдер антибиотиктерді үзбей қолданғанда оған төзімділік көрсетеді. Кейбір антибиотиктер мұндай жағдайда микробтардың өзіне жем болады. Мұндай кезде антибиотиктер мен химиялық дәрі-дәрмектерді қосып қолданса жақсы нәтиже алуға болады. Кейбір микробтар антибиотиктерді бүлдіретін ферменттер түзеді.

Микробтарға жойқын әсер ететін заттарға лизоцим жатады. Оның өзі аздап сілтілі реакциялы ақуыз. Әсіресе ауру қоздырғыш микробтарға – сіреспе вибриондары мен сібір жарасын қоздырушыларды қырып жіберетін қасиеті бар. Лизоцим сілекейде, көз жасында қан сарсуында, лецкоциттерде, сүтте, тауық ақуызында, балық уылдырығында кездеседі.

Фитонцидтер - өсімдіктер тіршілігі барысында түзіледі де, бактериялар мен саңырауқұлақтарға жойқын әсер етеді. Өсімдіктердің бұл қасиетін алғаш рет 1930 жылдары Б.Т.Токин ашқан болатын. Фитонцидтерді шапшаң бұзылатын өнімдерді сақтау мақсатында қолдану кеңінен сыналуда. Сондай-ақ антибиотиктерді де тамақ өнеркәсібінде қолдану қолға алынады. Оларды балық, құс өнімдерін, ашытқы өндіру зауыттарында зиянды микробтарға қарсы қолданады. Антибиотиктерді тамақ өнеркәсібінде пайдалану экономикалық жағынан көп пайда келтіре алады.

Антибиотиктер өндірісі

Антибиотиктер (антибиотиктік заттар) организмдердің (бактериялар, саңырауқұлақтар, жоғары сатыдағы өсімдіктер, жануарлар) әр түрлі топтарынан түзіледі. Алғаш рет антибиотиктердің ашылуы және оның медицинада кеңінен қолданылады А.Флеминг (1681-1955) шотылант микробиологымен байланысты.

Ғылыми әдебиетке антибиотик терминін 1942ж. Ваксман енгізген болатын. Бұл термин атына қарамастан (сөзбе–сөз тіршілікке қарсы деген) тек  лексикон емес, күнделікті қолдануға енді.

Антибиотик  туралы мәлімет

Антибиотиктер – организмнің немесе олардың модификациясының тіршілікке қабілетті арнайы өнімі, микроорганизмдердің (бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар, протозда), вирусқа немесе зиянды ісікке қарсы жоғары физиологиялық активтілігі бар, олардың өсуі мен дамуын тежейтін заттар.

Көрсетілген өнімнің алмасу  арнайысы мынада: біріншіден, антибиотиктер тіршілікке қажетті, мысалы спиртін, органикалық қышқылдар, қоспа тағы басқалар, микроорганизмдер түрінің өсуіне әсер ететін, өнімдерге қарағанда жоғары биологиялық активті келеді. Осылай, грам оң бактериялардың (микрококка, стрептококка, диплококка т.б.) өлтіру үшін эритромицин антибиотигінің минимальды концентрациясы, не бәрі 0,01-0,25мкг/мл ғана қажет. Осындай аз концентрациясы бар спирт немесе органикалық қышқылдар ингибирленетін бактерияға еш эффект көрсете алмайды. Екіншіден антибиотиктік заттар биологиялық әрекетті таңдайды. Бұл организмдердің бәрі антибиотикпен байланыса отырып, оның әрекетіне сезімтал бола бермейді. Осыған байланысты микроорганизмдер екіге бөледі: антибиотикке сезімтал және оларға резистентті (тұрақты).

Кейбір антибиотиктер микроорганизмдердің аз түрінің өсуі тоқтатады, өзгелері микроорганизмдер көп түрінің өсуін тежейді. Осы ерекшелігіне байланысты антибиотиктерді екі топқа бөледі: биологиялық әрекетке кең спектрлі антибиотиктер, қысқа спектрлі әрекет ететін антибиотиктер. Бірінші топқа, яғни ұзын спектрлі әрекет ететін антибиотиктерге тетрациклин, хлорамофеникол, трихотецин, ал екінші топқа бензилпенициллин (пенициллин G), новобиоцин, гризеофульорин т.б. жатады. Бірінші топ антибиотиктері көптеген (барлығы емес) бактерия және көлемді вирустардың дамуын тежейді.

Организмдердің тіршілігі барысында түзілген антибиотиктер клетка ішінде продуценттерде жиналады және аз мөлшерде ғана қоршаған ортаға бөлінеді (грамицидин С, эндомицин, нистатин және т.б.), клетка ішінде қалай сақталса, солай қоршаған ортаға бөліне алады (ристомицин, кандицидин) немесе көп мөлшерде ортаға бөлініп, клетка продуценттерінде белгілі бөлігі ғана қалуы мүмкін (срептомицин, тетрациклин, макролидтер, новобиоцин және т.б.).

Сонымен антибиотиктер – бұл организмдердің тіршілік ету процесінде түзілетін, шынында арнайы заттар. Олар жасуша метаболиттерінің соңғы өнімі болып табылады. Антибиотиктік заттардың түзілу ерекшелігі – олардың продуценттерінің зат алмасу түрінің берік ұрпақтан ұрпаққа берілуі. Басқаша айтқанда, әрбір антибиотик бір немесе бірнеше, бірақ микроорганизмдер толық анықталатын штамынан түзіледі. Сәйкес микроорганизмдер түрі (штамм) тіршілік ету процесінде бір немесе бірнеше антибиотиктерді синтездейді.

Аталған заңдылық антибиотиктердің түзілуі және жаңа антибиотиктердің продуцентін іздеуде үлкен принципті мағынаға ие болады. Антибиотиктік заттар тек қана лабораториялық жағдайда биологиялық активті қосылыстарда продуценттердің даму шарттарында түзілмейді. Лар келесі авторлардың көрсетуі бойынша микроорганизмдер топырақта дамуында түзіледі. Алғаш рет Д.Г.Заяцев, К.А.Виноградов және т.б. тәжірбиелерінде антибиотиктер топырақта синтезделетіні анықталды. Мысалы: люминесцентті антибиотик гелиомицин түзетін Streptomyces olivocineveus, актиномицеттердің топырақта дамуында антибиотик биосинтезінен алынған болады.

Табиғи жағдайда түзіле отырып, антибиотиктердің топырақта белгілі уақыт сақталады және экологиялық эффект көрсетеді, яғни продуценттердің бейімделуіне  қызмет етеді. Жасушада түзілетін, биологиялық активті заттардың бір функциясы өмір сүру күресінде қорғаныш рөлін атқарады. Антибиотиктер антагонизм факторы ретінде де болады. Сонымен бірге микроорганизмдер арасында антагонизм антибиотиктер түзілгенде ғана емес, басқада факторлар әсерінен пайда болады. Сондықтан продуцирленген антибиотиктік заттар – бұл тек микроорганизмдер әлемінде антогонитикалық қатынастардың пайда болуының бір ғана формасы.

Табиғи жағдайда антибиотиктердің түзілуі туралы Xonвуда және Меррик 1977ж. жұмыстарында көрсетілген. Лар бұл сұрақ төңірегінде әр түрлі талқылаулар болып, қарсы шешімдерге келген. Антибиотиктердің аз концентрацияда да табиғи жағдайда түзілуі еш күмән келтірілмейді. Антибиотиктердің түзілуінің бейімделу сипаттамасы, аз мөлшерде көп жағдайда адативті – нейтралды белгілерін жоғары организм популяциясының генетикасының деталдарын зерттегенде табу қиын болғандығы талассыз болады. Біздің біліміміздің генетикалық антибиотик өнімдерін бақылау да терең болуы антибиотиктердің табиғи жағдайдағы ролін түсінуге көмектеседі. Сонымен, мысалы, Aspergillus nidulans жабайы штамдардың көбі пенициллинді бірдей концентрацияда продуцирлейді, бірақ әр штамның бұған жауапты гені әртүрлі. Бұл бейімделу сипаттардың антибиоитктері продуцирлеу қабілетін және анықталатын деңгейде оның биосинтезін ұстап тұрады.

Антибиотиктердің өз продуценттерінің метаболизміндегі роліне келсек, онда біздің зерттеуімізге негізделген Мәскеу университетінің микробиология кафедрасында, грамцидин С, новобиоцин, ристомицин, неомицин, аурантин сияқты және антибиотиктер және олардың метаболизмі,басқа да автор зерттеуіне қарап, антибиотиктер мықты физиологиялық активті қосылыстар, олардың продуцирлейтін организмдердің ферменттік қатарының функциясын реттейді деп айтуға болады.

Қазіргі уақытта әртүрлі микроорганизмдер тобынан және антибиотик құрылысының химиялық модификациясының нәтижесіне негізделіп 6000 антибиотиктік заттар сипатталған. Антибиотиктердің көбі (3000 -дайы) актиномицеттен түзіледі. Актиномицеттер синтездеген жаңа антибиотик сипаттамасы жалғасуда 1965-1976ж. аралығында актиномицеттер түзген, солардың қатарында адриамицин, алмамицин, бицикломицин, блеомицин, гелиомицин, карминомицин, оливомицин, уромицин секілді 40-қа жуығы антибиотиктердің шығарылғанын көрсетсе жеткілікті.

Организмдердің әр түрлі топтарында түзілген, жаңа антибиотиктерді активті түрде іздеулердің жалғасуы көптеген антибиотиктік заттардың медицинада және ветеринарияда химиотерапевтікалық препарат ретінде, халық шаруышылығының әртүрлі салаларында (тамақ өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және т.б.) сонымен бірге ғылыми зерттеу жұмыстарында зерттелетін организмнің зат алмасу реакциясын блокирлейтін реагент ретінде кеңінен қолданылуына байланысты. Басқа жағынан қарағанда, антибиотикті медициналық практикада емдік препарат ретінде қолдану микробиологияның резистентті форма санынның пайда болуына сәйкестендірілуіне байланысты. Антибиотикке тұрақты микроорганизм формаларына қарсы күрестің бір әдісі – резистентті формаға қатысты биологиялық активті жаңа антибиотикті қолдану.

Антибиотиктер – қарапайым ациклді қосылыстан, полипептид пен актиномицеттің күрделі құрылымдарынан тұратын химиялық қосылыстардың әртүрлі өкілдері. Антибиотиктік заттардың әртүрлі химиялық құрылысына   байланысты  оларды келесі топтарға бөледі:

1.                                                   Метаболизм процесінде әрекет ететін антибиотиктер (пуромицин, D-

             циклосерин, актитиаза қышқылы).

2.                                                   Клетка қабығының синтезін ингибирлейтін антибиотиктер (пенициллин,     

          бацитрацин, ванкомицин, цефалоспорналар).

3.                                                   Мембрана функциясын бұзатын антибиотиктер (полиендер,

          валиномицин, грамицидин, трихомицин және  т.б.)

4.                                                   Нуклеин  қышқылдарының синтезін (алмасу)таңдап әсер ететін

           антибиотиктер.

           А. РНК синтезіне әсер ететіндер (анзамициндер,гризеофульвин,    

            канамицин, неомицин, новобиоцин, оливомицин т.б.).

            Б. ДНК синтезіне  әсер ететіндер (актиномицин Д (акиномицин С11),   

             брунеомицин митомицин, новобиоцин, саркомицин және басқалар.

5.                                                   Пурин және пиримидин синтезінің ингибиторы – антибиотиктер       

           (азасерин, декоинин, саркомицин және т.б.)

6.                                                   Ақуыз синтезіне әсер ететін антибиотиктер (бацитрацин,

        аминогликозидтер,метилмицин,тетрациклин,хлорамфеникол,макролидт.б.)

7.                                                   Тыныс алуды ингибирлейтін антибиотиктер (олигамицин, патулин, пиоцианин т.б.)

8.                                                   Тотыққан фосфорилденудің ингибиторы – антибиотиктері (валиномицин, грамицидин, колициндер, олигомицин  жәнет.б.)

9.                                                   Актиметаболиттік  қасиеті бар антибиотиктер (актиномицет және саңырауқұлақ кейбір түрлерінен  түзілетін антибиотиктік заттар). Бұл қосылыстар амин қышқылдарының антиметаболиті, вирустар, нуклеин қышқылдары ретінде болады. Антиметаболитті қасиетке ие 50-ге жуық антибиотиктер белгілі (олардың қатарында циклосерин бар).


 Гибберилиндер

 

 

Гибберилиндер гормональды табиғаттың физиологиялық активті қосылыстары, өсімдіктердің өсуін реттеуші топ. Олар жоғары өсімдіктермен сонымен қатар, микроорганизмдермен синтезделеді. Гибберилиннің біраз түрлері тек қана микроорганизмдерден немесе тек қана жоғары өсімдіктерден табылады. Алайда, гибберилиндердің осы түріне және басқа түріне жататын организмдер сипатталған.

Көп жақты және өте жоғары физиологиялық активті гибберилиндер  жоғары өсімдіктерге қарағанда, осы метоболитке үлкен қызығушылық туғызады. Гибберилинмен өңделіп өскен  өсімдіктер – гиберрилин препаратының ең бір эффективті әсері екені анық. Осы эфектінің цитологиялық негізгі қорытындысы өсімдіктердің жасушасының бөлінуінің тездеуі немесе олардың созылуының тездеуі.

Экзогенді гибберилиндер шөп тектес өсімдіктердің, ағаш өсімдіктердің  өсуін стимулдейді, бірақ шөп тектес  реакция күштірек көрсетілген.

Метоаболиттік порцесте гибберилин маңызды роль атқарады,  өсімдіктердің гүлденуіне өсуіне себепші болды. Өсімдіктің сан алуан  морфофизиологиялық реакциясы, гибберилиндердің  әрекетіне жауап беретіні бақылады, шын мәнісінде біріншілік болып табылмайды және өзге факторлардың  үлкен саны мен гибберилиндердің  бір бірімен әрекеттесуі, сонымен қатар өсімдіктердің эндогендік реттеуішісі.

Өндірісте гиббериленді алу саңырауқұлақтарды культирациялау арқылы іске асырылады аскомецетке қатысты көбнесе Gibberella fujikuri  ( конидиалдық сатыда - Fusarium moniliforme). Гиббирилиндер культуральды сұйықтықтың фильтратынан бөлініп алынады

Қазіргі кезде    жалпы сипатталған елуге жуық қосылыстар гибберилин атымен біріктірілген.

Химиялық табиғатына қарай олардың барлығы тетрациклді карбондық қышқыл дитерпенге жатады  (сурет).

Гибберелинді  теңестіру мен бөліну өлшемі бойынша әрбір жаңа гибберелинге берілетін реттік номер А белгісінің оң жақ шетіндегі төменгі жағындағы сандармен белгіленеді.

Көміртегі атомтдарының санына қарай гибберелиндерді екі топқа бөледі. Мұның біреуіне көміртегінің 20 атомы бар қосылыстар  жатады. Бұл шын мәнісінде дитерпендер, олардың молекулаларында көміртегі атомының саны кемінде бес. Басқа топқа  С 19- көміртегі қосылыстар , өзінің биосинтетикалық тегіне қарай  С 20 туындысына тиісті.

Гибберелиндердің арасындағы негізгі структуралық айырмашылық сақинадағы орын ауыстырғыштар сипатымен анықталады. Ал,  - гибберелиндер  жағдайда лактондық топтауды құрайды.


Сурет-(Ғ)Саңырауқұлақты және өсімдік текті (Р) гибберилиндердің құрлысы

 

    Энт-гибберелинді гипотетикалық  көмірсутекті туындысы гибберелиннің структурасы  болып  қаралады, олардағы атомдардың саны осындай басқа  циклдік дитерпендерде үйлесуде:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


   Кеңінен  таралған және  ең бір ерекше физиологиялық активті гибберелин  қосылысы болып табылады. Олар гибберелинді қышқыл деген атпен алған.  гибберелин - түссіз,  ұшқыш зат, көптеген спирттерде , кетондарда және күрделі әфирлерде жақсы ериді, суда жақсы ерімейді.  гибберелині -   коммерциялық препаратаның негізгі құрамды бөлігі. Гибберелиннің биосинтезі кезінде  Fusarium monilitorme  культурасының  компоненті  басқа туындыдан  асып түседі. Гибберелиннің үлкен бөлігінде тетрациклдік ядро тұрақты алмастырғыштардың  қатарын алып жүреді: бұл  жағдайда С-7-карбоксильді топ; С-17-кәдімгі экзометиленді  байланыс; С-18-көп жағдайда -топ;  ал  және  қоспағанда; С-19 да 19-10 δ-лактон немесе карбоксильді топ пайда болады. (сурет).

F.monilitorme   көмегімен гибберелинді алу микробиологиялық синтездеудің   типтік қосфазалы порцесі деп қарастырылады, осы кезде алғашында биомассаның қарқынды жиналуы, содан кейін өнімнің түзілуі жүреді. Басты шарт, культураның жоғары өнімділігін қамтамасыз ету, азоттың қайнар көзінің әлсіреуі көміртек қосылысының жоғары деңгейде сақталған ортасы деп санаған жөн.

Түптік жағдайда  пордуцентті культувирлеу кезінде азоттың қайнар көзі ретінде виноқышқылды аммоний тұзы (0,7%) және әсіресе сая ұны (3%) оң эффект береді. Басқа қосылыстардан – сахароза немесе глюкоза (4-6%). Компоненттер болатын аталатын  ортада, гибберелиннің концентрациясы 200 мг/л-ге жетеді.

Технологиялық  шешім,  көміртектің  мол мөлшерін  қамтамасыз ету үшін  продуцетті сапалы ортада өсіру мүмкін, содан кейін құрамы бойынша балансталмаған азот бойынша лимиттелмеген  ортаға  биоммасын тасылдау. Сондай-ақ, культивирлеу барысында көмірсудың қайнар көзін  бөлшектеп қосу болуы мүмкін, мұндай жағдайда  оның концентрациясын 1-4%-тен жоғарылатпау керек. Бұл жағдайда  периодтық, сонымен қатар үздіксіз  процес  қолданылады .Бұл әдіс синтездің жойылуын болдырмайды.

    Көмірсудан басқа, көміртегінің қайнар көзі ретінде басқа, майлар (жир, масла) ұсынылды, оны бір сатылы порцесс жүргізу кезінде  қолдануға болады. Іс жүзінде  ерімегіштердің арқасында  майлар (жир, масла) жәймен продцентті ассимилирлейді және  гибберелиннің синтезіне қажетті өнімді фаза мөлшерінде сақталады.

 Лиметте азотты  орта кейде мицелия биомассасының артуы байқалады.  Анализ көрсеткендей, полисахаридтер мен майлардың мицелияда жиналуымен, клеткада құрамы жоғары болады бұл синтездеу жолымен  жүреді. Гибберелиннің биосинтезі порцесінің өзіндік ерекшелігі – рН ортасының мәні төмен (3,0-4,5) болуы, осы кезде пайда болады.    Аэрациялау, араластыру режимі және   технологиялық порцестің жүргізілетін бөлшектері құрал-жабдық дәрежесіне байланысты,    аэрациялау және  араластырғыш  құралдардың құрылысына, орта құрамына байланысты, әсіресе продцентіне.

 

 

 Cурет- КоА ацетоацетилден геранилгеранилпирофосфат алу биосинтезінің  

 

 

                      жолы


 

   Суреттің жалғасы

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

    Гибберелинің молекуласының биогенезі, қазіргі кезде жеткілікті тереңірек зерттелген. Басқа және көптеген микробты матаболиттер, гибберелиндер, құрлысы жағынан күрделі болғанына қарамастан, ацетат бірлік деп аталатын немесе бірнеше  құрылымдары қарапайымнан  құралады. Соңғылары липид биосинтезіне қатысады, каротинондтар және бірқатар басқа өнімдерді  екіншілік  метаболиттерге жатқызу қабылданған.

Гибберелиндердің  пайда болуы жеке жағдайда  терепеннің синтезінен ұсынылады.  Әдебиетте оны мевалон қышқылын синтездеу арқылы  алады. Белгілі сатыға дейін,  каротинді және терпенді биогенез жолы біркелкі. Синтез үшін бастапқысы болып  ацетил-КоА саналады. Өсу тізбегі   карбоксильді топпен ацетил-КоА  басталады және  олар тізбектеле екі көміртегі атомына ұлғаяды.  Әрбір  келесі  екі көміртегі атомы  (немесе ацетил қалдық) малонил-КоА-дан басталады. Көміртегі атомы реакциясы  барысында  бос карбоксильді топқа жататын  түрде жоғалады. Ацетил-КоА  электрофильді формада  осы реакцияға түседі, ал малонил-КоА нуклеофилді  демек,  электрофильді  шабыуылда орны болады:


                                          

                                         Ацетоацетил-КоА  

 

          Олай болса,  бос гидроксильді топ әрбір жаңа  қалдық малонил-КоА   ацетил-КоА карбоксильдің өсуші  орнын басады. Нәтижесінде декарбоксилдеудің  соңғы  тобында активтіліктің кері зарядының  болуы.

    Ацетоацетил-КоА активтілігіне байлансты оксиметилглутарил-КоА синтетазы кезінде ацетаттың бірлігі қосылады, нәтижеде 3-гидрокси-3-метилглутарил-КоА пайда болады. Соңғы нәтижесінде НАО-ның тәуелді ферментативті тотықсыздану  мевалон қышқылда пайда болады (3,5—диокси 3-метильвалеринді қышқыл).

Мевальдинді қышқыл бос формада шығарылмайтын аралық азық болып есептеледі. Тотығу іс жүзінде кері айналмайтын реакция. Мевалонды қышқыл әдетте (тікелей және арнайы) изопренді  туындының тікелей және арнайы предшественник  ретінде қарастырылады.

    Әрмен қарай биогенез тізбегінде мевалонды қышқыл АТФ фосфорлирлеуіне ұшырайды, үш топта жүреді.Біріншісінде  5-фосфомевалонды қышқылы пайда болады, одан кейін 5-пирофосфамевалонды қышқыл пайда болады.

 Үшінші реакция фосфорлау декарбоксилдеумен жүреді, нәтижесінде изопентенилпирофосфат пайда болады. Соңғысы 31, - диметилаллилпирофосфат изомереляцмяға ұшырайды.

    Диметилаллилпирофосфаттың нуклеофильді шабуылда изопентенилпирофосфатта болып  құрамында 10 көміртегі атомы бар геранилпирофосфат түзіледі.

    Келесі трансфераза (синтетазды) реакциялар фарнезилпирофосфат қосылысының түзілуіне әкеледі, ол 16 көміртегі атомынан құралаған және бірінші қайтарда 20 көмірсутегі атомы геранилгеранилпирофосфатпен  ациклді дитерпен байланысады (сурет).

    Келесі синтез сатылары, гиббереллиннің бітуіне жеткізуші, алдыңғыларға қарағанда аз зерттелген. Белгісіз кейбір ферменттер, болып жатқан  реакцияларға жауапты. Барлық аралық қосылыстар түгелімен теңестрілуі мүмкін. Бірақ та порцестің жалпы өтуі түсінікті.

    Культурадағы гибберелинндердің сандық құрамын анықтау үшін биологиялық және физико-химиялық әдістер қолданылады. Биологиялық әдіс негізінде гиббереллиндердің қабілеті жоғары сатыдағы өсімдіктердің түрлі физиологиялық порцестерін стимулдеуші.

    Культуралды сұйықтағы гиббереллиннің сандық анализі фотометриялық әдіспен жүргізеді, бұл бірқатар жағдайларда бірге жүретін қосылыстарды алдын ала болуын талап етеді, бұл нәтижелерді айналдырады.

Жеке гиббереллинде жұқа қабаты хроматография әдісі сандық анализ жасау барысында  жүргізіледі.

 

 

Сурет-Гиббереллин биосинтезі:

І - лабадиеополпирофосфат; ІІ - пимарадиум; ІІІ - каурен; ІV -  каурен;  қышқылы; V - -гидроксикаурен қышқылы; VІ - гибберелин ;VІІІ  гибберелин;ІХ-гибберелин;Х-гиббереллин қышқылы(гибберелин)

 

Алкалоидтар

 

Алкалоидтар – азот құрайтын заттардың үлкен тобы, көбісінің құрылысы күрделі және адам  организміне физиологиялық әсер ететін өзінің негізгі сипаты бар.

Жазылған алкалоидтардың көбісі жоғарғы өсімдіктерден алынады. Алкалоидтардың микроорганизмдері тек енді ғана зерттеліп  анықтай басталды. Бірақта, споралы алкалоидтар ертеден белгілі. Споралы саңырауқұлақтардың формасының бірі Claviceps кейбір басқа дәнде және қара бидайда паразиттеледі.

