050701  «Биотехнология» мамандығының студенттеріне

арналған  «Биоинженерия негіздері»

пәнінен оқу-әдістемелік құрал

 

 

Алғы сөз

 

Бүгінде биотехнология ғылыми – техникалық прогресінің алдыңғы қатарына ұмтылуда. Молекулалақ және жасушалық өмір сүруінің әрекеті негізінде зерттеулердің деңгейі жаңа технологияның пайда болуына және жаңа өнімді алуға жетелейді. Дәстүрлі биотехнологиялық  процестер, оның процесі негізінде, ақуыз, аминқышқылы, антибиотик, фермент, органикалық қышқылдарды және т.б. алуда жаңа тиімді процестермен толықтырылуда. Вакцина, гормон, интерферон және т.б. алуға байланысты жаңа биотехнологияның эрасы басталды.

Бүгінде алдына қойылған маңызды мақсаты болып: ауыл шаруашылығының өсімдік культурасын және жануарлардың өнімділігін жоғарылатуға, ауыл шаруашылық культураларының жаңа түрін құру, қоршаған ортаны қорғауға және минералды ресурсты алуда, энергияның пайда болуына жаңа экологиялық таза процестерді құруға қалдықтарды тұтыну болып саналады.Кез келген биотехнологиялық процестердің маңызды мақсаты болып технологияны және оның аппаратураларын ғылыми негізде оптимизациялау және өңдеу болып саналады.

Биотехнологиялық өндірісті ұйымдастыруда химиялық технологияның тәжірибелерінің дамуын алмастырды. Бірақ-та биотехнологиялық процестер химиялық күштен айырмашылығы бар, биотехнологияда биологиялық күрделі ұйым материя қолданылады. Әрбір биологиялық аумақ (жасуша, фермент және т.б.) – бұл автономды өзін реттеуші жүйе. Биологиялық процестердің табиғаты күрделі. Микробтық популяция үшін физиологиялық активтілігінің өсуі бойынша гетерогенділігі сипатталған. Ортаға әсер етуші қолайсыз факторға беріктігі сипатталған. Олар сонымен қатар кездейсоқ мутацияға да бекітілген. Олардың тазалығы 10-4 – 10-8 құрайды. Гетерогенді фазаның беткі бөлігінде болады және ортаның жағдайы біркелкі еместігі анықталған. Бакалавр – биотехнолог (ғылымда, жобалауда, өндірісте) өзінің қызметі тәуелді емес аумағынан негізгі процестің кинетикасын, оның есебін есептеу әдісін, аппаратуралық өрнектеудің басты принциптерін, заңдылықтарын жақсы білуі қажет. Ол масштабтау және оптимизациялау проблемаларын шеше білуі қажет. Моделирлеу болып биотехнологиялық процесті өңдеуде негізгі болып саналады. Математикалық тәжірибелік моделирлеу көмегімен өндірістің технологиялық сызба нұсқасы ,аппаратуралары  және жаңа процестері өңделеді және зерттеледі.

Лабораториялық және өндірістік жағдайларда тәжірибелік моделирлеу масштабымен ажыратылатын аумағының және процестің моделі қолданылады. Тәжірибелік моделирлеу, процесті оптимизациялауда зерттеуде мүмкіндік жасайды. Бұл қолайлы жағдай көбінесе биотехнологиялық процесті зерттеу үшін жалғыз ғана бұйым болып саналады. Тәжірибелік моделирлеудің бірінші сатысы болып лабораториялық деңгейі атқарады, жаңа процесті өңдеуде және продуцентті зерттегенде азырақ шығыны болады. Әрмен қарай алынған нәтижелерін тәжірибелік, жартылай өндірістік және өндірістік масштабқа ауыстырады. Тәжірибелік қондырғыда болашақ процестің барлық технологиялық деталдары өңделеді, құрал-жабдықтарын құрайды, технико – экономикалық көрсеткіштері анықталады. Содан соң ірі масштабты қымбат тұратын өндірістік тәжірибелер жүргізіледі. Сондықтан биологияда масштабтауда арнайы шешім қажет, сонымен қатар қазіргі кезге дейін осы шешімді шешу үшін біркелкі ұсыныс жоқ. Биотехнологиялық процесті басқару және оптимизациялау үшін тәжірибеліктен басқа математикалық моделирлеуді қолдану қажет. Бұл екі ұсыныс бір-бірін толықтыра отырып алға қойған мақсатты тиімді шешуге мүмкіндік жасайды,

Тәжірибелік моделирлеу ақпарат көзі болып саналатын көбінесе математикалық моделирлеу орындайды. Математикалық моделирлеу тәжірибені жасауды жоспарлауға және мәліметін өңдеу негізінде дұрыс келеді, тәжірибелік жұмыстың көлемін біршама қысқартады. Биотехнологиялық процесс күшінің күрделілігін моделирлеу және есептеу үшін жүйелі ұсынысты қабылдайды.

Математикалық моделирлеу әртүрлі өзінің табиғатының аумағы және қимылының түсіндірмесін күрделі биожүйе есептейді. Сондықтан бүтіндей биологиялық жүйені анализдеп декомпозиция әдісін қолданады, бастапқы жүйені бірқатар бірнеше жүйеге бөледі: масса алмасу моделі құралады, тұрғызылады, биоаумақтың өсуінің, биохимиялық процестің кинетикасы. Қазіргі кезде субстраты тұтыну кинетикасы, масса алмасудың және әртүрлі өнім пайда болуда көптеген моделі өңделді. Алға қойған мақсатты іске асыру үшін Қазақстанда қазіргі заманғы биотехнологиялық өндірісті құру керек. Сондықтан биотехнологиялық өндірістің технологиялық деңгейге стандарттық және әлемдік талапқа, биотехнология саласының даму перспективасын әлемдік және отандық тенденсиясы негізінде, құрылыс орнын тұрғызуда немесе өндіріс саласын өңдеуге алынған эффективті шешімді қамтамасыз ететін, өндірістің рентабельділігін ұйымдастыруда мүмкіндік жасайтын технологиялық процесті  жобалау әдісін бакалавр – биотехнолог білу қажет.

         

 

 

     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№1 Лекция. Кіріспе. Бакалавр - биотехнолог  үшін«Биоинженерия»   

              пәнінің  мәні. Биотехнологиялық процестерді басқару және    

              бақылау.  Масштабирлеу және оптимиизациялау.

 

Лекция жоспары

 

1 Биотехнологиялық әдістің артықшылығы

2 Өндіріс салаларының классификациясы, қолданылатын  

             биотехнологиялық   әдістер.

3 Биотехнологиялық процестің ерекшелігі

4 Биотехнологиялық процестерді басқару және бақылау. Масштабирлеуде

   және оптимиизациялауда негізгі ережелер.

5 Бакалавр- биотехнолог үшін  «Биоинженерия» пәнінің мәні

 

1. Биотехнологиялық өнеркәсіптің алдында антибиотиктер, витаминдер, ферменттер,ақуызды препараттар, жасуша культуралары мен ұлпалары өндірістің дамуы бойынша үлкен мақсат болып тұр, ол өндірістің жоғарылануының эффективтілігіне, өнімнің сапасының жақсаруына, номенклатурасының кеңеюіне, Қазақстанда жоқ жаңа өндірісті меңгеруіне, ғылыми-техникалық прогресстің жетістігін  осы салада  қолдану негізінде жасау.Биотехнологиялық өндірістерді ұйымдастыруда сол кездің өзінде дамыған химиялық технологиясының тәжірбиесіне арқа сүйеген.

 Демек, биотехнологиялық  процесстердің химиялық процестерге қарағанда маңызды ерекшеліктері бар, мұның себебі биотехнологиялық процесте биологиялық материяның - күрделі  ұйымын қолданады. Әрбір биологиялық аумақ (жасуша, фермент және т.б.) – бұл автономды өзін ретеуші жүйы. Биологиялық прооцессетердің табиғаты күрделі және толығымен анықталмаған. Микробтық популяция үшін мысалы, гетерогендік  сипаты, бір қатар мәні бойынша  – жасы, физиологиялық активтілігі, ортаның қолайсыз факторларының әсеріне тұрақтылығы. Олар сонымен қатар  кездейсоқ мутацияға да ұшырайды, олардың тазалығы 10-4 – 10-8 құрайды. Сонымен қатар гетерогенділік фазаның беткі бөлігінде болуымен және ортаның жағдайының біркелкі еместігімен байқалады. Қазіргі кезде микроорганизмдердың көмегімен іске асатын мыңдаған жеке биотехнологиялық реакциялар сипатталған.

Биосинтез жоғары интенсивтілігімен (τ биомассаның екі еселенуі 0,3-2 сағ.), әр түрлі микроорганизмдердің өзара алмасуымен, ферменттердің іс-әрекеттерінің арнайы бағыттарымен, реакция кәдімгі температурамен және қысыммен  жүретін,оңай табылатын  тапшы емес шикізатты қолдануымен сипатталады.

Биотехнологиялық процесстердің технико-экономикалық эффективтілігінің нәтижесінде химиялық технология әдістеріне қарағанда жоғары болады, ал кейде биотехнологиялық әдіс – бағалы өнімдерді алудың жалғыз әдісі болып саналады.

2. Биотехнологиялық процесті қолданатын өндіріс салалары екі топқа бөлінеді:

 - Ашыту өндірісі, тамақ өндірісі, ауылшаруашылық шикізатын өңдеумен айналысады.Мұнда технологиялық процестің қандай да бір сатысында  микроорганизмді қолдану шектелген. Осы саладағы микрооргаизмдер үшін арнайы технологиялық жабдықтардың азырақ көлемі бар. Осы топтағы өндіріс жеке тамақ өндірісі құрамына кіреді.

 - Өндірістің негізгі сатысы микроорганизмдерді культивирлеу. Технологиялық белгілері бойынша оларды екі топқа бөлуге болады:

 - Микроорганизмдердің мол мөлшерде биомассасын алумен байланысты көптонналы өндіріс. Осы өндірістің негізгі технологиялық құрал - жабдық түрін анықтайтын сипаттамасы – түптік культивирлеу. Бұл жерде бөгде микрофлораның түсу мүмкіншілігі өте аз болғандықтан, жоғары дәрежелі асептиканы қажет етпейді. Бұл былайша түсіндіріледі.

Бұл мына жағдаймен түсіндіріледі: жабайы микроорганизмдер үшін оптимальді жағдай t = 25 – 35 С, рН= 6,5 – 7,5, бұл топтардың көптеген өндірістерде культивирлеу процесінде кейбір микроорганизмдердің өсуі қиын орталарында да рН = 3 – 5, t = 40 – 500С. Кей жағдайларда  оттегін қажет етпейтін микроорганизмдер қолданылады. Сонымен қатар бұл өндірістегі ферментерлердің құрылысы және құрал – жабдықтарды, сұйықтық пен ауаны залалсыздау сияқты күрделі проблемаларды шешудің қажеті жоқ. Әдетте дайын өнімді бөліп алу сатысы да қарапайым.

Жұқа биохимиялық синтездің аз тонналы өндірісі бактериялы препараттар, физиологиялық активті заттар, жасуша мен ұлпа культураларын алумен байланысты. Мұнда сонымен қатар негізінен түптік культивирлеуді қолданады, бірақ бөгде мирофлораны қорғау талаптары қатаң сақталады, себебі продуценттерді культивирлеу жабайы микрофлоралар үшін оптималға жақын жағдайларда жүреді және соңғысы пайдалы продуценттің өсуін тежеп немесе сыртқы метаболиттің шығуын күрт төмендетуі мүмкін. Дайын өнімнің бөлініп алынуы сол секілді қиын. Осы топтағы түрлі өндіріс технологияларының біріктірілуі негізгі құрал – жабдықтарда бір өнімнің шығуын келесі өніммен алмастырылуына мүмкіндік береді.Топшаның (подгруппа) жалпы сипаттамасы: екі жағдайда да өсуі және зат алмасудың биологиялық заңдылықтары массалмасу, жылуалмасу, гидродинамикалық және механикалық процестердің өтуімен байланысты микроорганизмдердің өлуін есепке алу қажет.

3. Инженерлік реализациялау көз қарасына қарағанда ферментерлерге субстрат ағымдардың мөлшерленіп түсуімен  одан жылы ауаның, культуралды сұйықтықтың шығарылуы, дайын өнімнің түзілуі мен продуценттің өсу оптимальдылығы үшін қажет деңгейде процестің негізгі параметрлерінің өлшемі мен тұрақтылығы ферментация процесін қамтамасыз етеді. Ферментация процесі кезінде құрамында бастапқы субстраттың қалдық концентрациясы, жасушалар мен жасуша сыртындағы метеболиттері бар күрделі қоспалар түзіледі. Осы кезде дайын  өнімдер , әдеттегідей, қоспаларда көп емес концентрацияда болады және олардың көбісі оңай бұзылады. Осылардың барлығы биологиялық препараттарды кептіру және бөліп алу әдісіне маңызды шектеулер қояды.

Биологиялық препараттарды техникалық қамтамасыздандырумен биоинженерия айналысады. Түрлі процестер үшін сан алуан аппаратуралар бар, яғни ферментация процесі үшін және дайын өнімді шығару және бөліп алуға арналған. Ферментация сатысына арналған аппаратура күрделі және арнайы. Ферментацияның күрделі техникалық процесі болып залалсызданған аэробты түптік және үздіксіз процестер табылады. Беттік және анаэробты процеске арналған аппараттар күрделі және энергокөлемді. Казіргі әдебиеттерде көлемі, құрылысы, жұмыс жасау принципі бойынша ерекшеленетін биореакторлардың жүздеген түрі сиатталған. Түрлі биологиялық агенттерді пайдаланған культивирлеудің мыңдаған әдістері көптеген құрылымдық шешімдерге алып келді, олар мына факторларға тәуелді: продуцент және орта түрі, өндірістің технологиялық масштабы, дайын өнімі болып табылады. Биотехнологияның  техникалық қамсыздануы жалпы техникалық биохимия және тағам технологиясымен базаланады, алайда өзінің арнайы қасиетке ие. Биотехнологиялық процестердің химиялық процестен айырмашылығы келесі көрсетілгендей негізделген.

-   физико – механикалық әсер етуге биологиялық агенттердің сезімталдығы;

-   заттардың фаза аралық тасымалдануы (сұйықтық – жасушалар, газ – сұйықтық    жасушалар);

-   асептикалық жағдайлар;

-   көптеген процестердің толығымен жүру жылдамдығының төмендігі;

-   дайын өнімдердің тұрақсыздығы;

-   көбіктің түзілуі;

-   өсу және биосинтез механизмдері регуляциясының қиындығы.

Биологиялық процестердің маңызды ерекшеліктері:

1. Биологиялық жүйелер  әдетте, өзін - өзі реттеушілік қабілетіне иелігі;

2. жасушалық органдар химиялық құрамның жалпылығына ие;

3. барлық процестер фермент – ақуыздық биокатализаторлар қатнасымен

      жүреді және реттеледі;

4. жасушаның реттеушілік механизмінің барлық ішкі әсерлеріне жақсы

      тіршілік етуі немесе әсерді алып тастауға бағытталған бейімделген    

      реакциялармен жауап береді;

5. биологиялық жүйеде әр сатыда оптимизацияның қажеттігін тудыратын

     ферменттер жиынтығы, олардың активтілігі, биохимиялық процестердің

      сипаты өзгеріп отырады;

6. мембрана талдап өтізгіштікке ие, және реттеуді қиындататын концентрация градиентіне қарсы затты тасымалдауы мүмкін. Сондықтан биотехнологияның технологиялық процесі спецификалы, ол арнайы құрал – жабдықтардың, приборлар мен әдістердің қажеттілігіне алып келді.

4.Биотехнологиялық процестерді эффективті жүргізу бақылау және басқару әдістерін жақсартумен тығыз байланысты. Биотехнология тарихының алдында продуценттің жеке дамуын басқару сырқы орта параметрлерін өзгерту көмегімен жүреді. ХХ ғасырдың ортасына дейін басқару негізінен эмпирикаға әкеліп соқты, мұның себебі болып жатқанды білу, бақылау және процеспен басқару мүмкін емес еді. Негізінен бұл периодтың басқару объектісі барлық жеткіліксіздерімен микроорганизмдердің экстенсивті периоды культуралары болады: продуцент пен орта күйінің динамикасы, басқару амалдарының болмауы. Соңғы 25 жылда басқару культураларын енгізумен биотехнологтар арнайы орта параметрлерін ұсынудан процесті тоығымен басқаруға өтті. Қазіргі заманғы биотехнологиялық процестерде көптеген тез өзгергіш факторларды тіркеп анализдеу қажет (субстрат концентрациясы, биомасса және культурадағы өнім, рН, температура, оттегінің парцеальді қысымы және т.б.) Бұл электронды техникаың қажеттілігін көрсетеді. Алғашқы рет ЭЕМ биотехнологияда қолдану ХХ ғасырдың 60 – жылдарының соңына жатады. Алғашқы сатыларда ЭЕМ биотехнологиялық процестердің оптимальді жүруін басқаратын операторлардың кеңес берушісі ретінде қолданылады. Басты кезекте, датчиктер көрсеткіші бойынша мәліметтерді жинақтау, өңдеу мен осы мәліметтерді оңай қабылданатын формада беру.Сонымен қатар кері байланыстағы басқару принципі бойынша жеке параметрлерді (орта мен жеке компоненттердің дозировкасы, температура мен рН ортаның тұрақтылығы, ағым жылдамдығы) автоматты түрде басқаратын жүйелерді құрастырады. Кейіннен ЭЕМ – ді автоматтауға АСУ жүйелерінің құрамындағы технологиялық процесті толығымен юасқару мақсатында пайдаланады. АСУ – ды құрастыру тапсырмасы әсіресе ірі тонналы биотехнологиялық процестерді іске асыруда актуальді болды. Қазіргі уақытта АСУ жүйелік қарау негізінде іске асырылуда және басқару көп деңгейлі иерархиялық жүйеге ие.

АСУ ендіру биосинтезді рационалды басқаруға мүмкіндік береді. Мұның нәтижесінде бастапқы шикізат, электроэнергия, су, процестің өнімділігі және қызмет көрсететін персоналдың өнімділігі үнемделеді. АСУ биотехнологияда құрастыру мен ендіруге кеткен шығымдар салыстырмалы түрде тез, 3 – 4 жыл ішінде жабылады.

Ферментацияны бақылау мен жүргізудің қарапайым сызбасы -  ферментер, датчиктер, процесс параметрлерін өлшеу негізінде есептік тәуелділікті қадағалайтын реттеуші жүйелер. Бастапқы мәліметтер датчиктен ЭЕМ – ге түседі, сол жерде анализденіп, нәтижесіндеарнайы құрылымдар мен механизмдер үшін мәліметтер шығарылады. Қазіргі кезде биотехнологиялық проуестер үшін АСУ – ды енгізу мен өңдеу ең алдымен электронды жабдықтар, бақылау мен автоматизация деңгейіне тәуелді. Сонымен қатар биотехнологиялық процестердің үлкен ақпараттық көлемінің әсерінен проблемалар туындайды. АСУ эффективтілігі ЭЕМ жады көлемінің тез әсер етуіне тәуелді. Сондықтан биотезнологиядағы прогресс электроника прогресіне тәуелді. Микропроцессорлы техниканың үлкен болашағы бар.

Қазіргі уақытта жаңа өндірістерді жобалауда екі тапсырма туындайды:

-   масштабтау – лабораториялық және тәжірибелі - өнеркәсіптік жағдайларында алынған мәліметтер негізінде жабдықтарды есептеу;

-   оптимизациялау – мүмкін болатын технологиялық сызба – нұсқалар, режимдер және жабдықтар түрлерінің пайдалы нұсқаларын таңдау

Биологиялық жүйелерге қатысты масштабтау және оптимизациялау теорияларының негізгі жағдайлары:

-   биотехнологиялық өндірістерде бір уақытта химиялық және биологиялық процестер өтеді, соның нәтижесінде жасуша ішінде және жасушаның қоршаған ортамен заттар алмасуында күрделі биохимиялық реакциялар іске асады. Сондықтан масштабтауда түрлі химиялық және биологиялық реакциялардың заңдылықтарын ескеру қажет.

-   Масштабтау және оптимизациялау математикалық модельдеу негізінде ғана мүмкін, мұның маңызды этаптарының бірі процестің математикалық моделін құрастыру, оны шешу және анализдеу. Тек қана кинетиканы зерттеу негізінде оптимальды технологиялық режим  және оның аппаратуралы безендірілуі таңдалуы мүмкін. Математикалық модель білімді жүйелендіруге, зерттеу көлемін қысқартуға , процестің автоматизациясының оптимальді жүйесін құруға мүүмкіндік береді. Модельдеу объектісі жайлы теориялық мәліметтер көлемі қазіргі уақытта шектелген, сондықтан математикалық сипаттау теңдеуі – объекттерді систематикалық зерттеу нәтижесінде алынған эмпирикалық тәуелділіктер жүйесі. Оптимизациялау тапсырмасы екі класқа бөлінеді:жобалаудағы оптимизация (эффектілігі жоғары) және басқарудағы оптимизация. Оптималдылықтың жалпы критерийі – капиталды салымдардың эффектілігінің нормативтісалалы коэффициентіне көбейтілген, келтірілген шығымдардың минимальды соммасы.

   Аппараттар байланыста жұмыс жасағандықтан, есептеудің арнайы әдістемесін құрастыру жөн. Модельдеу биотехнологиялық процестерді құрастырудағы маңызды бағыттардың бірі болып табылады, себебі модельдеу көмегімен, экспериментальді және математикалық, жаңа процестер зерттеліп құрастырылады, өндірістердің аппараттары мен технологиялық схемалары жақсарады. Лабораториялық және өнеркәсіптік жағдайларда модельдеуде әдетте, маштабтармен айрықшаланатын объектілер мен процестер модельдері қолданылады.Тәжірибелі модельдеу аз зерттелген процестерді зерттеуге жәнеп оптимизациялауға мүмкіндік жасайды. Берілген әдіс биотехнологиялық прцестерді зерттеуде жалғыз ғана амал ретінде көрсетіледі. Тәжірибелі модельдеудің алғашқы этапының бірі – лабораториялық деңгей болып саналады, оның барысында салыстырмалы үлкен шығымдарда жаңа продуценттердің зерттелуімен жаңа процестердің құрастырылуы жүреді. Одан әрі алынған нәтижелерді тәжірибелі, жартылай өнеркәсіпті және өнеркәсіпті маштабтарға орын ауыстырады.Тәжірибелі құрылғыларда болашақ процестердің барлық құрылымдары өңделеді, персонал оқытылады, жабдықтар жасалады, технико-экономикалық көрсеткіштер айқындалады. Содан соң жоғары тұратын, ірі маштабты өнеркәсіптік тәжірибелер мен зерттеулер жүргізіледі. Тәжірибелер бір қатар ерекшеліктерге ие: процестің жаңа моделінің іске асуының қиындығы және еңбек сиымдылығы. Биологиялық агенттердің дамуы сұйықтықты және реагенттерді ферментерге жіберумен ғана байланысты емес, сонымен қатар олардың жеке өздерінің метаболизмдерімен байланысты. Сондықтан биологиядағы масштабтау арнайы шешімдерді қажет етеді, алайда қазіргі кезге дейін осы мәселенің бір де бір шешімі жоқ. Биотехнологиялық процестердің оптимизациясы мен жүргізілуі үшін тәжірибелікпен қатар математикалық модельдеу қажет. Бұл екі әдіс бір – бірін толықтыра отырып берілген мәселені тиімді шешуге мүмкіндік береді. Тәжірибелік математикалық модельдердің ақпараттық көзі бола отырып, оны толықтырады. Математикалық модельдер – тәжірибелік мәліметтерді жинақтаудың тиімді жағдайы. Математикалық модельдердің ерекшелігі тәжірибелерді жоспарлауды негіздірек етеді, тәжірибелік жұмыстар көлемін қысқарта отырып өңдейді. Биотехнология процестері модельдеу және есептеу үшін жүйелік жағдайды қолданады. Күрделі биожүйенің математикалық моделі табиғаты жағынан түрлі объекттер мен жағдайлардың сипаттамасын біріктіруі қажет.

Қазіргі кезде массаалмасу, түрлі өнімдердің түзілуі мен субстрат қолданылуының кинетикасының көптеген модельдері өңделген. Күрделі мәселе - биологиялық объекттерді модельдеу, себебі олар химиялық, физикалық және техникалық модельдерге қарағанда қиынырақ. Биотехнология объектілері өзін - өзі реттеуге қабілетті, қиындығы – біркелкі еместігі.Биореакторда өтіп жатқан процкстер күрделі жасуша ішілік факторларымен қатар сыртқы орта жағдайларына да тәуелді. Биологияда сыртқы процестер ішкі процестермен байланысты, сондықтан оларды бөлуге болмайды.

Биотехнологиялық процестердің оптимизациясы тәжірибелік және математикалық модельдеудің бірлесулерімен және оптимизацияның қазіргі заманғы әдістерін қолданумен жүзеге асады. Алайда қазіргі уақытта биотехнологиялық процестердің оптимальдылығын бағалау үнін критерийді таңдаудың өзі қиын. Биотехнологияда оптимизацияны жүргізу үшін экономикалық және конструктивті шарттар мен бақылау өлшегіш аппараттардың мүмкіндіктерімен , басқару амалдарымен, экологиялық талаптармен т.б. шектеулерін ескеру қажет. Биотехнологиялық процестерді модельдеу мен оптимизациялау қиын және әлі шешілмеген. Алайда түрлі биотехнологиялық процестердің адекватты құрастырулары және олардың негізінде оптимизациямен басқарудың жақсы әдістерін жасау биотехнологияның маңызды бағыты болып саналады және онысыз прогресс мүмкін емес.

5. Биологиялық технологиялар (биотехнологиялар) адам өмірінің түрлі сфераларында өнімдерді алуда басқаруды қамтамасыз етеді. Бұл технологиялар түрлі биологиялық агенттер мен жүйелердің – организмдердің, вирустардың өсімдік және жануарлар жасушаларының, сонымен қатар жасушалар заттары мен компоненттерінің потенциалын пайдалануда базаланады. Қазіргі уақытта биотехнологияны құрастыру мен меңгеру барлық мемлекеттердің іс - әрекеттерінде маңызды орын алады. Биотехнологияда өндіріс жетістіктеріне жету – дамыған елдер экономикалық политикасының орталық тапсырмаларының бірі. Бүгін биотехнологияның көшбасшылары – ауыл шаруашылық, фармацевтика, тағам және химиялық өнеркәсіп биотехнологиясында көп жылдық тәжірибе жинаған АҚШ, Жапония елдері болып саналады. Фермент препараттарын, аминқышқылдарын, ақуыздырды, медикаменттерді өндіруде Батыс Европа елдері (ФРГ, Франция, Ұлыбритания), сонымен қатар Ресей берік орын алады. Бұл елдер жаңа техниканы және технологияны мықты потенциалымен, биотехнологияның түрлі облыстарында интенсивті фундаментальді және қолданбалы зерттеулермен сипатталады. Биотехнологияда ғылыми және практикалық жетістіктерді қолдану фундаментальді зерттеулермен тығыз байланысты және қазіргі заманғы ғылымның ең жоарғы деңгейінде іске асады.

Қойылған мақсаттарды іске асыру үшін Қазақстанда қазіргі заманғы өнеркәсіпті құру қажет. Сондықтан да дүниежүзілік, отандық тенденциялар, биотехнологиялық салалардың даму перспективалары, биотехнологиялық өндірістердің технологиялық деңгейлерінің дүние жүзілік талаптары мен стандарттары негізінде бакалавр – биотехнолог технологиялық процестерді жобалаудың әдістерін, рентабельді өнеркәсіптік өндірісті ұйымдастыруға мүмкіндік беретін салалар мекемелерін реконструкциялау немесе құрылыс кезінде эффективті шешімдерді қамтамасыз ететін жобаларды бөлуі тиіс.

Өзінің қызметінің облысына қарамастан (ғылыми, жобалау, өндірістік) бакалавр – биотехнолог заңдылықтары мен кинетиканы, процестердің негізгі әдістері мен оларды есептеуді, аппаратуралы безендірудің басты принциптерін жақсы білу қажет. Ол масштабтау және оптимизациялау прблемаларын білу қажет.

 

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.Биотехнологиялық процестерді пайдаланатын өнеркәсіптік салалар      

  классификациясы.

 2.Тағам өнеркәсібіндегі биотехнологиялық процестердің ерекшеліктері.

3.Микроорганизмдер биомассасының көп санын алумен байланысты көп тонналы өндірістің ерекшелігі.

4.Жұқа биохимиялық синтездің азтонналы өндірісінің ерекшелігі.

5.Биологиялық процестердің маңызды ерекшеліктері.

6.Жаңа биотехнологиялық өндірісті проектілеу кезінде туындайтын тапсырмалар.

7.Биотехнологиялық жүйеге байланысты оптимизация және маштабтау

теориясының негізгі жағдайы.

8.Бакалавр-биотехнологқа ұсынылатын негізгі талаптар.