Саңырауқұлақтардың дамуының толық циклі үш тізбектелген циклден жүреді:

1.       конидиальды (сфацеля);

2.       склероциттің пайда болуы;

3.       склероцияның өсуі.

Алкалоидтар биосинтезі склероция пайда болу сатысында жүреді.


Claviceps саңырауқұлағының шамамен 50 түрі белгілі, сол аталған өсімдіктің түрінен алынған олар сонда өседі. Claviceps әртүрлі өкілінен шамамен 40 шақты алкалоид бөлінген. Споралы алкалоидтар индольды қосылыс болып саналады, негізінде оның құрылысы тетрациклді жүйеде эрголин сақинасында болады:

 

 

 

 

Споралы алкалоидтарды негізінде екі топқа бөледі. Біріншіге қосылыс  кіреді, лизергин және изолизергин  қышқыл туындылары кіреді, екіншіге – клавин типті алкалоидтар кіреді.

Бірінші топты пептидті алкалоидтарға  және лизергинді қышқылдың қарапайым туындысы, сондай-ақ амид лизергинді қышқылы α-оксиэтиламид лизергинді қышқылдар, эргометрин болып бөлінеді. Барлық белгілі эргоалкалоидтар екі формада кездеседі: теріс айналушы, оңға айналушы. Теріс айналушы алкалоидтар, физиологиялық активті лизергинді қышқылдың негізінде жатады.

 Ұзақ уақыт бойы клавинді және пептидті алкалоидтар өмір сүруге қабылеті Claviceps өнімі болып саналады. Қазіргі кезде Aspergillus,


Penicillum туысына жататын және басқа да саңырауқұлақтың ішіндегі индольды алкалоидтың продуценті екені белгілі.

 Споралы алкалоидтар күшті формакологиялық әсер етеді. Осы қабілетінің арқасында  тегіс жалпақ мускулатураның қысқаруын болдырады, сондай-ақ эргоалкалоидтар, эргометрин және эрготамин гинекологияда кеңінен  қолданылады.

 

 

 

 


 

 

    Бірқатар алкалоидтар мигренді емдеуде қолданылады, гипертонияға қарсы емдеуде қолданылады. Клавинді алкалоид агроклавин лактацияны ингибирлейді. Микробиологиялық синтездеу жолымен және келесі химиялық модификациялаумен алынады (ЛСД) N, N – диэтил – D – лизергинамид галлюциногенді қасиеті бар екені осы топқа жататын  .

Claviceps көп түрінде өсімдіктің паразитизмінде тек алкалоид пайда болады,  бұл қабілеті сапрофитті өмір сүру жағдайында кейбір түрлері пайда болады. Қазіргі кезде Claviceps туысының продуцентіне беттік және түптік культивирлеу әдісі қолданылады. Түптік споралық культуралардан тек жоғарғы осмостық қысымда алкалоидтар пайда болады.

Эргоалкалоид синтезіне әсер етуші факторға жалпы сипаттама, осы уақытқа шейін анықталмаған, себебі штамм – продуценті бір – бірінен азғана айырмашылығынан болып отыр. Claviceps purpured алкалоид продуцирлеуші штамының біреуінен  цитоморфологиясын оқығанда культура гетерокарионды, конидий бермейтінін көрсетті. Басқа гетерокарионды штамм, эргоалкалоид продуцирлеуші спора түзуге қабілетті. Қазіргі кезде тек гетерокариондардың Claviceps түрі культурада алкалоид синтезін қамтамасыз ететіні туралы кеңінен таралған, гетерокарионың жеке ядросында мутантты аллелей әсерінің арқасында болады.

Конидийдің және мицелийдің егіс материалы ретінде қолданудың жарамдылығына тексеру жүргізілді. Тек мицелияны қолданғанда оң шешімді алды: эргоалкалоид синтезінде конидийді еккенде байқалмады. Бұл фактіде гетерокарионның көрсетілген ролі бекітілгені анық. Соңғысында конидий болған жоқ.

 Claviceps purpurа штаммы алкалоид продуцирлеуші жартылай морфты. Қайта егуде ол тығыз ортада продуцирлеуші және продуцирлеуші емес вариантында тез арада ыдырағаны байқалады. Визуалды варианттар бояу кезінде ажыратылады. Колонналар сұр болып байқалады. Егіс материалының әртүрлі бөлігінде әртүрлі продуцирлеуші қабілеті бар екені немесе оның толық жоқ екені байқалады. Claviceps purpura түптік культурасы синтетикалық ортада эргоалкалоид синтезінде гифтер және жасушаның екі типін құрауы мүмкін: конидий және хламидоспоралар.

Конидийдің бір ғана ядросы болады, вакуолі үлкен және майды қосқанда дәнді цитоплазмасы үшін сипатталған. Культураның өсуі барысында вегетативті мицелия пайда болуымен олар өседі.

Хламидоспоралар конидийге қарағанда гомогенді цитоплазмасы болады, оларда вакуолі жоқ, бірнеше майлар қатысады. Хламиодспоралар гантелді формасы болады және екі ядросы болады. Хламидоспоралар терминальды гифальді жасушадан пайда болады. Олардың саны культивирлеу барысында басында алкалоид қарқынды синтездегеннен максималды деңгейге дейін өседі және барлық синтездеу барысында сақталады.

Алкалоидты продуцирлеуші споралы штамм липидтің көп санын жинауға қабілетті. Алкалоидты синтездеуін жасуша хламидосора ультра құрылысын зерттегенде органеллді топ, оның диаметрі 031-1,0мкмк. Май тамшымен қоршалған және мембранамен шектелген. Органелдер өзіне майды сорбирлейді, нәтижесінде липид сорбирлеуші атқа ие болған. Алкалоид синтезіне олардың қатынасы бар екені жобалайды. Культураның өсу мен зат алмасу заңдылығы жатады және жалпы сипаттамаға ие эргоалкалоид синтезіне қатысты. Біріншілік метаболит үшін қолайлы  культивирлеу жағдайы белгілі екіншілік метаболит үшін жарамайды, олар эргоалкалоид санына жатады.

                                 Технологиялық сызба нұсқа

 

 


      

 

 

 

 

 

          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Алкалоидтың биосинтезі үшін культураның өсуі қолайлы, бұл  байқалғандар тек үш продуцентке қатысты,  алкалоид синтезі және культураның өсуі бір уақытта жүреді.  Мұндай нәтижелер культивирлеудің соңында алкалоидтың синтезделгені байқалмады.

 Аргоалкалоид үшін көміртегінің жақсы көзі болып янтарь қышқылы мен маннит саналады. Азот көзі болып – аммоний тұзы, бірақ көптеген штамм үшін Claviceps штаммы үшін азот көзі болып ашытқы экстракты саналады. Фосфат концентрациясын тәжірбиелік жолмен таңдап алады, өйткені культураның өсуін қолдайды.

Феномен екіншілік метаболизм үшін. Фосфаттар метаболизмге әртүрлі эффект көрсетеді. Бірақта,  ең бастысы АТФ синтезінде фосфаттың әсерін анықтаумен қорытындыланады.

 Жасушада АФТ концентрациясының ұлғаюы белгілі және алкалоид синтезі үшін қолайлы қолдану деңгейі төмендейді. Көптеген Claviceps штамында алкалоидтың шығымын жоғарылату үшін ортаға триптофан қосады. Шығымының жоғары болуы ферментация процесінің басында триптофан қосқаннан, демек алкалоидтың синтезі басталардан бұрын. Егер саңырауқұлақтың өсуінің алғашқы фазасында триптофанның қатысуымен жүрсе, мицелий алкалоидты активті синтездейді. Биогенез бастапқы эргоалкалоидтың құрылысы Claviceps туысынан эргоалкалоид продуценттен 4-диметилаллилтриптофан алдымен бір уақытта екі бағытта жүреді: триптофан синтезі және диметилаллилпирофосфата.

4-диметилаллилтриптофан молекуласының синтезі активті диметил-аллилпирфосфаттриптофандиметилаллилпирофосфат    триптофанға

 

 

 

 

 

тасымалдаушының арқасында жүреді (сурет). Диметилаллилпирофосфат синтезі каротиноид биосинтезі сияқты іске асырылады, демек, мевалон қышқылы арқылы және оның фосфорлы эфирлері. Бірақ мевалон қышқылы эргоалкалоид пайда болуда лимиттеуші фактор болып саналмайды. Эргоалкалоид синтезі продуценттің клеткасының ішінде жүреді. Оның метаболиттік қоры триптофан құрамы жоғарғы мәнге ие. Триптофан ортадан клеткаға келіп түседі немесе продуцентті синтездейді. Триптофан синтезі кері байланыс принципі бойынша бақыланады.

Триптофанның жасуша ішіндегі пулінің екі периоды болады эргоалкалоид  биосинтезінің өсу периодында.Триптофан реттеуші функция қызметін атқарады.

Эргоалкалоид микроорганизмінен басқа да алкалоидтарды синтездеуге қабілеті бар, химиялық табиғаты бойыншаажыратылады. Бірінші орында хинолин туындысының санына жататын қосылысты айтуға болады. Бактерияның Pseudomonas туысының әртүрлі культурасынан псевда – алкалоидты алуға болады. Құрылысы бойынша олар 2-н-алкил және 2-н-алкенил туындысы 4-оксихинолин болып табылады. Penicillium viridicalum саңырауқұлақ культурасы басқа хинолин – виридикатин туындысын синтездейді.

 

 

 

Каротиноидтар

 

      Каротиноидтар –табиғи пигменттік  және көп санды ең көп тараған топтар. Оларды жоғары сатыдағы өсімдіктер, балдырлар, фототрофты бактериялар мен бір қатар хемотрофты бактериялар түзеді. Сонымен қатар каротиноидтарды кейбір мицелиялы саңырауқұлақтар мен ашытқылар синтездейді.

      Каротиноидтар сондай-ақ кейбір, балықтар мен құстардың, сүт қоректілердің ағзасында кездеседі, бірақ пигменттер ағзада өздігінен түзілмейді. Олар тамақ арқылы түсіп, А витаминінің көзі ретінде ағзаны байытып  қызмет атқарады.

      Каротиноидтар өсімдіктер мен микроорганизмдерде бос күйінде кездеседі, гликозидтермен, каротин-ақуызды компоненттерді түзе алады, бірақ көбінесе ұзын тізбекті эфир май қышқылы түрінде кездеседі.

      Әдетте каротиноидтар сегіз изопренді қалдықтан құралады, олар метильді топтың орталыққа жақын екі молекуласы 1:6 түрінде, ал басқа метильді топтар – 1:5 түрінде орналасқан.

 Барлық каротиноидтар қос байланысты коньюгацияланған ұзын орталық тізбегі бар құрлысымен  байланысады (1-сурет).

 

 

1 сурет - Полиен, гидрирлеу, дегидрирлеу, тотықтыру, циклизациялау жолымен  алынады  және   басқа реакция  әртүрлі  каротиноидтың синтезі болуы мүмкін.

 

      Каротиноидтардың басқа табиғи қосылыстардан бір ерекшелігі – құрамында тығыз қос байланысы бар хромофордың болуында, оның саны ең көп тараған каратиноидтардың құрамында (( және т.б.)10-11, ал кейде 15-ке дейін жетеді. Полиеннің молекуласындағы тығыз қос байланыстың санына бояудың болуы мен қарқынды  болуына байланысты. Құрамында беске дейін тығыз қос байланысы бар алифатикалық полиендерде – қосылыстар боялмаған  болады. Олардың ішінде ең көп қызығушылық тудыратын фитоин және фитофлуин каратиноидтары  болып отыр. Бұл қосылыстарда құрамында тиісті үш және бес қос байланысы бар май болып табылады. Нейроспоринде тоғыз қос байланыс болады, оның түсі  сары түске боялған. Каратиноидтардың молекуласында қос байланыстар саны артқан сайын сарыдан сәбіз сарыға  дейін, қызылдан күлгін түске дейін болады.

      Соңғы он жылдықта әртүрлі табиғи көздерден алынған химиялық құрамы жоғарыда сипатталған каратиноидтардан өзгеше бір қатар каратиноидтарды бөлініп алынды. Бұл жоғары каротиноидтар деп аталады, олар 45 немесе 50 көміртегі атомынан тұрады. Олардың молекулаларында 2 немесе 2,2-түрінде болатын қосымша С5 бірлігі болады. С50 – каротиноидтары  негізінен фотосинтездемейтін микроорганизмдерде кеңінен таралған; мұндай каратиноидтарға жататын; мысалға, Sarcina lutea-ны түзейтін сарцинаксантин жатады.

 


 

2Сурет-Кейбір  каротиноидтардың структуралы формуласы.А-сарцинаксантин;Б-алеурексантин;В-2-гидроксифлеиксантин;Г-актиноэритрин;Д-бактериоруберин моногликозид;R-глюкоза немесе маноза.

 

     Құрылысы ерекше каратиноидтарға тағы бір мысал, құрамында терминальды метилен тобын құрайтын  пигменттер, мысалға  Aleuria aurantia алеуреаксантин саңырауқұлағы (2сурет,Б). Сондай-ақ α-гидроксикаратиноидтар бөлініп алынды, олардың ішінде кең таралғаны α-гидроксифлеиксантин (2 сурет ,В).

      Молекуласында бес мүшелі сақина мен кета тобы бар каратиноидтар,  мысалға актиноэритрин (сурет 13.2,Г), сондай-ақ  триметилфенильді соңғы топтарын құрайтын және каротинодты гликозидтер бар арилкаротиноидтар да табылды (2сурет ,Д).

      Жақында тағыда  каротиноидтардың бір тобы ашылды – бұл ω- фенилралас полиенді карбоксильді қышқылдар, этерифицирленген 2,5-диалкилирленген резорцинмен (флексирубин, хлорофлексирубин), олар Fleхidacter elegans бен Cytophaga johnsonal   пайда болады.

      Табиғатта сондай-ақ құрамында 40 көміртегі атомын құрайтын каратиниодтар да кездеседі. Олар апокаротиноидтар деген атқа ие болды – бұл, мысалға кейбір өсімдіктерге, саңырауқұлақтың триспоралы қышқылына, витамин А және т.б. β -цитраурин (3-гидроокси-8-апо-каротин-81-ал).

     Бұл пигменттердің  әртүрлі химиялық құрылысына негізделген каратиноидтың классификациясы белгілі. Каратиноидтарды, мысалға, каротиндер (құрамында тек көміртегі мен сутегі болады) және молекуласының құрамына сондай-ақ оттегі кіретін гидроксикаротиноидтарға бөледі. Соңғы кезде жалпы  термині ксантофиллдер деп аталады. Екінші бір химиялық классификациясы бойынша каратиноидтарды – ациклді, моноциклді және бициклді деп бөледі. Сондай-ақ осы пигменттердің функциональды мәнінің айырмашылығына негізделген каротиноидтар классификациясы да бар.

      Қазіргі кезге дейін 500-ге жуық каратиноидтардың химиялық құрылысы зерттелген. Физико-химиялық әдіспен  зерттеудің арқасында бізге белгілі пигменттер саны артуда. Табиғи аумақтардан каротиноидтарды бөліп алудың дәстүрлі әдісі мұздату кезінде биомассаны гомогенизациялау (процесс  әдетте, антиоксиданттардың қатысуымен қараңғыда жүргізіледі.), пигменттерді полярлы ерітінділермен бөліп алады  мысалға, ацетонмен немесе метанолмен бөледі. Содан соң каротиноидтарды полярлы емес ерітінділерге-гексан немесе петролейнді эфирге ауыстырады. Жеке пигменттерді адсорбенттің жұқа қабатында (сликальгель, алюминий) хромотографиялау арқылы алынады. Соңғы сорбинтті қолданар алдында каротиноидтарды бөледі, құрамында әртүрлі мөлшерде гексан мен ацетон бар еріткіштердің жүйесінде жүргізеді. Ксанофиллді бөлу кезінде  силикагелде жұқа қабаты хромотографиялаудан алдын ала сілтілік, метанолиз жүргізеді. Егер каротиноидтар ақуызбен байланысты болса, онда оларды бөлу үшін детергентерді қолданады, мысалға тритон  Х-100 (2%) немесе натрий додецилсульфат (1%).

      Бөлініп алынған каротиноидтың құрамы туралы алғашқы ақпаратты белгілі бір аумақта пигментті жұту спектрлерін зерттеу береді. Бұл мәліметтер каротиноидтарды зерттеуде химиялық әдістерді қолданумен бірге (озонолиз, NaBH4  тотықсыздану және т.б.) пигменттің құрамы туралы ұсыныстар қалыптастыра алады. Содан  соң әртүрлі хромотографиялық жүйеде зерттеліп жатқан пигменттің салыстырмалы полярланғанын анықтайды.

      Масс – спектрометрия каротиноидтың молекулалық массасы мен құрылысының ерекшелігін анықтауда қолданылады. Пигменттегі белгілі бір функционалды топта бар екені туралы ақпаратты ИК-және ЯМР-спектрлері бере алады. Стереохимия каротиноидтар болып оларды зерттеудің соңғы  сатысы болып табылады. Каротиноидтардың стереохимиясы туралы толығырақ мәліметті дөңгелек дихлоизма спектрі мен төменгі  температуралы жұту спектрін (сұйық азот температурасында) қолдана отырып алуға болады. Зерттеліп отырған каратиноидтың құрамы туралы соңғы нақтылы қорытындыны рентген құрлысты анализ және полиеннің тотальды анализі бере   алады. Жоғарыда айтылып өткен анализдердің барлығын үлгінің азғана  мөлшерімен ( шамамен 10-20 мг жуық) жүргізуге болады.

 

 Каротиноидтардың  биосинтезі

 

      Радиоктивті белгі (14С)  зерттеуде қолданылған, сондай-ақ арнайы ингибриторлар мен микроорганизмдердің мутантты бар ортада каротиноидтардың түзілгені бақалған, бұл пигметтердің биосинтезі бірнеше сатымен жүргізілетіні бекітілген.

      1. Біріншілік С5-предмественниктің түзілуі. Каратиниодтар биосинтезінде алғашқы қосылыс болып ацетат  аталды. Ацетил – КоА-ның екі молекуласы ацетоацетил – КоА  пайда болуымен кондинсирлейді, ол өз кезігінде ацетил-КоА тағы бір молекуласымен конденсирлейді, β-гидрокси-β-метилглутарил-КоА пайда болуымен. Осы қосылыс тотықсызданып жатқанда мевалон қышқылы (МВҚ) түзіледі, бұл  АТФ-тың қатысуымен фосфорирленеді де МВҚ пирофосфат түзіледі. АТФ-ты қатыстыру  арқылы МВҚ пирофосфат декарбоксирлеу және дегидрлеу әдісімен 5-көміртекті изопренді бірлікке –изопентенилпирофосфатқа айналады (3 сурет)

      2.С5-предшественниктен түссіз С10-полиеннің биосинтезі. Изопентенилпирофосфат (ИПФ) диметилалиппирофосфат (ДМАПФ)  сатысына дейін изомеризденеді. Сосын ИПФ мен ДМАПФ конденсацияланып иранилпирофосфат түзіледі. Бұл  қосылыс құрамында  көміртегінің 10 атомы бар,  ИПФ-мен конденсирленеді де фарнезилпирофосфат түзіледі, одан кейін конденсациялау жолымен 20-көміртегі бірлік – геранилгеранилпирофосфат түзіледі. Бұл кейін  димеризацияланады да, фитоин (7,8,11,12,7,8,12,-октагидро-τ-ρ-каротин)-бірінші каротиноидтардың С40- предиественигі түзіледі.

      Қос байланыстың үшеуінен тұратын фитоиннің  орталық хромофорлы  бірнеше стереохимиялық изомерлердің болатындығын жорамалдайды


.

 

 

 

 


 

 

3 Сурет- Микроорганизмен каротинодтардың биосинтезі

 

Табиғи аумақтарда фитоинның екі изомері түрінде кездеседі: 15-цис-және15-транс-фитоин.   

Шарт бойынша бірінші изомер-басым, ал екінші изомер-із түрінде кездеседі. Бірақ кейбір микроорганизмдерде барлық фитоин 15-тарнс-изомер  түрінде  болуы мүмкін. Фитоин изомерге тән қасиеттер каратиноидтар биосинтезінің келесі предшественниктерінің конфигурациясын анықтайды, көбнесе  фитофлуин.

     3. Каротиноидтар синтезінің соңғы сатысы (дегидрирлеу, циклизация, құрамында оттегін құрайтын топтар қосу және С5-бірлікті.) Фитоиннен каратиноидтардың түзілуі, соңғысында кезекті дегидрлену кезінде жүреді. Бұл реакцияның бірінші өнімі болып С40-полиен – фитофлуин  табылады. Фитофлуинді тағы  ары қарай дегидрирлегенде боялған каратиноидтар-нейроспорин, және ликопин түзіледі. (3 сурет). Бұл қосылыстар кейіннен тізбекті циклизацияға ұшырайды да, құрамында α-немесе β-ионды сақыналары (мысалға, α-немесе β-каратиндер) бар полиендер түзіледі. Каротиноидтар биосинтезі кезінде аралық өнімі ретінде липопинді немесе нейроспоринді қолдану организмнің ферментті жүйесінің ерекшелігі мен өсіру жағдайына тәуелді.

   


 

 

 4 Сурет-β-ион сақинасы пайда болғанда реакция циклизациясының механизмі.

А-α, β –иондық  сақина пайда болғанда  жалпы ациклдік предшественигі.

 

  Каратиноидтардың  α-және-β-ионды сақиналары жалпы ациклді предшественниктен (4-сурет) түзіледі, мұның циклизация механизмі  α-және-β ионды сақиналар синтезі жағдайынан ерекшеленеді. Нейроспориннен (немесе  L-каротиннен )  α-және-β – каротиндердің предшественниктеріне сйкес  α-және-β-зеакаротиндер туындайды. Құрамында оттегін құрайтын топтарын каротинодтар молекуласына енгізу әдетте циклизация процесі аяқталғаннан кейін жүреді, демек ксантофиллдер синтезі каротиноидтар пайда болғаннан кейін іске асырылады.

      С50-каротиноидтарының пайда болуы сондай-ақ, С40-каротиноидтарының (каротиндер) синтезінен кейін жүреді. С50 бактериоруберин С5-изопренді бірліктің ликопин молекуласының соңғы бөліктерін қосып және циклизация  сатысынан кейін гидроксилдық топтарын енгізу арқылы түзілетіндігі анықталды. Бұл жағдайда қосымша С5-бірлігі каротиноидтар циклизациясын, тудыруы мүмкін деп жорамалданады (циклизация сатысы мен С5-бірлігінің қосылуы бір мезгілде жүруі мүмкін). С50-каротиноидтарының циклді емес предшественнигі болып ликопин саналады. Осыдан  барып осы полиендердің циклизациясы кезінде β-,ε- және -γ-, сақиналарының интерконверсиясы жүрмейді. Кейбір С50-каротиноидтардың, мысалға дегидрогенанса – Р - 434 Flavobacterim denydaronans  түзілуі үшін қажетті жағдайда  жарықтың болуы.

 

Локализация  және  функция

 

      Фототрофты организмде каротиноидтар фотосинтездеуші аппаратта орналасады. Хромотрофты  микроорганизмнің көпшілігінде каротиноидтар жасушылық мембранамен ассоциирленеді, онда олар  глюкозидтер мен күрделі эфир түрінде болады. Кейбір микроорганизмдерде, мысалға  Micrococcus  radiodurans  каратиноидтар жасуша қабырғасында локализденген. Саңырауқұлақтарда осы пигменттердің негізі пулі цитопласмасының липидті глобулалрында орналасқан.

      Фототрофты организмдердің каротиноидтардың екі негізі функциясы іске асырады. Олар қосымша жарық көзін жинайтын пигменттер болып табылады және жасушаларды молекулалық қышқылдармен қышқылданудан қорғайтын протектор қызметін  атқарады.


  Соңғы жылдары экстимальды голофильді бактериялардағы каротиноидтардың рөлін зерттеу жұмыстары жүргізілді.Зерттеу осы микроорганизмдердің "хлорофильсіз" фотосинтез процесін жүргізе алатындығын анықтады. Бұл қорытынды Holobacberium halobium және басқа да экстимальды галофильді бактериялардағы "пурпурлы мембрананың" функциональды мәнінің шешілуі

 

 

5 Сурет- Лизин қалдығымен байланысқан ,ретиналь.