 

 

Өзін дайындауға арналған   тест сұрақтары

 

1.Микроорганизмдер биосинтез процесін келесі жағдайлардың қайсысы сипаттамайды:

А.Жоғары интенсивтілік

В.Түрлі микроорганизмдердегі алмасу реакциясының өзіндік ерекшелігі

С.Ферменттер әсерінің спецификалық бағыты

Д.Реакция жоғары қысым мен температурада өтеді

Е.Оңай табылатын шикізатты қолдану

2.Ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдеумен айналысатын тағам өндірісінде микроорганизмдерді қолдану:

А.Технологиялық процестің бір сатысымен шектелген

В.Технологиялық процестің негізгі сатысы

С.Технико-экономикалық көрсеткіштерге әсер етпейді

Д.Барлық процестер үшін маңызды емес

Е.Экономикалық және технологиялық жағынан негізделмеген

3.Көп мөлшердегі микроорганизмдер биомассасын алу мен байланысты көп тоннналы өндіріс:

А.Жоғары дәрежелі асептиканы қажет етпейді

В.Тек асептикалық жағдайларды қажет етеді

С.рН 7 жағдайында іске асады

Д.Экономикалық жағынан тиімсіз

Е.Бөгде микрофлораның қарқынды дамуымен байланысты

4.Биомассаның көп мөлшерін алумен байланысты көп тонналы өндіріс реализациясы кезінде жабайы микроорганизмдер дамымайды, себебі:

А.рН 6-7 ұстап тұрады

В.Температураны 25-35 С ұстап тұрады

С.Негізгі продуцентті культивирлеу жағдайы жабайы микрофлора үшін оптимальді емес

Д.Процестер қатаң асептикалық жағдайда жүргізіледі

Е.Негізгі продуценттің өсу жылдамдығы жоғары

5.Жұқа биохимиялық синтездің азтонналы өндірісі бұл:

А.Бродильді өндіріс

В.Азықтық ақуыз алу

С.Ағын суларды тазарту

Д.Физиологиялық активті заттарды алу

Е.Кенді бактериалды сілтілеу

6.Жұқа биохимиялық синтездің азтонналы өндірісі қажет етіледі:

А.Беттік культивирлеуді қолдану

В.Бөгде микрофлорадан қатаң сақтау

С.Жоғары температура және қысым

Д.рН 3-4 ұстап тұру

Е.Залалсызданбаған ауаны қолдану

7.Биологиялық процестердің маңызды ерекшеліктеріне жатпайды:

А.Биологиялық жүйелер өзін-өзі реттеуге қабілетті

В.Барлық процестер фермент қатысымен жүреді және реттеледі

С.Концентрация градиентін мембрана арқылы заттардың тасымалдануы мүмкін

Д.Арнайы құрал-жабдықты шығару

Е.Типтік құрал-жабдықты пайдалану

8.Проектілеу кезіндегі маштабтар бұл:

А.Ең тиімді нұсқаны таңдау

В.Зертханалық жағдайда алынған мәліметтер негізінде құрал-жабдықты есептеу

С.Оптимальді режиді таңдау

Д.Арнайы құрал-жабдықты шығару

Е.Типтік құрал-жабдықты пайдалану

9.Маштабтау және оптимизацилануы мүмкін:

А.Математикалық модельдеу негізінде

В.Проекті енгізу сатысында

С.Проектілеу және басқару кезінде

Д.Эмперикалық тәуелділік жүйесі негізінде

Е.Процестің генетикасын оқу негізінде

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№2 Лекция. Микробтық клеткалар - биотехнологияның негізгі объектілері. Заттардың клеткаға түсуі және олардың метаболизмі. Пастердің эффектісі.Метаболизмнің соңғы өнімі. Метаболизмнің  реттелуі. Катализденетін фермент  реакциясының кинетикасы. Фермент-субстраттық комплексі және ферменттің әсер ету  механизмі.

 

Лекция жоспары

 

1. Микробтық клеткалар- биотехнологияның негізгі объектілері.

      Анаболизм мен катаболизм процестерінің жаопы бір-бірімен

      байланысы. Пастердің эффектісі

2.  Қоректік заттардың молекуласы үш сатылы ыдырауы.

      Метаболизмнің соңғы  өнімі

3. Фермент туралы жалпы мәлімет

4. Фермент-субстраттық комплексі және ферменттің әсер ету

       механизмі.

5. Фермент активтілігін  реттеу

6. Ферменттің инактивациясы

 

1.      Барлық биотехнологиялық процестер микроорганизм биотехнологиясындағы микробтық клеткалардың функцирленуіне негізделеді, сондықтан биотехнология тірі клетканы танып білуден және тіршілік ету барысындағы процестерді басқару заңдылықтарынан басталады. Құрылысы жағынан микробтық клеткалар прокариоттар(бактериялар, көк-жасыл балдырлар) және эукариоттар (саңырауқұлақтар,балдырлар, қарапайымдылар) болып бөлінеді. Тірі клетка- ферменттермен катализденетін 1000-нан астам тәуелсіз реакциялар жүретін күрделі химиялық реактор. Сондай-ақ биологиялық жүйелер химиялық технология процесіндегідей заттардың сақталуының негізгі заңдылықтары мен принциптеріне бағынады. Микроорганизмдер жарық энергиясын (фототрофты) және химиялық энергияны (хемотрофты) сіңіре алады. Гетеротрофтар тек органикалық заттарды, ал автотрофтар бейорганикалық заттарды (мысалы, СО2 ) сіңіреді. Алынған энергия клетка ішінде жоғары энергетикалық қосылыс АТФ түрінде сақталады және тасымалданады, ал клетка энергияны 3- функцияны орындау үшін қолданады.

-    күрделі молекула,  үлкен синтезі үшін өсуі, үшін;

-    ионды және бейтарап қосылыстардың тасмалдануы үшін;

-    механикалық жұмыстар, демек бөлінуі мен қозғалуы үшін;

Энергияны биосинтезде қолдану тиімділігі жоғары, қалған энергияны жылуға айналады.

 Метаболизм- клеткадағы барлық химиялық өзгерістердің жиынтығы. Метаболизм катаболизмнен ( энергия алу үшін химиялық заттардың ыдырауымен), анаболизмнен (энергияның шығындалуымен қарапайым клеткадан күрделі заттардың түзілуі) және амфибиолизмнен ( аралық алмасудын барлық реакцияларынан) тұрады.

  Микроорганизмдер аэробты ( тыныс алу үшін О2  қажет) және анаэробты ( оттексіз тіршілік етеді) болады.Анаэробты ашуда органикалық заттар соңғы өнімге дейін ыдырамайды, сондықтан энергия аз босатылады. Аэробты алмасуды ( тыныс алу) соңғы өнімнің аз энергиялы өнімдер алынады (СО2  және Н2О) және көп энергия босап шығады.

 

                              Ашу (спирттік):

 

    С 6Н 12О 6+2Н 3РО4+2АДФ→2С 2Н 5ОН+2АТФ+2СО2

 

                                   Тыныс алу:

 

   С 6Н 12О 6+6О 6  + 36Н 3РО4 + 36АДФ→6СО2+6Н 2О+ 36АТФ+36Н2О

 

   Осылайша, 1 моль глюкозадан тыныс алу барысында 36 моль АТФ және 2847 кДж түзіледі, ал анаэробты процесте тек 2 моль АТФ  және 217 кДж түзіледі,  демек 18 есе аз түзіледі. Сондықтан аэробты жағдайда клетканың өсуі біршама тиімді.

   Тыныс алуда гликолиз нәтижесінде алынған сутегі оттегіне тасымалданады. Гликолиз нәтижесінде глюкозаның бір молекуласынан пируваттың 2 молекуласы, АТФ және НАДН2 түзіледі.

Пируват мультиферменттік комплекспен бірнеше коферменттің қатысында тотыққан декарбоксирленуге ұшырайды.

Бір кофермент үзіп алынған  сутегін қабылдайды, ал екінші  кофермент А (СоА-Н) қалған ацетилді топ СоСН2- ні  қосады. Тыныс алуда ацетил қалдығы үш карбон циклінде (ЦТК) Н бөлінуі және тотығуы нәтижесінде декарбоксилденуі (СО2 бөлінуі) және гидратация ( Н2О қосылуы)  толығымен ыдырайды.

Клетка тыныс алуда АТФ синтезі үшін негізгі энергияны сутегінің оттегімен тотығуы нәтижесінде, гликолиз нәтижесінде алынған, пируваттың тотығуынан және ЦТК реакциясынан алады. Катаболизмнің соңғы сатысы - тотықтырушы фосфорирлену.Бұл процестің жүруі барысында метаболитік энергияның көп бөлігі бөлініп шығады, осының арқасында НАДН және ҒАДН2 молекулалары қоректік зат молекуласынан О2 молекуласына электрон тасымалдайды. Фосфорилдену тыныс алу тізбегінде АТФ-синтетаза ферментінің әсерімен жүзеге асырылады. Тыныс алу тізбегінде Н-ін НАДН-тан О2-не тасымалдауда 218 кДж бөлінеді 1 моль НАДН.

Ассимиляция – биоорганикалық (СО2, Н2О, NН3 – автотрофты) немесе органикалық қосылыстардан (гетеротрофты) дененің жеке заттарының синтезі. Энергияны тұтыну фотосинтез процесінде әлде жарық энергиясының есебінен, не болмаса биоорганикалық заттардың (Н2S, NН3 және т.б.) тотығуының есебінен алынады. Фотосинтез – ол АТФ және сутегі түрінде жиналатын, (НАДН) коферментпен байланысқан химиялық әсерінен  энергия жарығының пайда болуы. Ол екі процестен тұрады: жарықтағы энергияның hv фотонның түзілуі және қараңғыдағы көмірсудың түзілуі.

Н2  тотықсыздандырғыш  фотосинтез кезіндегі  Н2О ыдырауынан түзіледі.

 

12 Н2О hv — 12 Н2+ 6О2 + АТФ

 

Электронды тасымалдану тізбегі бойынша электрондардың  өтуінен АТФ түзіледі.

 

6 СО2 + 12 Н2 қараңғыда С6Н12О6 + 6Н2О

 

Ақуыздың құрамына (хлоропластағы жасыл клетка) кіретін 20 аминқышқылының барлығын бактерия және өсімдік клеткаларының өздері синтездейді. Гетеротрофты ассимиляция негізінде процеске молекуланы қайта құрауда кіреді, кейде қажетті барлық қосылыстарды синтездеу үшін организмде бір ғана органикалық зат жеткілікті, басқа организмдер белгілі бір, алмастырылмайтын затты мысалы аминқышқылдарын және витаминдер және т.б. қабылдайды.

Реттеу механизмі биохимиялық процесстердің экономика жағынан жоғарғы үнемділігін қамтамасыз ету үшін эволюция процесіне кіреді. Белгілі бір метаболизмді іске асыру үшін қажет фермент туралы ДНК ақпарат береді.

Метоболизмді реттеу – бұл биохимиялық процестің жылдамдығын осы прцеске қатысатын немесе оның активтілігіне қатысатын ақуыз туындыларының қайтымды мөлшерін өзгерту жолымен басқару. Ақуыз туындылары – бұл кәдімгі ферменттер – химимялық реакцияның катализаторлары. Бірақ кейбір процестер мысалы, көптеген субстраттың биологиялық мембрана арқылы тасымалдануы ақуыз арқылы жүзеге асырылады, олар қандайда бір химиялық өзгеріске ұшырауы катализдемейді. Сондықтан реттеудің екі негізгі деңгейін қарастыру керек:

·   Репликация, транскрипция және трансляция сатыларында ақуыз туындыларының биосинтезді ретттеу деңгейі.

·    Олардың активтілігін функционирлеу процесінде реттеу деңгейі

Клеткада синтезделетін фермент санының өзгеруі индукция және репрессия әрекетінің нәтижесінде жүреді. Индукция – субстраттың әсерінен клеткада фермент санының ұлғаю процесі (индуктор). Репрессия – репрессордың арнайы затының көмегімен қандайда бір ферменттің биосинтезінің жылдамдығының төмендеу процесі. Олар реакцияның соңғы өнімі болуы мүмкін.

 Факультативті анаэробты активті өмір сүруге қабылеті анаэробты және аэробты жағдайда (ашытқы) саналады. Пастер эффектісінде егер аэробты жағдайды құрғанда тыныс алумен ашу процесінің баяулауы қорытындыланады (анаэробты жағдайда спирттік ашу жүреді, ашытқылар көбеймейді әлде әлсіз көбееді, ал аэробты жағдайларда тыныс алу процесі жүреді және клеткалық биомасса тез өседі). Энергияны бөле жүретін химиялық реакциялар экзоргоникалық, ал энергияны сіңіре жүретін реакциялар эндергоникалық деп аталады.

 

 

2. Қоректік заттың молекуласының үш сатылы ыдырауының ықшамдалған сызба нұсқасы

 


 1 сатысы                                                                             азық                                                                                                                                                

Үлкен макромолекуланың

бөлінуі, олар үлкен суб              ақуыз            полисахаридтер             майлар

 бірлікте ыдырайды

Май қышқылы және глицерин

 
                                               аминқышқылдары   қарапайым қант                                                             

                                                                                      

Блок-схема: объединение: гликолиз                                                  

                                                                                            

                                                                                              АТФ                                                                                                                                                                  

 

 2  сатысы                                                                                                                                                        

Ацетилінде СоА  қарапайым

суббірліктердің бөлінуі

шектелген мөлшері АТФ

 және НАДН  түзе

    отырып  жүреді                                            пируват 

                                                                                                                                          

                                                                         ацетил СоА  

Овал: ЦТК
 

 

 

 


3 сатысы

Ацетил СоА толығымен 

тотықсызданғанда Н2О

 және СО2   дейін  НАДН мол                                   НАДН  түрінде          

мөлшері   түзіліп  электрон                                      тотықсызданған

 тасмалдауда АТФ-тың  көп                                        потенциал

мөлшерде  синтезделуін                                                                                          

 қамтамасыз етеді                                                                                                                             

                                                                                             электрон                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

                                                                            тасмалдағыш  

                                                                                                                         АТФ                      

             

                                                               NH2        

                                                                        О2                                                   

                                                                                   Н2О                                                                                 

                                                                                                     СО2 

                                                                                   Метаболизм өнімі                                                                    

                                                                                                                               

 

 

 

Метоболизмнің соңғы өнімдері

Клетканың өсуінің стехиометриясы және метоболизм өнімінің түзілуі. Клетка көптеген әр түрлі қосылыстарды ортаға бөледі. Метоболиттер біріншілік болып (клетка материалдарында макромолекула аминқышқылдарын, нуклеотидтерді және т.б. құру үшін қажет күрделі қосылыстар) және екіншілік метаболиттер – олардың ерекшеліктері микроорганизмнің өсуіне аса қажет емес заттар (антибиотиктер, токсиндер, алколоидтар, витаминдер) болып бөлінеді.Көбнесе тотығуы және оның соңғы өнімі.

Анаэробты микрооргнаизмдердің негізінен соңғы өнімі Н2О және СО2, толық емес тотығуда немесе аномальді жағдайда органикалық заттар толығымен тотықпайды және клеткада біртіндеп тотыққан өнімдер түзіледі. Бұл өндірісте қолданылады: лимон, фумар, пропион, глюкон қышқылын, ацетон алуға болады, бұл үшін қажет жағдай құру керек.

Екіншілік метоболиттер синтезі. Бұл клетканың тез өсуі кезінде бұл заттар айтарлықтай мөлшерде түзілмейді. Екіншілік метоболиттердің биосинтезінің реттеушілері болып, клетканың энергетикалық заряды және фосфат концентрациясының орташа деңгейі біріншілік метоболиттер  санады.

Стехиометрия. Клетканың өсуі материяның және энергияның сақталу заңдылықтарына бағынады және әр элементтің жалпы мөлшері,  қоректік ортадан  алынған, клеткаға енген мөлшеріне тең, ал түзілген метоболит және жылу  сондай-ақ субстратты қолданған мөлшеріне пропорционалды.

 

 

  Субстрат                                                                         Метаболиттер                                                                     

                                                                                                                                                 

      S 1                                                                              P 1                                                          

Выноска-облако:  Жүйе           (жасуша)                                                                                                                                                   

                                                                                                                                                    

      S 2                                                                                 P 2                                

                                                                                                                                                      

                                                                                                                                               

      S n                                                                             P n                                                           

                                                                                                                                                       

                                                                                                             

 


                                                                                                      

                                                                                  Клетканың  өсуі  Х        

 

Түзілген заттардың еркін энергиясы қолданылған субстарттардың еркін энергиясынан аз болуы керек. Әбір өндірістік штамм үшін клеткадағы әрбір элементтің құрамы белгілі болғандықтан (мысалы: Candidia utilis – CH1.82 N 0.19 О 0,47  Aerobacter – CH 1.78 N 0,24 О,33 және т.б.). Сі = wi*X субстратындағы  элементтің жалпы құрамының минималды қажеттілігін есептеуге болады, мұнадағы Wi – і клеткадағы элементтің салмақтық үлесі, Х- клетканың жалпы массасы. Практикада бұл формула күрделілене түседі, себебі заттардың бір бөлігі метоболиттермен кетуі, ингибирленуі болуы мүмкін және  процесстің кинетикасын есептеу керек. Сондықтан оңайлату үшін қосылыстың  лимиттеуші өсуін тек стехиометриялық түрде анықталады. Оларды өсу жылдамдығының анықтау және ортаның құрамының өзгерісін анықтау арқылы тәжірибе түрінде табуға болады.

3. Клеткадағы барлық реакциялар ферменттік катализ жолымен жүзеге асырылады және ретеледі, мұнда биокатализатор ретінде ферменттер- глобулярлы ақуыздар түседі. Қазір шамамен 2000-ға жуық ферменттер белгілі. Фермент жөніндегі комиссия ұсынған классификация бойынша оларды катализдейтін реакциясына байланысты 6 түрге бөледі:

-    Оксиредуктаза-тотығу-тотықсыздану реакциясы;

-    Трансфераза-функциональды топтың тасымалдауы;

-    Гидролаза- гидролиз реакциясы;

-    Лиаза- екі байланыс бойынша қосылған;

-    Изомераза- изомераза реакциялары.

-    Лигаза-АТФ(С-О;С-S;C-N;С-С) ыдырауымен байланысты пайда болады.

Фермент- катализатор, яғни реакцияның тепе-теңдігін бұзбай, өзгеріске ұшыратпай химиялық реакцияның жылдамдығын арттыратын зат. Катализаторлар арнайы және арнайы емес болып бөлінеді.Арнайы ферменттің болуы, активті орталықты формалауға мүмкіндік беретін, ферменттің каталитикалық қасиеттеріне жауап беретін, оның күрделі құрылымы шартталған.Көптеген ферменттердің ерекшеленетін  тұстары- қосылыстың ақуыздық емес табиғаты -кофактор саны,  активті емес ақуыз- апофермент деп аталады. Кофактордың екі түрі болады:

-Металл иондары: Са 2+, Со 2+, Си2+, Ғе2+, немесе Ғе3+, Мд 2+және т.б.

-Күрделі органикалық қосылыстар- NАД, ҒАД, Ацетил-СоА, АТФ- коферменттер. Таңқаларлығы, бірдей атқа ие, бірақ әртүрлі организмдерден бөлінген ферменттер, көбіне әртүрлі аминқышқылының тізбегіне ие  және сол себепті , қасиеті мен каталитикалық активтілігімен ерекшеленеді. Сондықтан осы организмнің ферментін  продуцирлейтін аты-жөнін толық көрсетуі керек.

4. Фермент әсер ету механизмімінің бірдей теориясы әлі  құрылмағанымен, көптеген гипотезалар бар. Әртүрлі эксперттік әдістердің көмегімен(рентгеноструктуралық анализ, спектроскопиялық әдістер, ПМР және т.б) фермент-субстраттық комплекстерінің бар екендігі дәлелденген ( Субстрат- катализденетін реакцияға түсетін заттар). Активті орталықта ферменттің белгілі молекуласында реакция жүріп жатқан субстратты ферментпен және өнім түзіліп жатқан жерді байланыстырады.Субстраттық «кілт» ферментік «құлып» енгенде  онда комплекс түзіледі. Көптеген ферменттерде бірнеше активті орталық бар. Мұндайда фермент молекуласы күрделі, реакциялық  қабілеттік топтардың кейбір аминқышқылының бүйірлі тізбегінде арнайы құрлымы пайда болады, субстратың конфигурациясы нақтылы жауап беретін. Көптеген ферменттің бірнеше активті орталығы бар.

 

Фермент активтілігін түсіндірудің үш әдісі бар:

-          жақындау эффектісі: фермент екі субстраттың молекуласын реакциялық топтарды бір-біріне жақын орналастыратындай етіп байланыстырады, және катализденетін фермент топтарыннан бұл химиялық реакцияның жылдамдауына қабілетті болады;

-          хабардар эффектісі:егер екі субстраттың молекулалары арнайылық симметрияға ие болмайды  олай болса,  реакция оңай жүреді, егер молекула ны хабардар етсе,  реакционды топты  бір бріне қатысты хабардар болады.

-          индуцирленген сәйкес:байланысқан субстратта фермнттік конформация өзгереді, яғни процесс жүру кезінде кеңістік құрылымда бірнеше фермент-субстраттық комплекс түзіледі, нәтижесінде мұқият топтарды теңестріу жүреді демек, жақындаудың және хабардардың тиімділігі болад.

Бір және екі субстратпен ферменттік реакциялардың кинетикасы.

S→Р реакциясын қарастырамыз, S- субстрат, Р-өнім.

Жылдамдық U=dS/dτ=dP/dτ [ моль/л∙с] заттың молінің саныны көлем бірлігіндегі уақыт бірлігіне тең. Кинетиканы алу үшін тәжірибелік мәліметтер қолданылады ,  мысалы: Декстроза концентрациясы, мг/мл

     

160

 

120

 

80

 

40

 

          

         20      40      60      80       100  t,мин

 

 Крахмал глюкоамилаза гидролизінің жылдамдығын анықтау

  Әдетте реакцияның бастапқы жылдамдығын уақыт моменті τ=0-де анықтайды, бірақ графиктен көргеніміздей τ=0 - дің осінде қоспада реакция өнімдері бар, бұл бастапқы жылдамдық әдісін қолдануда күрделілікке соқтыруы және ауытқуды болдыруы мүмкін, бірақ практикада тек осы қолданылады. Есептеуде мынадай түсінік қажет- активтіліктің бірлігі- демек стандартты жағдайда осы фермент үшін белгілі каталитикалық активтілікке ие ферменттің саны. Бұл бірлік- әрбір фермент үшін өзінің арнайы анықтамасы бар және бір фермент өзінің нақты жағдайына байланысты бірнеше анықталған акивтілікке ие.

Михаэлис-Ментен теңдеуі.

1902 жылы Анри тәжірибелік мәліметтер негізінде теңдеуді көрсетті:

U '=U' max*S/(Km+S), мұндағы  U' max= α ℓ0, мұндағы (α=к2 ), ℓ 0 –фермент концентрациясы.

Олардың гипотезаларының негізгі қағидалары:

1.Фермент Е және субстрат S комплекс түзеді, содан соң Р және Е өнімдеріне диссоциациялайды:

 S+E ↔ES - Фермент-субстрат комплекс

    ES→Р+Е

Егер бірінші реакция қайтымды болса, онда

 

 u моль/л×с.

 

 

 


                            umax = αℓ0

                      ½ umax

 

 

          

   Km                          S моль/л

 

             

       Se/(Se)=k-1/k1=Km-const. диссоциация.

Екінші реакция қайтымсыз.

Ư=dp/dτ=k2 (es) онда е+(es)=ℓ0 – жүйедегі ферменттің жалпы концентрациясы. Онда  біз мынаны аламыз:

      Ưmax= k2ℓ0 , демек, Ư = Ưmax * S/Km+S –Михаэлис – Ментен теңдеуі.

      Ưmax – max немесе шекті жылдамдығы,  Km – const. Михаэлиса 

      Интегралдағаннан соң:                                

      Ư max τ= S0-S+Km ℓn S0/S  субстрат концентрациясына қажетті уақытты есептеуге болады.

Михаэлис-Ментен теңдеуінен ауытқу. Ферменттердің субстраттармен активтелуі мен ингибирленуі. Кейбір  жағдайларда кинетикалық қисық өзгеше сипаттамаға ие.

 

               u     umax

 

 

 

 

 

                                                     S

                                                                                                                                                     

Активтелу. S-тің төменгі концентрациясында ферментті субстраттың бір молекуласымен байланыстыру келесі молекулалардың байланысу жылдамдығын жоғарылатады демек, d U'/dS өседі. Мысалы, субстратты ақуыз суббірлігімен байланыстырғанда. Кейде S-тің көп мөлшері қатысында катализденетін фермент реакциясының жылдамдығы азаяды.

       u

              umax

                                                      

 

 

                                Smax

                                                S

 

5. Фермент активтілігін реттеу. Ферменттің каталикалық активтілігін тек S қана емес, ферментермен тығыз байланасты модуляторлар немесе эффекторлар (ингибиторлар және активаторлар) деп аталатын заттар да өзгерте алады.

Ферменттің эффектормен өзара әрекеті- қайтымды, жартылай қайтымды, қайтымсыз бола алатын химияляқ реакция. Қайтымсыз ингибиторлар- уулар. Бұл жағдайда кинетика Михаэлис-Ментен теңдеуіне бағынбайды.

         Микроорганизмдердің көпшілігі предшествениктің аз санынан күрделі қосылыстардың көбісін синтездей алады. Максимальді өнімі мен максимальді шығыны бар процесті қалай жүзеге асыруға болады?

Клеткада қоректік заттарды максимальді тиімді сіңірудің жетістігі  үшін реттеуші механизмнің бірі болып фермент активтілігінің қайтымды реттелуі болып табылады. Қарапайым мысал:

L треонин → Р1 → Р2→ Р3 → Р3 → Р4 → L изолейцин – бес сатылы тізбектелген тәуелділік. Тізбектің реттелуі қайтымды байланыс принципі бойынша ингибирлену жолымен жүреді, яғни изолейцин биосинтезі оның жинақталуына қарай баяулайды.Мұндай реттелу қайтымды болуы керек: барлық изолейцин шығындалған кезде Е1 ингибирленуі тоқтайды да, синтез басталады.Бұл жағдайда Михаэлис-Ментен теңдеуі жарамды. Барлық ингибиторларолардың әрекетінің әсері бойынша U' max және Кm параметрінде классификацияланады. Бәсекелес ингибиторларКm↑,U'max– const.

Ингибирлеу тиімділігін  S концентрациясын жоғарылату жолымен төмендетуге болады. бәсекелес емес ингибиторлар,  U'max↓ – Кm const.

S концентрацияның ↑ есебімен ингибирлеу төмендемейді.

6. Практикада қолданылған ферменттің негізгі сипаттамасының бірі – каталитикалық активтілік жылдамдығының төмендеуі әсіресе үздіксіз  жұмыс жасайтын ағымдық ферментерге байланысты. Ферменттік биокатализаторлар өмір сүруінің  пайдалы уақыты, процесстің барлығы экономика жағынан мақсатқа сай екенін анықтайды.

 Ақуыз денатурациясының механизмі. Бізге белгілі ақуыз құрылымы әлсіз әсер етудің  арқасында тұрақталып, нәтижесінде молекулярлық қозғалысының тіршілігі үшін маңызды қамтамасыз етіледі. Басқа жағынан бұл мынаны білдіреді, ақуыздар конформация активтілігі бойынша бірнеше әр түрлісін оңай  қабылдай алады.Ақуыздың нативті құрылымының тұрақтылығы  өте төмен.

 

Кесте -Денатурацияны тудыратын факторлар

 

Физикалық факторлар

Өзара әрекеттесу, байланысу, топтасу түрлері

Қыздыру

Сутектік байланыстар, гидрофобты байланыстар, сольватирленген  топтар

Суыту

Радиация

Функционалды топтар

Механикалық күштер

Сольватирленген  топтар

Химиялық факторлар

Қышқылдар

Молекула түбінде зарядталмаған топтардың орналасуы

Негіздер, органикалық

қышқылдар, сутектік

байланыс түзетіндер

Сутектік байланыс

Тұздар

Полярлы және полярсыз топтар

Еріткіштер

Полярсыз топтар

Беттік активтік заттар(ПАВ)

Гидрофобты бөліктер және зарядталған топтар

Оксиданттар

Функционалды топтар

Ауыр металл иондары

Функционалды топтар

Хелаттүзуші агенттер

Ақуыз құрылымы үшін қажетті катиондар

Биологиялық факторлар

Протеазалар

Пептидтік байланыстар

 

Ақуыз денатурациясы сыртқы фактордың әсерінен  ерігіштіктің өзгеруі гельдердің түзілуі немесе кристалдардың биологиялық бұзылуы жатады.

Әдетте басты рольді жекелеген фактор емес олардың комбинациясы атқарады. Технологияда маңызды, мысалы ферментті суытқанда фермент активтілігінің жоғалуы болмайтын жағдайды таңдау керек.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.       Фермент денатурациясын тудыратын факторлар

2.       Конкурентті және конкурентті емес ингибиторлар

3.       Михаэлис-Ментен теңдеуі

4.       Микробтық клеткалар – микроорганизмдер биотехнологиясының негізгі

    объектісі.Анаболизм мен катаболизм процесінің жалпы өзара байланысы.

       Пастер эффектісі

5.       Қоректік заттар молекуласының үш сатылы ыдырауы.Метаболизмнің

          соңғы өнімі.

6.       Фермент туралы жалпы мәлімет

7.       Фермент – субстраттық комплекс және ферменттің әсер ету механизмі

8.       Фермент активтілігінің реттелуі.

9.       Фермент инактивациясы

 

№3 Лекция. Жобалаудың мақсаты. Жобалауды ұйымдастыру. Құрылысты және жобалауды технико-экономикалық негіздеу туралы түсінік. Техникалық жобаның құрамы. 

 

  Лекция жоспары

 

  1.Жобалау мақсаты.Құрылысты және жобалауды технико-экономикалық

      негіздеу туралы түсінік

  2.Құрылысқа арналған алаңды таңдау

  3. Құрылыс ғимаратын өңдеу

  4.Жобалау

  5.Техникалық жобаның құрамы

 

1.      Жобалауды ұйымдастыру.Жаңа өндірісті тұрғызуда және жұмыс істеуде қайта өңдеуде көп мөлшерде материал жұмсалады және жұмыс күшіде жұмсалады. Сондықтан құрылыс орнын жобалау алдында экономика жағын тиімділігін құрылыс орнын таңдау міндетті түрде дәлелдеу керек. Ол үшін алдымен жобалауда және құрылысты тұрғызуға  немесе қайта өңдеуде техника-экономикалық негіздеу қажет. Ол келесі бөлімдерден тұрады:

-          Бастапқы мәні өнеркәсіпті сипаттау қызметін бағалау және анализдеу техника экономика көрсеткішін негіздеу.

-          Жобаның қуатын анықтау және өндірісті мамандандыру, ассортименттік негіздеу, сапасына талап қою.

-          Шикызатпен қамтамасыз ету, негізгі материалмен, отынмен, энергоресурстармен және т.б. қамтамасыз ету.

-           Өндірісті орналастыруды негіздеу, генералды жоспардың сызба нұсқасы және тасмалдағыш көлік.

-          Өндірісті негізгі технологиялық мишімдері: істеліп жасаплып жатқан әдістерге шолу: технологияға жолдама беру технологиялық шешімдер; құрал-жабдықты таңдауды негіздеу: өнеркәсіп құралы және өндірістің сызба нұсқасы: технологиялық шешімді негіздеу және сипаттау: автоматизациялауға және механизациялауға талаптар: көшірмелердің сызба нұсқасы.

-          Қоршаған ортаны қорғау.

-          Негізгі құрылыстын ұсыныстары.

-          Құрылысты ұйымдастыру бойынша шешімдер және құрылысты аяқтау мерзімі.

-          Жұмсалатын қаржы көлемі және экономикалық тиімділігі.

-          Шешімдер және ұсыныстар.

 

2.Құрылыс орнын таңдау. Тұрғызылатын  қажет  саланы  орналастыру және бекітілген сызба нұсқамен дамыту, жобаланытын құрылыстың ауданын немесе құрлыс алаңын жобалауға  тапсырма бекітілмей алдын таңдалады.

Құрылыс алаңын таңдап алу процестердің барлығы салыстырылып сарапталады, өндірісті іске қосуда ескеріледі және құрлыс жағдайын жақсы қанағаттандыру барысында құрлыс  алаңы негіздеуде техника экономикалық есептер ескеріледі:

-          өндірістің конфигурациясы және размері,өндірістің кеңею мүмкіндіктері;

-          ауыл шаруашылығына жердің жарамдылығы;

-          алаңның гидрогеологиялық сапасы (рельеф,жер асты судың деңгейі және т.б.);

-          қалаға құрылысты жақындылығы құрылысты бұзып тасталынуы;

-          санитарлық- гигиеналық қанағаттанужәне техникалық талаптар;

-          энергияны алу жағдайы,энергия,су,газды апару (энергия,жылу,газ т.б.);

-          ағын суды шығарып тастау шарты;

-          құрылысқа келетін жолдар;

-          құрылысты күрделендіру факторлары.

Комиссия министерлік пен  немесе жергілікті әкімнің шешімімен алаңды таңдау туралы сұраныс жасалған актіні құрып  жасайды және бекітіледі.

 

3.Құрылыс ғимаратын өңдеу.Техника экономикалық көрсеткіштің шешімі құрлыс тұрғызуға қабылдаған  тапсырма толығымен сәйкестеліп қабылданады,  онда көрсетілгендер:

- өндірістің аты;

- жобалау үшін негіздеу;

- құрлыс ауданы, алаңы;

- номенклатурасы және көлемі жұмыстың режимі;

- көшірме жасауға шешім;

- қоршаған ортаны қорғауға талап қою;

- негізгі техника экономикалық көрсеткіш  тұрған үй аумағын және   

  культуральды –тұрмыстық  құрлысты жобалауға арналған мәліметтер;

-    құрылысты бітіру мерзімі;

-     жобалау сатылары;

-    жобалаушы басшы;

-    құрылыстың мекен жайы және аты;

-    қосымша көрсеткіштер (автоматизация және құрал-жабдықтар):

-    оптимальді шешімді таңдау үшін жобаның варианттары бойынша талаптар;

Ғимаратты жобалауға бекітеді:  ертеректе министерлік пен қазір жергілікті әкімшілік деңгейінде шешіледі.

4.Жобалау.Жоба- техникалық мүмкіндікті мақұлдаған экономикалық жағынан  тиімді және өндіріс құрылысының шешімін графикпен жасаған - есептік және графикалық материал. Бұл комплексті техника -экономикалық құжат. Жоба типтік және жеке жоба болып бөлінеді, соңында белгілі бір нақтылы шартпен байланыстыру.

Жобалаудың негізгі мақсаты – құрлыстың сапасын жоғарлату және жобаны экономикалық жағынан үнемдеу және келесі сұрақтарды шешумен құрылысты өз уақытысында қамтамасыз ету:

-          жаңы құрал-жабдықтырды қолдану  және эффективтілігі жоғарғы техниканы қолданып, сапасын және еңбектің жоғары өнімділігін қамтамасыз ететін, өндірістің қолайлы әдісін таңдау;

-          рациональды көлемді- жоспарлаушыны таңдау және ғимаратың конструктивті шешімін және құрылыс материалдың эфективтілігін таңдау;

-          шикізатты және дайын өнімді тасымалдаушы ағымның рациальды сызба-нұсқасын таңдау, процесті автоматизациялау және механикаландыру;

-          құрлыс жер алаңын рационалды қолдану және генералды жоспардың қолайлы вариантын таңдау;

-          жобалау шешімінің деңгейін жоғарғы техникалық және экономикалық қамтамасыз ету;

-          құрылысқа жұмсалатын шығындарды қысқарту.

 

5.Техникалық жобаның құрамына келесі бөлімдер кіреді:

-    Жалпы түсіндірме жазба:

жобаны өңдеуді негіздеу, құрылыс түрі (жаңы, қайтадан өңдеу) қуаттылығы құрамы, номенклатурасы, ТЭК негіздері, ұжым және құрылысты бітіру мерзімі;

-    ТЭ бөлім:

экономика туралы мәлімет, генералды жоспар және тасмалдағыш көлік.

-    Технологиялық бөлім:

өндірілетін өнімге сипаттама, сапасын бағау, өнімнің тиімділігін негіздеу;

бағдарламаның шығарылуы;

өндірістің сызба-нұсқасы және өнеркәсіптің құрамы;

жаңа технологиялық процеске және технологиялық  шешімді түсіндіру, негіздеу және сипаттау;

өндірістің процесінің еңбек сиымдылығы;

шикізатқа материалға, отынға, электроэнергиясына, газға, суға, жылуға сұраныс;

цех аралық технологиялық  комуникация;

көмекші өндірісті негіздеу.

-          Құрылыс бөлімі - құрылыс бойынша барлық мәлімет.

-          Сметалық бөлім - құрылысқа жұмсалған шығынның есебі және  құрал-жабдықты орнатуға және басқада капиталдық шығынның есебі.

-          Қорытынды смета - құрылысты қаржыландыруды  және  құрлысқа қаржы салуды жоспарлауға арналған негізгі және өзгермейтін құжат.

Жобалау көптеген нормативті құжаттармен регламентеледі: ЕСКД, МЕСТ-тар, типтік өнеркәсіптік құрлымның жинағы (каталогы), техникалық шарттар (ТШ), құрылыстық нормалар және ережелер (ҚН және Е), электр қондырғыларын құрастыру ережелері (ПУЭ), еңбекті, қоршаған ортаны қорғау талаптары. Жобалау мекемесінде жұмыс істейтін  инженер химик-технолог, технологиялық сызбаны жасаумен айналысады, қондырғыларды таңдайды, өндірісті тұрғызып, қондырғыларды орналастырады, жоба құжатын жасайды (түсіндірме анықтама, сызбалар). Ақпарат көздері – меңгерілген, бір қалыпты жұмыс істейтін кәсіпорын; бастапқы мәліметтер(әдебиет) және есептеу нәтижесінде алынған мәліметтер. Міндетті түрде шикізат пен оны өңдеу әдісін таңдап алу, өндіріс әдістері, энергетикалық байланыс пен материалдық ағымның сызба нұсқасын жасау, материалдық балансты және жылу балансты есептеуді жүргізу қажет, негізгі және көмекші қондырғының түрін, өлшемін, мөлшерін таңдап есептеу керек. Жобалауда әртүрлі жоба шешімдерін салыстыратын анализге жоғары көңіл аударылады, ал көп жағдайда ЭЕМ көмегімен тиімді орындалады.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.ТЭН мазмұны және бөлімдері

2.Құрылыс жүргізетін ауданды таңдау

3. ТЭН-ге тапсырманы ұйымдастыру

4. Жоба және оның түрлері

5.Техникалық жобаның құрамы

6. Биотехнолог-бакалаврға қойылатын талаптар

               

Өзін дайындауға арналған  тест сұрақтары

 

1.ТЭН бөліміне жатпайды:

А.кәсіпорынға сипаттама, оның қызметін анализдеу мен бағалау

В.жоба қуатын анықтау және кәсіпорынды мамандану

С.негізгі жоспардың құрамы, тасмалдағыш

Д.негізгі технологиялық шешімдер

Е. құрылыс мекемесінің аты

 

2.Құрылысқа арналған ауданды таңдауда ескермеуге болады:

А.кәсіпорынның өлшемі мен конфигурациясы

В.жердің иесі

С.келешек өнімнің бағасы

Д.ауданның гидрогеологиялық сапасы

Е.энергия, жылу, газ алу жағдайы

3.Жобалау тапсырмасында көрсетпеуге болады:

А.қуатылығы мен номенклатурасы

В.қщршаған ортаны қорғау талаптары

С.құрылыс мекемесінің аты мен мекен-жайы

Д.бас жобалаушы

Е.құрылыс шығынын қысқарту

4.Жоба-бұл:

А.құрылыстық- техникалық мүмкіндігі

В.есептеу және графикалық материалдардың жиынтығы

С.құрылыстың графикалық шешімі

Д.құрылыстың экономикалық мақсаты

Е.құрылыстың нақтылы талаптары

5. Техникалық жобаның құрамына кірмейді:

А.жалпы түсіндірме анықтама

В.технико-экономикалық бөлім

С.маркетинг-менеджмент

Д.технологиялық бөлім

Е.сметалық бөлім

6.Жобалау мекемесінде жұмыс істейтін биотехнолог-бакалавр, айналыспайды:

А.технологиялық сызба нұсқаны жасау

В.микроорганизм - продуцентінің метаболизмін зерттеу

С.қондырғыларды таңдау

Д.қондырғыларды орналастыру

Е.жоба  құжатын жасау    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 4 Лекция. Жобалау да ғылым. АЖЖ қолданумен жобалау. АЖЖ құрамы және оның мүмкіндіктері. Технологиялық жобалаудың негізгі түсінігі. Технологиялық сызба нұсқаның классификациясы. Технологилық  режим және оны таңдау.Экономикалық  оптимизациялау.

 

1.Қазіргі кезде жобалау өнердің ғылыми зерттеуінің арнайы пәнінен ауысқан. Сондықтан  ғылыми-техникалық прогрестің жоғары қарқындылығын тудырады, ол жобалау кезінде өндіріс аумағының технологиясын өзгеріске ұшыратады.Жобалаушы жобада техникалық шешімдерді қабылдауға  тура келеді, бірақ бастапқы мәндерді толық  қамтымайды демек,  техникалық тәуекелділік элементін құрайтынды. Бұл жағдайда жобаның авторы едәуір эрудицияны игеру керек, арнайы білімді және жауапкершілігінің  жоғары болуы  керек, сонда оған дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.

     Техникалық тәуекелділіктің сандық бағасы технико-экономикалық болжаумен жүргізіледі, бірақ тәуекелге тек жаңа шешім кері нәтиже бермейтін кезде ғана жол беріледі.

     Техникалық тәуекелділікке  сандық баға беру техника –экономикалық ойлатырумен жүргізіледі, ол мынадй жағдайда болады, техникалық тәуекелділік жаңа техникалық шешімді теріс тізбекке әкелмейді. 

Жобалаудың қарапайым әдісімен анықталатын, техникалық тәуекелділік шығын көрсеткішіне тікелей пропорциональды, жетістігінің болуына кері пропорционал. Жетістігінің  ықтималдық көрсеткіші жобалауға  қатысыпайтын әдісімен   анықталады: техникалық есеп, тәжірибесі бар  статистикалық бағалау, тәжірибелік  бағалау.

 Жобалау  ғылымында әрбір жобалау шешімін негіздеу  әдісіне басты назар  аударады. Жобалау шешімін негіздеу дәрежесі жобаланатын аумақтың  технико-экономикалық көрсеткішіне байланысты,  жобалауды бітіріп іске қосу мерзіміне, жаңа өндірісті меңгеруіне байланысты. Жобалау шешімін таңдаудағы ең маңызды  технико-экономикалық критериясы болып өнімнің өзіндік құндылығы саналады. Екінші негізгі көрсеткіші  жобалау шешімін негіздейтін  өнімнің сапасы болып саналады.

    Жобалауды өңдеуде алынған  нәтиже,  шешімі және көрсеткіштері өте маңызды  қомақты сиптаттама береді.Кез келген жобалау шешімін өзгерткенде  жобаның бөлімдері, жобаның технико-экономикалық шешімдері өзгереді. Сондықтан жобаның барлық бөлімдерінде экономикалық қолайлы шешімін анықтау мақсатында, өндірістің сипаттамасын жобалаудың аналитикалық зерттеу  әдісі ретінде қарау керек.

 Қолайлылықты іздеу жолындағы мақсаты, жобалау  процесіндегі бір бірімен байланысқан екі  бөлім болып табылады: жобалау шешімдерін  өңдеу және өңдеу процесінде оны  бағалау,сондай-ақ және оны бітіргеннен кейін де.

2.Жобалау шешімін бағалау  сандық экономикалық критерияны пайдаланумен жүргізеді және қазіргі заманғы математикалық әдістерді енгізумен  мен электронды есептегіш техникасын қолданмен формаланады. Бірақ жобалау шешімдерін өңдеуде өнердің деңгейінде  болып қалады, яғни формалау қиындыққа соғады.

Осы аумақта алғаш тәжірибе материалдық баланс бөлімінде жасалған,белгілі аумақта қабылданған   мысалда: жүйелі анализдеу әдісінің комплексінде операциясыны зерттеуде. Операциясыны зерттегенде  массалы қызмет жасау теориясын меңгереді, түзу сызықты бағдарламмалауда, динамикалық бағдарламалауда, қорды басқару моделінде және т.б.Келешекте  жақын арада бұл әдістер қазіргі заманға сай техникалық құралдарды жобалау процесіне ендірумен  қолданылады.

       Бірақ, жобалау шешімінің қабылдаған процесін формалауда адамзаттың әсерін ескеру керек:білімін, интуициясын, ақпаратты болжай білуін және стандарты емес және перспективті жобалау шешімдерін қабылдауды .

     Ғылыми-техникалық прогрестің дамуын жылдамдату, жобалау мақсатының  барлығы күрделі болып келеді, жобалау мерзімін қысқартуды талап етеді және жобалау жұмысының бағасын төмендетуді. әйтседе көп тәсілді  жобалауда барлығы үлкен мәнге ие болады.

     Жобалаудың сапасын  және жобалау  деңгейін ЭЕМ математикалық әдісін қолданумен жоғарылайды, сондықтан автоматты жобалауды, математикалық моделирлеу құралын  және машинамен сызылатын графиктерді қолдану керек.

   Автоматты жобалау жүйесін (САПР) ендіру, қолайлы жобаның шешімін тез арада табуға мүмкіндік жасайды, құрал жабдықты және бақылау әдісін,одан басқа да өндірістің дамығанын қабарлап отыруды іске асырады.

Автоматты жобалау жүйесінің (АЖЖ) құрамына ақпаратты өңдейтін, заттарды сақтайтын, жобалау құжаттарын және сызбаларын көбейтетін құралдар кіреді.

    Автоматты жобалау жүйесінің(АЖЖ)  көмегімен белгілі бір қолайлы өнеркәсіптің аумағының және зауыттың  орналасқанын анықтауды, қолайлы орналастырды көлемді-жоспарлауды,жүктің ағымының есебін, құрал жабдыққа салуды, шығаруды  және т.б. сәтті шешеді. Жобалау процесі осы сатыда әр қайсысын  ЭЕМ барлық керекті есептерді  орындағаннан кейін дамиды және жобалаушы келесі келесі сатыға ауысады.

ЭЕМ ақпараты жоғарғы жылдамдықпен өңдеу бірден келесі сатыға арналған   есептелген мәліметтерді алуға мүмкіндік жасайды. Тиімдісі болып, жұмыстың нақтылы қорытындысын графикалық өрнектеу үшін  ірі масштабты сызу автоматы және жұмысшы жобалауға арналған дисплеймен жұмыс  жасауы саналады.

3.Технологиялық сызба болып,  белгілі бір шикізаттан оның материалдық және энергетикалық байланысымен (ағымымен) өнімнің сол түрін  алуға арналған процессін,тізбектелген операциясын графикалық өрнектеу, әлде түсіндірме жазба саналады.

Материалдық ағым болып аппараттан шығарылатын немесе кіргізілетін  қатты,  сұйық немесе  газ тәрізді өнімдер жатады.

    Операция немесе физикалық процесс болып молекулалық құрамының өзгеруіне әкелмейтін материалға механикалық әсер ететін саналады, мысалы: кептіру, сығымдау, тасымалдау. Мұндай кезде  энергияның өзгеруіне  немесе  тек шығынының  болуына әкеледі.Операцияның сызба нұсқасын өрнектеу шартында  көмекші оператор деп аталатын дөңгелек болып белгіленеді.

  Процесс деп химиялық әсер еткеннен  заттың ерігенінен жаңа  қасиетінің пайда болына әкелетін  жүйедегі өзгерістерді атайды. Процесс  болып негізгі оператор саналады  және квадрат болып шартыбелгіленеді.

Операция және процесс периодты және үздіксіз болып саналады.

   Периодты процесс немесе барлық негізгі сатыларының операциясы болып -  бір аппаратта тізбектеліп жүретін, затты жүктеуде әсер ету, жүкті түсіру сияқты операциялар саналады. Аппараттың өнімділігі мұндай кезде  нөлден (жүктеу және жүкті түсіру кезінде) максимумға дейін өзгереді.

   Үздіксіз процесс болып немесе негізгі сатылардың операциясы бір мезгілде және ұзақ уақыт бойы үздіксіз орындалады. Мұндай аппараттың қарқындылығы  әрдайым, оны оңай автоматтандырады және механикаландырады.

    Технологиялық сызба нұсқа жеке технологиялық тізбектен тұрады, ол процестерді және жеке топтардың операциясын қосады. Технологиялық тізбек деп аппарат немесе құбыр өткізгішпен қосылған  аппараттар тобын айтады, дайын өнімді алу үшін қажетті  бір физикалық  немесе химиялық процесс басталатын және  толығымен аяқталатынды айтады.Мысалы: сұйықтықты насостың көмегімен тасымалдау тізбгі; кептіру және сүзгілеу тізбегі, ферментерлерді байланыстырушы тізбек.

4.Технологиялық сызба-нұсқалар жұмысыты ұйымдастыру принципі бойынша  және реагент ағымдарын ұйымдастыру бойынша жіктеледі.

 Жұмысты ұйымдастыру принципі бойынша  периодты және үздіксіз сызба нұсқа   болып ажыратылады.

      Периодты сызба-нұсқалар биотехнологияда өнімділігі аз өндірісте немесе шикізатың түрі   жиі өзгеретінде қолданылады.

    Ірі (өнімділігі ірі) өндіріс үздіксіз жұмыс жасайды, бірақ оның кейбір жеке бөлімдері периодты жұмыс жасауы мүмкін.

 

 

     Реагенттер ағымын ұйымдастыру бойынша сызба-нұсқалар сызба нұсқа элементтерінің бір бірімен байланыс түріне қарай жіктеледі. Сызба нұсқа элементі бір бірінің  байланысымен ажыратылады:

 


тізбектелген

 

 

 

 

 


тізбектелген-айналып жүретін

 (байпас)

 

 

 

 

 


параллелді

 

 

 

 


қайтымды (рециклы)

 

 

 

 

 


қиылысқан

 

 

 

Сурет - Реагент ағымдарын ұйымдастыру бойынша технологиялық сызба нұсқаның жіктелуі.

   Осыған орай ашық тізбекті және тұйық тізбекті сызба нұсқа болып ажыратылады. Ашық тізбекті сызба нұсқада  реагенттердің ағымы өңдеудің барлық сатысын өтедіжәне  соңғы негізгі өнім шығады.Мұнда бастапқы шикізаттан өнімге ауысуы қомақты ал, жоғарлуы аз болады.Тұйық сызба нұсқада бір циклдегі шығымы үлкен емес,шикізат майдалағышқа оралады.Аралас немесе комбинирленген сызба нұсқаданегізгі заттың ағымы ашық тізбек тәрізді ұйымдастырылған,ал көмекші зат мүкін қайтарылады.

  Технологиялық сызба нұсқа графикалық болып ұсынылады. Өрнектеу әдісі бойынша құрлымдық технологиялық сызба нұсқа аппаратуралық-технологиялық сызба нұсқа және операторлық сызба нұсқа болып ажыратылады.

Құрлымдық сызба нұсқа-материалдық сызба нұсқа және операцияны шартты өрнектеген  энергетикалық ағым болып бөлінеді. Аппаратуралық-технологиялық сызба нұсқада әрбір процеске және операцияға арналған нақты аппаратың түрі көрсетіледі.Мұндай сызба нұсқа функциональды деп аталады.Операторлық сызба нұсқа типтік технологиялық операторлықты қолдануды ұсынады.

Сызба нұсқаны жеке – жеке өңдер алдында өндірістің әдісін таңдап алу қажет. Бұл сұрақты шешу үшін шикізат көзін,энергетикалық құралын, аралық өнімді және қалдықты қолдану мүмкіндігін анықтайды. Кадрды талап ету бойынша,технологиялық процесті автоматтандыру мүмкіндігі бойынша,оның қарапайымдылығына,қауіпсіздігіне және өндірістік жағдайда өңделуіне  байланысты әдістер салыстырылады.

    Әдісті таңдаған соң негізгі және көмекші операциялар саны мен сипаты және тізбегі анықталады. Нәтижелері құрылымдық технологиялық сызба нұсқа түрінде графикалық өрнектеледі. Параллельно өңделеді және құрал жабдықты таңдайды.Нәтижесінде аппаратуралық-технологиялық сызба нұсқа құрылады.

Демек осылай, аппаратуралық –технологиялық сызба нұсқаның құрылуы шартты түрде екі сатыға бөлінеді:сызба нұсқаны өңдеу және аппаратураларды таңдау.Бұл екі процес тығыз байланыты және оларды бөліп қарауға болмайды.

Аппаратуралық-технологиялық сызба нұсқа  негізгі жоба болып саналады.

Жобалаудың бұл сатысында бірнеше варианттары бар, бұлардың әрқайысы  айқын. Сондықтан варианты мұқият анализдеу керек.

   Төменде технологиялық сызбаның маңызды сипаттамасы көрсетілген, ол оның бағасы және салыстырмалы анализі үшін  қызмет атқарады.

1. Таңдалған өндірістің әдісін нақты шарттына сәйкес негіздеу және салыстырмалы анализ жасау.

2.Негізгі және көмекші физико-химиялық  процессті анықтау және оның тізбектелуін.

3.Процессті аппараттық өрнектеу.

4.Шикізатты қабылдау әдісі  туралы және дайын өнімді беру әдісі туралы шешу .

5.Өндірістің қалдығын жою  әдісін және жою жолын анықтау.

6. Барлық периодты және үздіксіз процесстерді механикаландыру және автоматтандыру.

7.Техникалық қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғауды ұйымдастыру.

8.Өндірістің перспективті жоспарын құрастыру.

9.Технологиялық құбыр өткізгіштердің және құбырдың диаметрін және ұзындығын  таңдау.

5. Әрбір аппаратың жұмысы белгілі технологиялық режиммен сипатталады.

Технологиялық режим деп  аппараттың жұмыс істеу шартын анықтайтын көрсеткіштер аталады (температура, қысым, концентрация және т.б.)

Технологиялық режимді таңдау және қолайлы кез келген басқа жобаның шешімін қабылдау келесі  принциптерге сәйкес жүргізіледі:

- Әділдік-қажеттілікті, мүмкінділікті және тиімділікті үйлестіру;

- Перспективтік - құрлысын автоматтандыруды ары қарай жаңарту    

    мүмкіндігі, жаңа өнімді алу.

-  Қауіпсіздік;

- Таңдалған режимде аппараттың  құрлысының беріктігі  және ұзақ  шыдамдылығы.

Бұл принциптердің барлығы әрбір өндіріске  әр түрлі қолданылады.

6.Режимнің экономикалық оптимизациясын  тереңірек  қарастырайық. Экономикалық оптимальды режимді таңдау үшін алдымен оптимизация критериясын таңдау керек. Мұндай критерия өнімнің өзіндік құндылығы немесе рентабельділігі мүмкін саналады.

  Кез келген  өнімнің өзіндік құндылығы алдымен  бір қаттар элементтерден тұрады:

 Шикізаттың және материалдың шығыны.

Энергетикалық шығындар: а) технологиялық электроэнергия;                               б) электроэнергияның технологиялық емес шығыны;   в) су;   г) бу;    д) газдар.

Капитал шығындар (ғимарат,мекеме, құрал-жабдық, аппараттар және оларға қызмет көрсету).

Жұмысшының және (ИТР) ИТЖ жалақысы.

Жалпы цехтың және жалпы зауытың шығыны.

      Егер оптимизация критериясы өзіндік құндылығы болса, экономикалық тұрғыдан  қарағанда алынатын өнімнің құны минимум болуы керек.

Мұндайда әрбір оптимизирленетін параметрлерге тәуелді өзіндік құнының барлық элементі емес, ал кейбіреулері ғана тәуелді. Бірақта, жалпы парамертлердің өзгеру жағдайы  өзіндік құнының барлық элемернттеріне әсер етеді.Оптимальды режимді таңдаудың қарапайым әдісі (бір уақытта барлық параметрлер)  болып  жұмыс жасайтын өндірістің статистикалық анализі саналады.Мұндайда математикалық модель құрылады, оптимизация критериясымен  оптимизирленген параметрлерді  байланыстырады.Содан кейін  оптимумды табу үшін модель математикалық анализге  ұшырайды.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.            Жобалау ғылым ретінде.

2.            Технологиялық тәуелділік дегеніміз не?

3.            Жобаның  шешімін таңдауда  технико-экономикалық критерия

4.            Жобалау шешімдерін бағалау

5.            Жобалау шешімдерін  қабылдауға адамзаттық фактордың  ролі

6.            Дипломдық жобаның сапасына және жобалау  деңгейін жоғарылату

             жолы

7.            (САПР) АЖЖ  артықшылығы мен мумкіндігі

8.            САПР  құрамы

9.            САПР  қолданып жобалау процесі

10.         «Технологиялық сызба нұсқа», материалдық ағым, операция, процесс,

           технологиялық тізбек,  технологиялық режим, ұғымды анықтау

11.         Операцияны және процессті, технологиялық сызба нұсқаны жіктелу

12.         Өндірісті таңдау  принциптері

13.         Оны бағалау және салыстырмалы анализ жасау үшін технологиялық    

           сызба нұсқаны сипаттау 

14.         Технологиялық режимді таңдау принциптері

15.         Экономикалық оптимизация. Оптимизация критериясы

16.         Оптимизация критериясы ретінде өзіндік құндылығы және оның

           элементтері.

 

 

Өзін дайындауға арналған   тест сұрақтар

 

1.Егер жобада  бастапқы мәндер толық қамтылмаған техникалық шешім қабылданса,онда бұл:

      а. ережелермен және нормалармен жобалауға тыйым салынады

      в. техникалық тәуекелдік

      с. есептеу мүмкін емес

      д. техникалық қателер

      е. қабылданған шешімнің тиімділігін арттырады

 

2. Техникалық тәуекелдікті сандық бағалау:

      а. мүмкін емес

      в. технико-экономикалық тұрғысында жүргізіледі

      с. кері нәтижеге әкеп соғады

      д. жобалаушының  эрудициясын куәлендіреді

      е. талапқа сай шет ел экспертімен жүргізіледі

3. Жобаның шешімін таңдағанда ең маңызды технико-экономикалық критерий:

       а. өнімнің өзіндік құндылығы

       в. өнімнің бағасы

       с. өнім мөлшері

       д. номенклатурасы

       е. ассортименті

4.   Жобалау шешімін бағалау:

       а. мүмкін емес

       в. сандық, экономикалық критерияларды қолданып жүргізіледі

      с. формаланбайды

      д. қазіргі математикалық әдістерді енгізуді жобалайды

     е. өнер деңгейінде қалады

5.   Операцияны зерттеу жүйелі анализдің кешенді әдісінде қолданылмайды:

а. теориясына жалпы қызмет көрсету

в. түзу сызықты  бағдарламалау

с. Динамикалық программирлеу

        д. микроорганизмнің өсуінің кинетикасын зерттеу

        е.  тізбекті тапсырмаларды шешу

6. АЖЖЖ енгізу...мүмкіндік бермейді:

а. жобаның  шешімдерін  оптималды тез табуға

в. өндірістің дамуын жоспарлауды

с. жобалаушының жұмысын жеңілдетеді

д. еңбектің өнімділігін арттырады

 е. өнімділікті жоғарылатады

7.   АЖЖЖ  құрамына  кіреді:

а. компьютер, дисплей және плотар

в. ақпаратты сақтау құралы

с. ақпаратты өңдеу құралы

д. кульман, рейсфедер және фломастер

е. құжатты көбейтетін құрал

8.АЖЖЖ  қолданып жұыс жасағанда тиімдірек болып табылады:

а.кульман, дисплей

в. компьютер, дисплей, плотер, ксерокс

с. кульман, ксерокс

д. компьютер, кульман

е. ксерокс, плотер, рейсфедер, фломастер

9.Технологиялық сызба – нұсқа – бұл:

а. материалдық  ағым

в. энергетикалық  ағым

с. процесстің және оператордың тізбегінің  графикалық көрнісі

д. материалдық  ағымның графикалық  көрнісі және сипаттамасы

е. барлық аппарат  көрнісі

10. Материалдық ағым – бұл:

а. тәулікте өңделетін шикізаттың мөлшері

в. уақыт бірлігінде аппаратқа түсетін немесе шығатын өнімнің мөлшері

с. өнімнің жылдық мөлшері

д.  Уақыт бірлігіндегі қатты өнім мөлшері

е.  уақыт бірлігіндегі сұйық өнім мөлшері

11.Операция немесе физикалық процес-бұл:

а. молекулярлық құрамын өзгертуге әкелмейтін материалға физикалық

әсер етуі

в. молекулярлық құрамын өзгертуге әкелетін материалға физикалық

әсер етуі

с. заттың жаңа қасиетінің болуы

д. химиялық реакцияның еруі

е. негізгі оператор

12.Процесс – бұл:

а. көмекші оператор

в. Затың жаңа қасиетінің өзгеруіне әкелетін,жүйедегі өзгеріс

с. майдалау, тасмалдау

д. тек шығын және энергияның пайда болуы

е. дөңгелекті белгілеу

13.Үздіксіз процесте негізгі саты іске асырылады:

а. бір аппаратта тізбектеле

в. ұзақ уақытта бір кезде немесе үздіксіз

с. аздан  көпке дейінгі өнімділікте

д. бірнеше аппаратта параллельно

е. бірнеше аппаратта тізбектеліп

14.Технологиялық сызба нұсқада реагент ағымын ұйымдастыруда не   

           болмайды:

а. тізбектелген

 в. Орала- тізбектелген

с. параллельно

д. кері қайтымды

е.  көлденең

15. Аппаратуралы-технологиялық сызба нұсқаны құруда екі сатыға шарты

 бөледі:

а. аппаратураны таңдау және  жұмыс режимі

в. сызба нұсқаны өңдеу немесе аппаратураны таңдау

с. жұмыс режимін таңдау және процестің параметрін

д. сызба нұсқаны өңдеу және жұмыс режимі

е. сызба нұсқаны өңдеу және технологияны таңдау

16.Технологиялық сызба нұсқаны сипаттауда (оны бағалау үшін және салыстырмалы анализдеу) жатпайды:

а. процесті аппаратуралық өрнектеу

в. өндірістің әдісін таңдауда негіздеу

с. қалдықты  жою әдісі

д. технологиялық сызба нұсқаны өрнектеу әдісі(құрлыстық,

аппаратуралық)

е. өндірістің перспективті жоспарын құруда

17.Технологиялық режим – бұл:

а. температура, қысым

в. рН, шикізат саны және өнімі

с. әрбір параметрді бақылау нүктесі

д. аппараттың жұмыс шартын анықтаушы  параметр

е. өнімнің мөлшері

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Модуль. Технологиялық сызба нұсқаның жаңа заманғы әдістері

 

№5 Лекция. Биотехнологиялық өндірістің есебі және анализдеу принципі. Өндірісті анализдеуге жүйелі ұсыныс. Эффективтілік бағасының критериясы

 

Лекция жоспары

 

1. Биотехнологиялық  жүйені анализдеуге жүйелі ұсыныс

2.Биотехнологиялық жүйенің  (деңгей) сатысы

3. Биотехнологиялық өндірістің эффективтілік бағасының критериясы

4.Биотехнологиялық өндірістің негізгі параметрелері

5.Технологиялық элементке арналған критерия

 

1 Биотехнологиялық өндіріс – көп  аппараты бар   күрделі технологиялық жүйе, онда микробиологиялық синтез өнімін алуға бағыттайтын периодты  немесе үздіксіз процестер жүреді. Мұндай өндірісті биотехнологиялық жүйеде БТЖ қарауға болады. Биотехнологиялық жүйені анализдеуге  жүйелі ұсыныста   жалпы  мақсаты жеке құрылған жүйені  функцирлеп  қарамағында  бекітеді.