 

негіз бола алады. "Пурпурлы мембранада" пигмент ақуызды комплекс бар       (бактериородопсин), оның хлороформы болып апокаротиноид ретиналь саналады. (5 сур). Бұл комплекстің аталуының себебі, родопсин-жануарлардағы көру пигменті, сондай-ақ құрамында ретиналь бар. Бірақ галобактериядағы жарыққа тәуелдінің рөлі басқа. Ол жарыққа тәуелді протонды помпаны функционирлейді, бұл транс мембраналы потенциал генерациясын және АТФ синтезін қамтамасыз етеді. Нәтижесінде құрамында бактериородопсині бар галобактериялар жеткілікті жарықта басқа энергия көзі болмаса да өсе алады.

  Жақында родопсин бір жасушалы Chalomydomonas sp. жасыл балдырынан табылды, балдырда ол фототаксиске қатысады екен.

  Кейбір хемотрофты микроорганизмдерде каротиноидтар протекторлы функцияны атқара алады. Олар жасушаны порфиринмен, флавинмен немесе басқа да қосылыстармен жарықтың тұтылуы нәтижесінде болатын бұзылуынан қорғайды. Бірқатар ашытқылардың радиацияларға сезімталдығының төмендігі каротиноидтардың  қатысуына  байланысты. Мицелалы саңырауқұлақтарда да  әртүрлі сезімталдығыбайқалады,  сондай каротиноидтар синтезінің интенсивтілігіне байланысты. Осы мәліметтерге байланысты өсімдіктерге жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде бірқатар қолайсыз факторлардың әсерінен (УК-сәулесі, ионизациялаушы радиация, жарықпен интенсивті сәулелендіру) каротиноидтардың пайда болуының артатындығын көрсетеді.

  Хемотрофты микроорганизмдердың каротиноидтарды сонымен қатар оларды озонның зиянды әсерінен сақтай алады. Ортаның  құрамында перикись мол болса, каротиноидтар антиоксиданттар тәрізді әсер етеді., ал төмен болса оттегін тасымалдағыштар функциясын атқарады деген пікірлер  айтылды.  Қос байланысы бар каротиноидтар потенциалды оксигеназалар бола алады деп жорамалданады. Құрамында ксантофиллі бар Corynebacterium glutamicus мутантының бастапқы штаммға қарағанда тыныс алу активтілігінің жоғарырақ екендігі көрсетілді. Blakeslea trispora  саңырауқұлағының тыныс алу интенсивтілігі ортаға апокаротиноидтарды  өсіруді (триспоралды қышқылды қосқанда артады.

  Каротиноидтар фототропизм процесіне қатысады деген пікірлер де айтылған болатын. Мысалыға,  Phycomyces blakeslееanus спорангиофордың жарыққа қарай қозғалуы олардағы β- каротинның бар екендігімен  түсіндіреді.

    Осы пигменттердің саңырауқұлақтың цитодифференцировкасындағы рөлінің маңыздылығы анықталды, олар жынысты және жыныссыз репродукция нәтижесінде пайда болатын спора, зигота, аскоспора, яғни  жасуша түзілуіне әкеп соғады. Осы процестердегі каротиноидтардың маңыздылығына келесі факторлар куәландырады. β-каротиннің қышқылдағы полимеризациясы өнім-спораполленин-β-каротиноидтарды синтездей алатын зиготаның  және саңырауқұлақ  аскоспорасының құрамына кіреді. спорополленин сондай-ақ мукоралы саңырауқұлақтардың жыныссыз репродукциясына қатысады және спорангиоспора мен спорангиофордың жасуша қабықшасының құрамына енеді.  β -каротинді синтездемейтін P. blakeslееanus мутанты зигота түзе алмайды.

Мукор саңырауқұлағының репродукциясындағы каротиноидтардың ролі 50-60 жылдары B. trispora штамымының әртүрлі жыныстары бірге өсіп жатқан культуральды сүйықтықтан А,В және С триспоралы қышқыл деген атқа ие болған С18 -терпеноидтарды (апокаротиноидтар) бөліп алғанда толығымен дәлелденді. Осы қосылыстардың синтезінде предшественник қызметін β-каротин  атқарады және триспоралы қышқылдардың түзілуі ретиналь арқылы жүреді (6 сурет).

 

  


 

 

 

6 Сурет- С   Вlakeslеа  trispora триспор қышқылының пайда болуы.

 

Триспоралы қышқылдар - гормон тәрізді факторлар. Олар мукоралы саңырауқұлақтардың оң (+) және теріс (-) штаммдарында  зигофордың түзілуіне  қатысады, яғни  жынысты процестің бір сатысын реттейді. Сондықтан триспоралы қышқылдарды сондай-ақ мукор саңырауқұлақтардың  зигогеникалық  жыныс гормоны деп атайды.

  Апокаротиноидтар сонымен қатар  өсімдіктердегі бірқатар маңызды процестерді (мысалыға, жапырақтардың өсу процесін реттейтін - гормон, абсцизин- апокаротиноид) ретеу қызметін атқарады. Апокаротиноидтардың маңызы сүтқоректілерде де орасан зор, олардың қалыпты тіршілік етуі үшін А витамині қажет.

  Табиғи витамин А1 -спирт (ретинол1) құрамы екі метилбутадиен  қалдығынан тұратын бүйірлі изопреноидты тізбектен және  β -ионды сақинадан тұрады. А-витаминінің предшественнигі болып β-каротин табылады. А-витаминінің түзілуі кезінде осы поленнің тотығуы жануарлар ағзасында екі жолмен жүреді.

1. β -каротин орталық қос байланыс бойымен ыдырайды және каротиндиоксигеназдың қатысуымен ретиналдың екі молекуласын түзеді. (А-витаминінің альдегидті формасы).Соңғысы НАДН2 мен алкогольдегидрогеназаның әсерінен ретинол түзіледі. Содан соң ретинол ферментативті түрде бауырда депонирацияланатын ретинилпальмитатқа этерифицирленеді.

2. Қарында  β -каротин НАДФН2-тәуелді каротиноксигеназаның  қатысуымен орталықтағы қос байланыс бойымен ыдырайды. Сонымен бірге апокаротиналдар  мен тотығудың төмен молекулалық өнімі түзіледі. Апокаротиналдар кейіннен митохондрия мен микросомаларда ферменттердің қатысуы локализденген, өсу функциясында А- витаминінің  биологиялық активтілігіне тән қасиеті бар апокаротинді қышқылға айналады.

 А витамині сүтқоректілер қарынында сіңіріледі, онда эмульгирлену мен мицелло түзілу процесі, сондай-ақ бірқатар биохимиялық процестер жүреді (гидролиз, этерификация, ақуыз комплекстерінің түзілуі).

  А витаминінің түзілуінде субстрат қызметін сондай-ақ басқа да каротиноидтар, мысалыға α-каротин  мен ксантофильдер атқарады. Бұл кезде А витамині β-каротинге қарағанда түзілуі төмен болады. Витамин А адам  және жануарлардың организмінде маңызды рол атқарады. Ең алдымен ол көру процесіне қатысады. А витамині ағзада жетіспеген жағдайда  көздегі көру торының таяқшаларында жарыққа сезімтал пигмент родопсиннің түзілуі жүрмейді. Жарықты қабылдауға сондай-ақ құрамына ретинин мен ретиннен2 кіретін иодопсин мен порфиропсин тәрізді пигменттер қатысады.

  А витаминінің болмауы сілеймелі қабықша, темір , тері жасушасының эпителийінің кератинизацияға ұшырауының себебі болады. А-витаминінің негізгі функциясының бірі-мембрана арқылы метаболиттің өтуін реттеу болып табылады.

Микроорганизмнің  көмегімен  каротиноидтардың  пайда болу  жағдайы

Фототрофты микроорганизмдердің каротиноид синтезі  көбіне оттегінің құрамы мен кейбір органикалық қосылыстардың болуы қарқынды жарыққа байланысты. Мысалыға пурин бактериясынан жарықтың болуының төмен болуынеган және ацетат немесе малат қосылыстардың қатысуынан каротиноидтардың пайда болуы жоғарылайды. Хемотрофты микроорганизмдер фототрофты микроорганизмдерге қарағанда каротиноидтар екіншілік метаболизм өнімі болып саналады. Бірінші фазаның соңында түссіз каротиноидтардың жиналуынан өсуі байқалады, боялған полиендер синтезі негізінде екінші фазада культураның дамуы кезінде жүреді. Сондықтан пигменттің жоғарғы шығымын жасау үшін биомассаның жиналуына бірінші орында жағдай жасау керек, өсуінің өшуінен каротиноидтың қарқынды синтезі басталады, биомасаның пайда болуы үшін культивирлеудің қолайлы жағдайын қажет етеді. Көптеген эукариотты микроорганизмдерде каротиноидтардың пайда болуы морфологиясындағы белгілі өзгеріске байланысты және бірқатар зат алмасу процесінің қарқындылығына байланысты. Саңырауқұлақта каротиноидтар синтезі жасуша қабырғасының жұқаруымен жүреді және цитоплазмада мол мөлшерде нейтралды липидке дейінгі пайда болуынан жүреді. Морфологиясының өзгеруі іс жүзінде қызығушылық тудырады, каротиноидтардың пайда болу сатысында саңырауқұлақ культурасының белгілі көрсеткіші атқарады.

Көптеген микроорганизмдер үшін қоректік ортада азот құрамының төмендеуі С:N қатынасының өзгеруінен каротиниодтің пайда болуға ауысуы іске асырылады. Бірқатар хемотрофтыларда егер көміртегі көзі ретінде глюкоза болса каротиноид синтезі қарқынды жүреді. Көміртегі көзі каротиноидтың шығымын ғана емес және бұл пигменттің құрамын анықтайды. Кейбір ашытқы үшін гексозды қолданғанда пигмент комплексінде β-каротин асып түседі, ал егер көміртегі көзі ретінде глюкур қышқылы болса негізінде пигмент болып торулярдин саналады. Мицелиалы саңырауқұлақ, ашытқы және бірқатар бактериялар, кейбір амин қышқылы (аспарагин, лейцин, глицин т.б.) каротиноидтың қарқынды снтезделуін болдырады. Ашытқыда және актиномицетте аммоний азотының қатысуымен каротиноидтардың біраз мөлшері түзіледі. Неорганикалық элемент темір және марганец, марганецтен бұл процесті ингибирлейді, каротиноид синтезін стимулдейді.

Бірқатар микроорганизмде ортаға витаминді, кейде тиамин және рибофлавин қосумен каротинодтің пайда болуын интенсифицирлейді. Каротиноид синтезі үшін микроэлементте және витаминде тұтынуы ортаға ашытқы суспензиясын қосқанда каротиноид синтезі үшін микроорганизмдерде толығымен қанағаттандырылады. Каротиноидттардың пайда болуына стимулятор есебінде ортаға кейбір беттік активтік қосылысты қосады, олардың ішінде тиімділеуі твин 40 саналады. Каротиноидтың пайда болуына жарықты стимулдеп қоймай фототрофты микроорганизмде және көптеген хемотрофты микроорганизмде, соңында жарық пигменттің шығымына әсер етіп қоймайды, оның құрамына да әсер етеді. Кейбір саңырауқұлақта (Neurospora crassa, Fusarium aquaeductuum) хемотрофты бактерияда (Mycibacterium sp.) жарықтың барлығына байланысты каротиноид пайда болады. Қараңғыда түссіз каротиноид синезделіп қоймайды, кейде фитинде синтезделеді. Көптеген микроорганизмдерде каротиноидтардың пайда болуы үшін молекулярлы оттегі қажет. Ол ксантофилдің пайда болуына қатысады және каротиноид синтезі үшін. Қарқынды каротиноид синтезі көптеген микроорганизмдерде өсу үшін оптималды температурада, кейбір (мысалы Sarcina flava, Micrococcus radiodurans) төмен температурада активті пигменттің активті жиналуы болады.

 Продуценттер және каротиноидтарды өндірісте алу

 

 Каротиноидтарды  химиялық синтез көмегімен және  табиғи көздер -өсімдіктер мен микроорганизмдерден бөліп алады. Химиялық  жолмен β-каротин, А витаминін, β -апо-8-каротиналь және бір қатар басқа да  каротиноидтардың синтезделуі зауыттың масшабында іске асырылады. Каротиноидтың алудың дәстүрлі тағы да бір алынатын көзі болып,  кейбір өсімдіктер (сәбіз, асқабақ, шөп, шиповник, облепиха және т.б.) саналады.

Сонымен  қатар осы мақсатта мецилиалы саңырауқұлақтар мен ашытқылар да  кеңінен қолданылып  келеді.  Каротиноидтар продуцент ретінде бактериялар мен балдырлар да қызығушылық тудыруады.

Сонымен, ішінде болашақта ең тиімдісі  фототрофты бактериялар болып саналады, мұнда қарқынды жарықтың әсерінен каротиноидтардың шығымын реттеуге болады. Каротиноидтарға  бай пурпурлы бактериялар биомассасы Жапонда қоспа ретінде тауық рационына қосылады, ол жұмыртқа сары уызының түсінің қанық болуын тудырады.  Каротиноидтарды сондай-ақ біраз мөлшерде кейбір балдырлардан (мысалға, Spongiocuccus excentricum,  Chiorela sp) алады.

Хемотрофтардың ішінен каротиноидтарды алуда  Rhodotorula gracilis,  R.rudra  Rhodasporidium  diobavatum ашытқысы қолданылады, сондай-ақ актиномицеттер (Act. chrestomycetes Var., аurantiodeus Act., сhrysomalius var. carotinoides), микробактериялар  (Mycobacterium phlei, M. carotenum), саңырауқұлақтар (Mucoraceae Dacrymycetaceae  және т.б.)  қолданылады.  Зеаксантин  пигментін синтездейтін Flavobacterium штамы қызығушылық тудырады,  әзірге бұл пигмент  химиялық синтездеу жолмен алынбайды.

      β-каротиннің продуценті болып, осы пигментті  өндірісте алуда кеңінен қолданылатын Blaraslea trispora және Choаnphora conjuncta  гетероталды мукор саңырауқұлақтары саналады. Арнай дайындалған  ортада осы саңырауқұлақтардың әртүрлі жыныстыларын бірге культивирлеуде каротин шығымын  3 - 4г  шамамен құрайды.

      β-каротинді  В.trispora  көмегімен алу үшін құрамы күрделі орта қолданылады, мысалға құрамында өсімдік майы, керосин, беттік активті заттары мен кейбір арнайы стимуляторлары бар жүгері-соялы орта. Соңғы жылдары  экономика жағынан үнемдеу мақсатында,  β-каротин алу үшін қалдықтың екіншілік өнімі – жүгері экстрактын және гидрол қолданылады.

Каротин синтезінің стимуляторы ретінде β-ионын қолданады, оны арзанырақ цитрусты пульпа мен цитрусты мелассамен алмастыруға  болады. В.trispora –да каротиногенез активаторы ретінде сонымен қатар, α-пирролидон, сукцинимид, нембутил мен изониазид бола алады. Осы стимуляторрды,  продуцент культурасына биомассаның қарқынды көбеюінен соң қосады.

      В.trispora  саңырауқұлағын қолдану арқылы β-каротинді  алу процесі көпсатылы. Осы  әдістің біріне сәйкес бірінші оң (-) және теріс (+) саңырауқұлақ штамын  өсіріп алады. Келесі саты – жеткілікті интенсивті аэрациялау мен 26°С-та әр түрлі жынысты  штамды  ферменттерде бірге өсіреді. Өсірудің  келесі үшінші сатысы – үлкен  ферментерге В.trispora-ның аралас культурасын салу және 6-7 тәулік бойы сондай температура мен аэрацияда инкубациялау.   

      Тиісті стимуляторларды қолдану арқылы  β-каротиннің шығымын арттырып қана қоймай,  В.trispora-дағы каротиноидтардың құрамын да өзгертуге болады.

Кейбір пиридин туындыларының әсерінен (2-аминорипидин, 4- аминопиридин)

 ликопин пигменті асып  түсетін β-каротиннің орнына, В.trispora синтезделетін оның шығымы барлық каротиноидтан  60%   астамын құрайды .                         4-аминопиридинді ликопинмен бірге қосқанда γ-каротин  түзіледі, ал екі каротиноидта әр түрлі мөлшерде синтезделеді. Осылайша,  В.trispora      тәжірибе  жүзінде қолданудың қызықтығы  тек оның         β-каротин продуценттерінің ең активтілерінің бірі екендігін ғана емес, сондай-ақ осы ағзаның көмегімен басқа да каротиноидтарды (γ-каротин, ликопин, α-каротин, β-зеакаротин) алуға болатындығында.

        Микробиолоиялық жолмен алынған каротиноидтардың бағасын төмендетуге бағытталған зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Мысалға,      В.trispora каротиноидтар синтезін егерде  ортада көміртегі көзі целлобиоза болса, жеті есеге жуық өсетіндігі көрсетіледі. Өндірісті арзандату  мақсатында  целлюлозды  материалдар өндірісінің қалдықтарын  қолдануға  болады. Мұндай орталарда В.trispora β-каротиннен бөлек тәжірибелік маңызы зор фермент β-глюкозидазаны  синтездейді. Бір  мезгілде екі бағалы өнімін алу, β-каротин өндірісін  айтарлықтай  арзандатады.  Тәжірибе қолдануда сондай-ақ Rhodasporidium  diobavatum ашытқысының  мутанты ұсынылды. Берілген штамм негізінде каратиноид құрайтын ақуыз препараты алынғын.  Сондай-ақ активтілігі  жоғары  Mycobacterium rubrum  мутантының көмегімен каротин құрайтын препаратты алу әдісі табылды; препараттың құрамында α, β, γ-каротиноидтар, ликопин және ксантофиллдер (лютеин, торулин және т.б.) бар. Ксантофилдерді алу  үшін Dacrymyces deliguescens  саңырауқұлағы қолданады, оны құрамында глюкозасы, глицерин және жүгері экстракты  бар ортада интенсивті сәулелендіруде  культивирлейді. Мұндай жағдайда ксантофилл шығымы  1л ортада  40мг-ға   жуықты   құрайды.

Каротиноидтардың  халық шаруашлығында қоланылуы

 Каратиноидтар ауыл шаруашылығында, медицинада  және тамақ өндірісінде кеңінен қолданылады. β-каротинд ең басты тамақ өндірісінде қолданылады, сондай-ақ  дәрі-дәрмек дайындауда  және косметикалық заттарды  дайындауда  қолданылады. β-каротин мен ликопин тамақ өндірісінде пигмент заттар немесе бояғыш  заттар ретінде  қолданылады. Әсіресе осы пигменттердің, негізінен ликопиннің  натрий нитратын  алмастыра алатын  шұжық дайындау өндірісінде  маңызы зор.  Бояғыш  зат ретінде  сондай-ақ  лединциге, азықтық пастаға, кекстерге  және  тағы басқа  кондитерлік  өнімдерге сәбіз сары түс беретін β-апо-8-каротиналь қолданылады.  Көптеген елдерде β-каротинді қысқы  уақыт кезінде  түсі ағармас үшін сары майға бояу   ретінде қолданады.  Майды  30°С дейін қыздырады да сәбіз сығындысын немесе β-каротинді, осындай температурада  майды  жақсылап ерітіп қосады. Италияда каротиноидты макарон  өніміне қосатыны ертеден келе жатқан  дәстүрлі әдісі. β-каротин мен β-апо-8-каротинальды сонымен  қатар  ірімшік пен жеміс-жидек пастасына  қосады. Дәл осы  каротиниодтарды  жұмыртқаның  сары уызын бояуға қолданады. (β-апо-8-каротинальды, тауықтардың азықтық рационалына қосады). Каратиноид – бояғыштарды көбінесе аскарбин қышқылымен бірге пайдаланады, бұл пигменттердің жоғары  тұрақтылығын қамтамассыз етеді. Каратиноидтар майда  жақсы ерітедінемесе сулыдисперсті формада дайындайды:  мұндай формада пигменттерді микрокапсулаға енгізеді (кароиноидтарды  сақтаудың ең ыңғайлы формасы).

      Соңғы жылдары  β-каротин мен басқа да каротиноидтарды іс-жүзінде қолданудың жаңа жолдары табылды. Сонымен, В.trispora алынатын  каротиноид құрайтын биомассаны тауық рационына  қосқанда әр құстың  өмір сүру тіршілігі мен ет сапасын жоғарылатады. Сондай-ақ β-каротинді тамаққа қосқанда жануарларда көбею функциясы да, тамақта А витамині  болмаған  жағдайда да жақсарады. Сүт беретін малдардың,жануарлардың көбеюіне азықтық рациондағы А витаминін  β-каротинмен толық алмастыру қолайлы әсер етеді.

      β-каротиннің УФ-сәулесімен  немесе диметилбенз(а)антраценмен  индуцирленетін тері ракының дамуына терапевтикалық  эффект  келтіретіндігі туралы мәліметтер қызығушылық  тудырады. Басқа да каротиноидта – кантаксантин де, полиен фитоин де УФ-сәулесімен индуцирленген тері рагына қарсы активтілігі бар екендігі анықталған.

      Соңғы жылдары  клиникалық іс-тәжірибенің тұтынуына  байланысты А витамині  қызық тудыра  бастады және ретинон деген атқа ие болған оның туындысымен.    Ретинонды  керотинизацияпроцесі бұзылған кезде қолданады сондай- ақ  кейбір рак ауруларына қарсы емдік ретінде қолданады. Негізінде бұл ұсыныста  ретинон  иммундық жүйеге,  ұлпаның дифференциациясына ісіктің өсуіне  әсер ететін қабілеті бар.А витамині және оның туындылары прелейкемикалық синдромға емдік зат ретінде тиімді әсер етеді.

Апокаротиноидты ауыл шаруашылығында қолдану бойынша зеттеулер жасалуда. Апокаротиноидтарды  стимулятор ретінде қолдану туралы алынған  нәтижелері оң. Мысалыға триспорлы қышқылы  кейбір бұршақ тұқымдас өсімдіктің  дәнінің өсуіне   стимулятор ретінде қолдануға болатыны көрсетілген.  Бұл факторларда   апокаротиноидты зерттеуде болашағы мол екендігі  және бұл қосылыстарды медицинада және ауыл шаруашылығында кеңінен қолдануға мүмкіндігі бар екендігі  көрсетілген. 

 

Дәріс 13. Органикалық қышқыл  және ертінділер өндірісі

 

Лекцияны жүргізу формасы: пробелмалы

Проблема: Биотехнологиялық жолмен ертінділерді және органикалық

қышқылды алу  қандай жағдайда экономикалық  жағынан ақталады. 

Лекцияның жоспары

  1. Органикалық қышқыл өндірісі
  2. Еріткіштердің биотехнологиялық өндірісі

 

Органикалық қышқылдар

 

Микробиологиялық синтездеу жолымен әртүрлі органикалық қышқылдарды алуға болады – сірке, сүт, лимон, янтар, глюкон және тағы басқа қышқылдарды. Олар фармацивтикалық, химиялық, текстиль және тағы басқа өндіріс салаларында кеңінен қолданылады. Химиялық синтездеу жолмен емес микробиологиялық синтездеу жолымен алынған лимон, сірке, сүт қышқылдары толығымен өндірісіте кеңінен дәстүрлі қолданылады.

Микроорганизм продуценті болып бұл қышқылдардың бактерия, зең саңырауқұлақ, ашытқылар саналады. Сірке, лимон қышқылын продуцирлеуші микроорганизмдер аэробты болып келеді. Сүтқышқылын анаэробты микроорганизм продуцирлейді. Микроорганизмдер қышқылдарды бөгде микробтардан қорғаушы зат ретінде синтездейді.Сондай-ақ көміртегі көзі ретінде.  

Сірке қышқылы өндірісі

Сірке қышқылы өткір иісі бар түссіз сүйықтық тауарлы формасы бойынша тамақта қолданатын сірке қышқылы 5-9 % сулы ерітіндіде  болады. Сірке эссенсиясы (70-80%), сусыз немесе мұзды сірке қышқылы (98-99%) құрайды. Сірке қышқылды бактерия Ацетобоктер туысы этил спиртін сірке қышқылына дейін тотықтырып қоймайды, оны көмірқышқыл газы мен суға дейін тотықтыра алады.

Этил спиртін тотықтыру реакциясында алкогольоксидаза ферменті катализдейді. Реакцияның теңдеуін келесі түрде көрсетуге болады.

 

СН3 СН2 ОН + О2 СН 2 СООН+Н2О+490кДж.

Өндірістік жағдайда сірке қышқылын микробиологияның синтезбен үздіксіз әдіспен, сірке қашқылды бактериясын түптік культивирлеумен батарея тізбектеле қосылған ферментермен  жүргізеді.

Сірке қышқыл өндірісінің технологиялық процесіне негізгі келесі сатылар кіреді:

1.       Егіс материалын алу;

2.       Шикізатты дайындау;

3.       Ферментация;

4.       Түссіздендіру және дайын өнімді құю ,буып түю.

Өндірісте сірке қышқылын екі түрлі бактериалар продуцирлейді: Шутзенбачи бактерум және Сурвум бактериумі.

Егіс материалын лабораториялық жағдайда алады. Сірке қышқылының бактериясы сұйық қоректік ортада колбада шайқағышта өсіріледі, сосын сиымдылығын  30л  лабораториялық ферментерге өсіруге жібереді.

Сірке қышқылын алудың шикізат ретінде этил спирті немесе ректификат немесе сивуш майынан тазартылған шикізат қолданылады.

Сірке қышқылды бактерияның өмір сүретін ортасының қышқылдығына байланысты, рН-тың 3,0-3,2 қолайлы мәні аралығында бактерия дамиды. Қоректік ортадағы этил спирті мен сірке қышқылының концентарциясы микроорганизмнің өсуіне әсер етеді. Қышқылдың концентрациясы 10% болып саналады, спиртің концентрациясы Шутзенбачи бактериясы үшін 6-7%  ал Сурвум бактериясы үшін 9-14%   болып келеді. Ферментация процесі батареяда жүргізіледі. Тізбектеле ораласқан бес ферментерден тұрады. Әр бір аппарат араластырғышпен, барбатермен және жылу алмастырғыш жыланшамен жабдықталған. Бірінші ферментерге егіс материалы салынады  және оған үздіксіз қоректік орта беріліп отырады, ол жердегі суммарлы концентарциясы этил спиртімен сірке қышқылының 6,4-6,7% құрайды, сондай-ақ зарарсыздалған ау беріледі. Бұл кезде сірке қышқылды бактериясының тез көбеюіне қолайлы жағдай туады. Бірінші ферментер сірке қышқылының генераторы болып келесі барлық аппарат үшін саналады: құрамындағы спирт, сірке қышқылы бактериясының әсерінен тотығады. Спирттің қажет концентрациясын ұстау үшін екінші, үшінші, төртінші аппаратына 40% этил спиртін қосады. Температурасы  және қарқынды аэрациялауферментерден ферментерге төмендейді: егер бірінші аппараттың температурасы 28о С болса, ал аэрациялау 0,35-0,40 м3/(м3.мин) болады, ал соңғы аппарат 25оС температурада және 0,1-0,15 м3/(м3.мин) болады. Сірке қышқылының концентрациясы 9% төмен болмауы керек және 9,3 % жоғары болмауы керек, культуральды сұйықтық бес ферментерден шығарылады.

100 л сусыз этил спиртінен 75-90 кг сірке қышқылы алынады. Сірке қышқылын түссіздендіру үшін бентоит және азырақ мөлшерде лимон қышқылын қосады. Сірке қышқылының түссізденген ерітіндісін араластырғаннан кейін фильтр-пресске береді. 9% сірке қышқылды фильтрат (ас, тамаққа  қолданылатын сірке) жинағышқа, одан әрі дайын өнім ыдыстарға қоюға жіберіледі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


          сурет- Сіркі қышқылы өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

 

Лимон қышқылы өндірісі

 

Лимон қышқылын алғаш рет өндірістік масштабта цитрусты өнімнен алған, алынған лимон қышқылы 7-9 % -і ғана құрады.

Лимон қышқылы С6Н8О7 .

 

Сулы ерітіндіден бір молекулалы сумен түссіз түрде мөлдір кристалл ромбиті формада кристализацияланады.

Лимон қышқылы тамақ, химия, текстиль өндірісінде кеңінен қолданылады. Әлемде лимон қышқылын 400 мың тонна/жылына өндіреді екен. Лимон қышқылы ауыл шаруашылығында қолданады. Лимон қышқылы өндірісін үлкен масштабта өндіру мүмкіндігі микробиологиялық синтез әдісімен әр түрлі көміртегінен көбінесе көмірсу мен көмірсутегінде алынады. Лимон қышқылының микроорганизм – продуценті болып микроскопиялық саңырауқұлақ (Аспергиллус нигер), ашытқы (Кандида липолитика, кандида гулермонд), бактерия (Корнебактерия, артобактерия) саналады. Одақ кезінде лимон қышқылын микробиологиялық синтезбен аспергиллус нигер саңырауқұлағыннан мелассалы ортада өсірумен алған.

   Лимон қышқылы өндірісінің процесіне микробиологиялық технологияның барлық негізгі сатылары кіреді.

1.                      Егіс материалын алу;

2.                      Ферментация процесіне меласса шикізатын дайындау;

3.                      Ауаны зарарсыздау және дайындау;

4.                      Ферментация;

5.                      Мицелия – продуцентінің биомассасын бөлу;

6.                      Культуралды сұйықтықтан лимон қышқылын алу және кристалл   

           түрінде алу.

Лимон қышқылы продуцентін беттік және түптік культивирлеу әдісімен жүргізуге болады. Лимон қышқылы өндірісінің технологиялық сызба – нұсқасы  әдісте тек ферментация процесінде ғана айырмашылығы бар, ал қалған сатылары аналогично,  демек бәрі бірдей деген.

Егіс материалды алу. Музейде  арнайы Аспергиллус нигер штаммы құрғақ спора түрінде (канидий) активтелген көмір қоспада сақталады. Бастапқы культураны пробиркада агарланған ортада көбейтеді, содан соң колбада және кюветада – қатты қоректік ортада өсіреді, өсіру температурасы 32ºС, өсірудің уақытының әр сатысының ұзақтығы 2-7 тәулік болады. Қатты ортада беттік культивирлеу процесінде қатты ортаның бетінде мицелиалы берік қабықша өсіп дамиды, онда канидий пайда болады. Жетілген канидий вакуум қондырғының көмегімен жиналады. Жиналған канидий зарарсыздалған тальк немесе активтелген көмірмен араластырып 32ºС температурада кептіріледі. Дайын егіс материалы зарарсыздалған шыны колбаға немесе көлемі 0,5 банкаға салып буып түйеді. Осындай әдіспен өңделген егіс материалының сақтау мерзімі 6 айдан кем болмауы керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Фильтрлеу

 
                                                          

                                                                                                                        Мицелий

 

 


Әкті

        сүт

Фильтрлеу

 
 


                                                                                                                                  Ф    Фильтрат

 


Кристалды шаю және кептіру

 

Центрифугирлеу

 

Кристалдау                                                 

 

Лимон қышқылының ерітіндісін 2 рет буландыру

 

Фильтрлеу

 

Лимон қышқылының ерітіндісін 1 рет буландыру

 

Фильтрлеу

 

Са цитратын тарату

 

Цитрат және кальций оксалатының криссталын шаю

 
Ыстық су

 

күкірт

қышқылы

Активті

көмір

 

                                                                                                                                           Глисті 

                                                                                                                                           шлам

бу

 

 

 

                                                                                                                                              Гипс

бу

 

 

мұздай су

                                                                                                                       аналық         

                                                                                                                       ерітінді

 

                                                                                                                                             Фугат

 

Мұздай су

Ыстық су

Овал: Лимон қышқылы
 

 

 

 


сурет- Лимон қышқылы өндірісінің технологиялық сызба нұсқасы

 

Егіс материалды алу.Музейде  арнайы Аспергиллус нигер штаммы құрғақ спора түрінде (канидий) активтелген көмір қоспада сақталады. Бастапқы культураны пробиркада агарланған ортада көбейтеді, содан соң колбада және кюветада – қатты қоректік ортада өсіреді, өсіру температурасы 32ºС, өсірудің уақытының әр сатысының ұзақтығы 2-7 тәулік болады. Қатты ортада беттік культивирлеу процесінде қатты ортаның бетінде мицелиалы берік қабықша өсіп дамиды, онда канидий пайда болады. Жетілген канидий вакуум қондырғының көмегімен жиналады. Жиналған канидий зарарсыздалған тальк немесе активтелген көмірмен араластырып 32ºС температурада кептіріледі. Дайын егіс материалы зарарсыздалған шыны колбаға немесе көлемі 0,5 банкаға салып буып түйеді. Осындай әдіспен өңделген егіс материалының сақтау мерзімі 6 айдан кем болмауы керек.

Шикізатты дайындау. Лимон қышқылы өндірісі үшін  субстрат есебінде қант өндірісіндегі меласса қалдығы қолданылады.Меласса стандарты емес шикізат, сондықтан оның жарамдылығын лабораторияда лимон қышқылының шығымымен бақылау ферментациясында  тексереді .

Мелассаның сапасының  жақсы екені 46% қантты құрайды.Мелассаны бақылау ферментациясы  1,25кг/(м 2··тәу)(беттік культивирлеу әдісінде) немесе 12 кг/( м 2··тәу) (түптік культивирлеу әдісінде) болса онда  өндіріске жарамды деп саналады.

Ферментация беттік әдісімен культивирлеу.

Беттік әдісімен культивирлеуде қоректік ортаны дайындау қайнату қазанында жүргізіледі. Меласса 1:1 қатынаста сумен араластырады, рН мәні 6,8-7,2 жеткенше күкірт қышқылын қосады. Ауыр металл жәнетемір тұзын тұндыру үшін қайнауда  белгілі мөлшердесары қан сияқты  тұздың ертіндісін-  (ГЦФК) гексацианоферроат калийді  қосады. Меласса ерітіндісі 60-70ºС температурада, азот көзі, фосфор (фосфат калия), макро және микроэлементтер, тұздар, мырыш, магний, калий тізбектеле  қосылады.

Дайын орта 45-50ºС температурада зарарсыздалған ыдысқа  жіберіледі  айдайды. Ортадағы қанттың  құрамы 12-16 % құрайды.

Негізгі ферментация процесі арнайы камерада кюветалар орналастырылған жабық бөлмеде жүргізіледі. Кюветаның формасы тік бұрышты, алюминиден немесе тот баспайтын болаттан жасалған болады, ұзындығы 7м, ені 1,8м, (борт) қабырғасының биіктігі 20 см болады. Қоректік ортамен толтыру кюветаны және культуралды сұйықтықты түбінде орнатылған штуцер арқылы ағызып шығарылады. Камера ыстық ауа беретін жүйемен жабдықталған. Жаңа цикл басталар алдын ферментация камерасын және кюветаны мұқият жуады және пароформалинді қоспамен зарарсыздайды, келесі пароаммиакты қоспамен дегезациялайды.

Зарарсыздағаннан және салқындатқаннан кейін кюветаға қоректік ортаны 12-18см қалыңдықта етіп құяды. Арнайы қондырғының көмегімен қоректік ортаға егіс материалын канидий аспергиллус нигер саңырауқұлағын себелейді.  Егіс материалы егілгеннен кейін бір тәулік өткен соң,  жұқа ақ – сұр мицелия қабаты пайда болады, ал үш тәулік өткеннен соң қабаты қалыңдайды және оның құрылысы қабатталған болады. Саңырауқұлақ мицелиясының активті өсуі кезіндегі температура 34-36ºС,  және аэрациялау процесі жүреді. Активті қышқыл пайда болғанда  32-34ºС температураға төмендейді. Ауаны беру 3-4 есе ұлғаяды. Ерітіндіде 1-2 % қант қалғанда, культуралды сұйықтықта қышқыл құрамы 12-20% жеткенде, ферментация процесі тоқтайды.

Культуралды сұйықтықты кюветадан жинағышқа жібереді, сол жерден оны химиялық цеха лимон қышқылын бөлуге жібереді. Культуралды сұйықтықта лимон қышқылы 12-20% құрайды.

Культуральды сұйықтықты кюветадан жинағышқа құяды,ол жақтан химиялық цехқа  лимон қышқылын бөлуге жібереді.Культуральды сұйықтықта лимон қышқылының құрамы 12-20% құрайды. Мицелиді қышқылдан ыстық сумен  жуып  малға жем ретінде  беруге қолдануға жібереді.         

 Ферментация түптік әдіспен культивирлеу.

Лимон қышқылын алуда саңырауқұлақ Аспергиллус нигерді түптік культивирлеуде көлемі 100м3 ферментерге салады. Егіс материалы ретінде көлемі 10м3 егіс аппаратта өсіріліп алынған өскен мицелий қолданылады.

Меласса ерітіндісі және егіс материалына арналған және өндірістік ферментерге арналған беттік культивирлеуге арналған сияқты дайындалады, тек мұндағы бастапқы ерітінді меласса түптік культивирлеуде қант құрамы 4% аспауы керек. Ферментация процесі жүру барысында қант концентрациясы тез төмендейді, зарарсызданған  құрамы 25-28 % қантты құрайтын, мелассалы ерітіндіні қосуға тура келеді, Бұл ерітіндіні ферментердегі қанттың концентрациясы 12-15%  болу үшін осындай мөлшерде қосады.

Егіс аппаратына қоректік ортаны салады, канидий суспензиясын егіледі, оны алдын ала термостатта 5-6 сағат бойы 32ºС температурада ұстайды. Культураны 34-35ºС температурада барлық уақыт бойы араластырумен және аэрациялаумен өсіреді. Культивирлеу процесінде ферментерге ауаны беру қатаң бақыланып отырады. Көбіктену процесінде ортаға азырақ мөлшерде химиялық көбік сөндіргіш (олейн қышқылы) қосылады. Мицелияны өсіру процесі 30-36 сағатта аяқталады. Сонда соң культуралды сұйықтықтың қышқыл құрамы 1-2 % жетеді. Өскен мицелия өндірістік ферментерге қоректік ортаға егуге беріледі. Фермертерде қышқылдың пайда болуы үздіксіз аэрациялауда және 31-32ºС температурада 5-7 тәулікке созылады. Ауаның шығыны жәймен өседі, басында 400м3/сағат, ферментация соңында 2200 м3/сағатқа дейін болады. Қант концентрациясын ұстау үшін 2-3 рет ерітіндіні бөліп қосады, ерітіндіде  12-15% болуы керек. Процесс соңында жалпы қышқылдығы мен қант концентрациясын анықтайды. Ферментация процесі біткен соң культуралды сұйықтықты өткір бумен 60-65ºС температурада қыздырады және жинағышқа жібереді, құяды, одан ары қарай вакуум – фильтрге бөлуге береді және мицелия биомассасын жуады. Жуылған мицелияны мал азығына береді. Лимон қышқылының негізгі ерітіндісін жуылған сумен бірге лимон қышқылын бөлу үшін химиялық цеха береді.

Лимон қышқылын бөліп алу және оны  кристалл түрінде алу

 Культуралық сұйықтықты мицелийден бөліп алғаннан кейін, одан лимон, глюкон және щавель қышқылдары қанттың қалдығы және минералды қоспалар болады. Лимон қышқылын культуралды сұйықтықтан бөліп алу аз еритін тұз-үшкальцилі цитрат пайда болу қасиетімен негізделеді.

Нейтрализаций арнайы аппараттарда нейтрализаторда жүзеге асырылады, олар араластырғыш  пен булы барботермен қамтамассыздандырылған. Культуралды сұйықтықты нейтрализаторда қыздырып, оған  әк немесе бор сүтін қосып үздіксіз  араластырады. Нейтрализация рН ортасы 6,8-7,5 кезінде аяқталады.  Осы кезде 3 қышқылдық кальций тұзы  түзіледі:

 

2 С6 Н8 О7 + 3 Са(ОН)2= Са3 (С6 Н5 О7)2 + 6Н2О

лимон                                    кальций цитрат

 

 

2 С6 Н12 О7 + Са(ОН)2 = Са (С6 Н11 О7) +2Н2О

глюкон                                   кальций глюконат

 

С2 Н2 О4 + Са(ОН)2 = Са С2 О4 + 2Н2О

щавель                             кальций оксанат

 

Цитрат оксанат кальцийі тұнбаға түсіп, кальций глюконаты мен минералды қоспалар ерітіндіде қалады. Цитрат және оксанат кальцидің тұнбасын вакуум-фильтрде ерітіндіден бөліп алып, ыстық сумен жақсылап, мұқият шаяды.

Цитрат  қоспасы мен оксалат  кальцийін реакторда араластырып, оған активті көмірді қосады(түсіздендіру үшін).   Қоспаны реакторда 60°С температураға  қыздырып, оған есептеп өлшегішпен  күкірт қышқылын қосады, араластырып отырады. Қоспаны 10-20 минут қайнатады.

Кальций  цитраты күкірт қышқылынан теңдеу бойынша ыдырайды:

Са3 (С6 Н5 О7)2 + 3Н2SO4 = 2 C6 H8 O7 + 3 CaSO4

Кальций оксалаты бұл  жағдайда ыдырамайды. Толық бөлінгеннен кейін реактордағы кальций цитратқа түйіршік барий сульфитін ауыр металл тұну үшін  қосамыз.  Лимон қышқылының ерітіндісін вакуум-фильтрде гипс құрайтын тұнбадан,   кальций оксалаттан, көмірден, ауыр металл тұздарынан  бөледі. Фильтрленген  алынған лимон қышқылын буландыруға жібереді.

2 сатылы  вакуум буландыру аппаратында жүреді. Бірінші аппаратта қалған гипс қалдықтарынан тазарту үшін ерітіндіні 1,24-1,26г/см3 буландырады. Бөлініп алынған таза ерітінді екінші  аппаратта  тығыздығы болғанша  1,35-1,36г/см 3 буландырады, алынған лимон қышқылының концентрациясы 80% сәйкес болуы керек.

Буландырылған ерітінді температурасы 70°С вакуум- аппаратқа кристаллизаторға түседі.Кристаллизаторда ерітінді температурасы 35-37°С дейін суытылып және  лимон қышқылының кристаллын түзуге дайындалады. Кристаллизацияны  баррлық уақытта араластыра отырып, оны 8-10°Стемператураға  дейін  мұздатады. Пайда болған лимон қышқылының кристаллдарын центрифугада бөліп, суық суда шайып, кептіруге жібереді.  

Лимон қышқылының кристаллдарын ленталы немесе пневматикалық барабандарда ауаның температурасы 35°С  аспайтындай етіп  кептіргіште кептіреді. Тауарлы өнім  лимон қышқылы 99,5%-нен кем болмауы  тиіс.

 

Сүт қышқылының өндірісі

 

Сүт қышқылы процесі ерекше микроорганизмдер – сүт қышқылы бактерияларының көмегімен  жүреді. Мұнда глюкоза қанты екі молекулалы сүт қышқылына  айналады.

Оны мына реакциядан көруге болады.

           

      С 6Н 12О6                             2СН3СНОНСООН+18 ккал энергия

 

Сүт қышқылының ашу процесі кезінде басқа да заттар түзілуі мүмкін. Оған сірке қышқылы, көмір қышқылгазы, ал кейде түзілетін  спирт те жатады. Ортада түзілетін  затардың сапасына байланысты сүт қышқылы бактерияларын да бірнеше топқа ажыратады.Сүт қышқылының ашу процесінің ішкі табиғаты зертелген.  Мұнда ашу барысында қанттан бірден сүт қышқылы пайда болмайды, алдымен аралық өнім –пирожүзім қышқылы түзіледі.Ал ашытқыларда пирожүзім  қышқылын сірке алдегидіне дейін ажырататын карбоксилаза ферменті болады. Ол сүт қышқылы бактерияларында кездеседі. Сонда пирожүзім қышқылы ажырамайды,қайта сутегінің әсерінен тотығып , сүт қышқылына айналады.Ашу процесінің  сипатына қарай  сүт қышқылы бактерияларын мынадай екі негізі топқа бөлуге болады:

1)гомоферментативті сүт қышқылы бактериялары.Олар қанттан тек қана сүт қышқылын түзеді.

2)гетероферментативті сүт қышқылы бактериялары.Қанттан сүт қышқылын, біраз мөлшерде сірке қышқылын , этил спиртін,глицерин және көмір қышқыл газын түзеді.

Сүт қышқылы бактерияларының жасушалары  шар және таяқша тәрізді болады,спора түзбейді,қозғалмайды және аэробты немесе  анаэробты тіршілік етуге бейімделген. Бірақ бұған  қатысатын бактериялардың барлығы бірдей мөлшерде  сүт қышқылын  түзе бермейді. Ал таяқша тәрізділері ортада 1:5-2 проценттей сүт қышқылы болғанның өзінде тіршілік етуге қабілеті бар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет - Клеткалары  моншақ  тәріздес  тіркесе  орналасқан   сүтқышқылы  бактериялары

 

 Сүт қышқылы бактериялары көбнесе моно және дисахаридтерді ашытады, крахмал және сол сияқты күрделі қанттар-полисахаридтерді ашыта алмайды.Кейбір сүт қышқылы бактериялары  басқа әсіресе шіріту бактерияларына  жойқын әсер ететін антибиотиктерді  бөлетіні анықталды.

Сүт қышқылы бактериялары  азот көзі ретінде оның органикалық қосылысын пайдаланады. Олардың көбшілігі ақуыздарды, амин қышқылдарын, пептидтерді және полипептидтерді сіңіре алады.Сүт қышқылы бактериялары  аммоний тұздарымен қоректенбейдібеген  пікір бар.Бірақ ол табиғатта өте аз.Сүт қышқылыы бактериялары үшін басқаэлементтерді:фосфорды,калийді,кальцийді қажет етеді. Бұлар табиғатта жеткілікті. Кейбір сүт қышқылы бактериялары өсуді қолдайтын заттарды, мәселен, рибофловинді қажет етеді. Мұндайда ол ортаға В1 витаминін бөліп шығара алады.
Сүт қышқылы бактериялары  температурасы  7-420С  жылылықта тіршілік етеді. Бұлар спора түзбейтіндіктен  жоғары температурада  қырлып қалады.Тіршілік ету барысында олар қышқыл түзеді, соның арқасында басқа микроорганизмдер тіршілік етпейді.Реакциясы бейтарап ортадалоар өте жақсы тіршілік етеді.

Гомоферментативті ашу  процесі шар тәрізді  сүт қышқылы  бактерияларының  көмегімен  жүреді. Бұлар стрептококкус және педиококкус туысына жатады.

Стрептококкус туысына жататын бактериялардың клеткалары дөңгелек, аздап сопақша, диаметрі 0,5-0,6,      1 мкм дейін барады, клеткалары жеке күйінде , қос-қостан  немесе моншақ тәрізді  тізіле орналасқан. Олар табиғатта кең таралған. Бұл туысқа стрептококкус лактис,стептококкус креморис, стрептококкус  диацетилатис, стрептококкус термофилус түрлері жатады.

Стрептококус  лактис-клеткасы қос-қостан немесе моншақ тәрізді тізіле орналасқан  шар тәрізді бактериялар-30-35 0 С температурада  өсіп дамиды. Ашу процесінде ортада 1 % дейін қышқыл түзеді.Сүт тағамдарын(айран, кефир, қаймақ,т.б.) дайындауда қолданылады.

Стептококкус  креморис – жасушалары ұзын шынжырлы болып орналасады. Өсу температурасы-25-30 0С. Ұшқыш қышқыл молырақ түзіледі.Мұны да сүт тағамдарын дайындауда қолданады.

Стрептококкус диацетилактис-сүтте және сүт тағамдарында едәуір мөлшерде ұшқыш қышқылдар мен қош иісті заттар түзіледі.Оның ішінде диацетил көбірек. Лимон қышқылын ашыта алады. Өсу температурасы 25-30 0 С,сүт тағамдарын дайындауда қолданады.

Стептококкус термофилус- жоғары температурада (45 0С) тіршілік етуге бейімделген.Сахарозаны жақсы ашытады.Сыр дайындауда маңызы зор.

 Гомоферментативті  сүт қышқылы  таяқшалары екі топқа  бөлінеді:  термобактериялар және стрептобактериялар.Термобактерияларға лактобациллус  лактис, лактобациллус хелбетикум, лактобациллус ацидофилус, лактобациллус бульгарикукс және лактобациллус дельбруки жатады. Бұл таяқша тәрізді бактериялар өсу температурасы 40-450С болады.

Гетероферментативті сүт қышқылы бактерияларына леуконосток, лактобациллус, бифидобактериум туыстары жатады. Леуконосток туысына  жұмыртқа  тәрізді ,ал кейде таяқша тәрізді  бактериялар болады. Сахароза қанты бар жерде  олардың қабықтары жуандап, айналасында шырын пайда болады.