Биотехнологиялық жүйені зерттеу үшін  мыналар қажет:

- оптимизация критериясы,мәні мен мақсатын анықтау;

- жүйені анализдеу,жүйені оның кіші жүйелеріне  бөлу, математикалық

модельді қолдануға түсіндірме жазбасын дайындау;

- жалпы модель тұрғызу, алгоритим есебін жасау және ЭЕМ қолданумен

оптимизациялау,

- оптимальды параметрлерін анықтау, есебін шешу.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сурет -Биотехнологиялық  зауыттың  иерархиялық құрлысы

 

Жүйені анализдеуге негізгі түсінік - жүйенің түсінігі. Биотехнологиялық жүйе –технологиялық,энергетикалық және аппаратың ақпарттың ағымы, жалпы бір бірімен байланысы белгілі тізбекті операциямен іске асырылады: субсртат,егіс биомассасын дайындау,қоректік орта; микроорганизмді культивирлеу; өнімді бөліп алу; оның тауарлы түрін алу.

Биотехнологиялық зауыттың иерархиялық құрлысы сияқты биотехнологиялық жүйенің кіші жүйелері мен элементінің бір бірімен байланысын сипаттауда көрнекті құралы болып көрсетеді.

2. І.Бірінші саты - биотехнологиялық жүйенің технологиялық элементтері, онда биотехнологияның типтік процестері жүреді демек, энергияның пайда болуы жүреді:

Механикалық-майдалау,сепарирлеу және т.б.

Гидродинамикалық-сұйықтықтың ,газдың араласуы,ортаны бөлу,диспергирлеу.

Жылулық-салқындату,ағымын салқындату,термо залалсыздау.

Диффузиялық –газдың адсорбциясы,кептіру,экстракция.

Химиялық- заттың химиялық өзгеріске ұшырауы.

Электрофизикалықжәнеэлектрохимиялық-электрофорез, электрофлотация, электродиализ.

Биохимиялық-биосинтез процестері, биохимиялық тазарту.

Микробиологиялық –штамның селекциясы,егіс материалын алу.

Физико-химиялық-реактивті өңдеу,коагуляция.

Биофизикалық-иммобилизация,капсулирлеу, ақуызды бөлу.

ІІ. Екінші саты- технологиялық цех,бөлім, бірнеші бір бірімен байланысқан технологиялық процесттер және аппараттар қосылған-бұл  жүйе кіші жүйеге бөлінген: қоректік ортаны дайындау (шикізат цехы) сатысы,ферментация сатысы(биосинтез цех) және т.б. Бұл сатыға  тұйық технологияда және энергетикалық ағымда  қалдықсыз өндірісті құрудың негізі жасалған, есебін шешеу агрегеты ірілендірумен  орындалады.

ІІІ. Үшінші саты –зауыт немесе комбинат.Оның құрлысына қоршаған орта өндірісі бір бірі байланысымен экологиялық  жағдайлардың шешілуімен байланысты технологиялық және өндірістік жүйемен қатар кіші жүйеге бөлінетін  кіреді. Бұл қондырғы газ қалдықтарынан залалсыздауға,ауаны залалсыздаудың биологиялық станциясына арналған  және т.б.

3.Биотехнологиялық жүйенің эффективтілігінің критериясы-биотехнологиялық жүйенің технологиялық ерекшелігін ескеріп алға қйған мақсатын орындауды көрететін жүйенің сипаттамасы және жүйенің иерархиялық  деңгейі. Биотехнологияда нақтылы дайын өнімді алу әдісін таңдауда  міндетті түрде  дәстүрлі әдіспен осындай өнімді алуда альтернативті техника-экономикалық бағасы  жасалады. Белгілі биотехнологиялық процестермен салыстырғанда  технологиялық, экономикалық және экологиялық  болуы керек, әлде мүлде альтернативті жою керек. Альтернативті варианттың бағасы, тек өнімнің өзіндік құны арқылы –бір жақты болады.Биотехнологияның эффективтілік бағасы болып, процестің материалдық –энергетикалық балансы  бойынша есептеліп алынған өнімнің сапасы мен қатар, тәжрибелік және өнімнің теориялық шығымын салыстырғаны  атқарады. Ірі масштабты биотехнологиялық процесте шикізаттың шығымы және бағасы анықтаушы болып саналады, сондықтан осы жағдайда материалдық-энергетикалық бағасы өте ерекше. Және керісінше процеске өнімділігі жоғары рекомбинантты штамм-продуцент негізінде қолдануда шығымының негізгі бөлігі жатпайды, ал продуценті құруға және оны демеуге сондай-ақ  оны культивирлеудің орнайы жағадайын өңдеуде, демек бұл жағдайда шикізат және энергоресурс екінші сатылы рөл атқарады.

4.биотехнологиялық өндірістің негізгі параметрлеріне, анықтаушы болып ТЭК жатады:

В-   қолданылатын  өнімнің саны бір немесе  n  т/ж түрі.

Ч- өнімнің сапасы, әр түрлә параметрлерімен совокупность  бағаланатын.

Мысалы, көмірсуды құрайтын ақуыз-витамин концентраты (БВК)  өндірісі,өнімде ақуыз.

Э-Өндірісте эксплутационды шығын

К-Капитальдық влажения

Оптимальдық критериясы түрінде өнімнің өзіндік құны түседі:

C = (Lc + Lt + Ln)/В,

мұндағы, Lc –  шикізат бағасы,

 Lt –   ағымдағы шығыны,

 Ln – тұрақты шығыны .

Lc = lc B; Lt = lt В;  lc, lt – өнім бірілгінің шығыны

Тұрақты шығыны-

Постоянные расходы –La амортизациялық отчисления ,

жеңіл  желпі жөндеу жасауға кеткен шығын – Lр.

C = lc + lt + La/B + Lр/В.

Өнімнің сапасын есептеу үшін пайданы есептейді:

П =В(Ц-С),

мұндағы,Ц - өнімнің бағасы.

Биотехнологиялық жүйенің деңгеі төмен болған сайын, нақтылы түрі зерттелетін процеске жақындайды,эффективтілік көрсеткішін иеленеді.

Кез келген биотехнологиялық процесте ең негізгі рольді биологиялық агент атқарады, оның табиғаты мен физиологиялық-технологиялық қасиеті де айтарлықтай роль атқарады. Әрбір аумақтың өсуі үшін бастапқы тіршілік ететін егіс материал, энергия мен көмірсу көзі, биомасса синтезі үшін қажет қоректік заттар,өсуге әсер ететін ингибиторлардың болмауы, ферментацияның физико-химиялық жағдайына сәйкес келетін ( рН, t, аэрация және т.б.) жағдайлар қажет.

Ферментация жағдайын сипаттайтын негізгі көрсеткіштің бірі болып продуценттің өсу жылдамдығы атқарады. Периодтық культурадағы жақсы араластырылған ортадағы бинарлы бөлінетін организмнің өсу жылдамдығы микробты биомассаның концентрациясына пропорционалды болады:

                                   

dX/dt = mX,

 

 мұнда dХ/dt-өсу жылдамдығы, Х-биомасса, m-пропорционалдылық коэффициенті, (меншікті өсу жылдамдығы); параметр күрделі процентке ұқсас (мысалы, егер меншікті өсу жылдамдығы 0,1сағ -1 тең болса, онда биомассаның өсуі сағатына 10 % тең). Егер m өлшемі тұрақты болса, культивирлеу режимінде бекітілген,онда интегрирленген  ұсынылған  теңдеу:

 

 LnX =LnX0+m t,

 

 мұнда Xo-тің  уақыттың t  басындағы биомасса.

LnX тәуелділік графигі  уақытқа байланысты m-ге иілген түзу сызықты түрі болады. Продуценттің физиологиялық жағдайын сипаттайтын бастапқы өсу жылдамдығы бір негізгі параметрі болып табылады;ал басқа параметрлер қатары осы көрсеткіш арқылы көрінеді.

Уақыт бірлігіндегі биореактор көлемінде бірлікпен алынатын процестің өнімділік процесі өнім санымен сипатталады. Процесс өнімділігі көптеген факторларға байланысты: продуцент белсенділігі, қолданылған субстраттан шыққан өнімнің коэффициент мәні, ферментердегі белсенді биомассаның саны:

П = qs Yp/s X [г/л сағ.],

      мұндағы, qs -субстратты қолдану жылдамдығы (метаболиттік коэффициент),  Yp/s-өнімнің шығымы (экономикалық коэффициент), Х-биомасса концентрациясы,  Р-өнім,  S-субстрат. 

          Өнімділіктің көлеміне әсер ету оның құрамындағы әр түрлі өзгерістер жолымен жүргізіледі, бірақ әрбір жағдайда мұны  жеке қарастырған жөн.

Өнімнің шығымы (Ү) ( экономикалық коэффициент)  берілген субстрат санынан алынған өнімнің саны ретінде анықталады:

 

          Y=X/S0-S,         

 

 мұндағы,  S және S0 - субстраттың соңғы және бастапқы концентрациясы

Берілген коэффициент дайын  өнімді алуға арналған  субстратты қолданудың эффективтілігін көрсетеді және өте маңызды сипаттамасы болып табылады. Экономикалық коэффициент нақты физикалық мәнге ие. Берілген есептің  көлем мен процесті толық зерттеу үшін қажет және параметр ретінде  бақылау және әр түрлі процесті  басқару үшін қолданылады   және оның эффективтілігін  салыстыру үшін қажет.

Өнімнің соңғы концентрациясын процестің ұзақтығын есепке ала отырып жоспарлау қажет. Өнімнің соңғы  жоғарғы концентрациясының жетістігі, бөліп алуда, концентрлеуде   шығымының қымбат болуына және еңбек күшіне  байланысты. Меншікті энерго шығындар ферментация процесінің сызба нұсқасының  және оның бағытына тәуелді әсер етеді және шикізатты дайындау жағдайы мен ферментация сатысының алдында пост ферментация процедурасына әсер етеді. Меншікті энерго шығындар  ферментациялық құрал жабдық түріне  байланысты  сонай –ақ  өте жоғары

Субстраттың өнімсіз шығындары  ( h ) - бұл субстрат энергиясының шығындары олардың өнімінің дамуында көрінбейді. Жалпы түрде олар экономикалық коэффициенті арқылы өрнектеледі:

 

               h = Yэкспериментальный/Yтеоретический < 1.

Өнімді емес шығындар биотехнологиялық процесс экономикасына және эффективтілігіне айтарлықтай әсер етеді, сондықтан осы энергетикалық субстраттың қосымша шығындары және олардың әсер еткен көрінісі өте маңызды.

Субстратың өнімді бермейтін  шығындары продуценттің тез өсуі барысында генетикалық ақпаратты есептеудегі қателерге байланысты болуы мүмкін және тотығудан   электронды тасмалдау тізбегінде  энергияның пайда болу нәтижесінде жалпы  өсуін ұстап тұрудағы шығынмен эффективтілік тізбегін ауыстырып, сондай-ақ көбеймей-ақ (субстратты тасмалдауда  және  жасушадағы мономерлер, молекула ресинтезі, қоғаныш реакциясы, репарация процестері).өмір сүруін қолдауда  энергияның шығынының өсуінен және фосфорирлеуде, альтернативтің пайда болуы .

5.Технологиялық элементтер үшін келесідей технологиялық критерия қабылданған:

1.биореактордағы процестің өнімділігі, кг/м3  ∙сағ.

             

g =  =   =  [F(S0-S)]/ αS V,   ΔХ = ,

        мұнда F–биореактор арқылы өтетін ағым, м3/сағ; DX -ортадағы өнімнің концентрациясы, кг/м3; V-биореактордың жұмысшы көлемі, м3; t- ферментация уақыты, сағ.; So және S - субстраттың бастапқы және соңғы концентрациясы, кг/м3; aS-субстраттың шығын коэффициенті.

 2.субстраттан  алынған өнімнің шығымы:

Y =

  3. субстраты қолдану дәрежесі

φ = (S0-S)/S0

   4.экономикалық коэффициент

YX =  Y/ φ

Биотехнологиялық процестердің эффективтілігінің біріншілік бағасы көрсетілген параметрлері бойынша лабороториялық өңдеу сатылары және процесті тәжірибелеу сатында жүргізіледі және өндірістің –тәжірибелік  және тәжірибелік сатысына және одан әрмен қарай  масштабирлеуде талдайды.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.«Биотехнологиялық жүйені» түсінікті анықтау

2. «Биотехнологиялық жүйені» зерттеу жолы

3. .Биотехнологиялық жүйенің сатысы

4.биотехнологиялық зауытың иерархиялық құрлысы

5.Биотехнологиялық өндірістің эффективтілігін бағалау критериясы

6.биотехнологиялық өндірістің негізгі параметрлерін анықтау

7.Процестің  өнімділігі, субстраттан алынған өнімнің шығымы, субстраты

     қолдану  дәрежесі, экономикалық коэффицент.

                        

 Өзін дайындауға арналған   тест  тапсырма

 

1.Зерттеу үшін биотехнологиялық жүйе қажет емес:

а. оптимизация критериясы, мақсатын,мәнін анықтайды.

 в.жүйені анализдеу,  оны кіші жүйелерге бөлу.

с. математикалық моделді қолданумен жүйенің түсіндірмесін құру.

д. мақсатын шешу,оптимальды параметрлерін анықтау.

е. модуляциялы  өзгертумен квантово-химиялық модель қолдану.

2.Биотехнологиялық жүйе – бұл ақпарат ағымымен және бір бірімен

            байланысқан технологияның, энергияның жиынтығы :

а. аппарат

в. сызба нұсқа

с. параметров

д. цех

е. зауыт 

3.Биотехнологиялық жүйенің бірінші сатысы  – бұл:

а. цех, бөлім

в. зауыт, биокомбинат

с. Технологилық  элементтер

д.  кіші жүйелер

е. экологиялық  мақсат

4. биотехнологиялық жүйенің екінші сатысы – бұл:

а. технологиялық элементтер;

в. цех, бөлім;

с. зауыт, биокомбинат;

д. механикалық цех;

е. биохимиялық  процестер;

5.Биореактордегі  процестің өнімділігі,  :

а.     

в.    

с.

д.

е.

6.Биореактордегі  процестің өнімділігін, формуламен анықтауға

           болмайды:

а.

в.

с. g = Д∆X

д.

е.

7. Экономикалық коэффициент  тең:

а.

в.

с.

д.

е.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 6 Лекция.Технологиялық сызба нұсқаның жаңа әдістері. Типтік               

 технологиялық операторлар. Операторлық сызба нұсқалар және    

              моделдер

 

Лекция жоспары

 

1.Биотехнологиялық жүйенің элементінің түсіндірме жазбасына  арналған

   типтік технологиялық операторлардың қолданылуы

2. Операторлық сызба нұсқалар және моделдер.

3.Оператордың  сызба нұсқасын өңдеумен және ағымдық және циклдік

    жүйенің графаларын технологиялық моделирлеу әдісі

 

1.Жалпы тапсырма бойынша биотехнологиялық жүйесінің зерттеуінше, ол жеке функциональді түрде құралады, оның байланысы толық оптимальдік жүйе болуы мүмкін.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кесте-Биотехнологиялық жүйенің элементін түсіндіру үшін қолданылатын

            типтік технологиялық операторлар

 

Оператордың аталуы

Шартты белгілері

Биотехнологиялық жүйенің  элементтері

Араластыру

 

 

 

Биохимиялық синтез

 

 

 

 

 

Бөлу

 

 

 

 

Жылу беру

 

 

 

 

 

Масса беру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Араластырғыш, ағымның жиынтығы.

 

Инокуляторлар, биохимиялық реакторлар, аэротенка, биохимиялық қондырғылар.

 

Сепараторлар, флотаторлар, центрифуга,  фильтрлер.

 

 

Жылу алмастырғыш, булау, кептіргіш қондырғылар, градирни.

 

 

 

Абсорбер, экстрациялық аппараттар, биореакторлар, аэротенкалар.

 

 

Топологиялық модельдік әдісті қолданумен  операторлық сызба-нұсқаны өңдеумен және  ағымдық және циклдік графалық жүйесімен құрастыруға болады.Технологиялық элементің функциональдық  күрделілікке байланысты оның түсіндірмесі үшін  типтік операторды қолдану мүмкін.

2.Биотехнологиялық жүйеніің элементі жалпы көптеген технологиялық оператордан  атқарады, функциональды тәуелділігін  сипаталатын:

 

 [Y] = [F([x],K,T)],

 

мұндағы,  F[x] – вектордан  кіретін  параметр вектор-функциясы,

[Y] - вектордан  кіретін  параметр, К – құрлыстық параметрлер, Т – элементтің технологиялық  параметрлері.

Демек, технологиялық аппараттар бірқаттар фукнцияны  орындайды, оларды технологиялық операторлар жүйесі ретінде көрсетуге болады.Мысалы:

 


       L1       L2    L3              L5

2

 

1

 
                                                   А

                    L4

 

 

 


   L1                   1                L9                                   L11                2       L5

   L2                    L6               L7                    L3           L12                                          Б

 

    L4                              L8                                   L10

 

              I                    II                 III               IV                 V

 

I+II+III – биореактор

IV+V – сепаратор

А – құрлыстық –технологиялық сызба нұсқа

Б – операторлық сызба нұсқа

1 – биореактор, 2 – сепаратор

 

сурет -       Операторная схема узла биохимического производства

 

1. L1 – қоректік заттар  ағымына түседі, L2 – нейтрализдеуші  агент ағымы, L4 –  түссізденген культуралды сұйық  ағымы. 2 сепаратордан ағым  шығарылады,  L3 – культуральды сұйықтық ағымы , L5 –  дайын өнім ағымы, азырақ субстрат және  нейтрализдеуші агент. L3 Ағым ферментациядан кейін сеперацияға түседі.Биореактордан жылу шығарылады,сондықтан салқындатқыш жүйемен жабдықталған,сепараторға жылу жүргізіледі.

Ағымды сипаттау бір-бірімен байланысына қарай түсіндіріледі:

Li = {qi, Si, Ci, Xi, ti},  мұндағы, Li – ағымның  векторы, qi –  ағымның көлемі , Si – ағымдағы субстрат бойынша құрамы, Ci – ағымдағы нейтрализдеуші  агент бойынша  құрамы, Xi –  ағымдағы биомасса бойынша құрамы,  ti –  ағым температурасы.

Технологиялық  оператордың сызба нұсқасы бойынша  ағым сипаттамасы келесідей:

L1 = {q1, S1, 0, 0, t1};         

L2 = {q2, 0, C2, 0, t2};    

L3 = {q3, S3, C3, x3, t3};  

L4 = {q4, S4, C4, x4, t4};  

L5 = {q5, S5, C5, x5, t5};  

L6 = {q3, S6, C6, x6, t6};   и т.д.

 

Кез келген технологиялық элементі аналогично түсіндіруге болады, содан соң машинамен есептеу әдісін және оптимизациялауға  қолдануға болады.

     

3.Мысалы технологиялық тізбектің топологиялық  моделді қолдануымен есебі:

 

            тұз

    L1    ерт-ді          L9     ауа     ферментация                   L10    ауа      сепарация I

                 I                        I                           I                                I   L2                      II

                  КС

L7         L8  су                  L16

субстрат

                                           L11      VI       КС                            L3

                     

 

                                                   L17

                                             өнімі

                                                                                                 L12

 


          L6                V                               V       L5                     IV   L4                            III

өнім                  

                      L15       кептіру           L14                          L13               сепарация II

                      өңделген                        ауа                         қышқыл

                         ауа                                                            конденсат

 

I –  ферментация сатысы;

II, III – сепарация;

IV – булау ;

V –  кептру;

VI –  культуралды сұйықтықты  қайтару және өңдеу

Сурет - Технологиялық тізбектің топологиялық  моделі

I – үш  оператор: араластыру; биохимиялық өзгеруі; бөлу;

II, III, IV –бөлу  операторлары ;

V – араластыру және бөлу операторы;

Цикломатикалық ағымның графасы немесе операторлық моделі бойынша  есебін орындауға болады. 

 

 I.  ЭЕМ қолданып операторлы модель бойынша сызба нұсқаның есебі.

Әрбір оператордың түсіндірмесімен  формаланған ұсынысын қолдану. мысалы: бөлу сепараторына  арналған  ІІ  теңдеу жүйесінің түрі бар:

Субстрат (1)     L21 – L111 – L31 = 0

Биомасса (2)     L22 – L112 – L32 = 0

Су (3)             L23 – L113 – L33 = 0 

L2  = 2i;  L11 =  11i;  L3 = 3i;

Бөлу коэффициентінің сандық мәнін қолданып  К, материалдық ағымды  есептеу .

L21 = L111 + К1 1L21 =

L22 = L112 + K22 L22  =

L23 = L113 + K13 L23 =

К –  бөлу коэффициенті ағымның бір бөлігін көрсетеді, ол белгілі бағыт бойынша  кеттетін.

Мұндай жағдайда ағымның үш (i = 3) компоненті (биомасса, субстрат, су) үшін  жүйенің теңдеуі келтірілген, қажет болған жағдайда әрбір компонент бойынша керегін қосуға болады.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.       Типтік технологиялық  операторлар

2.       Операторлық сызба нұсқа  туралы түсінік

3.       Ағымның сипаттамасын  түсіндіруге арналған тәуелділік

4.       Операторлық  модель бойынша сызба нұсқаның есебі

 

Өзін дайындауға арналған   тест сұрақтар

 

 1.«Биохимиялық синтез» операторы - бұл:


а.


 


в.



с.



д.



е.

 

2.Ағымның сипаттамасы тәуелділікпен  түсіндіріледі.

 

а. Li = {qi; Si; ti};

в. Li = {qi; Si; ti; ci; xi; mi};

с. Li = {qi; Si; ci; xi};

д. Li = {qi; Si; ci; xi; ti};

е. Li = {Si; ci; xi; ti};

3.Цикломатикалық матрицалардың әрбір элементі  келесі қатынаста анықталады:

а. Сij = + 1, егер, ағымы  циклге кірмесе  j

в. Сij = + 1, егер, ағымы  циклге кірсе  j

с. Сij = 0, егер, ағымы  циклге кірсе

д. Сij = 0,  егер,  ағымға цикл қарама қарсы болған болса

е. Сij = - 1, егер ағым циклден жоқ болса 

4.Базисті үзіліс ағымдағы графада белгіленеді:


 а.


в.


с.


д.

е.


5.Цикломатикалық  матрицада:

а. i –   түзу сызықтың номері, j - тік сызықтың номері;

в. j -  түзу сызықтың номері , i – тік сызықтың номері ;

с. i – тік сызықтың номері ;

д. i , j - тік сызықтың номері ;

е. i – түзу сызықтың номері, j -  циклдің номері ;

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 7,8 Лекция.Цикломатикалық ағымның  графалары мен матрицалары.Компонент бойынша ағымдағы  графа есебі

 

Лекция жоспары:

 

1.Циклдік ағымның  графасы және оның құрылуы

2.Цикломатикалық матрица элементтері

3.Микробиологиялық өндірістің биотехнологиялық сызба нұсқасының

      есебінің баланысы.

4. Компонент бойынша ағымдағы  циклдік графа есебі.

1. Технологиялық сызба нұсқаны қарастыруға  арналған циклдік ағым графасы:

 

Овал:   СОвал:   ВОвал: C IIОвал:  С IОвал:   Ф                       L23                      L33                       L43                        L53

 


Овал:   АОвал:   О  

                                 L163            L113           L123                         

                                                                                                     L133       L153        L63

 

                                   L83

                                                                                  L17

                                   L13

 

 

                         базисті

                          бос

 

сурет- Циклдік ағым  графасы  (3 индексі су бойынша баланысты білдіреді )

 

2. Цикломатикалық матрицалар[C] және ауыспалы базисті бос ағымды шарты бөлуді қолданумен компонентік циклдік ағымның графасы және жалпы есепті жүргізеді. ЭЕМ сызба нұсқаның бағдарлама есебін құруда цикломатикалық матрицаның [C] әрбір  элементі келесі  қатынаста анықталады.

Сij =        +1,егер  Lі ағымы j функционалды цикліне кірсе;

                 0,егер ағым j цикліне кірмейді;

                -1, егер  ағым j цикліне кірсе және оның шамасы қарама- қарсы                                                                         

                    цикл  шамасына,  мұнда i-N түзу сызық , j-N  тік сызық.

Матрица қатары [C] тең ρ(е- ρ) мұнда, (е- ρ)- бос ағым саны,  ρ -базисті ағым графаның саны.

Бөлу коэффицентін  қолданумен жобалау-эксплуатационды құжаты және технологиялық шарттан немесе функциональды байланыстың теңдеуін шешу негізінде бос ауыспалы ағым мәні анықталады.

Ауыспалы базисті лекті  LB еркін лек LC арқылы көрсетуге    болады.

[LB] = [C][LC]

 

Төменде [C] цикломатикалық матрица мысалы келтірілген

 

                        Ф     СI     CII    В      С      О     А

                           μ1    μ2    μ3    μ4    μ5    μ6    μ7

                   L13       +1  

                   L113               +1

                   L123                       +1

                   L133                                +1

                   L153                                        +1

                   L63                                                  +1

     [С] =     L173    ………………………………….+1

                   L83      -1                        +1    +1    +1    +1

                   L23                +1     +1    +1    +1    +1

                   L33                         +1    +1    +1    +1

                   L43                                 +1    +1    +1

                   L53                                          +1   +1

                   L163               +1    +1                              -1

 

 

 

Ауыспалы бос :                                     Ауыспалы базисті:

 

L13 = K1 L83;                                             L53 = L153 + L63;

L133 = K4 L43;                                            L43 = L133 + L153 + L63;

L113 = (1-K2) L23;                                      L23 = L113 + L123  + L133 + L153 + L63;

L153 = K5 L53;                                            L83 = - L13 +L133 + L153 + L63 + L173;

L173 = K0 (L113 + L123);                              L163 = L113 + L123 - L173;

L123 = (1-K3) L33;                                      L33 = L123 + L133  + L153 + L63;

L63 = (L63)0;

     

Берілген моделді шешу үшін әр сатыдағы технологиялық ағым компонентінің өзгеру кинетикасын қолданады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Алгоритм есебі :                                              

                              бастапқы мәліметтерді енгізу

 

                          бос ағымға бастапқы мәнді белгілейміз

 


             цикломатикалық матрица бойынша базисті ағымның есебі

 

                                  базисті бойынша бос ағынның есебі

 


                                         

                             қате қосынды есебі және      болады          шыққан

                  есептің дәлелдігін тексеру                нәтижелерді басу

                                                жоқ

                   

                               бос ағымға келесідей жақындау есебі

 

3. «Субстрат», «биомасса», «су» компоненттері бойынша  н-парафиннен биомассасы микробиологиялық өндірістің биотехнологиялық сызба нұсқасының есебінің балансы.

 

L1- тұздың ерітіндісі;

L2- І топ сепарациясына суспензия;

L3-ІІ топ сепарациясына суспензия;

L4-булауға суспензия;

L5- кептіруге суспензия;

L6-құрғақ биомасса;

L7-субстрат;

L8-технологиялық су;

L9-аэрирлеуші агент;

L10- өңделген газ;

L11-І топ сепарациясынан сепарирленген сұйықтық;

L12- ІІ топ сепарациясынан сепарирленген сұйықтық;

L13-буланудан алынған конденсат;

L14- кептірілген агенті;

L15-кептіргіште өңделген газ;

L f*- биосинтез процесінде субстраттың қолданылуы;

L f2 - биосинтез процесінде биомассаның  пайда болуы.

 

 

 

 

 

 

 

 

Операторлық сызба нұсқа

 

  Тұз ер-рі                        субстрат           өңделген ауа        сепарирленген                                                                                                                                                                                   

                                                                                                       сұйықтығы

 

      L1                        L9 ауа            Lf*               L10                       L11                L12

                                                                                       L2                             L3                   

Овал: ВОвал: СОвал: А                                                                                          

L7         L8 су     L9             биомасса Lf2               суспензия        суспензия

 

Субстрат              ауа

Овал: DОвал: Е                                                                                                                            

  L6 құрғақ                                          L5 суспензия                            L4

              биомасса                                                                                                                               

                  L15өңдел.ауа   L14 ыстық ауа      L13 буландырғыштан конденцат

 

 

Келесі графаларға арналған  цикломатикалық матрицаға сәйкес келетін түрлерін және бос және базисті ауыспалы циклдік графа жүйесінің теңдеуін  құруды қарастырамыз:

 

      cубстрат (L1)                                                 биомасса (L2)

  

Овал: ЕОвал: СОвал: ДОвал: АОвал: 0Овал: ЕОвал: ДОвал: СОвал: В      L2`         L3`        L4`        L5`                          Lf2          L42        L52

 


         Lf*      L11`    L12`   L13`  L6`                                            L122         L132      

Овал: 0   L7`                                                 L15`                                                L152

                                                                             Lf2                              L62

 

 

            су (L3)

Овал: АОвал: 0Овал: ЕОвал: ДОвал: СОвал: В      L23        L33       L43        L53                         

 

     L13      L113   L123    L133  L153                                            

   L83                                             L6`                                                

 

 

 

    Сурет- Циклдік ағымдық  графалар

 

 

 

Субстрат  бойынша баланс

Цикломатикалық матрица

                           μ1    μ2    μ3    μ4    μ5    μ6   

                   Lf1*       +1  

                   L111               +1

                   L121                       +1

                   L131                                +1

                   L61                                        +1

        [С] =   L151  …………………………… +1

                   L71        +1    +1    +1    +1   +1     +1   

                   L21                +1    +1    +1   +1     +1

                   L31                        +1    +1   +1     +1

                   L41                                +1   +1     +1

                   L51                                       +1     +1

 

Ауыспалы бос циклдік графа:

L111 = (1-K) L21;

L151 = K4 L51;

L121 = (1-K1) L31;

L61 = (1-K4) L51;

L131 = K3 L41;

Lf1* = Lf2 αs;

 

Ауыспалы базисті циклді графа:

L71 = Lf1* + L111 + L121 + L131 + L61 + L151;

L21 = L111 + L121 + L131 + L61 + L151;

L31 = L121 + L131 + L61 + L151;

L41 = L131 + L61 + L151;

L51 = L61 + L151;

 

Биомасса бойынша  баланс

 

Цикломатикалық матрица

 

                           μ1    μ2    μ3    μ4    

                   L122       +1  

                   L132               +1

                   L152                       +1

         [С] =  L62    …………………+1…

                   Lf2        +1    +1    +1    +1     

                   L42                +1    +1    +1  

                   L52                        +1    +1

 

 

 

 

Бос ауыспалы циклдік графа:

L122 = K12 L32;

L132 = K13 L42;

L152 = K15 L52;

L62 = (L62)0;

L6 = K6 L52;

L62 = (1-K15) L52;

Ауыспалы базисті циклдік  ағым графасы:

Lf2 = L132 + L122 + L152 + L62;

L52 = L152 + L62;

L42 = L132 + L152 + L62;

Су бойынша баланысы

Цикломатикалық матрица

 

                           μ1    μ2    μ3    μ4    μ5    μ6   

                   L13       +1  

                   L113               +1

                   L123                       +1

                   L133                                +1

                   L153                                        +1

        [С] =   L63  ……………………………..+1...

                   L83        -1    +1    +1    +1   +1     +1   

                   L23                +1    +1    +1   +1     +1

                   L33                        +1    +1   +1     +1

                   L43                                +1   +1     +1

                   L53                                       +1     +1

 

 

Бос ауыспалы циклдік графа:

L13 = K8 L83;

L133 = K13 L43;

L113 = (1-K11) L23;

L153 = K15 L53;

L123 = (1-K12) L33;

L63 = (L63)0;

 

Базисті ауыспалысы циклдік  ағым графасы:

L83 = - L13 + L113 + L123 + L133 + L153 + L63 = - L13 + L23;

L23 = L113 + L123 + L133 + L153 + L63 = L113 + L33;

L33 = L123 + L133 + L153 + L63 = L123 + L43;

L53 = L153 + L63;

L43 = L133 + L153 + L63 = L133 + L53;

 

Кі  берілген мәнің коэффициенті үшін физикалық ағымның  ЭЕМ шығарылған есептің нәтижесін анализ жасауға мүмкіндік жасайды және технологиялық сызба нұсқасының және түрлі варианттардың есебі.

4.Компонент бойынша ағымдың  циклдік графасының есебі.

Тапсырма: ылғалдылығы 8% 1 т биомассаға есебін   шығар.

«Су» копоненті бойынша есебін шығар үшін келесі коэффициент бөлімдерінің мәндерін  қолданамыз:

К0 = 0,2;

К8 = 0,356;

К11 = 0,385;

К12  = 0,476;

К13  = 0,58;

К15 = 0,976;

L63 = 80 кг/сағ;

1. L53 = L153 + L63 = K15 L53 + L63

L53 – K15 L53 = L63

L53 (1-K15) = L63

L53 =  =   = 3340 кг/сағ

           L53 = 3340 кг/сағ;

2. L43 = L133 + L153 + L63 = K13 L43 + K15 L53 + 80 =

      = 0,58 L43 + 0,976 3340 +80

L43 =  = 7950 кг/сағ

3. L33 = L123 + L133 + L153 + L63 = L123 + L43 =

     = (1-K12) L33 +7950 = (1-0,476) L33 + 7950

     L33  - (1-0,476) L33 = 7950

     L33 (1-1+0,476) = 7950

     L33 =  = 16702 кг/сағ

 

4. L23 = L113 + L33 = (1- K11) L23 + 16702 = (1- 0,358) L23 + 16702

L23 – (1- 0,385) L23 = 16702

L23 (1-1+ 0,385) = 16702

L23 =  = 46654 кг/сағ

5. L123 = (1- K12)L33 = (1- 0,476) 16702 = 8750 кг/чсағ

6. L113 = (1-K4) L23 = (1- 0,358) 46654 = 29951 кг/сағ

7. L133 = K13 L43 = 0,58 7950 = 4611 кг/сағ

8. L153 = K15 L53 = 0,976 3340 = 3260 кг/сағ

9. L83 = - L13 + L23 = - K8 L83 + L23         

          L83 + K8 L83 = L23

          L83 =  =  = 34405 кг/сағ

L13 = K8 L83 = 0,356 34405 = 12248 (еріген тұзбен) кг/сағ

 

 


Овал: СОвал: В

А

 
         L1 = 12248        L11 =   2995                           L2 = 46654         L12 = 8750    L15 = 3260    

 


Овал: ДОвал: E 

  cубст  L3 =16702       L8   24405                            L4 =  7950                   L5 = 3340                                                    

                                                                          L13 = 4611               L6 = 80

 

Сурет-Су бойынша материалдық  баланс

 

 кесте-Су бойынша материалдық баланс

 

 Кіріс

 

Шығын

Құрайтындар

кг/сағ

%

Құрайтындар

кг/сағ

%

1.Тұз ерітінділерімен

12248

6,25

1.Сепарирленген сұйықтықпен (I)

29951

64,2

2. Қайтымды су

34405

3,75

2. Сепарирленген сұйықтықпен (II)

8750

18,76

 

 

 

3.Буландырғышта конденсат түрінде

4611

9,88

 

 

 

4. Кептіру кезінде жылу агентімен

3260

6,99

 

 

 

5.Дайын өнім алуда шығындар

80

0,17

Жалпы

46653

100

Жалпы

46652

100

 

Баланс сәйкессіздігі: 46653 – 46652 = 1 кг/сағ немесе 0,002 %

 «Биомасса» бойынша есеп

Қосымша мәліметтер:

К15 = 0,029 – Өңделген жылу агентіндегі биомасса мөлшері

К13 = 0,019 – Булаудағы бу ылғалдылығының биомасса мөлшері

К12= 0,019–ІІ сеперацияда сепарирленген сұйықтықтағы биомасса мөлшері.

 

1. L62 = 1000 кг/сағ.

2. L5 = L15 + L6 = K15 L5 + L6;

L5 – K15 L5 = L6;

L5 (1- K15) = L6;

L5 =  =  = 1030 кг/сағ.

3. L4 = L13 + L15 + L6 = L13 + 1030 = K13 L4 + 1030;

L4 – K13 L4 = 1030;

L4 =  =  = 1050 кг/сағ

4. Lf2 = L12 + L4 = L12 + 1050 = K12 L3 + 1050;

Lf2  L2  L3;

L3 = K12 L3 + 1050;

L3 – K12 L3 = 1050;

L3 (1-K12) = 1050;

L3 = = 1070 кг/сағ.

L12 = K12 L3 = 0,019 1070 = 20,3 кг/сағ

L13 = K13 L 4 = 19,95 кг/сағ.

L15 = K15 L5 = 0,029 1030 = 29,87 кг/сағ.

 

Овал: СОвал: ВОвал: А                                                                  L12 = 20,3

                Lf2=1070                               

                     L2                   L3 = 1070        L4 = 1050

 

 

                                      L15 = 29,9

Овал: ЕОвал: Д                 L5 = 1030

                                            L6 = 1000

              L13 = 20

Сурет-Биомасса бойынша материалдық баланс

кесте  -Биомасса бойынша материалдық баланс

 

Кіріс

Шығын

Құрайтындар

кг/сағ

%

Құрайтындар

кг/сағ

%

1. Биосинтез

1070

100

1.Сепарирленген сұйықтықпен (I)

20,3

1,9

 

 

 

2. Конденсатпен

20

1,87

 

 

 

3. Технологиялық

агентпен

29,9

2,79

 

 

 

4. Дайын өнім

1000

93,46

Барлығы

1070

100

Барлығы

1070,2

100

 

Баланс сәйкессіздігі: 0,2  кг/сағ немесе 0,02 %

 

Субстрат бойынша есеп

Қосымша мәліметтер.

 

Биомасадағы субстраттың қалған құрамы – 0,2 %

 

К4 = 0,701 – Өңделген жылу агентіндегі субстрат мөлшері

К3 = 0,647 – Булаудағы бу ылғалдылығының субстрат  мөлшері

К2 = 0,679 – екінші  сеперациядан  кейін суспензиядағы субстрат мөлшері.

К1 = 0,700 – бірінші  сеперациядан  кейін суспензиядағы субстрат мөлшері.

aS = 1,075

 

1. L61 =  кг/сағ.;

2. L5 = L6 + L15 = L6 + K4 L5 ;

     L5 – K4 L5 = L6;

     L5 (1 – K4) = L6;

    L5 = кг/сағ.

3. L4 = L13 + L5 = K3 L4 + L5;

    L4 – K3 L4 = L5;

    L4 = кг/сағ.

4. L3 = L12 + L4 = (1 – K2) L3 + L4;

    L3 – (1-K2) L3 = L4;

   L3 – L3 + K2 L3 = L4;

   K2 L3 = L4;

   L3 =  = 28 кг/сағ.

5. L2 = L11 + L3 = (1-K1) L2 + L3;

    L2 – (1-K1) L2 = L3;

    L2 – L2 + K1 L2 = L3;

    L2 = = 40 кг/сағ.

6. Lf1* = Lf2 = 1070 1,075 = 1150 кг/сағ;

7. L7 = Lf1* + L2 = 1150 + 40 = 1190 кг/сағ;

8. L6 = (1-K4) L2 = 0,299 6,7 = 2 кг/сағ;

9. L15 = K4 L5 = 0,7016,7 = 4,7 кг/сағ;

10.                     L13 = K3 L4 = 0,647 19 = 12,29 кг/сағ;

11.                      L12 = (1-K2) L3 = (1-0,679) 28 = 8,99 кг/сағ;

12.                      L11 = (1-K1) L2 = (1-0,7) 40 = 12 кг/сағ;

                                         

Овал: АОвал: ВОвал: С                                                      L11= 12                L12 = 9

           L7 = 1190          L2 = 40          

                                                            L3 = 28           L4 =19

                          Lf1* = 1150                         

 

 

                                                                   L15 = 4,7

Овал: ДОвал: Е                

                                            L5= 6,7              L61 = 2

                                    L13 = 12,3

 

 

сурет-Субстрат бойынша материалдық баланс

 

Кесте -Субстрат бойынша материалдық баланс

 

Кіріс

 

Шығын

Құрайтындар

кг/сағ

%

Құрайтындар

кг/сағ

%

1. Қоректік орта

1190

100

1. Биосинтезге

1150

96,64

 

 

 

2.Сепарирленген сұйықтықпен (I) (II)

12

9

1,01

0,76

 

 

 

3. Конденсатпен

12,3

1,03

 

 

 

4. Ауамен

4,7

0,39

 

 

 

5. Дайын өнімді алудағы шығындар       

2

0,17

Барлығы

1090

100

Барлығы

1190

100

 

Өзін дайындауға арналған сұрақтар

 

1.Операторлық модел бойынша сызба нұсқаның есебі

2.Цикломатикалық ағымдағы графа бойынша сызба нұсқаның есебі   

3.Цикломатикалық матрица туралы түсінік және оның түзілу принципі

 

Өзін дайындауға арналған  тест  тапсырма

 

1.Цикломатикалық матрицаның әр элементі келесі қатынаста анықталады.

а. Сij = + 1, егер ағым j цикліне кірмесе

в. Сij = + 1, егер ағым j цикліне кірсе

с. Сij = 0, егер ағым циклге кірсе

д. Сij = 0,егер,ағым  қарама  қарсы қасиеті циклде болса

е. Сij = - 1, егер ағым  цикліне кірсе

     

2.Ағымдағы графада ауыспалы базисті белгейді:


а.


в.


с.


д.

е.

3.Цикломатикалық матрицада:

а. і- түзу сызық  қатардың номері,  j- тік  бағаналы қатардың номері

в. j - қатар номері,  і- баған номері

с. і-  тік бағана номері

д. i,j- тік баған номері

е. і- түзу сызық қатардың  номері,  j- циклдің номері

4.Бөліну коэффициенті:

а.зауытың  мәні бойынша қабылданады немесе есептейді

в.есептеу кезінде не керек емес

с.барлық биотехнологиялық процестер үшін тұрақты

д.субстрат,су балансының есебі үшін тұрақты

е. ағым графасы құрылған соң табылады.

5. Ауыспалы базисті ағымды  LВ  бос ағым LC арқылы көрсетуге болады:

а. [LB] = [A] [LC]

в. [LB] = [C] [LC]

с. [LB] = K [LC]

д. [LB] = [C] [LB]

е. [LB] = [LC]

6.Бос ауыспалы мыналарды қолданып есептейді:

а. ауыспалы базисті

в.бөліну коэффициенті

с.цикломатикалық матрица

д.квантты есеп

е.ингерирлеу

7. Материалдық баланста биомасса бойынша кіріс болып саналады:

а.шикізат

в.су

с.минералды тұз

д.биосинтез

е.дайын өнім

 

 

 

 

 

 

 

 

Модуль 3 Технологиялық көрсеткіштің есебі

 

№ 9,10 Лекция. Негізгі және көмекші құрал жабдықтың  санының есебі. Құрал жабдықтың тізімі. Берілген қоректік ортаны қабылдау және құрамының есебі

 

Лекцияның жоспары

 

1. Құрал жабдықтың жұмыс уақытысының қоры

2. Негізгі және көмекші құрал жабдықтың санының есебі

3. Құрал жабдықтың  тізімі

4.Қоректік ортаның негізгі компоненттері және оның стехиометриялық

      тәуелділігі

  5. Қоректік ортаны беру режимі  және құрамының есебі

  6. Есептердің  мысалдары

  7. Көп компоненті қоректік ортаны оптимизациялау

1.Жобалаудың негізгі мақсаты цехтің немесе бөлімнің жылдық өнімділігі құрайды. Цехтағы немесе бөлімдегі құралдардың санын есептеу үшін құралдардың жұмыс режимін анықталатын (периодты, үзідіксіз)тоқтап қалған уақыт және жеке жүйедегі жөндеуде тұрып қалған және өнімді  салуға –шығаруға  кеткен уақыт,  құралдардың жұмысының уақыт қорын білу қажет.

 

Tэф = Tкал   - Tтоқ  -  Tсалу/шығару

 

Кейде машина уақытының коэффицентін қолданған қолайлы:

k=Тэф/Ткал

Жұмыс режимі бойынша мәнін жұмыс жасап тұрған мекеме  бойынша алуға болады, әдебиеттерден  немесе өзінше белгілі бір режимді білу керек болады, осыдан құрал жабдықтың максималды салу принципінен табуға болады.

2.Құрыл жабдықтардың жалпы жағдайындағы санын формула бойынша

          есептеуге болады:

 

N=P/Tэф •P ׳сағ =P/P ׳жыл 

мұндағы,

P – жылдық өнімділік қуаты;

Pсағ – сағаттық қуаты (өнімділігі);

Pжыл – бір аппараттың жылдық қуаты

 

Бірақ әр түрлі өндіріс үшін  арнайы есептеу керек, сондай-ақ  оларға әр түрлі бастапқы мәндер берілуі мүмкін.

 2.1   Егер, ферментердің өнімділігі -10 т/тәу, жұмыс істеу сатысының ұзақтығы (τ1)-20 сағ, цикл аралық уақыты  -  4 сағ (2)  , жұмысшы күні  жылына 310 күн (Тэф), болса, 12000 т/жыл өндірілетін нан ашытқысы өндірісінің  цецындағы В сатысындағы ферментердің  санын анықта.

1.     N= ,

мұндағы, Z –биосинтезге арналған  тәуліктік нормасының циклдік саны

Ашытқының  тәуліктік өнімділігі

 

Ртәу= Ржыл/Тэф = 12000/310 = 38,71 т

 

Z = Ртәу/Р1 = 38,71/10 = 3,87 4 цикла

N = ферментера немесе

          N=P/Tэф •P ׳сағ =P/P ׳жыл 

 

P`сағ = 10/24 т/сағ

Р`жыл = 10/24= 3100 т/жыл

N = 12/3,1 = 3,94 аппарата

2.2 Егер, толық цикл 14 күнде аяқталатын, жұмыс істеу режімі – жылына 328  күн, айына – 29 күн, К тол=0,85 болса, өнімділігі жылына 2,5 млн.дал сыра ашыту бөлімінің сиымдылығы 95 м3 ЦКБА аппарат санын анықта.

1. ЦКБА саны :

    N = ,

мұндағы,

М – бөлімге бір ай бұрын келіп түскен мұздай сусланың мөлшері,

V –  ЦКБА көлемі

О –ЦКБА  бір айда өткен цикл 

2. О =  рет

Жылына мұздай сусланың  мөлшері:

Материалдық баланстан белгілі 552,2 л мұздай сусладан  516,8 л тауарлы сула береді,   ал біз  25106 л  тауарлы сырамыз бар. Онда үлестік  мөлшері (порция)бойынша:

552,2 л – 516,8 л

х  - 25106 л

Онда бір айдағы

N =  дана.

2.3                    Жылдық өнімділігі  5  т/жыл, жылына 310  тәулік жұмыс істейтін,

егер, циклдің ұзақтығы  – 5 тәулік, цикл аралық уақыты  – 18 сағ, Ктол = 0,85, жарамсыздығы - 30 % құрайды, культуральтуралды сұйықтықтан бөліп алынатын  антибиотиктің коэффициенті – 0,7, культуралдағы  сұйықтықтағы  дайын өнімнің  құрамы – 8,8 кг/м3 болатын,  антибиотик өндірістің цехтағы көлемі 60 м3 ферментерінің санын есепте:

 

Көмекші құрылдардың санын аналогично осындай түрде есептейді. Құрал жабдықтар  бойынша барлық мәліметтерді  кестеге  түсіреміз.

 Кесте-Құрал жабдықтың тізімі

 

2.4.Көп компоненті қоректік ортаның  ерекшклігі.

Микроорганизмдердің синтезделуі және энергетикалық ауысуы үшін қоректік ортадан көміртегін, азотты, фосфорды  алып отыруы керек. Көміртегі көзі  – көмірсулар, моносахаридтер, глюкозалар,спирттер, қалыпты құрылысты көмірсутектер және т.б. Азот көзі – аммоний тұздары (NH4)SO4 , NH4HPO4, NH4Cl, мочевина және т.б. Фосфор көзі – ортофосфорлы қышқыл, аммофос, калий фосфаты және т.б. Қоректік ортада жоғары «деңгейде» C, Na, P концентрациясын бір қалыпты ұстап тұру қажет, себебі микроорганизмдерді оларды тез сіңіреді. Сонымен қатар O2 және H2  де өте қажет етеді.

 

Іс жүзінде тұрақты әр түрлі микроорганимде құрайтын элемерттер:

                                      C         N         O         H         P

Ашытқылар                   47,8      10,4      31,1      6,5        4,5

Бактериялар                  50,4      12,3      30,5      6,8        4,0

Саңырауқұлақтар                      47,9      5,2        40,2      6,7        3,5

Сондықтан, қысқартылған эмпирикалық формуланы былай жазуға болады:

Ck•H1•Om•Nn•Pp

Мұндағы  k, l, m, n, p есептеуіш коэффициенттері бірілген элементтің биомассадағы атомдық массасы, элементтің массалық үлесінің бөлінуін береді. Мысалы, ашытқы үшін  көміртегі атомының біреуіне келтірсек:

 

CH1.65O0.49N0.17P0.04 

 

2.5. Енді биомассадағы қоректік орталардың негізгі компоненттерінің жалпы түрде пайда болуы негізінде стехнометриялық теңдеуді құруға болады.

 

C[ С көзі]+ О2[ О2 көзі]+ N[ N көзі]+P[Р көзі]

+.................j  [минералды қоректенудің көзі ]

 

I1 [биомасса] +H2O [су]+СО2 [көмір қышқыл газы]+М[метаболизм өнімі] +q [реакциялар жылуы];

  

   Мысалға, Н – алканды көміртектің негізі үшін моль түрінде берілген теңдеу қалай берілуі мүмкін:

[СН2 (1+1/r)] + y[O2] + z[NH4+] + w[PO43-]            

CHlOmNnPp + u [CO2] + v [H2O] + q

Стехиометриялық коэффициент үшін теңдеу жүйесі:

Y = ½ (3+1/r)  - 1 – p/4 + m/2 + n –2p;

z = n; w = p; v = (1-1/n)  - l/2 + 2n; u =  -1;

Бірге тең бір коэффициенттің сандық мәнін алып, құрамы белгілі биомасса үшін қалған коэффициенттерді  есептеуге болады.

Микробиологиялық синтез процесінің ерекшелігі – стехиометриялық коэффициенттің физиологиялық активті жасушалардан тәуелділігі.

Қоректік заттың шығыны:

биомассаны құрудағы шығыны;

микроорганизмнің өмір сүруін қамтамассыз ету үшін кеткен шығыны.

  

Көміртегі көзі үшін:

 

()p+()n ;

 

Өсуіне  шығын:

()p=-;

 

Негізгі ауысу үшін:

 

()n=-s1x;

 

мұндағы, S, X – субстраттың және биомассаның концентрациясы;

dS/dt; dx/dt –  субстратты және биомассаны пайдалану жылдамдығы;

Белгілеу:  s1-a;   s2 – B,

онда,

 

s =a+,

мұндағы,

 - өсудің меншікті жылдамдығы.

 

Н – алканда ашытқыларды өсіргендегі коэффициенттердің орташа мәндерін есептеу:көмірсу үшін:

а =0.85 кг/кг;

b= 0.038 кг/кг сағ.

O2 үшін:

a=1.35 кг/кг;

b=0.13 кг/кг сағ.

    CO2 үшін:

a=0,9 кг/кг;

b=0,1 кг/кг сағ.

метоболиттік су үшін:

a=0,61 кг/кг;

b=0.065 кг/кг сағ.

 

Қарастырылған ұсыныс, тәжірибелік мәндерді өңдеумен, әр түрлі стехиометриялық  қатынасқа арналған а  және b коэфиценттің мәнін  алуға  мүмкіндік береді.

6. Стехиометриялық   есептің және баланстаудың келтірілген әдіс,і іс жүзінде  шикізаттың жоғарғы көрсеткішімен дайын өнімге тиімді  айналуын бағалауға мүмкіндік жасайды. Мысалы, н-парафинін тұтынуынан шыққан ашытқының биомассасына байланысты , O2 меншікті   сіңіруі және  жасушада СО2  бөлінуі өзгереді; кг/кг.

 биомаса шығымы, %                         тұтынуы О2                       бөлінуі СО2

          60                                                     4,18                                        3,45

          80                                                     2,72                                        2,12

        100                                                      1,9                                           1,4

Ферментация процесінің көмірсу-оттегі балансы сонымен қатар оның бақылау әдісі болып саналады

 

6.1 Меншікті өсудің  жылдамдығы =0,18 сағ-1 үздіксіз процесте н – алканда ашытқыны өсіруде O2  субстраттың меншікті шығынын, СО2 бөлінуін  және жылуын есептеу. 1г О2 тұтынғанда биосинтез процесінде бөлінетін анықтаушы жылу саны (14,2 КДж/г) және қатынасын  s=aj+bj/ қолданамыз:

 

s=1.06 кг субстрат 1 кг биомассаға

 

=2.08 кг O2 1кг биомассаға

 

=1.46 кг CO2 1 кг биомассаға

 

q=29000  КДж 1 кг биомассаға

 

6.2 Көмірсутекті қоспада ашытқы биомассасын өсіргенде алынған тәжірибелік көрсеткіштер:

 

a.                        Көмірсутекті қоспада ашытқы биомассасын өсіргенде алынған тәжірибелік көрсеткіштер:

S, кг/кг

           

1,6

 


1,2

 

0,8

 

  0            2           4           6           8          10         12         14           16  1/Д, ч

 

s=(S0-S)/x   D=

 

S0, S – бастапқы және соңғы субстраттың концентрациясы, г/л; х – биомасса концентрациясы, г/л;

сурет-Көмірсутекті қоспада ашытқы биомассасын өсіргенде алынған тәжірибелік мәндер

   Берілген мәндерді өңдеу үшін ең аз квадраттар әдісін қолданамыз.

 

Стехиометриялық тәуелділікті регрессияның сызық  түріндегі теңдеуі y=b0+b1z  деп  алып, бұған тәуелділікті аппроксимирлейміз s=a1+b1/D:

   Мұнағы: y=s; b0=a1; b1=b1; 1/D=z

Орташа теңдеудің жүйесі мұндай түрде болады:

nb0 + b1; b0 ;

Анықтағыш арқылы коэффиценті табамыз:

b0 = ;

b1 = ;

n = 18, b0 = 0,903 тең болғанда  тәжірибелік мәнді алу үшін,

b1 = 0,025

S = 0,903 + 0,025/Д   түрінде алынған  тәуелділіктің теңбе-теңдігін тексеру, Фишер  критериясы бойынша жүргіземіз:

 F = (ост2/воспр2) F[табл];

мұндағы, F[табл] –критерия көлемін  табулирлеу

Мысалы, тапсырмаға арналған 5%- деңгейде  F0,05 = 3,24

 қалдық дисперсия құрайды :ост2 = ,

мұндағы  l – коэффициент саны,   l = 2, ост2 = 0,005 тең,

m параллель тәжірибесімен,  дисперсиясының  воспроизводимости бағаланады мысалы, при Д = 0,222-1, m = 4

     воспр2 =  = 0,0094

  Мұндайда Фишер критериясының көлемі мынаны  құрайды:

    F =

  Олай болса, алынған тәуелділіктердің  тепе -теңдік  тәжірибелік мәнді  түсіндіреді.

6.3 Н–парафинде ашытқыны өсіргендегі тәжірибе негізінде алынған мәндердің көмірсу- оттегі балансын есептеу.

 

Биореактор көлемі – V = 1 м3.

Биореактордің жұмысшы көлемі – Vраб = 0,75 м3.

Ағымы -  = 1,88 л/сағ.

Парафинді беру – Qп = 6,6 л/ч (5,02 кг/сағ).

Концентрация биомассы – Х = 22,5 г/ч (АСБ).

Ортада қалдық көмірсу (УГВ)  – S = 0,85 г/сағ.

Аэрирлеуші ауаның шығымы  - Qг = 110 м3/сағ.

Ауада концентрациясы О2 – укислН = 20,5 %.

Өтетін газде концентрациясы О2 – укисл = 14,6 %.

Өтетін газде концентрациясы  СО2  - уугл.г. = 3,8 %.

 Ортадағы метаболизм өнімнің концентрациясы сірке қышқылы есебінде

– ПМ = 800 мг/л.

     Белгілену: Сп – бастапқы парафиндегі көміртегі саны , Сб – биомассадағы көміртегі саны , Сугл.г. – көміртегі саны, СО2  мен бөлінетін, Сугв – тұтынылмаған парафиндегі көміртегі саны, Спм –метаболизм өніміндегі көміртегінің саны, Q2б – биомассадағы  оттегі  саны, Q2 угл.г. – оттегі саны, СО2  мен бөлінетін, Q2вод. – оттегі саны, субстрат тотыққанда сумен бөлінетін , Q2пм –  метаболизм өніміндегі оттегі саны.

    Есептің сызба нұсқасы:

1. Сорбирленген оттегі саны:

2. СО2 бөлетін мөлшері:

3. Алынған биомасса мөлшері, кг/сағ:

Qб = х= 22,5188 = 4,23

4. Оттегін меншікті тұтыну, кг/кг:

     

5. СО2 меншікті бөлінуі, кг/кг:

     

6. Көміртегі бойынша баланс:

      ;

        

  

         

        Разбаланс – 0,13кг/сағ  немесе  3%

7. Оттегі бойынша баланс:

       

    

       9,85 = 4,230,31 + 80,727 + 80,39 + 0,8 0,1880,53;

       

     Разбаланс – 0,47 кг/сағ немесе  4,8%

7. Қоректік орта компонентінің мөлшері–  10 жоғары.