Гетероферментативті лактобацилдер  сүт қантын ашытады. Олар өсімдіктердің бойында кездеседі.Кейде нан ашытқысында да тіршілік етеді.Бұлардың ішінде бес мүшелі пентоза қантын (арабиноза, ксилоза) ашытатын, лактобациллус бревис деген түрі бар.

Бифидобактерияларға спора түзбейтін, грам-оң, грам-теріс таяқша тәрізді бактериялар жатады.Қанттарды ашытқанда сүт қышқылынан басқа ,сірке қышқылы да түзіледі. Бұлардың көбісі  адамдардың, жануардың ішек қарындарында  тіршілік етеді.Сүт қышқылы бактерияларының тіршілік ету барысында  антибиотиктер түзе алатындықтан  ішек –қарындардағы шіріткіш және ауру қоздырғыш бактерияларды жоюға көмектеседі.

Сүт қышқылы бактерияларының практикалық маңызы зор. Көптеген сүт тағамдары ,мал азығы  осы бактериялардың  қатысуымен алынады. Кейде сүт қышқылы бактерияларына басқа микроорганизмдерді, мәселен, ашытқыларды қосып пайдаланып, сапалы сусын- қымыз дайындауға болады. Сыр дайындауда да сүт қышқылы бактерияларының маңызы зор.Қышқыл сүт тағамдарының ішіндегі ертеден белгілісі шұбат.

Өндірісте сүт қышқылын  өндіру. Түрлі қажеттерді өтеу мақсатында  қазіргі кезде сүт қышқылын өндірістік тәсілмен алу тиісті жолға қойылды. Мұнда ашытуға арналған шикізаттың құрамындағы қанттан барынша мол сүт қышқылын өндіру қажет. Сүт қышқылын өндірістік жолмен алуда термобактериум церале бактериясы қолданылады. Бұл – гомоферментативті микроорганизм. Ашытуға арналған қантың 98 % сүт қышқылына айналдырады. Ол үшін ең қолайлы темпертура – 48-50ºС. Мұндай жоғары температурада басқа микроорганизмдер тіршілік ете алмайды.

Термобактериум церале қанттардан: декстрозаны, левулезаны, галактозаны, мальтозаны, сахарозаны жақсы ашыта алады. Ал сүт қышқылын өндірістік жолмен алу үшін әдетте қант орнына крахмал пайдаланады. Ол үшін крахмалды алдын ала солод ферментінің көмегімен жәй қантқа айналдыру қажет. Алынған ерітінді 50 градусқа дейін жылытылады да, оған 2 % таза, дайын термобактериум церале қосады. Мұнда пайда болған сүт қышқылы, қоректік ортада бұрыннан болатын бормен байланысады, бірақ орта қышқылдылығы аса көбеймейді.

Сүт қышқылы бактериялары одан әрі тіршілік етіп, қоректік орта қантын тауысқанша процесті жүргізе береді. Технологиялық ережелерге сай болғанда, ашу процесі 5-6 күнде аяқталады. Ашу аяқталғаннан соң, ыдыстағы қоспаны 100 градусқа дейін қыздырып, ондағы бактерияларды өлтіреді, белоктарды тұнбаға шөктіреді. Сонда сұйық мөлдірленеді, оны арнаулы сүзгіден өткізіп, тез салқындатады. Салқын сұйық күкірт қышқылымен өңделеді.  Сонда барып сүт қышқылы, күкірт қышқыл кальцийден арылып, жеке бөлінеді. Мұнда алынған сүт қышқылының мөлшері 10 % болады. Бұдан соң сүт қышқылын осы күйінде немесе тазартып тұтынуға жөнелтеді. Әрине сүт қышқылын өндіруде ашу процесінің таза, яғни санитарлық – гигеналық талапқа сай болуын қадағалау керек.

Сүт қышқылы өндірісі.

Сүт қышқылын бірінші ашыған сүттен тапты және содан барып оның атын сүт қышқылы деп атап кетті.Сүт қышқылы С 3Н 6О3  органикалық бір негіздік қышқыл болып келеді. Гидроксилді тоб екі жағдайда болуы мүмкін(α және β),сондықтан сүт қышқылының екі изомері ажыратылады:

 

          

 

 

 α –оксипропион                               β- оксипропион

 

Сүт қышқылын химиялық синезбен және сол сияқты микробиологиялық синтезбен алады. Сүт қышқылының прдуценті болып Bacterium delbruckii бактериясы, ол гомоферментативті термофильді бактерияға жатады, 48-500С температурада оптимальды  дамиды. Сүт қышқылының шикізаты болып әр түрлі көмірсулар саналады. Қышқылды өндірістік маштабта глюкоза, сахароза және мальтоза құрайтын шикізаттан алады. Біздің елімізде сүт қышқылы өндірісінде рафинат ағымы(қант – рафинат өндірісінің қалдығы) қолданылады, мелассас, крахмал (жүгері, картоп) алдын ала солодпен қанттанған.Химиялық теңдеудің нәтижесінде 100г глюкозадан 100г сүт қышқылы алынады. Іс жүзінде қант массасына ашу процесіндегі шығымы   90-91 % жетеді.

 

 

Сүт қышқылы өндірісінің технологиясы анаэробты жағдайда жүреді (ауаны дайындау жоқ) және жоғарғы температурада жүргізіледі (ол бөгде микрофлорамен ластану қаупін төмендетеді). Демек, сүт қышқылды бактериясы анаэробты және термофильді. 

        Сүт қышқылды өндірісінің прцесіне келесі  негізгі сатыларды құрайды:

1. Егіс материалын алу;

2. Қоректік ортаны дайындау;

3. Сүт қышқылының ашуы;

4.  Ашыған ерітіндіні өңдеу және фльтрлеу;

5. Лактоза кальциінің ыдырауы;

6. Сүт қышқылын булау.

        Егіс материалын алу.  Бастапқы культураны пробиркадан жаңадан жасалған қоректік ортасы бар үш пробиркаға егеді. Культураны пробиркадан көлемі 500 мл колбаға егеді, сосын көлемі 10 л бөтелкеге және соңында культиваторға жібереді. Егіс материалының көлемі ашу аппаратының 30% құрауы керек. Алғашқы екі сатысы солод суслосынан алынған қоректік ортада жүргізіледі, үшінші орта сусло қоспасынан алынған және өндірістік культивирлеуге арналған қоректік ортада (1:1) және соңғысы өндірістік культивирлеуге арналған қоректік ортада жүргізеді.Культивирлеу температурасы 48-50°С болады, культивирлеудің әр сатысы 20-24 сағатты құрайды. Орта зарарсызданған болуы керек және қоспа ретінде зарарсызданған бор қолданылады. Өндірісте алынған таза культураны дайындайды, содан әрмен қарай егіс материалы ретінде алдынғы ашытқы аппаратынан алынған культуралды сұйықтық қолданылады.

        Сүт қышқылының ашуы (чан) аппаратында жүргізіледі, формасы цилиндр тәрізді, түбі дөңес,сиымдылығы 25-45 м³, тот баспайтын болатан жасалынған немесе аллюминийден жасалынған, ыстық суды циркуляциялаушы жыланша орнатылған. Қоректік ортаны ашытқы аппаратында дайындалады, меласса  және  рафинад  аппаратқа өзі құбыр арқылы келеді, ал қант шикізаты алдын ала араластырып ашытқы аппаратына құйылады. Бор «сүті» бөлек жеке ыдыста дайындалады.

Аппараттың жұмысшы көлемін сумен 2/3 бөлігі толтырылады. Меласса мен рафинадты  ерітіндіде қанттың құрамы 3-4 %  болғанша араластырады. Ерітіндіні 70°С  температураға қыздырады және 1 сағат осы температурада пастериздейді. Сосын ерітіндіні 45-50°С температураға салқындатады, оған 15 % солод өскінін қосады және аппараттың көлеміне 20 % егіс материалын қосады. 6 сағат өткеннен кейін, қоректік ортаны периодты барботирленген ауаны орналастырады. Сүт қышқылының қышқылдылығы 0,5 – 0,6% жеткенде, әр 1,5-2 сағат сайын  есеп бойынша азырақ мөлшерде бор сүтін қосады. Нәтижесінде сүт қышқылының нейтрализациясынан кальций лактаты пайда болады. Орташа ашу кезінде 1 тәулікте 2% қант ашиды. Ашыту аппаратындағы ортада 3-4% қант қызылшасы болу керек. Қанттың мұндай мөлшерін қосқанда себебі ашудың соңында лактата кальций құрамы культуралды сұйықтықта 15% көп болмауы керек, ал ашымаған қант құрамы 0,2-0,5% болу керек. Ашу процесі 6-8 тәулік болуы керек.Ашу процесі аяқталған соң ашыту аппаратында культуральды сұйықтықты 70-80°С температурада  қыздырады, және              бор сүтімен әлсіз сілітілі реакция болғанша нейтрализдейді. Нейтрализация жасағаннан қалған қант ыдырайды және ақуыз коагуляцияланады, темір тұнады қалған қант бұзылады. Культуральды сұйықтықты тұндырады, бумен қыздырылған фильтр-преске жібереді. Фильтрлеуді кальций лактаты ерітіндісінің 70-80°С  температурасында жүргізіледі. Алынған фильтратты концентрациясы 27-30% болғанша булайды, сосын 25-30°С температураға дейін салқындатады және кристаллизаторда 36-48 сағат ұстайды. Алынған ерітіндіде кальций лактат ерітіндісінің концентрациясы 6 % көп болмаған кезде кристаллизация аяқталады. Кальций лактата кристаллын центрифугада бөледі, сумен жуады және балқытады. Күкірт қышқылымен кальций лактата ыдырауынан сүт қышқылы 60-70°С температурада бөлінеді. Реакция  келесі теңдеумен жүреді 

Ca(C3H5O3)2 + H2SO4 → 2C3H6O3 + CaSO4) .

Сүт қышқылы ерітіндісін ГЦФК(гексацианоферратымен) өңдейді темір қосылысын тұндыру үшін,   барий сульфидімен және натрий сульфидімен   ауыр металл қосылысын тұндыру үшін активтелген көмірмен бояғыш затты жою үшін. Қоспаны өңдегеннен кейін фильтрлейді, гипс тұнбасын қалған сүт қышқылын бөліп алу үшін жуады. Нәтижесінде сүт қышқылы ерітіндісінің концентрациясы 18-20% болуы керек. Концентрациясын жоғарылату                      үшін 40% дейін вакуум аппаратта булайды,сосын тағы да активтелген көмірмен түссіздендіреді және ГЦФК өңдейді. Түссізденгеннен кейін фильтр престе активтелген көмірді бөледі. Сүт қышқылының дайын өнімінжинағышына  құяды.

 Сүт қышқылының  70% екінші рет вакуум - аппарата булаумен алынады, келесідей фильтр- прессте фильтрлейді. 70 %  сүт қышқылы сұйық немесе паста түрінде шығарылады, ол концентрленген қышқылмен азырақ мөлшерде борды қосумен алады.

 

Дәріс 14. Жаңарған ресурсты қолдану.Күн энергиясын қайта өңдеу биотехнологиясы. Органикалық заттың микробиологиялық трансформациясы.Металл биотехнологиясы

 

Лекцияны жүргізу формасы: дөңгелек стол – тренинг

Лекцияның жоспары

6)      Күн энергиясының пайда болуының биотехнологиясы

7)      Биоотынды  және  химикатты алу

8)      Азықтық қоспа алу өндірісі

9)      Өсімдіктің жасыл  массасын фракциялау, силстау, синаждау.

10)   Органикалық заттардың микробиологиялық транскрипциясы

11)   Металл биотехнологиясы

 

 

 

2 Áèîîòûíäû æ¼íå õèìèêàòòû àëó

 

Òàáèºè àçáà áàéëû ýêîíîìèêà æàºûíàí òè³ìä³ îð áîëûï ñàíàëàäû. Á³çä³¾ åë³ì³çäå ñ¼ë äå áîëñà îëàéñûçäàó áîëûï ýíåðãèÿ ê´ç³ ñàíàëóäà. àç³ðã³ êåçäå ýíåðãèÿíû àæåò åòó ÀØ-òà 33,9 %, ì¢íàéäû¾ àðàñûíäà , 18% ê´ì³ðä³¾ àðàñûíäà, àë ãàçäû¾ àðàñûíäà 18% æàáûëûï îòûð. Îñûíäàé æàºäàéëàð áàñà äà åëäåðäå ì¢íàé ìåí ãàçäû¾ îðû Õ²Õ ºàñûðäû¾ åê³íø³ æàðòûñûíäà àçàÿ áàñòàäû. Ê´ïòåãåí ýêñïîðòòàð, ñ¢éû æ¼íå ãàç ò¼ð³çä³ îòûíäû ´ñ³ìä³ê òåêòåñ çàòòàðäàí àëó ¼ä³ñ³í ´¾äåóäå, äåìåê øèê³çàòòû æà¾àðòóäà. Àºàøòû õèìèÿëû æîëìåí ãèäðîëèçäåóìåí æ¼íå àóûë øàðóàøûëû àëäûòàðûíàí àçûòû àøûòû, ýòàíîë àëûíóäà. Ãèäðîëèç ´íä³ð³ñ³íäå öåëëþëîçàíû æ¼íå ãåìèöåëëþëîçàíû ãåêñîçàºà æ¼íå ïåïòîçàºà, ýòàíîëºà äåé³í ûäûðàòó íåìåñå àóûçºà áàé áèîìàññàºà àéíàëàäû. Ì¢íäàé æ¢ìûñòàð Ì.£óåçîâ àòûíäàºû ΍ÌÓ áèîòåõíîëîãèÿ êàôåäðàñûíäà æ¿ðã³ç³ëóäå.

Ëèãíîöåëëþëîçäû øèê³çàòòàí ýàòíîëäû àëó òàëäàëûï, òàëûëàíûï  àíà æàòàí æî, ãèäðîëèç æ¼íå ôåðìåíòàöèÿíû ôåðìåíòàòèâò³ ãèäðîëèçä³ á³ð³êò³ðó ¼ä³ñ³ ïàéäà áîëóäà. Á¢ë æàºäàéäà øèê³çàò àëäûí àëà òåðìîìåõàíèêàëû ´¾äåó æàñàëóäà. Ì¢íäàé øèê³çàòòû¾ áèîêîíâåðñèÿëû ì¿ìê³íä³ã³ ê´ðñåò³ëãåí àíàýðîáòû àøó ïðîöåñ³íäå ìåòàíäà. Áàñà åëäåðäå ëèãíîöåëëþëîçàëû øèê³çàòûíàí ñ¢éû æ¼íå ãàç ò¼ð³çä³ îòûí àëó òåõíîëîãèÿñûí ´¾äåóäå. Ñîíäàé-à ¼ð ò¿ðë³ õèìèÿëû çàòòàð. Ëèãíîöåëëþëîçäû øèê³çàòòû àëäûí àëà ´¾äåóä³¾ æà¾à ¼ä³ñ³í îëäàíó æ¼íå ê´ì³ðñóäû¾ áèîòåõíîëîãèÿëû êîíâåðñèÿñû ýòàíîë, ãèäðîëèçä³¾ ôåðìåíòàòèâò³ ïðîöåññ³ ýòàíîë 0,95-0,96 äîëë. 1ë áàºàñûìåí   áàºàëàíóäà.  

 

 

Металдар биотехнологиясы   

   Металл биотехнологиясы  бұл металдарды рудадан, концентраттардан, микроорганизм әрекет ететін ерітінділерден немесе қалыпты температурада   және қысымдағы микроорганизм метаболиттерден бөліп алу туралы ғылым. Оның бөлімдері: 1. Биогидрометаллургия немесе металды бактериялық сілтілеу, 2. Руданы байыту, 3. Металл және ерітінді биосорбциясы.

     Металды бактериальды сілтілеу -  бұл химиялық элементтің жекелеген түрін рудадан, концентрациядан бактерия көмегімен және олардың метаболиттері арқылы бөлу.  Бөлуді металды күкірт қышқылының әлсіз ертіндісінен және  бар ерітінділермен, органикалық қышқылдармен, ақуыздар, пептидтер, полисахаридтер және тағы басқа заттармен жүргізеді. Сілтілеудің негізіне  минералдардың қышқылдану (еру) порцесі және элементтердің ерімейтін күйден еритін күйге ауысуы жатады.

     Металдарды  сілтілеуде соңғы мәліметтер бойынша бактериалдардан басқа  өзге микроорнагизмдерді қолдануға болады. Бірақ, олардың технологиялық процесте қолдану мүмкіндіктері жеткілікті зерттелмеген. Сондықтан, көбіне металдарды бактериальды  сілтілеу жөнінде сөз болады.

     Металды рудадан сілтілеу ерте кезден белгілі. 1556 жылы Венгрияда мыстың сілтіленуінің толық циклі өсіру жүйесін қолдану арқылы  жүзеге асты. Германияда мысты отвалдан сілтілеп алу ХVІ ғасырда тәжірибен өтті. Испанияда  Рио-Тинто кенінде   мыс кенін сілтілендірген. КСРО территориясында  бұл процес өткен ғасырда  Кедабекеде (Азербайжан), 30-50 жылдары Оралда жер асты кенінде мысты сілтілеу жүзеге асты. Бұл механизмі белгісіз (бактериялардың қатысуы) сілтілендіруді қолданудың  алғашқы қадамдары еді. Бұл технология масштабы кең көлемде белгілі болмады. 1947 жылы  американ микробиологы Коллир және Хинклин  арқылы бұлақ суы бұған дейін белгісіз, сульфидті  минералды қышқылдайтын   және -ті Thiobacillus terrooxidans ашылды. 50 жылдардың ортасында бұл микроорганизмді  зерттеу КСРО-да басталды. Кен орындарын зерттеу бұл бактерия жасушасының  саны қышқыл аймақта 1 грамм  кендінге  1 мл. Суда 1 миллионнан 1 миллиардтқа жететіні көрсетілді.

     Кейіннен 70 жылдары сульфидты кендерді қышқылдау  аймағында басқа да мезофильді және термофильді бактериялар анықталды. Олар  және сульфидті минералды қышқылдайды.

1)            Сульфидті орындардағы  және табиғи жағдайда температурада металды сілтілеудің;  2) Қышқылдық порцесінің биогенді табиғаты  дәлелденген.

     Металды кеннен және концентраттан сілтілеуде Т.ferrooxidans  қолдануда алғашқы патентті АҚШ-та 1958 жылы алды. Қазіргі уақытта бактериальды және жерасты сілтілеу өнеркәсіпте мыс және уран алу үшін көп елдерде қолданылады (АҚШ, Канада, Австарлия, Испания, т.б.) және КСРО-да кен қатарынан мыс жасын алу тәжірибеден практикаға еніп келеді.

     Сонымен қатар, Чанвек сілтілеудің  бактериальды тәсілдері өңделуде. Неге микроорганизм гидрометталлургияда қолдану қажеттігі туады?

     Минералды шикізатпен қамтамасыз ету ғылыми-технологиялық прогресті анықтайтын бірден-бір фактор. Бір жерден қазып алынған ресурстар көп болғанымен, бірақ шексіз емес және  толықтырылып отырмайды. Қолда бар мәліметтерге қарағанда, металды болашақта қолдану масштабы сақтағанмен, (мыс: мырыш, мыс, қалайы, болат, алтын, күміс, уран), өндірісте маңызы бар қорлары осы ғасырда таусылуы мүмкін. Адамзаттың металға деген өспелі қажеттілігін қамтамасыз ету үшін келесі шаралар мүмкін: өте тереңдіктегі орындарды өңдеу; сонымен қатар ұсақ мекендерді де, қалдықтарды қажетке жарату бағалы элементі аз кездесетін тау жыныстарын қайта өңдеу. Қазірдің өзінде қайта өңдеуде дәстүрлі тәсілге берілмейтін құралы бойынша күрделі кендер мен концентраттарды қолдану қажеттелігі туды.

     Сонымен қатар, қазіргі металлургияда  басқа да қиындықтар тууда; технологиялық порцестерге қоршаған ортаны қорғаумен байланысты талаптар жоғарылауда. Тұрып қалған суларды ауыр металдардан толық тазалау қажеттілігі туды. Бұл мәселені шешуге микроорганизм мүмкіндік береді.

Бактерияларға жалпы сипаттама

   Сыртқы пішініне қарай бактериялар негізінен үш топқа бөлінеді: шар тәрізділер – коккалар, таяқша тәрізділер –бактериялар, бацилалар және спирал тәрізділер – бибриондар, спираллалар.

    Шар тәрізді бактериялардың  жеке-жеке түрлері коккалар делінсе, екі—екіден қосақталған түрлері  диплококкалар, өз ара тіркескен, моншақ тәрізделгендерді – стрептококкалар, төрт-төрттен тіркескендері – тетракоккалар делінеді де, сегіз-сегізден  текшеленгендері – сарциналар делінеді. Ал олардың стафилакоккалар деп аталатын бір тобындағы шар тәрізді бактериялардың орналасуы жүзімнің шоқ жемісіне ұқсайды.

    Таяқша тәрізді бактериялар ұзындығына, диаметріне, клеткалар ұшынының пішініне, споралардың  түзілуіне қарай бірнеше топтарға бөлінеді. Спора түзуші топтарын – бациллалар, ал түзбейтіндерін – бактериялар деп атайды. Таяқша тәрізді бактерияларды  клеткаларының орналасу  тәртібіне қарай бірнеше топтарға бөлінеді:  диплобацилалар немесе диплобактериялар – екі-екіден  қосақтала орналасқан таяқша тәрізді бактериялар. Стрептобактериялар – моншақ тәрізді тізіле орналасқан таяқша тәрізді бактериялар. Кейде пішіні шар тәрізді бактерияларға тым ұқсас, таяқша тәрізді бактерияларды да кездестіруге болады. Оларды киккобактериялар деп атайды. Спора түзетін клеткалары  тізбектеле орналасқандарын стрептобацилдар деп атайды.

    Бактериялардың спираль тәрізділері  екі тармаққа бөлінеді, олардың бірі бибриондар – үтір тәріздіес, екіншісі  спираллалар – бұйралана орналасқан таяқша бактериялар.  Соңғы топқа ауру қоздырғыш  спирохета бактериялары жатады. Олар бактерия мен қарапайымдар аралығынан орын тебеді.

    Айтылып өткен бір клеткалы бактериялармен қатар табиғатта көп клеткалы бір ұшымен белгілі бір жерге  бекіген немесе бос күйінде суда жүзіп жүретін жіп тәрізді бактерияларды да кездестіруге болады.  Бұларға күкірт және темір бактериялары жатады.  Жанама бұтақшалары бар таяқша немесе жіп тәрізді бактерияларды микробактериялар тобына жатқызуға болады.

    Бұларға өкіл ретінде өкпе ауруын қоздырғыш туберкулез таяқшаларын атап өтуге болады. Сонымен қатар, табиғатта клеткаларының құрылысы және пішіні күрделі, сыртын  шырыш басқан миксобактериялар класы да бар.

Бактериялардың мөлшері. Көптеген шар тәрізді бактериялар клеткаларының диаметрі 1-2 микронға тең (микрон-миллиметрдің мыңнан бір бөлігі) ұзындығы 1-4 микронға, ені 0,5-1 микронға дейін барады. 

    Сондықтан да судың бір тамшысында бірнеше жүздеген милли болады дедік. Мәслен, күкірт бактериясы клеткасының көлденең кесіндісінің диаметрі 50 микронға тең, Кейбір бактериялардың мөлшері мына төмендегі 1-кестеде көрсетілген.          

Бактериялардың аттары

ұзындығы

ені

Пішен таяқшасы

Картоп таяқшасы

Сүт қышқылы стрептококкы

Ацидофиль таяқшасы

Туберкулез

3,0

5,0

 

0,8-1,2

1,6-6,0

1,5-3,5

1,2

1,5

 

0,5-0,8

0,6-0,9

0,3-0,5

 

1 кесте - Бактериялар клеткаларының шамасы  (микрон есебімен) 

 

  Темір бактериялары темірдің шала тотықтарын тотықтырады және осы кезде бөліп шығатын энергияны көмірқышқыл ғазынан  көміртегіні алуға жұмсайтын қабілеті бар бактериялар.

    Темір аз ғана мөлшерде барлық тірі организмге қажет. Көптеген микроорганизмдер темір тотығына тікелей немесе тотықтырушы ретінде қатысады. Олардың ішінде гетеретрофты, хемотрофты организмдер бар. Оларға комплексті органикалық  немесе органикалық емес қосылыстар түрінде кездеседі.  Ал, өсімдіктер болса темірдің бейорганикалық қосылыстарын еріген күйде сіңіре алады.