  Мысалы,метан тотықтырғыш бактерияға арналған орта ( 12 г құрғақ биомассаға), г/л:

КН2РО4 – 0,67; NаНРО4 – 0,22; NаNО3 – 9,55

MgSO4 7H2O – 0,32; Ca(NO3)2 4H2O – 0,18; CuSO4 5H2O – 9,110-3;

ZnSO4 7H2O – 1 10-3; MnSO4 H2O – 1,510-3; NaMoO4 2H2O - 610-4;

CoCl2 6H2O – 4,510-5; H2SO4 – 2,7 мл; FeSO4 – 0,029 ;

Іс жүзінде ұсынылады:

1. Биосинтез жылдамдығына ортадағы элементің концентрациясына белгілі  қасиетінің сандық заңдылығы әсер етеді.

2. Қоректік ортадағы әсер етуші элементтің концентрациясы бір біріне әсері байқалады. 

Бір  реакторде үздіксіз ферментация процесі үшін құрылған, қоректік ортаны беру есебіне арналған материалдық баланстың  соңғы мүшесін анықтау керек:

FS0      =                    αi μXV          +          FS

Қоректік                   қоректік                 ортамен бірге

         ортаны                     компоненті            тұтынылмаған

беру                          тұтыну                    компоненті

                                                                     шығару

S0i, Si - ортада бастапқы және қалдық компонентің концентрациясы, кг/м3;

αi – берілген элемент бойынша жұмсалған коэффициент, кг/кг;

μ –микроорганизмнің меншікті өсу жылдамдығы , сағ-1;

X –  жасуша концентрациясы , кг/м3;

V –  аппараттың жұмысшы көлемі, м3;

 F      - аппарат арқылы ағым , м3/сағ;

Процестің экономикалық эффективтілігін  жоғарылату үшін қолайлы концентрацияны таңдауда келесі критерияны ескерумен жүргізіледі, демек элементтің меншікті шығынын төмендетуге болады.

       ,

мұндағы, li –  i- компоненттің меншікті шығыны, кг/м3сағ;

  dx/dt – микроорганизмнің өсу жылдамдығы , кг/м3сағ;

«Шектелген жағдай»- Ақуызбен, липидпен,көмірсумен  және т.б. қажетті  сапалық құрамы бойынша алынған биомасса.Сонымен қатар ортадағы компонент  қатынасының бір біріне әсерін ескеру керек.

 

    

  

          

     

              I            II            III          Сi

 I лимиттеу ауданы;

II оптималды аудан;

III ингибирлеу ауданы                            

сурет- і - компонентінің концентрациясының микроорганизмнің өсу жылдамдығына әсері

Көп компонентті минералды ортаның сатысы бойынша қолайлы құрамын және эффективті концентрациясын таңдаудың жалпы сызба нұсқасы:

1.                        ортаның құрамы жайлы алдын ала мәліметтер жиынау

2.                        қолайлыландыру критериясын таңдау

3.                        тәжірибені құруда матрицасы бойынша жоспарлау

4.                        ЭВМ  моделді алу

5.                        моделдің адекваттылығын тексеру

6.                        қолайлыландыру

7.                        қолайлы жағдайда  тәжірибелі тексеру

     8.   қолайлы қоректік орталардың  мөлшерін алу

Критерий ретінде қолдануға болады: биомасса бойынша шығынды, өнімділікті, өсудің меншікті жылдамдығын,  ақуыз құрамын және т.б.

Жалпы жағдайда 1 немесе 2 түрінде ТЭК-ін қолдану қолайлы.

           2 = , мұндағы,   Кi - минералдық қоректенудің і элементінің бағасы.

Оптимизациялау  үшін толық факторлы тәжірибенің (ТФЭ) – 2k қойылған I қатардың ортогональды немесе ротатабельді жоспарын қолданамыз, мұнда k - 4≤N≥8N (N – сынақтың саны) факторлардың саны  немесе дробты репликтердің саны.

Оптимумды іздеуді экстремумге жылжудың графикалық әдісінің көмегімен жүргіземіз. Экстремалды ауданның кривизнасын, сондай-ақ қоректену элементінің концентрациясының өзгеру диапазонының үлкен мүмкіндігін  ескере отырып сынақ санымен II қатардың жоспарлау матрицасын қолданамыз.

  N = 2k + 2К + n0,  мұнда

  2k - жоспар ядросы; 2К  - «жұлдызды нүктелер»;

  n0 - жоспар ортасындағы нүктелер (n0 =1 ортогональды жоспар үшін).

 Кесте  – К=2 үшін матрица

№

Х0

Х1

Х2

Х1Х2

Х1

Х2

1

+

-

+

-

+

+

2

+

+

+

+

+

+

3

+

+

-

=

+

+

4

+

-

-

+

+

+

5

+

-2

0

0

2

0

6

+

0

+2

0

0

2

7

+

+2

0

0

2

0

8

+

0

-2

0

0

2

9

+

0

0

0

0

0

 

К=3– 1,215

К=4 – 1,414

К=5 – 1,547 үшін α мәні құрайды.

Регрессия теңдеуі: Y =b0+b1x1+b2x2+b12x12+b11x12+b22x22,мұнда

Y – оптимизацияланатын параметр; b0, b1... b22- басқау коэффициенті;

 хі -   факторлар.

  Ротатабельді жоспар үшін  α =

Коэффициент есебі – ЭЕМ- да сызба нұсқа бойынша:

1.       матрицасының құрылуын  бақылау

2.       векторының құрылуын бақылау

3.       коэффициент есебі

    В=(х*х)-1-мұнда х*- транспонирленген матрица х,

                          (х*х)-1 – кері матрица

4.       Фишер критериясы бойынша тепе-теңдікті бағалау

5.       Стьюдент критериясы бойынша коэффициентінің мәнділігін тексеру.

 

ti =  ≥ tтабл. , мұнда  Sb2 = Sвос2/N

 

7.1 Қоректік ортада бидай кебегінің (х1), жүгері экстрактының (х2) және крахмалдың (х3) концентрацияларының түрін өзгерту. Сонда толық факторлы тәжірибе   жұмсалды.

 

Кесте  – Жоспарлау матрицасы

 

 

№

Фактор деңгейі

Көмекші бағандар

Протеолитикалық  белсенділік бойынша процестің шығымы

Х1

Х2

Х3

Х1Х2

Х1Х3

Х2Х3

У1

У2

У

1

-

-

-

+

+

+

15,5

17,5

16,5

2

+

-

-

-

-

+

19

15,5

17,25

3

-

+

-

-

+

-

12,5

14,3

13,4

4

+

+

-

+

-

-

6,8

8,5

7,6

5

-

-

+

+

-

-

13,9

14,6

14,25

6

+

-

+

-

+

-

15,7

16,5

16,1

7

-

+

+

-

-

+

12,3

11,2

11,65

8

+

+

+

+

+

+

11,5

11,0

11,25

 

 Регрессия теңдеуі:

у = 14,04 – 0,49 Х1 – 2,53 Х2 – 0,15 Х3 – 1,11 Х1 Х2 + 0,78 Х1 Х3 +0,66 Х2 Х3.

Біршама коэффициенттерді алып тастағаннан кейін аламыз:

у = 14,04 – 2,35 Х2 – 1,11 Х1 Х2 + 0,78 Х1 Х3

Еркін деңгейінің f=4 саны кезінде теңбе-тең емес дисперсия – Sад2 = 2,5.  Фишер критерийі – 3,16 < 3,8.

Микроэлементтер қоректенуге техникалық тұз түрінде түседі олар ерітіндіге ауыстырады. Ол үшін араластырғыштар, бұлғағышы бар аппараттар қолданылады.

Біреулік араластырғыш: V көлемді қоректену компоненттерін m  мөлшерде ериді. Аппаратқа үздіксіз режимде түседі және  F көлемдік шығынымен сұйықты ағымы жүреді. Толығымен араластыруда еру жылдамдығы:

Интегрирлеуден кейін: ,  мұнда С0, Сt  - бастапқы уақытта және t  дәл уақыттағы сұйықтықтағы компоненттің ерітілген концентрациясы.

t  сол уақыттағы  еріген  дәрежесі:  = m0 – m/m0 = C0 – C(t)/C0 = 1 – e-1/t, мұндағы t = V/F – араластырғышқа келудің орташа уақыты.

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1.             Құрал жабдықтың жұмыс уақытының қоры

2.             Негізгі және көмекші құрал жабдықтың  саны

3.             Қоректік ортаның негізгі компоненттері және олардың стехиометриялық

          байланыстылығы.

4.             Көп компонентті қоректік ортаның оптимизациясы

5.             Ортогональды және ротатабельді жоспарлар

6.             Қоректік ортаның компонентінің ерітінділерін дайындау

 

Өзін дайындауға арналған  арналған тестік тапсырмалар

 

1. Эффективті уақыт қорын анықтау үшін мына формуланы қолданамыз:

а. Тэф = Ткал – Тост – Тзаг.выгр

в. Тэф = Ткал – Тост

с. Тэф = Ткал + Тост + Тзаг.выгр

д. Тэф = Ткал

е. Тэф = Ткал + Тост

 

2. Құрал жабдықтың санын мына формула бойынша есептейді:

а.

в.

с.

д.

е.

 

3. Егер жылына жұмысшы күні – 310, ферментердің өнімділігі – 10т/тәулік, сатының ұзақтығы – 20 сағат, цикл аралық уақыт – 4 сағат болса, нан ашытқысы өндірісінің өнімділігі 24000т/жыл болатын  цехтағы ферментердің санын анықтау.

а. 2

в. 3

с. 4

д. 5

е. 8

4. Егер циклдің ұзақтығы -5 тәулік, цик ларалық уақыт – 18 сағат, жарамсыздығы 30% құрайды, культуралды сұйықтықтан  антибиотикті бөліп алу  - 70%,  культуралды сұйықтықтағы  дайын өнімнің құрамы – 8,8 кг/м³ құрайтын, жылына 310 күн жұмыс істейтін, өндірістілігі – 10т/жыл антибиотик өндірісінің цехында көлемі 120 м³, Ктол = 0,85 ферментердің санын анықтау.

а. 2

в. 3

с. 1

д. 5

е. 4

5. Әртүрлі  микроорганизмдегі көміртегі  құрамы құрайды, (%):

а. 10-20

в. 47-51

с. 51-72

д. 100

е.1

 6. Әртүрлі микроорганизмдегі азот құрамы құрайды, (%):

а. 1-2

в. 2-3

с. 5-12

д. 12-20

е. 20-40

7. Әртүрлі  микроорганизмдегі оттегі құрамы құрайды, (%):

а. 1-2

в. 10-20

с. 30-40

д. 40-60

е. 100

8.Биомассаның өсуіне субстрат пен уақыттың шығынын мына формула бойынша анықтауға болады:

 

а.  

в.

с.

д.

е.

 9. Үздіксіз культивирлеу процесіне арналған материалдық баланстың теңдеуі:

а.  

в.

с.

д.

е.

10.Тәжірибенің ІІ реттік санын жоспарлау матрицасы үшін мына формула бойынша анықтауға болады:

а.

в.

с.

д.

е.

 

 

№11 Лекция.   Культивирлеу процесінің  технологиялық  көрсеткішінің 

                     есебі.  Материалдық баланс. Бастапқы шикізат пен

           соңғы өнімі  бойынша баланстың жалпы түрі

 

Лекция жоспары

 

1. Биореактордағы  процестің  жалпы  сызба нұсқасының есебі

2. Кинетикалық тәуелділік негізгінде  микроорганизмді культивирлеу

    процесінің есебі

3. Культивирлеу  процессінің  технологиялық көрсеткішінің  есебі

4. Бірдей көлемдегі араластырғыш  каскадтың есебінің сызба нұсқасы

5. Материалды баланс

6. Толық араластыратын ағымдағы ферментердің  саны және көлемінің   есебі

 

1. Қоректік  субстратты  өңдеумен ,биохимиялық өзгеріске ұшырауымен және ферментативті реакцияның санымен жасуша сыртындағы процестер сипаталады. Осы процесті қорытындымен биомассаның пайда болуын субстраты утилизациялау процесінің  кинетикалық және стехиометриялық  жылдамдығына байланысты екенін ескеруге болады- бұл биореактордың жұмысын түсіндіретін микродеңгей.

Макродеңгей – сыртқы факторлардың  әсерімен  байланысты (араластыру, жылу беру,  газалмасу, рН және  тағы басқалар) екені ескеріледі. Алайда бірінші  жоспарда биореактордың құрылысының ерекшеліктері  есепке алынады.

Сондықтан  биореактордың  жалпы сызба нұсқасының  есебін мақсатқа сәйкес  көп деңгейлі  иерархиялық  жүйе түрінде көрсетуге болады:  зерттеудің әрбір деңгейінде  және процестің бәрі  бір физикалық табиғаты түсіндіреді.

Бағалаушы технологиялық  есеп  ретінде еқшамдалған сызба нұсқа түрінде қолдануға болады.

l кинетикалық + стехиометриялық → технологиялық  көрсеткіштер

l кинетикалық + масса алмасу → ТЭК,технологиялық  көрсеткіштер

l кинетикалық + жылу алмасу → технологиялық  көрсеткіштер, жылу -энергетикалық  көрсеткіштер

кинетикалық + гидродинамикалық → технологиялық, құрлыстық   көрсеткіштерБиореактордағы  жалпы модель процесі әр деңгейдің  математикалық моделін құрастырады.

 

 V

 

 

 

IV

 

 

 

III

 

 

 II

 

Жасушада субстратқа айналу және тасмалдау моделі

 
 

 


 I

 

 

 

сурет - Биореактор  моделінің  блокты құрылысы

 

І – жасушадағы биохимиялық  өзгерістер,  бұл процесс өте күрделі, іс жүзінде осы мақсаттың қиындығы үшін  осы білімді  қолдануға әкеледі;

ІІ- сондықтан биохимиялық  реакторды моделирлеу үшін модельдің І деңгейі негізінде құрастырылған ІІ деңгей қолданады ;

ІІІ- жүйедегі сегрегация дәрежесі, реактордегі  ортаның  араласу шартын анықтаушы қатынастар  бекітіледі;

 ІҮ- бұл үш блоктарының моледьдерін құрастыру, биореактордағы  концентрационды  жылулық және гидродинамикалық ағымды ескеру керек, гидродинамикалық  жылу өткізгішітігін, диспиргирлеу шарттары, аппаратта  өтетін ағымның жүру  жылдамдығын,   қоршаған орта мен  жылу және  заталмасудың  байланысын  ескеру керек;

Ү – бұл модель  реактордағы  өтіп жатқан  нақтылы реактордың түріндегі  ферментация  процесінің   ерекшеліктерін  көрсетеді,  құрлыстың  параметрлеріне және техникалық оптимизациялауға қолдануға мүмкіндік  береді.

2. Микроорганизмдердің  өсуінің  ең кең таралғаны  кинетикалық моделдері:

а-в:микроорганизмнің   өсу жылдамдығына қоректік субстрат  концентрациясының  әсері ескерілетін;

г-з: микроорганизмнің өсу жылдамдығына  метоболизм өнімінің  әсері ескерілетін;

m  - микроорганизмнің  меншікті өсу жылдамдығы;

S- лимиттеуші субстрат.

р – метоболизм  өніммен  лимидтеу.

КS, KP, Kpr,  кинетикалық модельдердің  коэффицентін алу үшін және бірдей тәуелділікті таңдау үшін  кинетикалық тәжірибелердің мәні қолданылады.  Осыған байланысты кішірек  квадраттың әдісімен өңдеу үшін регрессивті  теңдеуде тәуелділігі  пайда  болды.   

 

  m                    а                                                   m                       б

mm                                                                         mm

                                                                         0,63 mm

 

                                                                    

            КS                                        S                              K                                            S                    

  m                                                                          m

mm                                                                                                          

 

 

       к = 2    3   4                      0,5 mm                                                                  

 

      в                         S                                         KP         г                     Р

 

μ

 
m

 

                                             n = 2    3   4

 

0,37 mm

                   

   д         К                  Р                                                   з                         Р

 

Сурет – Микроорганизмдердің  өсуінің  ең кең таралған  кинетикалық  модельдері

 

Мысалы, а) үшін

Түзу сызықты  теңдеу:  y = λ0 + λ 1Ζ -  графикалық  және аналитикалық  қайта өңдеулер  үшін ыңғайлы.

 

2.1 Кинетикалық тәжірибенің мәні  келесідей:

1. Тәжірибе -     m1 = 0,2 сағ-1        2. Тәжірибе - m2 = 0,28 сағ-1

                      S1 =0,40 г/л                                S2 = 0,80 г/л

 

Енді Моно типті  кинетикалық  модельдің  коэффицентін  анықтаймыз. Регрессивті  теңдеуді  қолдана отырып, коэффиценттің мәнін анықтамалар  арқылы аламыз ( n= 2)

, мұндағы

Яғни, mm = 0,47 сағ-1; КS = 0,53 г/сағ.

3. Культивирлеу  процессінің  технологиялық  көрсеткіштерінің  есебі культивирлеу  түріне байланысты жүреді.

Периодты процесс.

Биомассаны толтыру процесі:

, мұндағы – кинетикалық коэффиценттер

Биомасса  концентрациясы t уақыт арқылы:

Берілген концентрацияға жету үшін  қажетті уақыт

    , мұндағы

 

3.1 Моделирлеу коэфиценттің тәжірибелік анықтамасы, координаттағы мәнді өңдеу жолымен алынған

 

,  құрастырған:

= 0,25 сағ-1;

= 0,42;

= 200 г/л

Концентрацияға  жету уақыты х = 150 г/л, T = t – t0 = 18,2 сағаты құрайды

Үздіксіз процесс.

Барлық уақыта  режим хемостатты.

 

Биореактор араластыру толық қамтылған  аппарат  болып қаралады, оның жұмысының параметрлерін  биосинтез процессінің кинетикасымен  толығымен анықтаған.  Қарапайым  хемостат үшін  лимиттеуші субстраттың  концентрациясынан  микроорганизмдердің өсу жылдамдығына  байланысты.  Ортаның  ағым жылдамдығы -Ғ , аппараттың берілген  көлеміне -V байланысты ,  X  және  S, биомассаның мен  субстраттың    концентрациясы, биомасса шығымы- Y, ферментацияның орташа уақытын анықтауға  болады . 

Балансты теңдеудің  жүйесі:

        , мұндағы

 

(S, x) – микроорганизмдердің  меншікті  өсу жылдамдығы, сағат -1

αs – субстраттың  биомассаға айналғандағы стехиометриялық  коэффиценті.

Моно кинетикалық  тәуелділік бойынша, биореакторда  жұмыс режимін     

құруға арналған 

0 =

0 =    , қайдан

       , мұндағы Д =

 

 

Биореакторда  максимальды өнімділікті қамтамасыз етуде және микроорганизмдер мен субстраттың  концентрациясы, ағым жылдамдығының  оптимальды  мәніне байланысты  (G = Dx):

 

 

Ағымға келетін қоректік компоненттің  бастапқы концентрациясы:

     , мұндағы

τ -ферментацияның орташа уақыты

Сi - таңдалған  ағымдағы компонентінің  концентрациясы

Мысалы,  Н- парафиндегі ашытқылар үшін:

    Стехиометриялық коэффициенттер

Көмірсуларды  ашытқылармен утилизациялау жылдамдығы  парафиндегі  Н- алкандардың құрамына  және кинетикасына  және микроорганизмдерді  қолдануына байланысты.

3.2  Биомасса  концентрациясын  анықтау, ашытқыларды н- парафинді  құрамда үздіксіз процессте өсірудің  өнімділігі  мен шығыны:  

    С11-С13 = 93 %;

С13-С15 = 54,6 %;

С15-С17 = 65,3 %;

 С17-С20 = 14 %;

Кинетикалық  коэффиценттердің  мәні  тәуелділікпен  анықталады:

r 1- i -фракциядағы  н- алкандар құрамы

 

Атап айтқанда:в часности имеем:

 

 

ai  коэффициенттердің сәйкес мәні:

a1 = 1,12 кг/кг; a2 = 0,91кг/кг;

a3 = 0,74 кг/кг; a4 = 0,87 кг/кг;

Технологиялық параметрлерді  анықтау үшін  модельді  қолданамыз:

 

Коэффиценттермен  бірге  Кs = 0,4 кг/ м3; Кр – 50 кг /м3;  b = 0,035 кг/сағ 

Д =0,2 сағ-1,  S0 = 22,8 кг/м3 үшін

4.  Тізбектеле қосылған каскад араластырғышта  сұйық ағым бойынша компоненттің  концентрациясының  өзгеруі :

І аппарат үшін:  C1t  = C0 е -1/t

ІI аппарат үшін:   V

C1t   тәуелділігін  есепке алғанда: 

Қайдан  С2t = e-1/tdt + Ae-1/t = 1/t e-1/tC0t + Ae-1/t,

Мұндағы А – const интегрирлеу

Яғни t = 0, C2 = 0, A = 0, то С2t = 1/tC0t e-1/t  болуы керек

ІІІ аппарат үшін:   С2t – C3t)

t = 0 болғанда,   C3t =

Уақыттағы t  заттың еру дәрежесі:

 

 

 

 

 

 

V1 = V2 = V3 = 0,76 м3  мәніне арналған каскад аппараты бойынша  заттың концентрациясының  өзгеруі

           Сn/C0

  0,8

                 1

0,6            2     

                            3                 

0,4                                           

        0                    

                                                              t10-3, с

             2           4          6

                                        

 

сурет - Каскад аппараты бойынша   заттың концентрациясының өзгеруі

 

5.Материялдық баланс салмағын  сақтау  негізінде құрылады және теңдеу ретінде  жазылады. Технологиялық баланс  процесті  жүргізу шарты бойынша  құрылады, бұл кезде затқа айналуына мүмкіндік жасамайтын теория жүзіндегі  ауытқуының барлығы ескереді: қайтымды жағдайы, тепе- теңдікке байланысты  болдырмайтын заттың айналу процесін соңына дейін жүргізеді;сыртқы факторлардың әсерінен  реакция жылдамдығының шектеуінен,  терия жүзінде өзгеруі  мүмкін емес; қосымша реакцияларының  әсер етуі  және т.б.

Барлық  процестің балансынан басқа жеке сатыларының баланстарын құруға болады, жеке аппараттан немесе бастапқы заттан бір біреуден  баланс құруға болады.

Бастапқы  зат бойынша  материалдық баланстың жалпы түрі:

W ВХ  =W ВЫХ  =W р  = W накоп  , мұндағы

W ВХ  = реакторға  келіп түсетін, заттың  саны

W ВЫХ = реактордан шығатын,  заттың саны

W р = биохимиялық  реакцияға жұмсалатын, затың саны

W накоп  =алынған өнімнің саны

Материалдық  баланстың  есебі болып, берілген  G өнімділікті   қамтамасыз ету үшін қоректену элементінің шығынын есептеу саналады.

Есеп микроорганизмдердің өсуінің стехиометриялық  теңдеуі  негізінде  жүргізіледі.

 мұндағы

α – қоректену компоненттің  шығынының  коэффиценті және  1кг биомассадағы заттың пайда болуы

 

 

 субстрат ағыны WS                                       ағын параметрлері

                                                                        шығатын ағым:

су ағыны     W                                                   газ        

                                                                               WА

Wi1

Ферментация сатысы

 
 


Wi қоректік            қоректік орта                                                     культуралды сұйық     

   компоненттер          ағыныW0                                                        ағыны  WF

Wi3  ағыны    ағын параметрлері: аэрирленетін         ағын параметрі:

                                                                     ауа                              көбіне индекс

егу материалының            х0                      ағыны      WG               хF     ”F”соңғы

ағыны     Wх                                                                                           факторлар

                              S0                     ағын параметрлері:               SF         бойынша

                                       Сi0                                            CiF    өседі

                                                                                                              Ср           

 Сурет-Бастапқы заттың  материалдық  балансының   жалпы көрінісі

Есептеу үшін келесі мәліметтер  қажет(мысалыға  нақты  көрсеткіш келтірілген):

1. Сағаттық өнімділік Gx (сағ) 5*102 кг /сағ

2. Анықтама мәліметі  Ysx  бойынша  экономикалық коэффицент -0,83

3. Массалық  бөлігіндегі    биомасса  құрама   кг і/кг х

4. Бастапқы  S0 және  соңғы SF субстрат концентрациясы ( 30 және  5 кг/м3)

5. Әдебиеттік  мәлімет бойынша культураның өсуін - CiF лимиттемейтін    

 микробтық  суспензиядағы  қоректік  орта элементтерінің  концентрациясы 

6.  Газдың ағымымен келетін  оттегінің көлемі    белгілі (0,21)

7. Оттегін  утилизациялау  дәрежесі  -  - 60 %

 

Есеп келесідей  тізбектермен жүреді:

1. Микробтық суспензия  ағымындағы  биомасса  концентрациясы

     ХF = (S0 – S)YSx, кг/м3; XF = (30-5)0,83 = 20,75 кг/м3

1.                        Микробтық суспензиядағы  көлемдік  шығыны:

 

 WF = 3/ч;  WF = = 24,1 м3/сағ

 

3. Микробтық суспензияның  тығыздығын  табуға  беру немесе  есептеу:

                = 1250 кг/м3

4. Субстраттың  массалық  және көлемдік  шығыны. Қоректік ортаның көлемдік шығыны

5.  Қоректік орта ағымындағы   қоректік элементің концентрациясы:

 

6.  Қоректік орта  компонентінің  көлемдік шығыны:

 

Қоректік азықтың әрбір элементі  ферментацияға қандай-да бір затың құрамында көмекші материал  ретінде (ВМ),  ал  β і ВМ – қосымша материалдағы  қоректік элементтің  массалық  бөлігі, С ВМ wi  - өзіне тән ағындағы қосымша материалдың концентрациясы  ( әдебиеттің мәні бойынша беріледі немесе алдын ала беріледі).

7. Ферментерге келетін және шығатын газдың  ағымының көлемдік шығыны:

 

8. Шығатын газдағы  оттегі бөлігінің  көлемі:

 

9. Шығатын газдағы СО2 бөлігінің көлемі:

 

10. Технологиялық  судың көлемдік  шығыны:

 

Материалдық  балансты есептеп  болған соң алынған  мәндерді кестеге   енгіземіз.

6. Толық араластыратын ағымдағы ферментердің  саны және көлемінің   есебі

Биосинтез  жылдамдығына  әсер ететін  негізгі параметрлер  болып саналатын:

So – субстраттың  бастапқы концентрациясы;

S – субстраттың  соңғы  концентрациясы;

Хо -биомассаның  бастапқы концентрациясы;

Ср- метаболизм өнімінің концентрациясы;

   - субстратты  утилизациялау  дәрежесі

Меншікті өсудің жылдамдығын Моно теңдігі бойынша  шешуге болады:

  (1)

немесе  метоболитті ингибирлуші  әсерімен:

     (2)

Орта компонентінің S, х  және  CP  құрамының өзгеруі стационарлы  жағдайдағы ағымның ферментерлерінің  толық  араластыруымен, пайда болған өнімнің жойылуымен және жаңадан жасалған қоректік ортаға субстраты енгізуінің арқасында теңеседі, нәтижесінде биохимиялық реакция жүруінен.

Стационарлы режим  жүйелік теңдеумен  көрсетіледі.

, мұндағы

Д -ортаны араластыру  коэффиценті, сағ -1

α s-  субстрат  бойынша шығым  коэффицентті,   кгS/кгх;

  -оттегі  бойынша  шығым коэффиценті,  кгО2/кгх;

KV – газдан сұйықтыққа берілетін масса берудің  О2 -ң  көлемдік коэффиценті, сағ -1 ;

-еріген оттегінің  концентрациясы, газды фазадағы концентрацияның  тепе -теңдігі, г/л

 масса бергіш  процесстің  жылдамдығының күші

Егер, микроорганизмдер  аппаратқа берілмесе , μ = Д

Ағымдық ферменттердің есебі  сызба нұсқа бойынша жүреді:

-   Тәжірибелік мәндер бойынша S0 қоректік орта ағымындағы cубстрат концентрациясын таңдау,  ол үшін субстраттың ингибирлеуші  іс -әрекетін ескеріп,  және биомасаның  үлкен концентрациясының пайда болуынан культуралды  сұйықтықтың тұтқырлығы жоғарылады.

-   Субстраттың S  соңғы концентрацияның  анықтау  (микробты  суспензия ағысында).O <S < S0   аралықтағы әр түрлі  көлеммен S  берілді, оның әрқайсысынан субстратты     тұтынудың меншікті   жылдамдығы үшін  есептеледі.  = (S0 - S), кг  субстрат  кг /сағ чм3; μ  -теңдеу бойынша (1 немесе 2)    және графикті  тұрғызамыз:

                       

             

  

 

 


                                     Smin    Sдоп      Sопт                       S

 

 

 


Сурет – Концентратты  ағындағы  субстрат  концентрациясын  таңдау

 

Smin –биомассаның  өсуін лимиттейтін  субстраттың  минималды  концентрациясы;  S доп –дайын өнімдегі шарт бойынша оның қалдық мөлшері субстраттың керек концентрациясы;  S доп – субстрат  концентрациясы осыған орай   максималды  мәнге ие.

Шарт бойынша S көлемін таңдайды:  Smin < S < Sдоп;  > ½   .

Өсудің меншікті  жылдамдығын  анықтау μ.

S 0 және S анықталған мәндері μ теңдеу есептеледі. (2).

Экономикалық коэффицентті анықтау YX.

YX = f(Д)  тәуелділікке байланысты Yx көлемін  μ = Д тепе-теңдік бойынша анықтайды немесе тәжірибелік мәндері мен  әдебиеттің мәндерін  аламыз.

Биомасса  бойынша ферменттердегі  өнімділікті анықтаймыз

 g = (S0 - S)YXД = ;

Суммарлы жұмысшы көлемін анықтаймыз Vp = Gx /g, 

мұндағы,Gx- биомасса бойынша  сағаттық өнімділігі  Gx (сағ) =  

мұндағы, К опт - қайта өңдеудің келесі сатыларындағы  өнімнің жоғалуының  жалпы коэффиценті; 

Тэфф – жылына   ферментердің  эффективті жұмыс істеу уақытының қоры, сағат

Суммарлы  геометриялық  көлемін анықтау

V г = Vр / К зап

Ферменттердің санын  анықтау

N = Vг/Vф,

мұндағы,  Vф – таңдалған ферменттердің  геометриялық  көлемі,

N қарағанда  N` дейін жуықтап  шамамен бүтін санын аламыз.

Қолдану коэффицентін анықтау: 

 Кисп =

6.1 Candida tropicalis (штамм 303)  культурасын  қолдану арқылы н - парафинінде өскен ашытқы биомассасы өндірісінің цехында көлемі 500м3 эрлифты ферментердің санын анықтау.

GX = 50000 т/г

     = 0,33 ч-1

КS = 12,5 кг/м3

КРS  = 32 кг/м3

Кзап = 0,8

= 1,2 кг/кг

Км.вр. = 0,83

S = 30 кг/м3 мәнін таңдаймыз

0 < S < S0 S = 1;4;7;10;12;15;18;25 аралықтағы:  S- тің  8 мәнін береміз    

Есептейміз  

 

График тұрғызамыз

       

3

υдоп=90%υmax

 
                                    

2

                              

                         

1                                                                                              S

             5                  10                15                  20                25          

 

Сурет -Қоректік орта ағымындағы  субстрат концентрациясын таңдау

 

  үлкен болуы 3/2 = 1,5 керек.

S min < S < S доп, демек  S > 4  8- ге  дейін

S = 5 кг /м3  таңдаймыз

μ -ді теңдеу бойынша анықтаймыз:

     

Экономикалық коэффицентті анықтаймыз

     YX =

Ферменттердің өнімділігі

g = (S0-S)YXД = (30-5)0,830,053 = 1,1 кг/м3сағ 

, где Тэфф = Км.вр.

Суммарлы  геометриялық  көлемін анықтаймыз

 

Ферментердің санын анықтаймыз

N =   

Қолдану коэффицентін  анықтаймыз

Кисп. =

6.2 Периодты жүйе  бойынша жұмыс  істейтін  зауыттың өнімділігі(қуаты)  формула бойынша  анықтауға болады:

 G = , мұндағы

G – зауыттың өнімділігі, кг/ жыл;

K1 – Культуралды  сұйықтықтың құрамынан алынған дайын өнімнің шығымы;

K2 – жарамсыздығын ескергендегі коэффицент;

K3 – ферменттерді толтыру  коэффициенті;

V -  ферменттердің жалпы көлемі;

X -τ сол кезіндегі культуралды  сұйықтықтан  шыққан дайын  өнімнің 

        концентрациясы,  кг/м3

τ - культивирлеудің  ұзақтығы, тәулік

τп – бір циклде дайындалған операцияның  ұзақтығы, тәулік.

 

6.3 Егер культуралды сұйықтықтан шығатын ашытқылар шығымы -90%  құрайтын (К1),  жарамсыздығы – 15% (К2), ферментерді  толтыру коэффиценті  -70 % (К3) болса, периодты  жүйеде жұмыс  жасайтын нан ашытқысы  өндірісінің  өнімділігін (қуатын) анықтау. Цехта әрқайсысының көлемі 200м3(V) 2 ферментер (N)орнатылған, культуралды сұйықтықтағы  ашытқы концентрациясы  -20 м3 (Х),  бір жылда жұмыс жасайтын 250 күні (Тэфф ) болып саналады, культивирлеудің  1 циклі -4 күн (), дайындау-аяқтау уақыты -0,8 тәулік (τп-3)

 G =

кг немесе 223 тонн.

 

Егерде ферментер үздіксіз  жүйе бойынша  жұмыс жасаса және ағымның  жылдамдығы  10 м3 /сағ болса, онда  бекітілген  тепе – теңдік шартында:

 

Ферментердің өнімділігі:

 g =  Д•Х = 0,05•20 = 1кг/м3•сағ

G = К1•К2•К3•N•g•V•TЭФ = 0,9•0,85•0,7•2•1•200•24•250 = 1285 тонн.

Олай болса, үздіксіз жүйеде жұмыс жасайтын  зауыттың өнімділігі (қуаты) периодты жүйеде жұмыс  жасайтын  зауыттың  өнімділігімен салыстырғанда  жоғары, бірақ сондай  құралдардың саны мен  эффективті  жұмыс жасау санының қоры

 N = есе.

 

Биотехнология  саласының алдынғы қатардағысы   – антибиотик  өндірісі –культивирлеу  сатысының негізгі көрсеткіштері технологияның жаңаруымен өзгеруі мүмкін . Сонымен, антибиотиктер концентрациясы  Х циклдің соңында бір периодта  30 жыл ішінде 100 - 1000 рет өседі.  К1 де бірнеш ретке дейін жоғарылады және ол 0,5 -  0,75 құрайды.  Ферменттерге бөгде микроорганизмдердің енуі, демек  жарамсыздығы азаяды, алайда ол  10-20%-ті  (олай болса,   К2 = 0,8 -0,9) құрайды.  К3 басқа параметрлердің көбік түзілуінің есебінен  0,6 -0,8-ге тең. τ = 2,5 тәулік  іс жүзінде өзгертілмейді.

τп мәні ≈ көлемі 10-10-3  м3 ферментер үшін  0,5 -1 тәулікті құрайды және  сондай-ақ өзгертілмейді.

6.4. Биосинтез бойынша  ферментерлердің  меншікті өнімділігін  есептеу

 γ = адам  интерфероны, егер:  

 көлемі 10•10-3 м3 (10л) ферменттерде  E.  coli  культурасы 10 сағат ішінде  50 г  өнім түзсе (вариант «а»)

көлемі 1•10-3 м3 (1л) ферменттерде  СНО жасуша  культурасы  (қытай тышқанының  жұмыртқа жасушаасы) 2 сағат  ішінде  0,01г  өнім түзсе  (вариант «б») 

Өнімділігі бойынша қарағанда   қайсысы әдіс  тиімдірек? 

 

N =  есе

 

 

Демек, «а» вариант «б» вариантқа қарағанда 100 есе тиімдірек технологиясы,  алайда «б» вариантында  γ -  интерферонның  посттрансляциялық дифференцировкасы  жүреді (мысалы,  глюкозидтеу) және  ол биологиялық  активтілігі түрінде  жасушадан  бөлінеді. 

Егер де  жұмыс режимі  үздіксіз болса,  Кмаш  = 0,85,  V = 50 л, «а» және «б» түрінде алынған  биологиялық  активті өнімнің  жылдық мөлшерін анықтау керек, ал дайын өнімнің  активтілігінің  жоғалуы   «б» -ға  қарағанда  «а» -да  100 есе  көп болса («б» вариантында барлық өнім биологиялық  активті  болып табылады).

 G = ga•Ткал•Кмаш•V;

 Ga = 0,5•365•0,85•24•50•10-3•1000-1 = 0,186 кг;

   Gб = 0,005•365•0,85•24•50•10-3 = 1,86 кг;

Олай болса, «б» варианты 10 есе тиімді  болып табылады, себебі алынған  өнім таза және жоғарғы биологиялық  активтіліке ие.

Өзін дайындауға арналған сұрақтар

1. Биореактордегі процестің  жалпы есептеуінң сызба нұсқасы 

2. Биореактор  моделінің  блокты құрылымы

3. Кинетикалық  тәуелділік негізгінде микроорганизмдерді  культивирлеу 

       процесінің  есебі

4. Моно және Моно -Иерусалимнің  теңдеуі

5. Моно теңдеуінің  параметрлерін  графикалық  түрде анықтау

6. Культивирлеу процесінің  технологиялық көрсеткішінің  есебі

7. Теңдей көлемде араластырғыш каскадтың есебінің сызба нұсқасы

8. Материалды баланс  туралы  жалпы мәлімет

9. Бастапқы зат  бойынша материалдық балансы

10.Толық араластырғыш  ағымдағы  аппараттардың  саны мен  көлемінің 

        есебі

 11.Үздіксіз  және  периодты культивирлеудің салыстырмалы технологиялық     және экономикалық  характеристикасы 

 Өзін дайындауға арналған  тест  тапсырмалар

1. Биореактор моделінің блокты құрылымына  кірмейтін модель: 

  а  биохимиялық  реактор

    в  масса лмасу

    с  жылу алмасу

    д  микро араластыру

    е   көбік түзу

2. Моно теңдеуі  мына түрде  жазылады:

     а. 

     в.

     с.

    д.

    е.

3. Кинетикалық тәжірибелердің  мәндері келесілер:

1 тәжірибе -μ1  = 0,2 сағ -1; S1= 0,4 г/л

2 тәжірибе -μ2  = 0,2 сағ -1; S2= 0,4 г/л

μт   және  Кs  табу керек.

    а. μm = 0,45; KS = 0,5

    в. μm = 0,1; KS = 0,1

    с. μm = 1; KS = 0,5

    д. μm = 0,5; KS = 1

    е.  μm = 1; KS = 1

4. Бастапқы заттың  материалдық  балансының  жалпы түрі:

   а. Wвх = Wвых

   в. Wвх = Wнак

   с. Wвх – Wвых – Wр = Wнак

    д. Wвх + Wвых + Wр = Wнак

   е. Wвх = Wнак – Wвых – Wр

 

5. Ферментерға  келетін  қоректік орта ағынының  құрамына кірмейді:

 а  субстрат Ws

в  су  W b

с  қоректік компонент  WΣi

д  егу материалы Wx

е  залалсыздалған ауа  WG

 

      6. Микробтық  суспензияның  көлемдік шығыны,   м3/сағ:

а.

 в.

с.

д.

е.  

7. Қоректік ортаның  көлемдік шығыны, м3/сағ

 а.

в.

с.

д.

е.

8. Ағымдағы  ферменттерде  стационарлы  режимі үшін  тәуелділік

     қолданылады:

 а. Д = (х-х0) – μх < 0

в. Д = (х-х0) – μх = 0

с. Д = (х-х0) – μх > 0

д. Д = -х0 – μх < 0

е. Д =  – μх < 0

 

9. Микробтық суспензия  ағымдағы  субстраттың соңғы   концентрациясын мына  шарт бойынша  анықтайды:

а. S >> Smin

в. S ≈ Smin

с. Smin < S < Sдоп

д. Smin > S > Sдоп

е. S ≈

 

№ 12. Лекция.  Культивирлеу  процесінің  жылулық есебі. Энергиялық  шығындар. Ферменттердің жылу балансы

 

Лекция жоспары

 

1. Жылулық  балансының  тепе -теңдігі

2. Бөлек бөлімдердің  жылу балансының  есебі

3. ВДА -100 ферментерінің  жылу  балансының есебі

 

1. Жылуалмасу процестері  субстратты  микробтық  жасушалармен  кинетикалық тұтынумен   пайда болған  биомассаның  жылдамдығымен  байланысты. 

,  мұндағы

QБ  - бихимиялық  процестің жүруінен пайда болған  жылу;

QМ - ортаны механикалық  жолмен  араластырғандағы  пайда болған  жылу;

вх –технологиялық  ағымдар  мен  аэрирленген газдармен кіретін жылу;

Qохл -  жыла лмасу  арқылы шықан жылу;

Qак –  жүйедегі  аккумулирленгенне шықан  жылу;

Qисп - сұйықтық булануға кеткен жылу;

Qвых – технологиялық  ағымдармен кеткен  жылуы;

QП  -  жоғалған жылу.

 

Өндірістің  шартына  байланысты  бұл  теңдеуді  былай жазуға  болады:

 Qисп и QП << QБ и QМ  сондықтан мұндай көлемдермен пренебречь

Изометриялық  шарттар  үшін  Q ақ  = 0

Осыған орай бұл теңдеу: Q Б + Q м Σ Q ВХ - Q ВЫХ  = Q охп

мұндағы, Q ОХЛ -ферментация  процесіне  керек жылу

Жылу  беру  проблемасы  үлкен  қаржыны қажет етеді,  сонымен  бірге жүйені қайта  өңдеуге сумен қамтамасыз ету және тоңазытқыш  қондырғыларына және  т.б. қосылады. Бұл жағдайда жылу беру  процесінің  нақты есебін қажет етеді.

2008г

Ферментерға  жылу беру  проектісі  жылуалмасу  құрылысымен  анықталады. Белгілі  болғандай  Qохл = WВСВ (tк – tн); Qрасч  = К•F•∆tср.лог.  мұндағы

WB – суытылған судың шығыны; кг/с

С в -судың  жылу ыдысы,  Дж/кг•К;

tк, tH -суытылған  судың бастапқы  және соңғы температурысы,  0С;

К- жылу беру коэффициенті,  Вт/м2•К;

F- жылудың  беткі алаңы,  м2;

∆ t ср. паr – температуралардың орташа  логаритмдік  айырмашылығы.

Есептегенде  мына шартты  есепке алу керек, Q расч > Qохп

 

2. Жылу балансын есептеу.

1. Qм – араластыруга кеткен  токтың күштілігіне  байланысты есептеледі.

   Qм = qм•VP•τ; qм = 3600 Nуд,  мұндағы N ауд- араластырғыштың  жұмыс күштілігі, Квт /м3;

qm -араластырудан  бөлінетін жылу,  кДж/м3ч;

τ- жұмыс уақыты, сағ;

Vр- ферменттердің  жұмыс көлемі,  м3.

Негізінде  Nм ≈ 1-3 кВт/м3, а qм ≈ 3600-11000 кДж/м3ч

2.вх ≈ вых, егер де  айырмашылығы үлкен болса, онда белгілі формуламен  есептеуге болады:  

      Qвх = Fп•Vф•Сi•tн;

      Qвых = Fп•Vф•Сi•tк;

3.  Qб –  биосинтездің  суммарлы жылу эффектісі қоректік орта  құрамына ,  биосинтез  санына  және  аппарат  түріне  байланысты  өзгеруі  мүмкін.

Сондықтан  кейбір өндірістерге  оринтерлі  есебі алынуы  мүмкін. Экспериментті  түрде көрсеткендей qб фермент  продуценттерін  культивирлеу кезінде  4000-нан  3000  кДж/м3сағ дейін, құрады ал антибиотик  продуциттері  үшін  55 000 кДж/м3 *сағ дейін  сонымен  бірге qб τ- ға тәуелділігі бар, ол  келесі теңдікпен көрсетіледі:

   qб = aX + b, кДж/м3сағ, мұндағы, а - биомассабірлігі өміршеңдігін ұстап тұрғандағы бөлінетін  жылу саны,  кДж/млрд.кл•сағ;

Х -микроорганизмдер  концентрациясы,  млрд.кл/м3;

b- биомасса  бірлігін синтездегіндегі  бөлінген жылу  саны,  кДж/млрд.кл;

  -өсу жылдамдығы,  млрд.кл/м3•сағ;

 Qб = qб•Vф• τ

     qб                  qб

 

 


                                             aX

 

 

                                           

                                                 b

                                                        τ

  Сурет – Биосинтездің  суммарин жылу  эффектісі

 

Егер физико -химиялық константтар  белгілі болса, онда басқа  теңдіктерді  қолдануға болады:

мұндағы

αq -жалу бөлу коэффиценті

αS -стехиометриялық  коэффицент

∆Hs -субстраттың  жану жылуы

∆Hб- биомассаның  жану жылуы;

 

Мысалы, көмірсутектік  субстратта  өсірілген  ашытқылар үшін:

 αq = (11400 αS - 4700) •4,19 (1), кДж/кг

Qб =            

 

 Кесте – Энергетикалық шығындар  аэрация  деңгейіне байланысты.

 

Ферментация процесіндегі  энергия шығыны

Газдағы О2 мөлшері

 

1

15

37

Глюкозадағы қолдануға байланысты  энергия

Жасушалардың өміршеңдігіне кететін  энергия

Жасушалық материалдың синтезіне кететін энергия

Жасушалық құрылымды конструрилеуге  кететін энегия

Жалпы энергия

0,56

0,1

 

1,12

 

7,83

9,61

0,19

0,03

 

1,12

 

9,07

10,41

0,15

0,03

 

1,12

 

14,31

15,61

 

Есептеудің ең тиімді әдісі  қолднылаған оттегі  сонымен есептеу.

 ∆НS,  ∆Нб = 109,2 кДж/1г.эквО2,  1 кг-ға  О2: (2),  мұндағы   – оттегі бойынша стехиометриялық  коэффициенті.

Мысалы, көмірсутектік субстрат үшін  μ = 0,22 сағ-1 (1) теңдік бойынша

 αq = 25,9 103 кДж/ кг (2) теңдік бойынша  αq =  26,5•103 кДж/кг. Бірақ, екі әдісте бірдей қорытынды береді.

 

Кесте - Субстратқа, оттегі және  жылуалмасуға  кеткен  шығын саны.

 

Субстрат

Қатысты бағасы

Субстрат

Массаберу О2

Жылу беру

Суммарлы

глюкоза

3,9

0,23

0,54

4,7

парафин

4,0

0,97

1,4

6,4

метанол

5

1,2

1,9

8,1

метан

1,6

3,3

3,7

8,6

этанол

8,8

0,75

1,3

11,0

 

Яғни, жылуберу  шарттары  субстрат таңдауына байланысты. Сонымен, нақты жағдайда  культивирлеу  кезіндегі  жылуалмасу  процесі  жылу бөліну мен  сұйықтық температурасының  қозғалысынан келеді. Жылу балансы  дифференциялды формада келесідей болады:

dQ = - МCж•dT + q•VP•dτ,   мұндағы:

М- ферментердағы  сұйықтық массасы, кг;

Сж- сұйықтың  жылу ыдысы,  кДж/кг•К;

Т- культуралды  сұйықтықтың  температурасы,  0С;

q- суммарлы  жылубөліну  (биосинтезден  және араластырудан ),  кДж/м3ч;

VP -ферменттердің  жұмыс көлемі, м3;

τ - культивирлеу уақыты, сағ .

Жылу dQ жылуалмастырғыш  қабырғасы арқылы өтіп, суытылған сумен кетеді.  Сондықтан     және  

Бұдан  , мұндағы

және қайтадан  құрылымнан кейін:

 

Яғни, судың теориялық шығынын температурамен  табуға болады.

3. ВДА -100 ферментердің  жылу балансының есебі

  Qохл = Qбиол – Qвозд – Qпит

Биологиялық жылудың есебі

 αq (биол) = 4171 кДж/кг (эксперименттен алынған мәні)

 кг/час

Qбиол = αq (биол)•  кДж/сағ

 

Ауамен кететін  жылу есебі

Келетін ауа: t = 20 C0, қатысты ылғалдылық  φ = 70% , бұл мәндер  бойынша график  - ауаның жылуұстағыш  I1 =  46,4 кДж/ кг.

Кететін ауа: t = 300C, φ =100 % бұл мәндер бойынша  график - ауаның  жылуұстағышы  I1 =  46,4 кДж/ кг, яғни

∆I = Iвых – Iвход = 101 – 46,4 = 54, 6 кДж/кг

Аппаратқа жіберілетін  ауа саны, 7000 кг /сағ

 Qвозд = 54,6•7000 = 382•103 кДж/кг

 

Сұйықты  жылытуға  кететін жылу есебі.

Qпит - аппаратқа  жылытып құйылатын  судың  мелассалы  сироптық  және қоректік  тұздардың  ерітіндісіне кететін  жылу есебі.

 Qпит = Qд.в. + Qм.с. + Qс. – есептемей, жуық шамамен ≈ 25 % от Qбиол

 Qпит  =  0,25•1668,4•103 = 417•103 кДж/сағ

 Qохл = 1668,4•103 - 382•103 -417•103 = 869,4 кДж/сағ

Қайтатын жылу  үшін судың  шығыны: 

м3/сағ

 

 

Беттік суыту есебі

Жалпы формула:  

Ферментердің  ластанған  қабырғалары  үшін К = 300  Вт/м2•К

1. Температураның  орташа түрлілігі


     300С                                    300С ∆tб = 30 – 10 = 200С

                    Куль. орта


     200С                                   100С ∆tM = 30 – 10 = 100С

                        су

∆tб/∆tM = 20/10 = 2

 

2. Көбік сөндіру  температурасының  орташа түрлілігі

0С

Fрасч = м2

Fферм = ПДН = 3,14•5,26•5 ≈ 82 м2

 

Кесте -ВДА -10 ферментердің  жылу балансы

 

Кіріс

Шығыс

Құрылады

кДж/ч

%

 Құрылады

кДж/ч

%

Qбиол

1668,4•103

100

Qвозд

382•103

22,90

 

 

 

Qпит

417•103

24,99

Qохл

869,4

52,11

қорытынды

1668,4•103

100

барлығы

1668,4•103

100

 

Өзін -өзі дайындауға  арналған сұрақтар.

 

1. Ферменттердің  жылу балансының  жалпы теңдігі

2. Ферменттердің  жылу балансының  қарапыйымдатылған  теңдігі

3. Ферменттердің жылу балансының  құрастыру  мақсаты.

 

Тестік сұрақтар.

 

1. Ферменттердің  жылу  балансының  қарапайымдатылған теңдеуі.

         а.

         в.

         с.

         д.

         е.

 

2. Биосинтездің  суммарлы  жылу эффектісі

а. әрдайым үлкендігі

в. жылу балансын  есептеу кезінде  анықталмайды

с. қоректік орта құрамымен, биомасса  саны және аппарат түріне  байланысты өзгереді.

д. биомасса санына байланысты  емес

е. аппарат  түріне  байланысты емес.

 

3. Биосинтездің суммарлы жылу эффектісі

          а.

          в.

          с.

          д.

          е.

 

4. Жылу балансының  қарапайымдатылған  теңдеуі дифференциалданған түрде:

         а.

         в.

         с.

         д.

         е.

 

5. Ферменттердегі суытылған  судың шығыны.

         а.

         в. 

         с.

         д.

         е.

                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

№ 13,14  Лекция.  Культуральды сұйықтықты концентрлеу процесінің

                            есебі. Дайын өнімді кептіру

 

Лекция жоспары

1 Биомассаны бөлу әдісі

2 Флотация процесінің есебі

3 Центрифугирлеу процесінің есебі

4 Сепарирлеу процесінің есебі

5 Фильтрация процесінің есебі

6 Фильтрдің классификациясы

7 Кептіргіштің есебінің есебі

 

1 Биомассаны бөлу әдісі ертеректе жазылған.Азықтық ашытқыны бөлу үшін Мысалы,механикалық және теплотехникалық әдісті қолданамыз. Механикалық: фильтрациялау,сепарирлеу,центрифугирлеу,тұндыру және т.б. теплотехникалық:буландыру,кептіру.

Ең жақсы ТЭК нұсқалары бар:

Флотирлеу,сепарирлеу,булау,кептіру.

Флотирлеу,сепарирлеу,фильтрлеу,кептіру.

Флотирлеу,сепарирлеу,кептіру.

Сепарирлеу,кептіру.

2.Флотация-бұл көбіктендіру жолымен  суспензиядан ашытқыны бөліп алу. Артықшылығы: капитал қорын қысқартады, сепаратордың санын қысқартады, көмекші жұмыс жасаушылырдың санын қысқартады, электр энергиясының шығынын азайтады.

Ашытпадан ашытқыны бөліп алу көбікте оның құрлысына және түзілу әдісіне байланысты. Көбіктердің көпіршігі майда болған сайын, фазаның жоғарғы бөлігі көп болады және ашытқы жасушасының саны да көп болады, ол мүмкін сепарирленген болуы мүмкін. Ірі көпіршіктер пайда болса, фазаның беткі бөлігі қысқарады, ашытқымен қаныққан көбіктер дәрежесі өседі.Көбік бәсеңдегенне кейін сұйықтықта ашытқының мөлшерінің көбейгені байқалады. Көбікте ашытқы құрамы көп болса, ашытқы суспензиясының көлемінен бөлінетін, газдың мөлшері де көп болады.

Суспензияда ашытқы концентрациясы өскені  культуралды сұйықтықтағы  ашытқының жоғалуы өседі.

Суспензиядан  ашытқыны бөліп алу және олардың көбікте концентрленуі процестің ұзақтығына және флотаторға берілетін ауаның мөлшеріне байланысты болады.

Ашытқының  штаммының қасиетін, оның размерін, флотатордың құрлысын  және т.б.  ескеруі керек. Флотирлеу  коэффицентті – бастапқы суспензиядағы  ашытқы концентрациясына  концентрленген  суспензия  ашытқы концентрациясының қатынасына  байланысты. К=3-6. Флотирлеу  коэффиценттінің мәнінің жоғарылауы  ашытқы үшін белгіленеді, алгометрде пайда болуға ұмтылатын.

 

                а                                     в           2                               с     

                                                                                             1         1

       1                                 2

                                                            

 

               3                                           3

     

 

                                                                                                                  2                               3    

 

а – цилиндрлі, в – конусты,  ішкі стаканымен. 1 – бастапқы суспензия, 2 – концентрленген  суспензия, 3 – культуральды сұйықтық

Сурет – Флотатордың құрлысы

 

      Түссізденген және концентрленген ашытқы суспензиясындағы ашытқы концентрациясын анықтау.

Флотация уақыты τ = 0,25 ч; ауа көпіршігіне ашытқы адгезиясының орташа мәні - 6•10-2 м/г; темір тордың беті F = 0,35 м2; 1 м2 суспензиядағы ауаның меншікті шығыны  Vуд = 30 м3/м2•ч;  бастапқы суспензиядағы ашытқы концентрациясы – 20 г/л; ρж, ρг –  газды фазаның және сұйықтықтың тығыздығы – 1010 кг/м3  және 1,2 кг/м3 сәйкес; σ-  сұйық фазаның  бетінің тартылғаны– 0,072 н/м; d0 –барботердің саңылауының диаметр  – 70 мкм; Vг – көлемі,  түсізденген культуралды сұйықтық  – 0,31 м3; V0 – көлемі,суспензиядағы концентрленген ашытқы– 0,33 м3.

Адгезияның кинетическалық  коэффициенті   ,  мұндағы

х0 –бастапқы суспензиядағы ашытқы  концентрациясы, г/л;

хτ – түсізденген культуралды сұйықтықтағы ашытқы концентрациясы, г/л;

α – көпіршіктің меншікті  бетінің орташа мәні , м2/м3;

τФ –  флотация уақыты , сағ. ,

мұндағы,

d – көпіршік диаметрі;

W -  аппаратқа орташа келген жылдамдығы,, м/с;

ω – көпіршіктің жоғалу жылдамдығы , м/c

Теңдеуден  барбатажда көпіршікті режимде;

  табамыз d:                                       

d = 1,37 мм

Флотацияға кеткен ауаның шығыны  - , где QВ = 0,4•30 = 12

Тәжірибе мәліметі бойынша көпіршіктің жоғалу жылдамдығы құрайды

16 м/с.

 м2/м3

 г/л

Қоюланған  суспензиядағы ашытқы концентрациясы:

 , мұндағы,

φ- газбен қанықққан  (φ = 0,4)

λ- флотациялы көбіктегі сұйықтық мөлшері (λ = 0,2-0,3)

τg – пісіп жетілген уақыты  (τg = 0,6 сағ)

 г/л

 

3.                                                                                                                     Центрифугирлеу –бұл суспензиядағы ашытқы  жасушасы –жеке жағдайда, өлшенген бөлшектерді бөлу үшін ортадан тепкіш күшті қолдану, Центрифуга сепарирлеу әдісі бойынша екі класқа бөлінеді: филтрлеу және тұндыру.

Фильтрлеу-дөрекі дисперленген суспензия үшін, жуу үшін, ылғалды бөлу үшін қолданылады.

Тұндыру- майда нашар фильтрленетін эмульсия үшін

Соңғысы екіге бөлінеді:тұндыру,концентрлеу,сепарирлеу.

Центрифуга  классифицирлейді:

-бөлу факторы бойынша : қалыпты  Fr < 3000,  жылдамдықпен  Fr > 3000

-салу және шығару әдісі бойынша: қол күшімен, гравитациялық ,  шнектің көмегімен және т.б. 

-барабан нысанасына орнатылған және тіреудің құрлысы:ілулінген, тігінен бағанада, тіреуде тігінен ілінген (тігінен), көлденең, еңкейген

 -ағымы  ұйымдастырылған  бойынша: периодты, үздіксіз

Н = F•Fr, өндірістік индекспен центрифуганың эффективтілігі сипаталады,    мұндағы, F –беткі жағының бөлінуі. Н  эффективтілігінің  ұлғаюы ротордың ұзару жолымен жетеді және ротордың айналуының жиілігімен жетеді.

3.1 L =  1000 мм  барабаның  ұзындығы және Д = 800 мм диаметрімен, төгуге арналған цилиндрдің диаметрі d = 100 мм,  араластыру айналуының саны n = 5000 айн/мин. түтікшелі центрифуганың өнімділігін анықтау.

Қосымша мәліметтер:ашытқы суспензиясының тығыздығы ρс = 920 кг/м3;

агломерирленген бөлшектің тығыздығы  ρч = 1020 кг/м3; суспензияның тұтқырлығы  ρс = 2•10-3 Па•с; жасушалық бөлшектің орташа диаметрі: dк = 6•10-6 м.

Бөлу  факторы:

Стокс бойынша бөлшектің тұну жылдамдығы:

        м/с

Центробеждік күш  немесе  тұну жылдамдығы:

Wц = Wос•Fr = 9,8•10-7•1,39•103 = 1,36•10-3 м/с

Центрифуганың барабанының жұмысшы көлемі :

Vб = 0,785•(Д2 – d2)•L = 0,785•(0,82 – 0,12)•1,0 = 0,495 м3  

Барабандағы сұйықтықтың  қалыңдығының биіктігі:

      м

Центрифуганың өнімділігі:

      м3/сағ.

4. Сепарирлеу ортадан тепкіш күштің әсерінен жүреді.Сеператорда бөлшектердің тұну жылдамдығы:

, мұндағы

d –қатты бөлшектің  диаметрі , м

n – барабаның айналу жылдамдығы, мин-1

R – барабаның радиусы , м

ρ1 – қатты бөлшектің тығыздығы, кг/м3

ρ2 – сұйық фазаның тығыздығы, кг/м3

γс – тұтқырлығы , Па•с

Отандық сеператордың максимальды өнімділігі – 50-80 м3/сағ.

Сеператордың  кемшілігі- мундштуктің тез бітеліп ластануы және тарелкалардың арасының  кеңістігінің  механикалық қосқыштардың және өлі ашытқылырмен ластануы.Сеператордың жұмысшы циклі 12-24 сағ. қрайды, содан соң оны тазарту керек.Кейде сеператорға суспензияны берер алдында тор -тор сүзгі арқалы  сүзеді.