     Темірдің органикалық қосылыстарын  микроорганизмдер ыдырата алады. Сонда молекуланың органикалық бөлігін микроорганизмдер өз қажетіне жаратса, темір жеке күйінде ортаға бөлініп шығады. Бұл процес көбінесе аэробты жағдайда, темірдің гидрит тотығы түрінде бөлінеді.

     Темір бактериялары үнемі қарқынды тіршілік ету үшін темірдің шала тотығын көп мөлшерде  тотықтырулары тиіс. Темір бактериялары тіршілік еткен жерде темірдің гидрат тотығының бір жерге жиналуы да міне, осы темір бактерияларының әсерінен болады. Кейде осындай гидрат тотықтар көп жиналып, су ағатын құбырларды бітеп қалуына ұшыратады.

     Темір бактерияларының ішінде шар тәрізді, таяқша тәрізді және жіпше тәрізділері кездеседі. Жақсы нығыздалған топырақта темірдің басым көршілігі тотыққан күйде болады. Ал, ауасыз жерде микроорганизмдер көмегімен тотықсыздану порцесі жүреді.

Табиғатта темір бактериялары суда, шалшықта, су қоймаларының түбінде, су басып  жатқан және темір рудасы  көп жерлерде кездеседі. Оның көлдерде жалпы темір көздерінде болатыны анықталған.

     Лимонит (қоңыр темір рудасы) гетитке ие темір гидроксидтерінің бірнеше минералдарының қоспассы немесе агрегаты. «Лимон» грек тілінен аударғанда – батпақ немесе шабындық деген мағынаны білдіреді. Ол майда немесе жасырынкристалды тығыз сталактитке ұқсас бөлшектерден және жердің қандай да бір массасы түрінде кездеседі. Түсі әдетте қошқыл, қызыл-қоңыр немесе сары—қоңыр болып келеді. Тотығу және гадратация нәтижесінде құрамында темірі бар алғашқы минералдардың екінші өнімі ретінде түзіледі. Қазіргі уақытта ол кең таралған. Оның басты компоненті болып темірдің беткі қабатында рудалық денелердің тотығуынан темір құрамында сульфидтер, карбонаттар болып түзіледі. Сонымен қатар, ол табиғи темір цементі күйінде кездеседі. Теңізде еріген күйәнде кездесетін темір булануы кезінде немесе темір бактерияларының қатысуында лимонит тұнбалық пласттар түрінде бөлінеді немесе қоңыр темір рудасы ретінде көрінеді. Батпақты темір рудалары қазіргі уақытта  Еуропа елдерінде алынады. Лимонит гематит гидротациясының өнімі. Лимонитті сонымен сары-қызыл пигмент алу үшін қолданылады.

     Leptothrix жіп тәрізді бактериялар клеткалары тізбектеліп орналасқан. Олардың бүйірлік бет жағы темір тотығының гидратын бөледі. Ол цилиндрлік қапшық сияқты болады. Қапшық қалыңдаған сайын клеткаға темір тотығының келуі шектеледі. Сонымен қатар оттегі мен -нің де. Осының салдарынан бактериалды клеткалары ескі қапшықтарға жинала беріп, су қоймаларында  қоңыр түсті тұнба түзеді. Leptothrix  екі валентті темірді (ҒеСО3) үш валентті Ғе2(СО3)3 гидролиз арқылы тотықтырады ҒеОH3.

ҒеСО3+6Н2О+О2=4Ғе(ОН)3+4СО2

Жіпті бактериялар суда  тіршілік етеді. Олар органикалық заттары бар ортада культивирлене алады және гететрофтылар. Жіпті бактериялардығ кейбіреуі суда еркін жүзеді, яғни қандай да бір субстратқа да бір субстратқа жабыспайды, ал басқа біреулері судағы қандай бір қатты затқа бекінеді.

     Темір бактерияларына сонымен қатар, Gallionella ferrugiena жатқызылады. Оның талшықтары бар вибриодты клетка. Клеткалары ұзын, жазықты спиральды оралған тікенек тәрізді форманың үстіне орналасады. Клетканың бір жағы ішке кіріп кеткен, басқа бір жағы –ісініп шығып кеткен. Соңғы бөлігі сыртқа қарай темір тотығының каллоидты гидратын шығарады. Одан тікенек түзіледі. Клетканың бөлінуі кезінде тікенек ажырайды, дихотомикалық бөліну арқылы.

Гидрометаллургия үшін маңызды микроорганизмдер

Жоғарыда айтылғандай, бактериальды сілтілеу негізіне сульфидті  минералдардың қышқылдануы  және металдың ерімейтін күйден еритін күйге өтуі жатады. Гидрометаллургия үшін маңызды микроорганизмдер 1-таблицада көрсетілген.

     Практикада металл алуда кең қолданылады.  Т.ferrooxidans грам оң, полярлы талшықты, таяқша тәрізді бактерия. (0,3-0,5 х 0,7-1,5 мкм), аэроб, әртүрлі штамының  оптимальды температурасы немесе оптимизмы 2,0-2,5. Штамының көбі – облигатты автотрофтар, жалғыз немесе негізгі көмірқышқылының көміртегі көзі ретінде қолданылады. Энергия көзі ретінде өзге де гиобациллдер үшін сульфдті және сульфидті ион, күкірт, тиосульфат атқара алады. Одан басқа Т.ferrooxidans екі валентті темір тұздарының энергиясы ретінде қолданылады,  дейін қышқылдайды. Ол сонымен бірге, барлық сульфидті минералдарды,   рH 1,0-4,8 (оптимизм 1,8-2,2) және температурада қышқылдауға қабілетті.

     Екінші   қышқылдайтын облигатты автотрофты бактерия – Leptospirillum ferrooxidans (1-сурет). Бұл кішігірім Т.ferrooxidans қатарына құрамы жағынан ұқсас спирилла. Бірақ, күкірт элементін және сульфидті минералдарды қышқылдамайды. Бірақ, Thiobacillus thiooxidans  және T.organoparus (Т.acidophilus синонимі) қолдануда күкіртті қышқылдайды, бұл порцесс жүреді. Сонымен бірге, кейбір L.ferrooxidans штамдары монокультурада пиритті  қышқылдануға қабілеттілігі жөнінде ақпарат бар.

     Жақында тағы да біржәне сульфидті минералдарды рH 1,7-3,5, температурада қышқылдайтын поркариотты микроорганизм табылды. Бұл микроорганизм Sulfoobaillus thermosulfidooxidans деген атауға ие болды. Культурада 0,6-0,8 х 1,0-3,0 мкм мөлшердегі таяқшалар басым болады. Бүршіктенуге қабілетті, покатэридті, ілмек және тізбек  тәрізді жасушалар. Қозғалмайтын жасушалар эндоспора түзеді. Грам оң. Активті өсу үшін 0,02 %  мөлшерде қосылатын ашытқы экстрактін қажет етеді. Аэроб.

     Одан басқа   және сульфидті минералдары қышқылдануға Sulfolobus және Acidianus  архебактерия туыстарының өкілдері қабілетті. Бұл бактериялар сфера тәрізді болып келеді (0,8-105 мкм диаметрлі), дұрыс емес пішінді, қозғалыссыз. Термофильдер аэробтар. Өсу температурасының оптимумы 70-75 Селций градус, рH оптимумы 2,0-3,0. Факультативті автотрофтарға жатады.

     Термофильді бактериялардың тиобацилл ұқсас штам қатары (ГИ 2,3) белгілі,  және сульфидті минералдарды рH 1,4—3,0 (оптимум 1,6-2,2) және температурада қышқылдайды

         

Микрооргазимдер

Оптимальды шарттар және энергия көзі

Қолдану сферасының перспективасы

 Thiobacillus terrooxidans

cульфидті минералдар, күкірт, 1,8-2,2,

t

 Металдары көп жердегі, жерасты және чаналық сульфидті және аралас кеннен және концентраттан, прмометаллургиялық өндірісте сілтілеу

Leptospirillum ferrooxidans

1,8-2,2

t 

 

L.ferrooxidans Thiobacillus terrooxidans бибеарды культурадағы, T.organoparus (Т.acidophilus)

сульфидті  минералдар рH 1,5-2,5 t

 

Тиоацилласына жақын термофильді бактериялар

Сульфидті минералдар рH  1,6-2,2

t

 

Sulfobacillus thermosulfi dooxidans

Сульфидті минералдар рH 1,7-3,5; t  (оптимумы )

 

Sulfolobus trierleyi

Сульфидті минералдар рH  1,5-2,0; t

 

Нитрифицирлеуші бактериялар

 және  қышқылдану рH 7,5—8 t

Марганецтік және аллюмосиликатты материалды қайта өңдеу

Гетеротрофты мекроорганизмдер және олардың тіршілігінің өнімдері (сульфатредуцирлеуші, денитрифицирлеуші және ашытқылар, мицемим саңырауқұлақтар)

Органикалық заттардың қышқылдануы, рH 2,0-9,0; t -ге дейін

 Химиялық элементтерді карбонаттық және силикатты кеннен, тау жынысынан бөлу, алтынды сілтілеу. Кенді флотациялау, ерітіндіден (биомасса, полисахаридтер, басқа органикалық қосылыстар) металды бөлуде бактерия өмірі барысындағы өнімдері7

 

2 кесте - Гидрометаллургия үшін маңызды микроорганизм және оларды қолдану сфераларының болашағы

 

   Неорганикалық заттардың қышқылдану процесі  бұл бактериялар үшін энергия көзі қызметін атқарады. Органикалық заттардың синтезі үшін жасуша С көзін –ден алады, ал басқа элементтерді рудадан алады. Термоацидофильді бактериялардың түгелге жуығы активті өсуі үшін ашытқы экстратын (0,02 %) қосуды талап етеді. Кейбір органикалық субстракттарда да өсе алады. Бірақ, аралас культураға басқа хемолитоавтотрофильді бактерияларды мыс L.ferrooxidans және T.terrooxidans қосқанда олар органикалық қамыр метаболеттік байланысын көрсетеді.

Нитрифицирлеуші бактериялар алюмосиликаттың бұзылуында, карбонатты рудадан марганецті сілтілеуде  активтілік көрсетеді. Бұл жоғары мамандандырылыған хемолитоавтотрофты бактериялар тобы, олар  және -ні қышқылдайды.

     Аллиюминий қышқылдаушы бактериялар нитрификацияның бірінші сатысын жүргізді.

                              (1)

Нитритоқышқылдаушы бактериялар нитрификацияның ІІ фразасын жүргізді

                                                (2)

Бұлар бір клеткалы, спора түзбейтін бактериялар, аэробтар, грам оң. Оптимальды рH 7,5-8, t . Нитрифицерлеуші бактериялардың келесі туыстары белгілі; І-Nitrosomans, Nitrosocaccus, Nitrosovibrio, Nitrosospira, Nitrosolobus; (нитрификациясының І фразасын жүзеге асырады). ІІ – Nitrobakter, Nitrococcus, Nitrospira және Nitrospina , екінші нитрификация фразасын іске асырады. Кейбір штамдар миксотрофты жағдайда өсе алады.

     Денитрифицирлеуші бактериялар ерітінділерден металдарды биосорбциялау және нитраттарды қалдық суларды сілтілеп тазалауда қолданылады. Денитрификацияға қабілетті бактериялардың көптеген түріне тән. Соның ішінде денитрификаторлар болып Alcaligenes және Bacillus туыстары жатады. Олар факультативті анаэробтар және  немесе азот қосылысының  яғни -ні түзетіндердің электрон акцепторы ретінде қолданылады. Электрон доноры болып органикалық қосылыстар, молекулалы сутегі және күкірттің қосылыстары.

     Сульфатредуцирлеуші бактериялар органикалық заттарды (лактат, пируват, молат, фумарат, этанло) және молекулалы сутегін электорн доноры ретінде қолданылады. Электрон акцепторы қызметін сульфаттар, , жиірек  қолданылады. Бұлар қатаң анаэробтар. -ті -ке дейін мына схема бойынша түзеді.

(3)

                                                             (4)

Бактериальды күкірт сутегі минералды форманың қышқылдану сульфитридизациясында, ерітіндіден металды бөлуде активті сульфат түзуші бактериялардың бірнеше туыстары белгілі. Мысалы Desulforibrio – вибриондар, спириллалар және сигмондті түрлері, қозғалысты  грам оң. Desulfotomaculum бактерия туысы – таяқша тәрізділер, спора түзеді. Басқа туыстары (Desulfomonas, Desulfonema, Desulfosaruna, Desulfobacter, Desulfococcus, Desulfobulbus , Themosufobacterium, Desulfobacterium)  әртүрлі мөлшерде және пішінде болады. Қозғалатын және қозғалмайтын түрлері бар (мысалы, Desulfomonas). Мезофильді және термофильді түрлері бар. Оптимальді өсу рH-7-ге тең.

     Гетереторфты микроорганизмдер қатары (мицелилді саңырауқұлақтар, ашытқылар, бактериялар) тау жыныстарын органикалық қышқылдар, полисахаридтерді және басқа метаболиттерді, кең диапозонда орта рH (2,0-9,0) және температурада бұзуға қабілетті. Мысалы Bacillus muciladinosus, B.megaterium және басқа бактериялар қатары Si-O-Si байланысын үзу арқылы силикатты минералдарды ерітуге қабілетті. Селикат деструкциясында Aspergillus niger, scopulariopsis sp, Penicillium njtatum саңырауқұлағы және тағы басқа микроорганизмдер қабілетті. Процестің мамандануы бөлінген метаболиттердің сипатталуымен, сол сияқты минералдардың физико-химиялық ерекшеліктері арқылы анықталады. Энергия және көміртегі көзі ретінде гетеретрофтар органикалық заттарды қолданады.

Металдарды бактериялық сілтілеу технологиясы

    Үйінді күйінде және жерастылық сілтілеу. Түсті металдарды сілтілеу үйінділік сілтілеуде ақ кен отвалына және кеннен жерастылық сілтілеу жүргізіледі. Бактерияларды сілтілеу технологиялық 1-суретте көрсетілген.

          

                

 сурет – Бактерияларды сілтілеу технологиясы

   

    Кенді отвалда немесе кен денесінде ыдырату ң  және бактериялары (T.ferroxidans, L. ferroxidans, S.thermosulfidxidans және т.б.) бар сулы ертінділер арқылы іске асырылады. Отвалда немесе қалыпты  немесе  температуралы орындарда кең тарағандары тионды бактериялар: T.ferroxidans, L. ferroxidans, T.thiooxidans. Ерітінді жерасты әдісінде  скважиналар немесе  кучалы сілтілеуде беттік шашырату арқылы беріледі. Кенде немесе бактерия қатысында сульфидті минералдар қышқылданады, ал мыс және басқа металдар ерімейтін күйден еритін күйге өтеді.  Құрамынды мыс бар ерітінді цементацияға немесе басқа құрылымдарға (сорбция және экстромция) майдалану үшін түседі, содан соң отвалға немесе кен денесіне қайта барады (тұйық тізбек).

     Мысты екіншілік минералдан (халькозин - , борнит - )сонымен қатар ванадий мен уранда негізгі қышқылдандырушы рөлін  атқарады.

     Қышқылданған темірді қышқылды ортада -тен -ке дейін күкірт қышқылды ерітіндіде қышқылдайды. Процесті келесі түрде жүргізеді.

                                

                                

 

 T.ferroxidans -ні келесі схемада қышқылдайды.

                               

Халькозин немесе хальклпирит жағдайында келесі схемада

                               

Бұл жағдайларда бактерияларда  регенарациясы үшін  қышқылдауыш қолданады.ы.

     Сирек металдар сульфидті минералдардың кристалды торларында немесе аралас жыныстарға кіреді және олардың қышқылдануында және диструктирлеушіде ерітіндіге енеді және сілтіленеді. Сирек элементтері сілтіленгенде бактериялар косвенно қызмет атқарады.

     Сілтілеудің интенсификациясында кендегі және адаптирленген тианды және басқа сульфидқышқылдаушы бактериялардың тіршілік ету актвтілігі нақты шарттарында артады (кен түрі, ерітіндінің құрамы, температура және т.б.) Бұл үшін төменгі рН (1,5-2,5), жоғары қышқылдаушы – қалпына келтіруші потенциал (Еһ 600-750 мВ), қолайлы және ерітіндінің тұрақты құрамы қажет. Бұл жол аэоирлеу режимімен кенді ылғалдау арқылы жүргізіледі. Жекелеген жағдайда азот және фосфор тұздарын, айналым ерітінді регенераторында өсірілген бактерияларды қосып тұру керек. Сілтіленетін ерітіндіде  және кенде таза бактерия клеткалары 1 мл немесе 1 грамда сәйкесінше -нен кем болмауы керек.

1 тонна мыстың өзіндік құны, яғни бактериялы кучалық әдіспен алынған, 1,5-2 есе кәдімгі гидрометаллургиялық немесе пирометаллургиялық әдіске қарағанда арзан.

     T.ferroxidans  уранды жерасты және кучалы  сілтілеуде де эффективті. Бұл порцес өндірісте АҚШ және ОАР масштабтарында  жүзеге асырылады.

                   

                      Чандық сілтілеу

Сульфидті концентраттарды бактериялы сілтілеу тікелей байланысқан чанда аэрация, эрлифті немесе  мезофилдер үшін механикалық және -қа дейін термофилді бактерияның араласуымен жүргізіледі. рН 1,7-2,2, бактерия клеткаларының концентрациясы 1 мл пульпада болады.

Сульфидті концентрацияның өңдеу схемасы тұйық. Айналымды ерітінді жекелеген  және толық регенарциядан кейін бактериялар және ерітінді сілтілеуде қоректік орта ретінде қолданылады. Жекелеген жағдайда ерітінді регенарциясы жүргізілмеуі де мүмкін. Металды сілтілеуде активті болып, осы порцесс шарттарының факторларына бейімделген (рН, ауыр металдар, концентрация түрі, т.б.) бактерия штамдары табылады. Мысал ретінде келесілерді атауға болады.

1.                           Ұжымдық мыс-мырыш концентраттарын қайта өңдеу.

Бұл концентраттар құрамында халькопирит (), пирит  және соролерит  бар. Мұндай жүйеде электронды потенциалы төмен (ЭП) ZnS-і  селективті қышқылдау және мырыш сілтіленуі жүреді. Қоспа түрінде қатысатын кадмий де активті сілтіленеді. Басқа минералдар әлсіз сілтінеде.і 72-90 сағатта ерітіндіге 90-92 % Zn және l бөлінеді, Cu және Fе сәйкесінше 25-5 %. Бұл процестің технологиялық схемасы 2-суретте көрсетілген. Бұл тәсіл бактериялы сілтілеуде селективті түрде Zn бөліп алу және мыс-кадмийлі конценртат алуды көрсетеді.

2.                           Құрамында қалайы және  алтын бар концентраттарды қайта өңдеу.

Құрамында қалайы бар концентраттарға пирит, халькопирит, арменопирит және қалайы минералы қышқылдар түрінде болады. Бұл қоспалы минералдардың ішінен бактериялар бәрінен бұрын арсенопиритті (ҒеАsS) төменгі потенциалды минерал ретінде қышқылдайды. Бұл концентраттан мышякты зиянды қоспа ретінде бөліп және селективті қалайы және мырыш концентрат алуға мүмкіндік береді.

                           

                                 Бастапқы қалайы-мыс-мышьякты өнім

                      

                     Бактериальды сілтілеу

                         т:ж-1:5     рН 2,0-2,3

СаО

 
       

                              

                             қоюландыру

    

       кен                                                       слив

 

Мыс кон-

центрациясы                                       мышьякты ылғалдандыру

                                                                 рН 3,1                        слив

 

мыс кон-                                    отвалдағы қалдық

центар-

циясы                                                                             мыс цементизациясы

 


                      қалайы

                    флотациясы                             бактериялы                    Мыс цементі                                                                                             ерітіндінің

                                                                                регенерациясы

қалайы                   хвосты концентраты

 

   

сурет - Алтын-мышьякты концентраттарын бактериялы өңдеу сызба нұсқасы

 

Құрамында алтын бар концентраттар пирит, арменопирит және т.б.  минералдардан тұрады. Алтын және күміс арсенопирит және пириттің кристалл торларында жұқа жұқтырылған. Сондықтан бағалы металдарды бөлу цианирлеу әдісінде кристалл торларды үзу, яғни кристалл торды дестрктирленгеннен кейін ғана жүзеге асады.

цианид  250 г/м                     кен                     ізбест 8 кг/т

                                  

                                           Ұнтақтау

 

 

 


ксантогенат 50 г/т                        88-100% класс 0,044 мл-ге

аэрофлот     50 г/т

крезол          60 г/т

 


     

           мыс-мырышты                  соңғылары       (пирит концентраттары)

            концентрат

 

 

 


Бактериальды сілтілеу

 


                                                                       ерітінді

                          темірді ылғалдау                            

аэфлот – 80 кг/т                                             рН 3,0

Қарағай майы кеқ

80 г/т                                      фильтрлеу

Активті кө-

мір – 200 г/т

 

            мыс флотациясы                  ерітінді                     Ғе(ОН)3 сіркіремесі

 

мыс коенцентра-      соңғы өнім

циясы

                                                          Цементация

                                             (мыс және кадмий)

                                                                       рН 1,5

мырыш шаңы

сусыздандыру

 


                                                                                  ерітінді

           мыс кадмиилі кек     мырыш электролизі

                                                           немесе ылғалдану      

 


                                   кодты немесе сульфид-

                                          ті мырыш

 

cурет-Метаколлойдты мыс-мырышты өңдеудің комбинирленген   сызба нұсқасы

 

Пирометаллургиялық әдіс (күйдіру) бұл металдарды толық бөлуді қамтамасыз ете алмайды және қоршаған ортаны арсиндермен ластайды, сондықтан қолданылмайды. Басқа әдістер немесе қымбат немесе алтынды және әсіресе күмісті толық бөле алмайды.

     Арсенопиритті және жеке пиритті бактериальды қышқылдан соң 4-суретте көрсетілген әдіспен цианирлену арқылы қалдықтан 90%   Аg және Au бөліп алуға болады. Бактериялар қоғасын – мырыш конценратын өңдеуде де тиімді. Олардан толығымен Cu, Zn, Cd  бөліп алынады және қорғасын концентратын алады (сілтілеуден қалған қалдық),  Cu-Cd және ерітіндіден мырыш өнімін алады.

           5-сурет - Қиын байытылатын қалайы-мыс-мышьяк концентратының бактериальды сілтіленуінің сызба нұсқасы

                     

                     Бастапқы алтын-мышьякты өнім

 


                   Бактериальды сілтілеу

                          пульпула    рН 1,7-2,0

               тығыздығы 20%

                                 

                              Қоюландыру

 

             СаО                                          мышьякты ылғалдау

                 рН 9-11

 


       циамирлеу                              отвалдағы қалдық           ерітінді

 


       филтирлеу

 


ерітінді           отвалды

 

 

алтынды

 бөлу

 

 

3.         Уранды сілтілеу

 Уранды чандық сілтілеуде пачукадағы пириті бар кенді рu 1,5-1,6-да оны 6 күн бөлу 91 % -і құрайды. Жартылай үздіксіз жағдайда 5 күн бойы аульпаның 20 %  тығыздығында 100%  уран бөлуге болады. Бұл технологияда T.ferroxidans  пирит және  регенерациясын қышқылдау үшін қолданылады. Процес -та .

4.         Көмірді күкіртсіздендіру.

 Көмірде күкір пирит  және органикалық қосылыс түрінде кездеседі. Ұсақталған көмірді өнеркәсіпте қолданумен байланысты күкіртті қоршаған ортаға зиян зат ретінде ортадан  қышқылдау жолымен бөлу мүмкіндігі туды. T.ferroxidans көмегімен көмірден 5-8 күн бойы 97 %  пирит күкіртін бөлуге болады. Күкіртті бөлу, яғни органикалық қосылыстардың ішіндегі күкірт бөлуге гететрофты микроорганизмдер қолданылады.

Бактерия биомассасын алу технологиясы                         

Жоғарыда айтылғандай,  металды кеннен және бактериальды коцентраттан  сілтілеу жылдамдығы пульпадағы немесе кендегі бактерия биомассасының тығыздығына байланысты.

Металды сілтілеуде чандық порцесте, сульфидті минерал жоғары пульпада биомассада 5 г/л шикі биомасса жиналады. Сондықтан, оны тереңнен алу қажет емес.

     Бірақ, бактерия енгізу технологиялық схемасы жүргізіледі. Оны алудың қазіргі уақытта бірнеше әдісі ұсынылған. Мұндай тәсілдің бірі T.ferroxidans культивирлеуін ортасында -ы қалыптасу үшін үнемі электро-химиялық қамтамасыз ету жағдайына негізделген.

T.ferroxidans культивирлеуді электрохимиялық ұяшықта жүргізудің электрохимиялық принципиальды схемасы 6-суретте көрсетілген.

 

         

 

 

    ЭТЦ

жасуша

 
Катод

      Субстарт 1                                                                    Анод

      Калпына келт. 1

 

 


         қышқ 1                                                        қышқ 2

 

 

         6-сурет - Электрохимиялық ұяшықтағы хемолитотрофты микроорганизмді  культивирлеудің принципиальді схемасы

 

Бұл схемадан  -ке дейін электрохимиялық қалпына келеді, ал бактериядан оны қайтадан қышқылдайды:

 (катод)

     Бактериялар

 (анод)

 Бұл процесті жүзеге асыратын арнайы культиватор құрастырылған. Катодтың бетінде құрғақ биомасса бактериясы культиватор өнімдігі 100  күн.

Реакторды ті  электрлік қалпына келтіру және -ң -ке бактерияальдық қышқылдануымен келісімі қамтамасыз етіледі. Келісім тәсілі катод потенциалының автоматикалық стабилизациясына негізделген.

Кучалық және жерасты көптеген түсті металдарды және уранды сілтілеуде негізгі процес болып -ті минералдар қатарын қышқылдаумен және онымен байланысты бактерия жасушаларының санының ерітіндіде -ті қышқылдауда өсуін алу. Бұл мәселенің шешімі ретінде оригинальды тәсіл ұсынылған, ал Bacterial Film Oxidation (BAC FOX Prjctss)  деген атқа ие болды. Бұл тәсілді қарастырсақ: T.ferroxidans және басқа бактерия түрлері -ң қышқылдану порцесі протокада жүзеге асырылады. Осындай құрылғы схемасы 6-суретте көрсетілген. Бактериялар ылғал ярозиттермен гофриррленген пластикада байланысады, бактерия және ярозиттен тұратын пленка әртүрлі материядан құралған (шыны, пластика)

-ң -ке дейін қышқылдануының максимальды жылдамдығы бактериальды пленка бетінде -қа 7,5 г/сағ сәйкес келді.

     Бактерияның активті культурасын ұстап тұру сәйкесінше концентратта, активті араласу және аэрацияда мүмкін. Музейлік культуралар холодильникте -та сақталады, айына бірден кем емес қайта егу жасалады.

                         

                                  

                                       +

ерітінді                                    ерітінді

                                                                      

гофир-

ленген

упоков-

ка

 

 


аэратор

              

    сурет - Қоршалған гофрирленген блок   

 

Технологиялық  процестер

    Темір бактериялары темірдің шала тотықтарын тотықтырады және осы кезде бөліп шығатын энергияны көмірқышқыл ғазынан  көміртегін алуға жұмсайтын қабілеті бар бактериялар.

    Темір аз ғана мөлшерде барлық тірі организмге қажет. Көптеген микроорганизмдер темір тотығына тікелей немесе тотықтырушы ретінде қатысады. Олардың ішінде гетеретрофты, хемотрофты организмдер бар. Оларға комплексті органикалық  немесе органикалық емес қосылыстар түрінде кездеседі.  Ал, өсімдіктер болса темірдің бейорганикалық қосылыстарын еріген күйде сіңіре алады.

     Темірдің органикалық қосылыстарын  микроорганизмдер ыдырата алады. Сонда молекуланың органикалық бөлігін микроорганизмдер өз қажетіне жаратса, темір жеке күйінде ортаға бөлініп шығады. Бұл процес көбінесе аэробты жағдайда, темірдің гидрит тотығы түрінде бөлінеді.

     Темір бактериялары үнемі қарқынды тіршілік ету үшін темірдің шала тотығын көп мөлшерде  тотықтырулары тиіс. Темір бактериялары тіршілік еткен жерде темірдің гидрат тотығының бір жерге жиналуы да міне, осы темір бактерияларының әсерінен болады. Кейде осындай гидрат тотықтар көп жиналып, су ағатын құбырларды бітеп қалуына ұшыратады.

     Темір бактерияларының ішінде шар тәрізді, таяқша тәрізді және жіпше тәрізділері кездеседі. Жақсы нығыздалған топырақта темірдің басым көршілігі тотыққан күйде болады. Ал, ауасыз жерде микроорганизмдер көмегімен тотықсыздану порцесі жүреді.

Табиғатта темір бактериялары суда, шалшықта, су қоймаларының түбінде, су басып  жатқан және темір рудасы  көп жерлерде кездеседі. Оның көлдерде жалпы темір көздерінде болатыны анықталған.

     Лимонит (қоңыр темір рудасы) гетитке ие темір гидроксидтерінің бірнеше минералдарының қоспассы немесе агрегаты. «Лимон» грек тілінен аударғанда – батпақ немесе шабындық деген мағынаны білдіреді. Ол майда немесе жасырынкристалды тығыз сталактитке ұқсас бөлшектерден және жердің қандай да бір массасы түрінде кездеседі. Түсі әдетте қошқыл, қызыл-қоңыр немесе сары—қоңыр болып келеді. Тотығу және гадратация нәтижесінде құрамында темірі бар алғашқы минералдардың екінші өнімі ретінде түзіледі. Қазіргі уақытта ол кең таралған. Оның басты компоненті болып темірдің беткі қабатында рудалық денелердің тотығуынан темір құрамында сульфидтер, карбонаттар болып түзіледі. Сонымен қатар, ол табиғи темір цементі күйінде кездеседі. Теңізде еріген күйәнде кездесетін темір булануы кезінде немесе темір бактерияларының қатысуында лимонит тұнбалық пласттар түрінде бөлінеді немесе қоңыр темір рудасы ретінде көрінеді. Батпақты темір рудалары қазіргі уақытта  Еуропа елдерінде алынады. Лимонит гематит гидротациясының өнімі. Лимонитті сонымен сары-қызыл пигмент алу үшін қолданылады.

     Leptothrix жіп тәрізді бактериялар клеткалары тізбектеліп орналасқан. Олардың бүйірлік бет жағы темір тотығының гидратын бөледі. Ол цилиндрлік қапшық сияқты болады. Қапшық қалыңдаған сайын клеткаға темір тотығының келуі шектеледі. Сонымен қатар оттегі мен -нің де. Осының салдарынан бактериалды клеткалары ескі қапшықтарға жинала беріп, су қоймаларында  қоңыр түсті тұнба түзеді. Leptothrix  екі валентті темірді (ҒеСО3) үш валентті

Ғе 2(СО3)3 гидролиз арқылы тотықтырады ҒеОH3.

ҒеСО3+6Н2О+О2=4Ғе(ОН)3+4СО2

Жіпті бактериялар суда  тіршілік етеді. Олар органикалық заттары бар ортада культивирлене алады және гететрофтылар. Жіпті бактериялардығ кейбіреуі суда еркін жүзеді, яғни қандай да бір субстратқа да бір субстратқа жабыспайды, ал басқа біреулері судағы қандай бір қатты затқа бекінеді.

     Темір бактерияларына сонымен қатар, Gallionella ferrugiena жатқызылады. Оның талшықтары бар вибриодты клетка. Клеткалары ұзын, жазықты спиральды оралған тікенек тәрізді форманың үстіне орналасады. Клетканың бір жағы ішке кіріп кеткен, басқа бір жағы –ісініп шығып кеткен. Соңғы бөлігі сыртқа қарай темір тотығының каллоидты гидратын шығарады. Одан тікенек түзіледі. Клетканың бөлінуі кезінде тікенек ажырайды, дихотомикалық бөліну арқылы.

     Сонымен қатар, темірбактерияларының ішінде темірдің шала тотығын тотықтыру нәтижесінде энергияны алу қабілетіне ие және көмірқышқылынан көміртегіні ала алатын хемотрофты бактериялар да белгілі. Оған Thibacillus ferrooxidans жатады. Бұл бактерия темірдің тотығуын мына реакция бойынша жүргізеді:

 

4Ғе+4Н+6SО4+О2              3Ғе2(SО4)3+2Н2О

     

 Ғе(SО4)3+6Н2О                  2Ғе(ОН)3+6Н+3SО4

 

Олар спора түзбейді, ұзындығы 1-3 микрон шамасында. Олардың көпшілігі көмегімен қозғала алады. Химосинтез химолейавтотрофия бейорганикалық қосылыстарының тотығуынан көміртегінің жалғыз көзі ретінде СО2-ден көміртегіні алу қабілетіне ие микроағзалар. Фотосинтезден айырмашылығы хемосинтезде жарықтың есебінен энергияны алмайды. Онда қайта тотығу реакцияларының нәтижесінде АТФ-ке қышқылының синтезіне бактериялар табиғатта маңызды элементтер айналымындағы тотығу процестерін бақылайды. Сондықтан да олардың биогеохимияда маңызы зор. Бұл жұмысымыздың мақсаты темір бактерияларының топырақтан, судан алуды көздедік.

     Темір бактерияларын бөліп алу үшін биік цилиндрге су құйып, оған жаңадан тұнған темір суды қайнатылған шөп қайнатпасын қосамыз. Ыдысты (сосудты) бөлме температурасында қалдырдық, бірнеше күн өткеннен кейін ыдысты қабырғаларында тот басқан дақтар пайда болатынын байқадық, олардың уақыт өткен сайын көбейіп және Leptothrix ochraea  бактерияларынан тұратын тұтас киіз пайда болатынын көреміз. Осыдан микроскопирлеу үшін жұғынды дайындап, суда мынандай темір бактериялар бар екенін көрдік.

1 литрлік цилендрге 100 грамм топырақ, оған 0,5 грамм аммиакты темір тұзының лимонды екі еселеген қышқылын және 500 мл су қоймасының суын қосамыз. Бірнеше күннен кейін сұйықтықтың құрамында Leptothrix ochraea  туысының темір бактериялары жинақталған үлпек пайда болды. Жұғынды микроскопирлеу жүргізіп, топырақта мынадай темір бактериялары бар екенін анықтады.

     Жұмысқа қажетті материалдар мен құрал-жабдықтар: темір бактерияларының культурасы, микроскоп, затты әйнек, спиртовка, микробиологиялық ілмешек, бояғыш.

Жұмыс барысы: Биік цилиндрге су құйып, оған жаңадан тұнған темір гидроксидін және аз мөлшерде су қоймадан алынған илді қосамыз. Ыдысты (сосудты) бөлме температурасында қалдырамыз, бірнеше күн өткен соң ыдысты қабырғаларында тот басқан дақтар пайда болатынын байқаймыз, олардың уақыт өткен сайын көбейіп және Leptothrix ochracea бактерияларынан тұратын тұтас киіз пайда болатынын көреміз. Осыдан микроспирлеу үшін жұғынды дайындайды.

Концентратты чандық сілтілеу

       Концентратты чандық сілтілеу ағымдық режимде үлкен көлемдегі (30 х 50 х 6 м) араластырылып отыратын аппаратта жүргізіледі. Онда аэроция порцесі жүріп отырады және пульпадағы рН, температура, микроорганизм концентрациясы тұрақты болады. Чандық сілтілеуде культурада 1,0-1,5 г/л клеткалар бойынша жұмыс жұргізіледі. Концентраттарды чандық сілтілеу схемасы тұйық болады.

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

сурет – Металды Чандық сілтілеу құрылғысы

 

1 – контактты чан; 2 – пачук; 3 – айналмалы ерітінді жиынтығы үшін чан; 4-сусыздандыру конусы; 5-сілтілеуден кейінгі қалдық чаны; 6 – соңғы өнім орны; 7 – ізбесті сүт берілісі; 8 – чан отстойнигі; 9 – айналмалы ерітінді жиынтығы үшін чан; 10 – нутчфильтр

 

Темір бактериясын бөлме температурасында алу

Темір бактериялары темірдің (ІІ) оксиді көп жиналған суларда кездеседі. Бұны жай оксидтерге айналдыра отырып,  бактериялар энергия қамтиды және оның арқасында көмірқышқыл газынан көмірсуларды синтездейді;

    С.Н.Виноградский темір бактерияларын алу үшін биік шыны цилиндрге қайнатылған шөпті, жаңадан тұндырылған темірдің (ІІІ) гидроксидін аздаған балшық және түтік суын құйып тәжірибе жасаған. Бөлме температурасы жағдайында біраз уақыттан кейін ыдыстың қабырғасында темір бактериялары шоғырланып, қоңыр бактерияларға көмірқышқыл газын және басқа да өнімдерді түзу үшін қажет. Бұлар темір (ІІІ) оксидін оның шала оксидіне дейін тотықсыздандырады. Ал, темір (ІІІ) гидрооксидін  кегетативтік клеткалардың шырын қынаптарында жиналады. Темір бактерияларының өкілдеріне Leptothrix және Crenothrix  туыстары жатады.

    Темір бактерияларының тіршілігі барысында пайда болған өнімдер су асты заттарына немесе судың  түбіне шөгіп тұнбалар түзеді. Соның арқасында су, балшық асты рудалар (пайдалы қазбалар) пайда болады.

    Осындай судан және су асты балшықтарынан үлгі алып, микроскопта оның бактерияларын көруге болады. Қоңыр түске боялған бактериялар клеткасына 1 % тұз қышқылымен әсер етсе, олар тез арада түссізденіп кетеді.

    Темір бактерияларымен танысу үшін табиғатта кездесетін судағы сары түсті тұнбаларды алып, микробиологияда  қолдалынып жүрген әдіспен бояйды. Темір бактерияларының тіршілігі нәтижесінде пайда болған өнімдер су асты заттарына немесе судың түбіне, балшық бетіне тұнып қалады. Олардың түсі қоңыр болып келеді.  Бұл темірдің сулы тотығының әсерінен болады. Осыдан алынған үлгіге  хлорлы сутегінің 1 пайзды ерітіндісін тамызса, темірленген қалдықтар дереу түссізденіп кетеді.

    Темір бактерияларына арнап бірнеше қоректік орталарды келтіруге болады.

    С.Н.Виноградский ортасы: , , ,  г, г, лимон қышқылының аммиактемір тұзы -10 г, құбыр суы – 1000 мл.

    Лиске ортасы. 15:10 қатынасында сұйытылған  қаныққан ерітіндісі, 1000  мл құбыр суы, г,  г, және - ізі ғана бар. Темір бактерияларын жеке бөліп алу үшін ортаны агар салып қайнатады. Материал ретінде су түбінің тұнбасын алады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дәріс  15. Қоршаған орта биотехнологиясы. Қазақстанда және дүние жүзінде  биотехнология актуальды проблема. Қорытынды

 

Лекцияны жүргізу формасы: дөңгелек стол

Лекцияның жоспары

-          Экологиялық биотехнология  және оның мақсаты.

-          Қазақстанда және дүние жүзінде  биотехнология актуальды проблема.   

-           Қорытынды

 

Газ қалдықтарын және  ағын суларды тазарту сатысы

Қатты заттардың қалдықтарын утилизациялау, газ қалдықтарын және ағын суды тазарту қазіргі кездегі технологиялық процестердің қажетті бөлімі. Әр түрлі өндірістердің зиянды қалдықтарынан қоршаған ортаны қорғау әдістері жасалуда. Соңғы жылдары осыған орай микроорганизмдерді қолдануға үлкен көңіл аударылуда. Қалыпты жағдайда табиғатта биологиялық тазарту процесі жүргізіледі, бірақ микроорганизмдер өзінің биогеохимиялық қабілеттілігін белгілі жағдайда сездіреді. Тез өзгеруінің төмендеуіне әкеліп соқтырады, ал кейде өмір сүруі толығымен тоқтатылады. Микроорганизмдердың табиғи қасиетті, өндірістің тазарту әдісін құру және бірқатар өндірістің қалдықтарын утилизациялау, минералды және органикалық заттарды ыдырату. Қазіргі кезде микроорганизмдер ағын суды тазартуда кеңінен қолданылуда.

Ағын  суды тазарту.Өндірісте қолданылған органикалық және бейорганикалық қосылыстармен ластанғанды және адам баласы тұрмыстық жағдайда қолданғанды ағын су деп атайды. Судың барлық мөлшерінен өндіріс тек 5-10 % қайтармай қолданады. Ал қалған су ластанған түрінде қайта су қоймасына жіберіледі. Ағын суды су қоймасына жіберер алдын ағын судың құрамындағы органикалық заттардың тотығуына еріген оттегі жұмсалады. Судағы еріген оттегінің құрамы төмендейді, ал минералды заттың концентрациясының ұлғаюынан өсімдіктердің және жануарлардың, микрорганизмдердің су қоймасы арасындағы бекітілген тепе – теңдіктің бұзылуын тудырады. Біздің елімізде судың беті ластанған ағын судан қорғауға арнайы ереже бекітілген . Судағы еріген оттегінің мөлшері бойынша қалпына келтіруде, судағы өлшенген бөлшектердің, минералды компоненттердің және тағы басқалардың құрамы оттегін биохимиялық тұтынады. Ағын судың ластану дәрежесін тиімді бақылауда оттегіні биохимиялық тұтыну көрсеткіші кеңінен қолданылады, белгілі уақыттағы әр түрлі заттардың тотығуын оттегін жұтатын мөлшері сипаттайды. 1 литр ертіндігі (мг О2/л) миллиграмм оттегінің биохимиялық тұтынуы (ОБТ) байқалады. Бес тәулік бойы ұсталған сынамада оттегінің биохимиялық тұтынуының ОБТ5 өзгергені байқалады, ОБТ20 – сынаманы  20 тәулік бойы ұстағанда және ОБТтол – барлық заттар толығымен тотығады.

Ағын су әр түрлі заттың күрделі қоспасы болып саналады, 200-ден 3000 мг   О2/л (ОБТ) оттегінің биохимиялық тұтынуы болады, ал  өзеннің  таза  суы  үшін

оттегінің биохимиялық тұтынуы 1 мг О2/л (ОБТ)  тең болады. Ағын суды тазартуда оттегінің биохимиялық тұтынуы болуы керек, тазартылған суды су қоймасына, су жинағышқа жібергенде санитарлық нормаға сай дәрежеде болуы тиіс. Ағын судағы зиянды заттардың су қоймасына қажетті мүмкін коэффициенті  (ПДК)  ғана жіберілетіні  бекітілген.

Биотехнологиялық өндірістер сияқты және басқа да өндірістерде барлық технологиялық процестеріне байланысты судың үлкен шығыны жұмсалады. Мысалы, ашытқы алатын зауыта өндірістік ағын судың жалпы саны 80 мың тонна жылына құраса, ашытқы өндіргендегі санны, тәулігіне 45-55 мың м3 құрайды екен. Ағын суыдың құрамы және ластанған заттың концентрациясы биотехнологиялық өндірістен шығарылатын өнім биопрепаратқа байланысты. Сондай-ақ ашытқы - гидролиз өндірісінің ағын суындағы фурфуролдың құрамы 50 мг/л концентрациясын құрайды, папирин-н-парафин өндіретін зауытағы ағын судағы ластанған заттың концентрациясының құрамы 600 мг/л құрайды. Биотехнологиялық өндірісте кейбір ластанған заттардың құрамы ағын суда келесідей көрсетілген мг/л:

 

өлшенген заттар                        1000 – 2000

азот                                             150  –  250

фосфор (Р2 О5 есеп бойынша)  30  –  50

ОБТтолық мг О2/л                        2000 – 3000

 

Өндірістегі ағын судың құрамы мен саны әр түрлі, сондықтан ластанғанды тазартуда тазарту әдісінің әр түрін қолданады.

Ағын суды тазартудың сызба – нұсқасын таңдауда, бірінші орында, су қоймасына түсетін ағын суда ластардың аз мөлшерде болуын ойластыру және тазаланған ағын суды технологиялық процесте барынша максимальды  пайдалану. Бұл экологиялық мақсатта ғана емес және экономика жағынан да үнемдейді, олай болса ағын суды тазартуға арнайы құрлыстың  шығыны, өндіріске жұмсалған барлық қаражат қорының 40-50 % құрайды. Биотехнологиялық технологияда өндірістің тұйық технологиясын құру қалдықсыз өндіріс болып саналады. Ірі зауыттардағы ағын суды тазарту жүйесі өндірістің технологиялық процесінің жалғасы болып саналады. Ағын суды тазарту процесі құрамындағы ластанған ертіндіні және өлшенген затты  жою болып саналады. Ағын суды тазарту әдісі бес топқа бөлінеді:механикалық, физико – химиялық, химиялық, биологиялық, термиялық. Биотехнологиялық технологияда биологиялық тазарту әдісі жоғарғы мәнге ие. Көптеген өндірістерде ластану сипатына байланысты ағын суды тазартуда  бірнеше әдістер тізбектеле қолданылады.

Механикалық тазарту. Ағын суды механикалық тазарту  бірінші сатыдағы тазарту болып саналады. Механикалық жолмен бөліп алуда, фильтрлеу, тұндыру,  сүзіу әдісін қолданып, ерімейтін ірі бөлшек қоспаларды бөліп алу болып саналады. Ағын судағы ірі қоспаларды механикалық тор сүзгіден бөліп алады. Дән тәрізді минералды ластарды ауыр күштің әсерінен құм ұстағыш арнайы қондырғыда тұндырады. Майда бөлшектерді бөлуге дәнді материал қабат фильтрлер қолданылады,  мысалы құмды фильтр. Механикалық тазартуда ағын суды тазарту жүйесінің әр түрлі сатысы бекітілген, құрылысы әр түрлі тұндырғыштар қолданылады.

Физико – химиялық тазарту.Физико – химиялық тазарту ластанудың физикалық жағдайының өзгеруі негізде ағын судағы ластарды жоюды жеңілдету. Тазарту әдісі әр түрлі: коагуляция, флотация, эвапорация және тағы басқалар. Соңғы кезде аз концентрациялы ион алмасу әдісі химиялық заттарды бөліп алуда кең қолданылады. Физико – химиялық тазарту әдісінің тиімділігі жоғары екендігі түсіндіріледі, қымбат реагенттерді қолдануына қарамастан, олар өндірістерде кеңінен қолданылуда.

Химиялық тазарту.Химиялық тазарту ағын судағы заттардың еруіне реагенттің химиялық әрекеттесуіне негізделген. Химиялық тазартуда конденсация, тотығу, нейтрализация реакциясы жүреді, нәтижесінде улы емес, патогенді емес заттар пайда болады, ағын су нейтрализацияланады,ағын суда ерігіш қосылыстар ерімеуге өтеді және тұнбаға түседі. Бұл химиялық тазарту әдісінде реагенттің үлкен шығыны болуына байланысты және келесідей басқа тазарту әдісін талап етеді.

Термиялық тазарту.Термиялық тазарту құрамында минералды, органикалық, улы заттары бар өндірістік ағын суды зиянсыздау  болып саналады. Термиялық әдіспен ағын судағы қатты қалдықты және жанғанан алынған улы емес өнімді жоғарғы температурада толығымен жою болып саналады. Кейбір жағдайда ағын суды булайды,ал ластанған концентрленген қоюланған ертіндіні арнайы орындарға көміу арқылы жояды. Термиялық жолмен тазару әдісі су қоймасындағы  тастандылар  толығымен тазартылады, бірақ үлкен көлемдегі суды буландыруға энергияның үлкен шығыны қажет болады.

Биологиялық тазарту. Биологиялық тазартуда микроорганизмдердің қабілетін пайдалану негізделген, микроорганизмдердің қоректік субстраты ретінде ағын судың құрамындағы көптеген органикалық және бейорганикалық қосылыстар, саналады.

Биологиялық тазарту әдісі  өндірістердегі ағын суды тазартуда кеңінен таралған әдіс болып саналады, ал өнеркәсіптерде биотехнологиялық өндірістің негізгі әдісі болып саналады. Бұл әдістің артықшылығы болып ағын судың құрамындағы әр түрлі органикалық және бейорганикалық қосылысттардан соның ішіндегі улы заттарды  жоюға мүмкіндігі бар екендігі саналады. Ағын суды биологиялық тазарту процесіндегі микроороганизмдермен тотығатын  заттардың бір бөлігі  қолданылып  биомасса пайда болады, ал басқа бөлігі зиянды емес өнімнің тотығуына айналады: Н2О, СО2, NO2 және т.б.

 Ағын суды тазартуда аэробты және анаэробты микроорганизмдер қолданылуы мүмкін. Аэробты әдіс кең таралған, микроорганизмдерді үздіксіз культивирлеуде беттік немесе түптік әдіс негізделген.

Ағын суды биологиялық тазартудың технологиялық сызба – нұсқасы биотехнологиялық өндірісте типтік сызба – нұсқа болып саналады. Микроорганизмдердің қоректік ортасы ретінде қазіргі кезде ағын су қолданылады, оның құрамында барлық биогенді элементтер – көмірсу,сутегі, оттегі, күкірт және басқа да микроэлементтер болады. Жасушаның өсуіне жетіспейтін элементтер (азот, фосфор, калий) ағын суға тұз түрінде немесе тұрмыстық ағын суға міндетті түрде қосады.

Ағын судағы қоспаның концентрациясы жоғары болғандықтан оны сұйылтады, демек олай болса заттың белгілі концентрациясында микроорганизмдердің ферментативті активтілігінің  жоғарылағаны байқалады.

Ағын суды биологиялық тазарту процесінде зарарсыздандыру қажет емес және ашық аппаратта зарарсызданбаған ауа берілу арқылы орындалады. Биологиялық жолмен беттік культивирлеу әдісімен ағын суды тазарту аппараттарда жүргізіледі, оны биологиялық фильтрлеу деп аталады, ал  түптік әдіспен культивирлеу аэротенкада жүргізіледі.

 Биофильтрде ағын суды тазарту. Ағын суды биофильтрде тазартуда иммобилизденген жасушаны қолдану процесін жатқызуға болады. Бұл процесте активті болып тірі микроорганизмдер саналады, (иммобилизденген) қатты тасымалдағыштың бетіне жабысқан сілекейлі биоқабықша түрінде болады. Биоқабықша ол әртүрлі жүйелі топтағы күрделі комплексті микроорганизмдер болып келеді. Биоқабықшада ең ірі микрооганизмдердің тобы – бактерия.

Тасымалдағыш немесе ертеректе қабылдағандай биофильтрдегі фильтрлеуші көлемі 25-50 мм щебень, ұсақ жұмыр тас, шлак, кокс болып келетін дән тәрізді материал қолданылады, ал соңғы кезде - ұяшық пластинка қолданылады.
Биофильтрдің құрылысы тік бұрышты немесе түбі екі қабат дөңгелек болып келеді (58-сурет). Торға фильтрлеуші материал салынады, ал төменгі ұстағыш қабат ірілеу дән тәрізді материал 60-100 мм болып келеді.

 

 

 Сурет- Биофильтрдің жұмыс істеу сызба - нұсқасы

1-түбі; 2-тор;  3-фильтрлеуші материал; 4-суды таратушы қондырғы;

 

Биофльтрдің жоғарғы жағында фильтрлеуші материалдың астыңғы жағына суды реттеп таратушы қондырғы орнатылады. Биофильтрдің жұмыс істеу принципі келесідей. Су алдын ала  механикалық қоспадан тазартылып су фильтрлеуші материал қабаты арқылы өткізіледі, біраз уақыт өткен соң материалдың бетін микроорганизмдер массасынан тұратын биологиялық сілекейлі қабат жабады. Микроорганизмдер ауа мен  контактіде байланыста болып, ағын судағы органикалық заттарды эффективті тотықтыра бастайды. Ағын суды реттеп жіберуші қондырғы арқылы азырақ бөліктен аз-аздап жіберіп отырады. Үзіліс кезінде биоқабаттың   активтілігі қалыпына келеді. Тотығу процесін ұстауда фильтрге төменнен ауа беріледі. Кішірек фильтрге ауа табиғи желдеткіштен түседі, ал өнімділігі үлкен фильтрге желдеткіш арқылы ауа беріледі.Ағын су  фильтрлеуші материал арқылы өтеді де қоспалардан тазартылады және тордың саңылауы арқылы науаға жіберіледі.

 Фильтрлеуші материалдың бетіне үздіксіз микроорганизмдердің өсу процесі және микроорганизмдердің өлу процесі болады. Өлген микроорганизмдер ағып жатқан сумен жуылып және биофильтрден ығыстырылып  шығарылады. Тазартылған су сол жерден шығарылған  бөлшектер биоқабықша тұнады, биофильтрден  тұндырғышқа келіп түседі, содан кейін суды су қоймасына  жіберуге болады.

Биофильтрде ағын суды тазарту тиімділігі жоғары және ОБТ  90 % дейін жетеді. Кейде биофильтрдің көптеген кемшіліктері бар, процесті басқару қиындылығына байланысты. Сондықтан биофильтрдің қазіргі заманға сай құрылысы өңделіп, жоғарғы жылдамдықпен тазаланған су беріледі.

Ағын суды аэротенкада тазарту.Ағын суды аэротекада тазарту , аэробты микроорганизмдерді түптік культивирлеу процесі болып саналады. Микроорганизмдер биологиялық тазарту процесіне қатысады активті ил түрінде формаланады. Сары-қоңыр түсті майда қауашақ түрінде көлемі 3-150 мкм, акивті ил суда өлшенген  және тірі микрорганизмдер колоннасы түрінде  болады. Көп санды микроорганизмдер тобы бактериялар болып саналады. Активті илден 100 –ден астам бактерия штаммдары бөліп алынған. Активті илде бактериядан басқа бір жасушалы ағзалар (су саңырауқұлақтары) қарапайым ағзалар( амеба,инфузорлар) микророскопиялық жануарлар (су  кенесі) және тағы басқалар болады. Аэротенка темірбетоннан жасалған ыдыс тік бұрышты көледенең бөліктерге бөлінген бірнеше дәліздерден тұрады.

Аэротенка түбіне ауа беріліп тұратын аэратар орнатылған, немесе арасы кеуек плиталар немесе саңылауы бар керамикалық түтіктер орнатылған сурет).  Сығылған ауа аэраторға компрессордан беріледі.Активті ил мен органикалық заттардың биохимиялық тотығуы аэротенкада іске асырылады. Құрғақ заттағы активті илдің концентрациясы 2-4 г/л( есеп бойынша құрғақ затта). Ағын суды тазарту келесіздей жүргізіледі. Тазарту процесінде ағын су алдымен екінші дәлізге келіп түседі, активті илмен араласып белгілі жылдамдықпен аэротенканың барлық дәліздеріне өтеді. Аэратор арқылы ауаны барлық дәліздердегі сұйықтықты оттегімен қанықтырып қоймайды, сонымен қатар суды  активті ил мен қарқынды араластыруға  жіберіледі.

 

 

 

   Сурет- Аэротенка  мен тұндынғыштың жұмыс істеуінің сызба  нұсқасы.

                       1- аэротенка;   2- тұндырғыш.

Суды  тазартудың  келесідей  құрамы  болады:

Оттегінің құрамы мг/л                                 2-4

өлшенген бөлшектер, көп емес                   150

минерал тұз,көп емес                                    10

Аэротенкада болу уақыты, сағат                 8-12

Аэротенкадан су активті илмен бірге тұндырғышқа жіберіледі, сол жерде активті ил тұнады да, бір бөлігі оның аэротенкаға қайта келеді де, ал бір бөлігі жүйеден шығарылады. Тұндырғыштан оралған активті ил аэротенканың бірінші дәлізіне келеді, сол жерде үрлеген ауаның көмегімен активтілігі оның қалпына келеді. Тазартылған су қайта қолданылуға немесе су қоймасына жіберіледі.   

Аэротенкада ағын суды тазарту процесін барлық уақытта бақылап және қадағаланып отыру қажет.  Активті илдің концентрациясы алынған биомасса мен аэрация режимімен, микроорганизмнің өсуіне жетіспейтін биогенді элементі берумен бақыланады.

Аэротенканың құрлысы және ағын суды биологиялық тазарту процесі  үнемі жаңартылып отырады. Мысалы, ағын суды тазартуда окситенкте ауаның орнына таза оттегі мен активті илдің жоғарғы концентрациясы қолданыла бастады. Окситенктегі судағы оттегінің концентрациясы  10-12 мг/л  жетеді            (аэротенкада 2-4 мг/л орнына),ал активті ил 15 г/л (аэротенкада 2-4г/л).Окситенктің тотықтыру өнімділігі аэротенкаға қарағанда 5-6 есе жоғары, бірақ оттегі шығыны жоғарылағаны байқалады.

 Аэротенкада ағын суды биологиялық тазартуда, өңделген активті илдің мол мөлшері пайда болады. Илді тұнба буланудың және азырақ  фильтрлеудің есебінен өздігінен  кебетін арнайы орынға жіберіледі. Нәтижесінде тұнбаның көлемі 3-8 есеге кемиді. Анаэробты микроорганизмдердің  көмегімен, метан пайда болғанша органикалық затты ыдыратуға қабілеті бар активті илді утилизациялау іске асырылады.

Метанның ашуы. Табиғатта кең таралған метан пайда болатын бактерияның өмір сүруінің нәтижесінде, топрақта,су қоймасында, балшықта органикалық затты ыдыратып, метанның пайда болу процесі  жүреді. Өндіріс аппаратында мұндай микроорганизмді қолдану органикалық қалдықты ыдыратып  қана қоймайды, сондай–ақ отын ретінде қолданылатын газ алынады.

Метан ашуы – анаэробты процесс екі фазада микроорганизмдердің күрделі ассоциациясымен іске асырылады. Бірінші фазада субстрат май қышқылына дейін ашиды, ал екінші фазада май қышқылынан метан  және көміртегі диоксиді пайда болады. Бірінші ашу  фазасына  активті фермент жүйесі субстраттағы органикалық затты ыдырату үшін микроорганизм қатысады. Екінші фазада метанның ашуы метан пайда болатын бактерия Methanobacterium, Methanica тұқымдастан және тағы басқаларынан іске асырылады.   Метанның ашуы арнайы аппарат–метантенкте мезофильді (30-35°С) температурада  және термофильді (50-55˚С) температурадағы жағдайда жүреді.  Термофильді жағдайда органикалық қосылыстарды қарқынды ыдыратады.      

                 Сурет-Метантенк:

          1-электр двигателі; 2-газ жүретін құбыр;

          3-ыстық су өтетін құбыр.

 

Метантенк темір бетоннан жасалған түбі  конусты резервуар, газ ұстағыш және газды шығаратын  қондырғымен, сондай–ақ қыздырғыш  араластырғыш қондырғымен жабдықталған (60-сурет).

Ашу кезінде газ қоспасы (биогаз) бөлінеді, ашу кезінде метан негізінде болатын және азот қоспасымен көміртегі диоксиді, сутегі және сутекті үкірт бөлінеді. Органикалық заттың мөлшері ашудың нәтижесінде екі есеге кемиді. Ашудан кейінгі тұнбаның қалдығының құрылысы біркелі дән тәрізді болғасын және өңдеу талабына сай өңделгеннен кейін тыңайтқыш ретінде пайдалануға жіберіледі.

Метан ашуы қосымша органикалық өнімді тазарту процесінде және ағын суды биологиялық тазарту кезінде пайда болған активті илді утилизациялауда қолданылады. Ауыл шаруашылық қалдықтарын утилизациялау үшін метан ашу процесін  қолдану перспективті болып келеді. Көп елдерде өндірістік жағдайда анаэробты термофильді жағдайда малдың қиынан метан ашу процесін  кеңінен қолдануда.

 Өндіріс қалдығының анаэробты ашудағы бір қатар  артықшылығы бар.  Технологиясы қарапайым аэрирлеуші қондырғы қажет емес,  экономика жағынан энергия үнемделеді. Анаэробты ферментацияда органикалық зат минерализацияланады  және биомассаның азырақ  мөлшері пайда болады.

 Газ қалдықтарын тазарту.Биотехнологиялық өндірістің арнайы ерекшелігі болып әртүрлі микроорганизмдер және  олардың тіршілік етуін қамтамасыз ететін өнімдер барлық уақытта бір бірімен  байланыста болып саналады. Биотехнологиялық процесс үшін аэробты микроорганизмдердің өмір сүру негізінде  мол мөлшерде ауа жұмсалады, әсіресе ферментация процесінде және биопрепараты кептіру кезінде.

Ферментордан бөлініп шыққан ауаның құрамында көптеген микроорганизмдер болады, сондықтан ауаны атмосфераға шығарар алдын зарарсыздау керек.Мысалы, ашытқы өсіретін ферментатордан бөлініп шыққан ауаның құрамындағы 1м3 ауада 3,4•106-3,6•106 микроорганизмдердің жасушасы кездеседі. Ферментердан шығарылған ауаның ылғалдылығы жоғары болады. Суды бөліп алу үшін гидравликалық кедергісі төмен құрлысы жалюзді қолданылады. Бұл мақсатқа қолдану үшін тот баспайтын болаттан немесе пластмассадан жасалған  тоқылған және матадан жасалған торлар тиімді болады. Бұл әдіспен 90 % су сепарирленеді . Шет елдерде ферментатердан шығарылған ауаны тазарту және зарарсыздау үшін микроталшықтан жасалған борсиликатты шынылар қолданылады. Мұндай материалдан жасалған патрон - фильтрлердің ауаны зарарсыздау қабілеті  жоғары (99,999%) дейін тазартады және көлемі 0,6 мкм бөлшектерді жақсы ұстайды. Фильтрлерді зарарсыздау бу арқылы жүргізіледі. Тот баспайтын болаттан, никель мен қоладан жасалған фильтрлер кеңінен қолданылады. Бұл элементтер жоғарғы температураға және ылғалға өте төзімді.

 Микроорганизмдерді ферментерде түптік культивирлеуде қысымы 0,12-0,16 МПа болады. Егер ауа шығатын жолдардағы тесіктерге  ауаны тазартуға саңылаулы материалды қояр болсақ, онда үлкен кедергі жасап ауаның қозғалуы қиындайды. Сондықтан түптік  культивирлеуде екі сатылы  ауаны тазарту процесі жүреді, біріншісінде – ылғалды бөліу, екіншісінде ауаның өздігінен тазартылуы. Ауаның  құрамында микроорганизмдерден басқа қатты бөлшектер де кездеседі (шаң тозаң, микроорганизмдердің құрғақ массалары және тағы басқалар). Бұл қосылыстарды тазартуда бірнеше тәсілдер бар: құрғақ тазарту, ауыр күштің әсерінен бөлшектердің тұнуы; ылғалды тазарту, ауаны су қабаттары арқылы өткізу; ауаны фильтрлер арқылы өткізу, сол кезде шаңдар мен микроорганизмдер сүзіліп қалады.

 Ауаны құрғақ әдіспен шаңнан тазартуда  кеңінен қолданылып келе жатқан циклон  ол ортадан берілген күшті қолдану негізінде (61-сурет).

Патрубок арқылы ауаны циклонға жіберген кезде, нысана циклонның корпусына бағытталып ортадан тепкіш күш пайда болады, осы күштің әсерінен шаңның біраз бөлігі циклон қабырғасына соғылып бағытын өзгертеді және циклонның конус бөлігіне беріледі, ал тазартылған ауа орталық құбыр арқылы  шығарылады.

 

 

                           Сурет-Циклон:

                             1-корпус;  2-орталық құбыр;

                             3-шаңды қабылдауға арналған бункер;

 4-шаңды шығаруға арналған затвор-«мигалга»;

                             5- салу контур мегалкасы

 

 

                         Сурет-Жең тәрізді фильтрдің сызба нұсқасы:

                          1-шаңданған ауаны беруге арналған штуцер; 2-корпус;   

                          3-жеңді үрлеу үшін таза ауаны беруге арналған штуцер;

                         4-сілкігіш қондырғы;

                         5-тазартылған ауаны шығаруға арналған  штуцер;

                         6-фильтрлеуші жең; 7-шаңды жоюға арналған шнек.

 

Бұл әдістің тиімді болуы циклонның көлеміне байланысты . Сондықтан үлкен бір ғана циклонның орнына кішірек көлемдегі бірнеше циклон батарея тиімді болып саналады.

            Циклондағы ауаның айналу қозғалысын, розетка немесе винт тәріздес бағыттаушы аппарат арқылы жасалады. Циклон шаңнан тазартуда өте тиімді қондырғы болып саналады, көлемі   5 мкм шаң бөлшектерді ұстау коэффициенті  85 %  жетеді, бөлшектердің көлемі 10 мкм болса  95% жетеді.

            Ауаны ылғалмен тазарту үшін құрлысы қарапайым және  жұмыс істеу принципі ылғал скрубберлер қолданылады. Скруббер цилиндрлі бағана тәріздес шаңданған ауа қабырғаға жабыстырылған аппарат арқылы жібереді. Ауаның ағымына форсунка арқылы су шашыратылады, ол майда тамшыға диспергирленеді.Шаңның бөлшектері судың тамшысына тұнады және скруббердің төмен жағына беріледі. Тазартылған ауа аппараттың жоғарғы жағынан шығарылады. Су шаңмен қосылып тұндырғышқа жіберіледі сол жерде су мен шлам ажыратылады. Тұндырғыштағы су қайтадан шаңды ұстау үшін скрубберге жіберіледі, ал шлам тасталынады.

 Шаңнан тазарту үшін фильтрлеуші аппарат түрі матадан жасалған жең тәрізді фильтрлер  кеңінен тарала бастады (62-сурет). Бұл фильтр шкаф тәріздес темір корпустан тұрады  бірнеше секцияларға темір бөгеттермен қоршаулармен бөлінген. Әр секцияға матадан жасалған жең тәрізді фильтрлер орналасады, жоғары жағы бітеу болады және  темір рамаға ілінеді, ол жерде  сілкігіш қондырғымен біріктірілген болып келеді. Шаңды ауа жең тәріздес фильтрдің төменгі жағынан кіріп мата арқылы өтеді де, шаң жеңнің ішінде жоғарғы жағында ұсталып қалады. Белгілі бір уақыттан соң шаңданған ауаның секцияға кіруі тоқтатылады, сілкігіш қондырғы қосылып, бір уақытта жеңнің сыртынан күшті ауа ағынымен штуцер арқылы үрленеді. Жеңдер жиналған шаңнан тазартылады, шаң бункерге түседі де шнек арқылы шығарылады. Бұл жерде  жең тәрізді фильтрдің үздіксіз жұмыс істеп тұруы, бір секциядан екінші секцияға  шаңданған ауаны беруге болады. Жұмыс жасап тұрған кезде жеңді тазалауға өту автоматты түрде атқарылады. Фильтрдің шаңды ұстау кроэффициенті 99%.

 Ауа қалдықтарын микроорганизмдерден тазарту жоғарғы дәрежеде қамтамасыз ету үшін ауаны зарарсыздайтын фильтрлер қолданылады. Биотехнологиялық өндіріс орындарынан ауаға  жіберілген тастандылардан тазарту жүйесі үздіксіз жаңартылып отырады, қоршаған ортаның атмосферасын микроорганизммен  және биологиялық активті заттармен ластауға болмайды 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

Қазақстан Республикасының президентінің жолдауын қолдап елу дамыған елдің қатарына кіруіге ұмтылып, экономиканы теңдестіре дамыту қажеттігіне сай келетін аумақтық даму.Бүгінгі таңда тұтас алғанда еліміздегі экономикалық жаңарудың комплексті болуға қабілеті дамыған өңірлік орталықтардың экономикалық қызметін жандандыруға, сондай – ақ өңірлердің ұтымды экономикалық мамандануын қалыптастыруға бағытталған осы заманғы жаңа аумақтық даму стратегиясы қажет. Мұның бәрі де Қазақстанға 2030 жылға дейінгі аумақтық стратегиясында бейнеленуге тиіс.

 ҚР президентінің жолдауында біздің еліміз дүние жүзінде 50 дамыған мемлекеттің қатарына кіруді алға қойған, сол себептен өндірістің қазіргі заманға жастарға білім беру  қарастырылуды.

Этил спирті -әлемде кең таралған өнім  тамақ өнеркәсібінде –оның негізгі тұтынушысы спирт арақ –шарап өнімдері ,сірке қышқылы өндірісінде вино,тамақты ароматтауда және парфюмерия косметика өндірісінде кеңінен қолданылады.Этил спирті қантпен ашытқының ашуынан алынады.Этил спирті  өте жақсы ерітінді, антифриз, экстракпен, этанол көптеген материал клей, кір жуатын материалдар, бояулар дәрілік преперат еріткіштердің синтезі үшін этанол субстрат қызыметін атқарады.

Микробиологиялық және медицина өндірісінде спирт культуралды сұйықтан немесе қатты фазалы культураның экстрактісінен фермент препаратын бөліп алу үшін, витаминдерді және басқа препаратты, дәрілерді, дезинфекциялауда  сондай-ақ  және  т. б. қолданылады.

  Өсімдіктерге аса қажетті заттың бірі- көмір қышқыл газы. Көмір қышқыл газының атмосфераға  қайтып оралатын жолының бірі-ашу процесі. Ашу деп микроорганизмдердің әсерінен углевод, май, ақуыз және басқада органикалық заттардың түрлі биохимиялық өзгерістерге ұшырауын айтамыз. Ашу процесінде микроорганизмдердің активті қатысатынын болатын соңғы жылдары жүргізілген көптеген жұмыстарға қарағанда, ашу процесі көбінесе микроорганизмдегі ферменттерге, солардың құрамына байланысты болатыны анықталды. Қолданатын шикізаттар түрлі болғандықтан спирт өндіру технологиясыда соған сәйкес ұйымдастырылады. Қазір кезде біздің өнеркәсібіміздің алдында спирт өндіру үшін жұмсалатын азықтық заттардың орнына  химиялық өнімдерді және түрлі табиғи газдарды пайдалану мәселесі тұр.

         Жаңа технологиялық  талаптарды  тәжірибе жүзінде қарастырудың барысында минеральды ресурстардың жетіспеушілігін қысқарту қоршаған ортаны қорғау және денсаулықты сақтауды жақсарту болып отыр.   Биотехнологияның дамуы жаңа процестерді және сонымен қатар биотехнологиялық процестердің эфективтілігін жоғарылатып соның ішінде этил спирті өндірісінде ашыту процесін тереңірек зерттеу.

Соңғы кездерді қоршаған ортаны қорғаудың талаптары энергия тасымалдаған бағасы өсуде. Сол себепте энергия көзін қолданудың мәселесінде этил спирті үлкен роль атқарады.

Қолданылған әдебиеттер

 

1 Биотехнология – принципы и применение / под ред. И. Хиггинса, Д. Беста и      Дж. Джонса. – М., 1988.

2 Быков В. А., Винаров Ю. Ю., Шерстобитников В. В. Расчет процессов микробиологических производств. – Киев, 1985.

3 Виестур У. Э., Шмите И. А., Жилевич А. В. Биотехнология – биологические агенты, технология, аппаратура. – Рига, 1987.

4 Воробева Л. И. Промышленная микробиология. – М., 1989.

5 Лиепиныш Г. К., Дунце М. Э. Сырье и питательные субстраты для промышленной биотехнологии. – Рига, 1986.

6 Перт С. Дж. Основы культивирования микроорганизмов и клеток. – М., 1978.

7 Мосичев М. С., Складнев А. А., Котов В. Б. Общая технология микробиологических производств. – М., 1982.

8 Деймен А., Соломон Н. Промышленная микробиология. – М.,1984.

9 Виестур У. Э., Кузнецов А. М., Савенков В. В. Системы ферментации. – Рига, 1986

10 Биотехнология. /Под ред. А. А. Баева. – М., 1984.

11 Егорова Т. А. Основы биотехнологии. – М.: Издательский центр «Академия», 2003. – 208 с.

12 Муромцев Г. С. и др. Основы сельскохозяйственной биотехнологии. – М.: Агропром, 1990. – 435 с.

13 Сельскохозяйственная биотехнология / Под ред. В. С. Шевелухи. – М.: Агропром, 1998. – 429 с.

14 Биотехнология / Т. Г. Волова – Новосибирск: Издательство СоРАН, 1999. – 252 с.

15 Солдатова А. В., Шумова Т. А. Культура клеток насекомых и ее использование для получения вирусных и энтомопатогенных препаратов. – М., 1983.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Есімова  Анар  Мәденқызы

Приходько Наталья Александровна

 

 

«Микроорганизмдер биотехнологиясы»

Дәріс жинағы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Басуға 2007ж. қол қойылған. қағаз пiшiмi 60-84 1/16.

Офсеттiк басылым. Көлемi        б.т. Таралымы

Тапсырыс №

 

 

 

 

 

 

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің баспаханасы.Шымкент қаласы,Тәуке хан даңғылы,5

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Сурет 1 – Пәнаралық биотехнология табиғаты

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Подпись: Ағын суды тазарту
 


                                                                                                      Қайтарылған             Вода               суқойма

                                                                                                           су

 

 

         

 

 

                  

                                Сурет 2 -  Биотехнологиялық өндірістің типтік технологиялық сызба - нұсқасы