Тұмсықты сеператордың есебіне арналған формула:

, мұндағы

ηб –  сеператордің КПД (ηб = 0,25);

Ккон –концентрацияның коэффициенті;

ω –барабаның бұрыштық жылдамдығы, рад/с;

z –тарелока саны;

α –тарелкалардың пайда болған иілген бұрышы (α = 45-600);

Rmax и Rmin –тарелканың радиустарының максимальды дәне минимальды  есебі , м;

ρ1 және ρ2 – дисперсионды ортаның және  дисперсионды фазалардың  тығыздығы, кг/м3;

γс –ортаның тұтқырлығы , Па•с;

r – қатты бөлшектің радиусы, м;

Сн и Ск – бастапқы суспензиядағы және концентраттағы қатты бөлшектің көлемдік үлесі, %;

 Қоюланған суспензиядағы  ашытқы концентратының есебіне арналған  формула:

, мұндағы

d – сепаратор тұмсығының  тесігінің диаметрі, м

Q –сепаратордың өнімділігі, м3/сағ

Zc –  тұмсығының саны

Кистечения = 0,7

R–барабаның айналу нысанасынан тұмсығының тесігіне дейінгі аралық,м

r –барабаның айналу нысанасынан сұйықтықтың бетіне дейінгі аралық,м

    4.1  Жылына 40 мың тонна азықтық ашытқы өндіретін биохимиялық зауыттың ашытқы суспензиясын қоюландыру бөлімің материалдық ағымын  есептеу.

I. Қоюландыру бөлімінң есебі үшін бастапқы мәлімет.

Концентрлеуге түскен ашытқы суспензиясының саны

        Д1 = 614,2 т/сағ

 Ашытқының жоғалуы:

       флотациялауда  n1 = 1,5 %

        толық  сепарирлеуде n2 = 2 %

І сатыдағы сепарациялауда  n2 = 2 %;

ІІ  сатыдағы сепарациялауда n3 = 2 %.

Суспензиядағы  ашытқы  концентрациясы:

флотациядан кейін СФ = 8 %;

сепарирлеуден кейін С4 = 3 %;

І сатыдағы сепарациялауден кейін  С1 = 15 %;

ІІ  сатыдағы сепарациялауден кейін  С2 = 60 %;

 Келесі тізбекте есептеу іске асырылады

Флотация сатысында ашытқының  жоғалуы Д2 = Д1С•10-4,  мұндағы        С –биореактордегі ашытқы концентрациясы, %.

Флотациядан кейінгі  биомасса саны

Д3 = Д1С/100 – Д2

I топтағы  сепараторға түсетін ашытқы суспензиясының саны

Д4 = Д3100/Сф

I топтағы  сепаратордан кейінгі ашытқы суспензиясының саны

Д5 = Д3100/С

Флотатордан кейінгі (ТКС) түссізденген культуралды сұйықтықтың саны

Д6 = Д1 – Д4

І сатыдағы  сепарациядан кейінгі (ТКС) түссізденген культуралды сұйықтықтың саны   

Д6 = Д4 – Д5

 



                                                                                                                                                  

                                                                                                I


 

 

                                                                                            II



                                                                                             III


    


                                                                                              IV

 

 



                                                                                                                                                                         

                                                                                              V

   


                                                                                                        

                                                                                VI

   

 


      


                                                                                                                                                   

                                                                                             VII

 

 


      


                                                                                                                                        

                                                                                        VIII

 


      


                                                                                                                                                                                  

                                                                                              IX

 

 



                                                                                                                  X

сурет- Ашытқы суспензиясының қоюлану тізбегінің варианттары

кесте- Ашытқы суспензиясының қоюлану тізбегінің варианттарының түсіндірме жазбасы

 

Қоюлану тізбегі

 

 

Варианттың түсіндірме жазбасы

 

 

Келтірілген шығындар

1

2

3

I

Флотаторда түсізденген культуралды сұйықтық  толық сепарирлеуге жібереді,  ал І және ІІ сатылы сепаратордан кейін тазарту бөлімінде

 

1,11

II

ІІ сатылы сепаратордан және флотатордан кейін түсізденген культуралды сұйықтық тазарту бөлімінде,ал І сатылы сепаратордан кейін флотаторға қайтып оралады

1

III

Түсізденген культуралды сұйықтық ІІ сатылы флотатордан және сепаратордан кейін  тазарту бөліміне жібереді, ал І сатылы сепаратордан кейін  І сатылы сепарацияның алдында жинағышқа  жіберіледі

1,04

IV

Түсізденген культуралды сұйықтық І сатылы флотатордан және сепаратордан кейін  тазарту бөліміне жібереді, ал ІІ сатылы сепарациядан кейін  І сатылы сепарацияға  жіберіледі

1,03

V

Түсізденген культуралды сұйықтық І сатылы флотатордан және сепаратордан кейін  тазарту бөліміне жібереді, ал ІІ сатылы сепарациядан кейін   толық сепарирлеуге  жіберіледі

 

1,03

VI

Түсізденген культуралды сұйықтық флотатордан кейін тазарту бөліміне жібереді, І сатылы сепарация флотаторда, ІІ сатылы сепарациядан кейін  ІІ сатылы сепаратордан алдын жинағышқа жіберіледі

1,04

VII

Түсізденген культуралды сұйықтық флотатордан кейін тазарту бөлімінде І сатылы сепарациядан кейін   толық сепарирлеуге жібереді,ІІ сатылы сепарирлеуден кейін флотаторларға жібереді

1,04

1

2

3

VIII

Түсізденген культуралды сұйықтық флотатордан кейін тазарту бөлімінде, І сатылы сепарациядан кейін толық  сепарирлеуге жібереді, ІІ сатылы сепарирлеуден кейін ІІ сатылы сепараторға жіберіледі

1,07

IX

Түсізденген культуралды сұйықтық флотатордан кейін тазарту бөлімінде, І және ІІ сатылы сепарациядан кейін  толық  сепарирлеуге жібереді

1,06

X

Түсізденген культуралды сұйықтық І және ІІ сатылы флотатордан,сепаратордан кейін тазарту бөліміне  жіберіледі

1,01

 

ІІ сатылы сепаратордан кейінгі ашытқы суспензиясының саны:

Д7 = Д3100/С2;

ІІ сатылы сепарациядан кейін түсізденген культуралды сұйықтықтың саны:

Д8 = Д5 – Д7;

 

12 кесте –Ашытқы суспензиясын сепарирлеу және флотирлеу процесінің негізгі есептелен көрсеткіші,т/сағ

 

№ варианттың

Флотатордан кейінгі ашытқы суспензиясының саны, Д3

Толық сепарирлеудегі түсізденген культуралды сұйықтық саны  , Д11

І сатылы сепарирлеудегі ашытқы суспензиясының саны, Д6

Толық сепарирлеуден кейінгі ашытқы суспензиясының саны, Д9

I

231

383

240

9,2

II

235,6

0

235,6

0

III

231

120,5

243,3

12,3

IV

231

0

324

0

V

231

93

243

12

VI

235,7

0

320,6

0

VII

235,7

94,8

248

12,3

VIII

231

212,8

338,4

12,6

IX

231

225

255,8

24,9

X

231

0

231

0

 

№ варианттың

Толық сепарирлеу ден кейінгі өңделген  түсізден

ген культуралды сұйықтық тың саны, Д10

І сатылы сепарирлеуден кейінгі ашытқы суспензиясының  саны, Д5

І топтағы сепарирлеуден кейінгі түсізденген культуралды сұйықтық тың саны, Д6

ІІ топтағы сепарирлеуден кейінгі ашытқы суспензиясының саны Д7

ІІ топтағы сепарирлеуден кейінгі түсізденген культуралды сұйық тықт ың саны,, Д8

I

374

122,5

117,6

30

92,5

II

0

123,1

112,5

30,2

93

III

107,8

123,1

120,2

30,2

93

IV

0

123,1

200,8

30,2

93

V

80,9

123,1

120

30,2

39

VI

0

125,7

205

30,8

94,9

VII

82,5

125,6

122,4

30,8

94,8

VIII

200,2

125,6

212,8

30,8

94,9

IX

200,2

125,6

130,2

30,8

94,8

X

0

120,7

110

30,8

91,1

 

Сепарирлеудегі жоғалған ашытқы

Алдынғы  кестеде келтірілген материалдық баланстың есебінің нәтижелері.

Ашытқы суспензиясын қоюландыру вариантының есебінің нәтижесінің аналізін 2 вариант қорытындысымен іске асыруға  болады, толық сепарирлеуді алып тастағанда, тиімділігі және экономика жағынан үнемді болып саналады.

    5.  Өндірістік фильтрацияның үш негізгі түрі бар:

-суспензияны бөлу:бұл процесте біраз мөлшерде тұнба қабаты бар фильтрация жасалады. Суспензиядағы қатты фазаның концентрациясы 1-10% болуы керек және одан жоғары;

-суспензияның қоюлануы демек, одан сұйық фазаның бөлігі фильтрленген.

0,1 – 1 % қатты фазаны құрайтын  суспензия үшін  бұл  процесс жүргізіледі және үздіксіз жұмыс жасайтын  фильтрде фильтрлеу алдында қатты фазаның концентрациясын жоғарылату үшін қолданылады;

-ластайтын қатты фазаның жұқа бөлшектеріннен ертіндіні түсіздендіруде немесе шығарылатын сұйықтықтан бағалы қатты фазадан  ұстау.Суспензия үшін біраз мөлшерде 0,1 % қатты фазаның құрайтын және оданда азды құрайтын  түссіздендіру жүргізіледі. 

 

 

 

 

 кесте - Фильтрді таңдау бойынша ұсынылады

 

 

Фильтрді таңдауда анықтаушы фактор

 

фильтрдің түрі

Периодиты әсер етуші

Нутч-

фильтр

Қапшық ты

жапырақшалы

Фильтр-

пресс

Барабан ды

Дискілі н.д.

Ленталы  н.д.

Тарель калы

Мембран алы

Берілетін суспензияның Концентрациясы, %

         0,5 дейін

         1 дейін

        15 дейін

        15 жоғары

 

 

1

2; 3

4

4

 

 

1

2; 3

4

4

 

 

2

1; 2

3; 4

4

 

 

2

1

2; 3

4

 

 

-

-

1

1

 

 

-

-

2

2

 

 

-

-

1

3

 

 

-

-

2

3

 

 

2

2

-

-

Таза фильтрат алу мүмкіншілігі

2

1

1

1

3

3

4

4

2

Тұнбаны жуу мүмкіншілігі

4

3

3

2

1

-

2

3

2

Қышқылға төзімді металдан дайындалған фильтрдің мүмкіншілігі

 

1

 

1

 

4

 

4

 

1

 

4

 

3

 

3

 

-

Фильтрдің жеке бөлшектерінің бетін гуммирлеу мүмкіндігі

 

3

 

4

 

4

 

4

 

3

 

3

 

3

 

3

 

3

 

1 – жақсылау (ТЭП) ТЭК

2 – жақсы ТЭК

3 –қанағаттандырылған  ТЭК

4 – төмен ТЭК

- осы мақсатта қолдануға болмайды.

Келесідей классификациялауға да болады:

-Процесс түріне қарай:бөлу, қоюландыру, түссіздендіру

-Фильтрация кезінде қысымның көлеміне қарай: сұйықтықтың бойындағы гидростатистикалық қысым < 5•104 Па; вакуумдағы < 0,85•106 Па;5•105 Па-  насоспен құрылатын қысым;

-Фильтрация бағыты бойынша:төмен.жоғары,жан-жақа

-Құрлысы бойынша: формасы және бетінің жағдайы,суспензияға арналған жұмысшы кеңістік,фильтрат және тұнба; тұнбаны түсіру әдісі;тұнбаны майсыздандыру және жууға арналған бар қондырғы.

Фильтрді таңдағаннан кейін материалдық,технологиялық,механикалық және экономикалық параметрлері бойынша тексеру есебі іске асырылады.Бастапқы мәндер болып келесі көлемдер атқарады: фильтрдің өнімділігі,суспензиядағы қатты фаза құрамы, тұнбаның ылғалдылығы, фильтрация қысымы,  жуылған сұйықтық.

 

 

14 кесте- Кейбір фильтрдің түрін таңдауға арналған көрсеткіштер

 

Көрсеткіш

 

Фильтрдің түрі

Фильтр-

пресс

ПАКМ

Барабанды

вакуум-

фильтр

 

Ленталы

Фильтрлеудің бетінің ауданы, м2

 50 дейін

40 дейін

10 дейін

Суспензияны фильтрлеудегі фильтрат бойынша меншікті өнімділігі,

м3 (м2•сағ):

       кристалды заттармен

       кристалды және аморфты заттармен

 бактерияммен және актиномицетпен

       мицеальиалы саңырауқұлақпен * 

 

 

 

4…8

2…5

 

0,2…0,5

1…4

 

 

 

2…4

1…2

 

0,1…0,2

0,5…1,0

 

 

 

-

-

 

0,15…0,4

0,5…2,0

Суспензиядағы қатты фаза құрамы, г/л:

     5 дейін

     10 дейін

     150 дейін

     150 жоғары

 

 

С**

В

С

Н

 

 

СВФВ

СВФВ

С

В

 

 

СВФВ

СВФВ

В

С

Таза фильтрат алу

В

С

В

 Тұнбаны жуу

С

В

С

Қышқылға төзімді темірден жасалған фильтрдің мүмкіндігі

Н

В

С

Фильтрдің жеке бөлшектерінің бетін гуммирлеу мүмкіндігі

Н

С

С

 

*   көмекші фильтрлеуші заттарды қолданумен

** технико-экономикалық көрсеткіштер: В – жоғары, С – орташа, Н – төмен, СВФВ –  көмекші фильтрлеуші затты қолдануда  орташа.

Анықтау қажет:суспензияның , фильтратың, тұнбаның және жуылған сұйықтықтың негізгі физикалық параметрлері; материалдық баланс теңдеуінен тұнба массасы және фильтраты; 1 м2 фильтрация  бетіндегі тұнбаның көлемі және фильтр өнімділігін тексеру; τФ фильтрация уақыты;фильтрация беті; фильтрация және жуу жылдамдығы; механикалық есебін орындайды: жетекке кеткен қуатының шығынын анықтау; негізгі тізбектің беріктігін тексеру;көмекші құралдарды (вакуум-насос, ауа үрлегіш, ресивер, ұстағыш-конденсатор және т.б.)  таңдау.

 

Есептің тізбектелуі

Негізгі физикалық параметрлерді анықтау.

Фильтрді есептеуде фильтратың,суспензияның  тұнбаның және жуылған сұйықтықтың тығыздығын және тұтқырлығын білу керек. Егер фильтрат біраз мөлшерде (< 0,1 %)  қатты фазаны құраса, онда оның тұтқырлығы  таза сұйықтықта теңдей тұтқырлығын қабылдайды.

Тұтқырлықты формула бойынша анықталады:

Концентрациямен араласқан суспензия үшін < 10 %

 

Концентрациямен  суспензия үшін > 10 %

,

мұндағы  γж –  таза сұйықтықтың  тұтқырлығы, Н•с/м2;

α – суспензиядағы қатты фазаның көлемді концентрациясы .

ρс  суспензияның тығыздығы және ρос  ылғал тұнба келесі формуламен анықталады:

ρс = (n+1)/(1/ ρ1+1/ ρ2); 

ρос = (n+1)/(1/ ρ1+n/ ρ2),

 

мұндағы, ρ1 и ρ2 –  қатты және сұйық фазаның  тығыздығы  , кг/м3;

n – суспензиядағы сұйық фазаның массалық үлесі (ылғал тұнбада ) бірлік массадағы қатты фаза (Т:Ж = 1/n)

Барлық жүйе үшін материалдық баланс:

GC = GОС + GЖ

Қатты фаза үшін :

GCX1 = GОСХ2; или GCX1 = GОС(1-ω),

мұндағы,GC, GОС және  GЖ – суспензия, тұнба және сұйықтық массалары, кг;

Х1 и Х2 –  суспензиядағы және тұнбадағы қатты фазадағы массалық үлесі;

ω = 1-Х2 – тұнба ылғалдылығы

n = Ж:Т = (1-Х)/Х,

мұндағы,  Х = 1/n+1 –  суспензиядағы және тұнбадағы қатты фазадағы концентрация

                              Х = (ρс - ρ1) ρ1/( ρ1 – ρ2) ρс

Сұйық фазаның және ылғал тұнбаның санын анықтау

Ылғал тұнбадағы қатты заттардың массасы:

GТ = GОС(100-GОС)/100

Суспензия массасы:

GC = GОСХ2/X1 или GC = GОС(1- ω)Х1

GЖ = GC - GОС

GОС = GCX1/X2 и GC = GCX1/X2+GX

GC = GЖ/(1-X1/X2)

Фильтрдің  өнімділігі

Көлемін анықтау  Vфильтрата и Vосадка

VОС = GОС/ ρoc; VФ = GФ/ ρФ; Х = VОС/VФ,

мұндағы  GФ, GЖ – фильтраттың массасы , кг; ρФ , ρ2 –фильтраттың  тығыздығы , кг/м3

Тұнба δ қабатының қалыңдығын таңдайды және  1 м2 фильтрат бетін VОС  табады:

жоғарғы меншікті кедергілікпен  тығыз тұнба үшін  δ = 5-7 мм;

кристалды және тығыз емес-біраз үлкендеу үшін;

вакуумның күшімен нутчейге арналған – 100-250 мм;

барабанды вакуум-фильтр үшін – 10-30 мм;

фильтр пресс үшін – 30-45 мм.

  Gос = F·δ·ρос,

мұндағы  F –фильтрацияның беті , м3

Өнімділікті тексеру.

Тұрақты қсымда:

, м3/c,

Мұндағы  Р –фильтрация қысымы, Па;

τФ –процестің ұзақтығы, с;

R = RОС + RФ –фильтрлеудің кедергісі , Па•с/м;

RОС = r• δ, r – тұнбаның меншікті кедергісі , Н•с/м;

RФ – сопротивление фильтровальной перегородки, Па•с/м;

r = 0,69•108(∆P)0,33

RФ – көлемі үлкен емес, егер r/RФ ≥ 103, онда

Тұрақты жылдамдықта:

Мұндай кезде  r/RФ ≥ 103 

Фильтрация ұзақтығы:

Х = VОС/VФ;  Vr = VОСF/X,

τФ = VF2rx/2P , егер r/RФ ≥ 103 мұндай кезде  P = const

Фильтрация беті.

Егер  барабаның диаметрі Д, фильтрация бұрышы  φ, онда барабаның  дуга погружения :

S = 2П φ/360 немесе S = ПДn τФ/60

Барабанның айналу жиілігі :

n =  φ/6 τФ

Сосын фильтрдің размерін және түрін таңдауды талдайды

 

 

7. Кептіруді  қарқындату үшін материалдың меншікті бетінің ұлғаюы         қабылданады, жылудың жылдамдығы- және масса беру,кептіруді бір келкі қамтамасыз ету, “0” потенциал  жоғарғы кептіргіш агентті қолдану, процестің аппаратуралық сызба нұсқасының жақсаруы. Осы аумақтың жетістігінің бірі болып қайнаған қабаттағы кептіруді өңдеу саналады.

 Микробиологиялық өндірісте кептіруде ылғалдылықтың қалғаны 8-10 % керек,биомассамен бірге культуралды сұйықтық суспензия концентрлеуге ұшырайды,амин қышқлы ертіндісі және витамин,фермент құрайтын материалдар және т.б.

Кептірудің мақсаты - өнімді сақтауда бүлдірмей алу,тасмалдауда қолайлы және формасын тұтыну.

 

15 Кесте – кептіру әдісінің  классификациясы

 

Классификациялау белгісі

Кепіргіш түрлері

 

Жұмысшы кеңістіктегі қысым

Атмосфералық, вакуумды

Кептіру режимі

Периодты,  үздіксіз

Кептіргіш агент

Ауалы,түтін газды қолданумен және қыздырылған бу

Материалға қатысты кептіргіш агенттің бағытының жылжуы

Тура ағымдағы,қарама қарсы ағымдағы,қйылысқан токпен,

реверсивті

Кептіргіш агенттің

 циркуляциялау сипаты

Табиғи және қажет етелген

циркуляциямен

Кептіргіш агенті қыздыру әдісі

Ауадақыздыру,

 электрқыздыру,  отта қыздыру

Кептіргіш агенті қолдану реті

Рециркулямен бір рет

Кептіргіштен ылғалды жою әдісі

 

Ауамен алмасумен, конденсациямен, химиялық жұтумен сіңірумен

Материалға жылуды жүргізу әдісі

 

Конвективті , контактілі,радиационды, жоғарғы жиіліктегі токтар

Кептіруге ұшыраған материалдар

 

Қатты материал, паста,сұйық ертінді

Кептіргіштің құрлысы

 

Коридорлы, камералы , шахталы, ленталы, конвейерлі , барабанды , түтікшелі және т.б.

 

Кептіру процесінің оптимальды есебі үшін кептіру әдісін таңдау және кептіргіш түрін  кептірлітін өнімнің және кептірілетінің негізгі  параметрлерін (ылғалдылығын, құрлысын, тығыздығын, тұтқырлығын, жылу көлемін, химиялық құрамын және т.б.) білу керек.

 

   

  Микробиологиялық өндірісте негізінде конвективті кептіргіш қолданылады: барабанды кептіргіш,ленталы кептіргіш,распылительдң кептіргіш.Кептіргіш қондырғының есебі үшін мына мәндерді қою керек: кептіргіштің құрлысы,шикізат материалдың түрі және кептіргіш агент,өнімділігі,кептіргіш режимі,(температуралық режим, кептіргіштің қисығы, кептіргіш агентің қозғалу жылдамдығы),материалдың соңғы және бастапқы ылғалдылығы.

Анықтау қажет:кептірілетін материалдың негізгі физикалық параметрлері және кептіргіш агент,кептірілген материалдың шығымы және кепкен ылғалдың саны, кептіргіш агентің шығыны,  кептіргіштегі жылудың шығыны кептіргіштің размері,кептіргіштің ұзақтығы, экономикалық көрсеткіші; көмекші құрал жабдықты міндетті түрде  таңдау.

7.1Азықтық ашытқыны кептіретін распылительдіә кептіргіш қондырғы.Бастапқы мәндер:Буланған ылғал бойынша өнімділігі G = 15000 кг/ч;Бастапқы ашытқы ертіндсінің ылғалдылығы φ1р = 75 %;кептірілген өнімнің ылғалдылығы φ2р = 75 %; кептіргіштегі бастапқы сулы ертіндінің температурасы t11 = 250C;  құрғақ азықтық ашытқының температурасы

t22 = 350C; Калорифердан ауамен кептіру жүргізіледі.

 

Кесте- Калорифердың алдын ааның параметрлері

 

Көрсеткіш

Жазғы жағдайда

Қысқы жағдайда

 

Температура, 0С

20

- 10

Ылғалдылық, %

65

80

Ылғады құрайтын , г/кг

9,7

1,3

Энтальпия, кДж/кг

44,85

6,83

 

Кептіргіш тұрған бөлмедегі ауаның параметрлері: температура t11 = 250C; ылғалдылық  φ1В = 65 %; Калориферден шығатын ауаның температурасы t3 = 3000C; Кептіргіш башнядан кейінгі ауаның температурасы t4 = 900C; Ылғал бойынша кептіргіш башнядағы кернеудің көлемі А = 10 кг/м3•сағ;  

Распыление – дисканың айналуының көмегімен ортадан тепкіш.Кептіргіш башняның формасы цилиндрлі.Кептірілген өнім башнядан пневматасмалдағышпен іске асырылады.

Материалдық баланс

Кептірілген ертіндідегі құрғақ заттың құқрамы:

GСУХ  =  

Кептіргеннен кейін өнімнің мөлшері:

 

G2  =

Ылғалды буландыру бойынша кептіргіштің  өнімділігі:

 

Буланған ылғалдың кептірердің алдындағы өнімінің сағатық мөлшері:

кг/сағ

Алынған құрғақ азықтық ашытқы мөлшері құрайды:

G2 = G1 – Q = 20700 – 15000 = 5700 кг/сағ

Кептіргіш камераның размерін анықтау.

Кептіргіш камераның көлемі

Vсуш  = Q/A; Vсуш = 15000/10 = 1500 м3

 

Факел ертіндінің диаметрі, дисканың көмегімен распыляет, мүмкін 8м жетеді. Кептіргіш камераның қабырғасына ертіндінің бөлшектерінің тұнуын болдырмау барысында  кептіргіш башняның диамертін қабылдайды Дб = 2R = 12 м. Башняның төменгі бөлігі пневматикалық тасмалдағыш үшін усеченным кесілген конуспен жабдықталған. Конустың биіктігі Н2 = 2 м, диаметрі негізінен аздау Дм = 2r = 2 м.

Кептіргіштің конусты бөлігінің көлемі (усеченного конуса)

Vk = 1/3 пНк(R2+r2+Rr) = 3,14/3•2(62+12+6•1) = 90,0 м3,

мұндағы  R және r – кептіргіш камераның конусының радиусы; R – 6 м және r – 1 м

Кептіргіштің цилиндрлі бөлігінің көлемі

Vц = Vсуш – Vk = 1500 – 90 = 1410 м3

Кептіргіштің цилиндрлі бөлігінің биіктігі

м

Кептірілген материалмен кептіргіштен шығарылған, жылу:

 

,

Мұндағы  См –  кептірілген өнімнің теплоемкості

кДж/кг

1 кг ылғалдың булануға кеткен,жылуы:

qисп = 597 + 0,44t4 – qP;

qисп = 597 + 0,44•90 – 25 = 611,1 кКал/кг (2568,7 кДж/кг),

мұндағы, qP – кептірілетін ертіндіде құрайтын (qP = 25 кКал/кг немесе 104,65 кДж/кг) 1 кг ылғалдың  кептіргішке енгізілген жылуы.

Жақсылап жылуды ұстауда тәжірибелік мәннен қоршаған ортадағы кептіргіштен жоғалған жылу  qп = 251,16 кДж/кг

Онда,  qобщ  = qобщ = qм + qисп + qп = 11,13 +2568,7 + 251,16 = 2831 кДж/кг.

 

кептіргіштегі 1 сағатағы  қолданылатын  жылудың жалпы саны:

 

Вт

Qобщ = Lсуш(I1 – I0), откуда

 кг/с – кептіргішке берілетін ауаның саны.

Кептіргішке берілетін ауаның энтальпиясы:

 кКал/кг

немесе  337,2 кДж/кг,

мұндағы, Сс.в – t3 = 3000С температурадағы құрғақ ауаның теплоемкості:

және d1 = 9,7 г/кг

Кептіргішке кіретін ауаның меншікті көлемі:

υ1 = 4,64•10-6(622 + 9,7)(273 + 300) = 1,67 м3/кг

t = 3000С температурамен кептіргішке кіретін ауаның көлемі:

V1 = Lрас• υ1; V1 = 152712•1,67 = 255029 м3/сағ,

t = 900С температурамен кептіргішке кіретін ауаның көлемі:

V2 = Lрас• υ2; V2 = 152712•1,14 = 174091,6 м3/сағ,

мұндағы, υ2 – кептіргіштен шығатын ауаның меншікті көлемі

υ2 = 4,64•10-6(622 + 56,6)(273 + 90) =1,14 м3/кг

1 сағ. кептіргіш арқылы өтетін орташа ауаның көлемі:

Vср = (V1 + V2)/2 = (255029 + 174091,6)/2 = 214560 м3/ч

Кептіргіштің цилиндрлі бөлігіндегі ауаның орташа жылдамдығы:

м/c

Кептіргіштің  жылу  КПД :

,

мұндағы, r – кептіргенде материалдың t0 температурасымен   бу пайда болатын судың меншікті жылуы, Дж/кг;

 q – кептіргіштегі жылудың меншікті шығыны, Дж/кг

 

Өзін дайындауға арналған   сұрақтар

 

1. Биомассаны бөлу үшін қандай процестер және аппараттар және варианттар қолданылады

2. Флотация, процеске әсер еттетін әр түрлді факторлар

3. Ферментатор түрлері

4. Флотация процесінің есебі

5. Центрифугирлеу. Центрифуга классификациясы

6. Құбырлы центрифуганың есебі

7. Сепарирлеу, есептеу формулалар

8. Микробты суспензияны қоюландыру тізбегінің салыстырмалы сипаттамасы

9. Сепарирлеу процесінің материалдық балансы

10.                    Фильтрация процесінің есебі

 

11.                    Фильтр классификациясы

12.                     Кептіру әдісінің классификациясы

13.                   Кептіру процесінің жылу балансы

 

Өзін дайындауға арналған   тест тапсырма

 

1. Флотация – бұл суспензиядан ашытқыны ... жолымен бөлу:

а. тұндыру

в. көбіктендіру

с. Фильтрлеу

д. сепарирлеу

е. кептіру

 

2. Флотирлеу коэффициенті ...былайша  құрайды:

а. 0,1-0,3

в. 3-6

с. 0,01-0,02

д. 10-20

е. > 100

 

3. Центрифуга сепарация әдісімен ... бөлінеді:

     а. қалыпты және тездетілген

в. фильтрлеуші және тұнған

с. түссіздендіретін және сепарирлейтін

д. тұндырылған және түссізденген

е. тұндырылған және сепарирлеуші

 

4. Центрифуга өнімділігі , м3/сағ:

а.

в.

с.

д.

е.

5. Өндірістік фильтрациялау жолымен суспензияны бөлуде, суспензиядағы қатты фазасының концентрациясы, (%):

а. 50-80

в. 0,01-0,02

с. 0,1-0,2

д. 1-2

е. 1-10

 

6. Өндірістік фильтрациялау жолымен суспензияны қоюландыруда суспензиядағы қатты фазасының концентрациясы, (%):

а. 0,1-1

в. 1-10

с. 10-20

д. 20-30

е. > 50

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

№15 Лекция. Құрал жабдықты орналастыруға арналған бастапқы мәндер. Көлемді-жоспарлау шешімінің нұсалары. Өндірістің негізгі және көмекші бөлмелері. Құрал жабдықты орналастыру және оны топтастыру прициптері. + – 0,000 белгіге жоспары. Қорытынды

 

Лекция жоспары

 

1.Топтастыру мысалмен құрал жабдықты топтастыру үшін  бастапқы мәні

2.Көлемді-жоспарлау шешімінің варианттары

3.негізігі және көмекші өндірістік бөлмелер

4.Технологиялық құрал жабдықты орналастыру және оны топтастыру

      Принциптері

5.± 0,000 дәлдіктегі  жоспары

6. Қорытынды

 

1. Өндірістік цехтарды топтастыруға технологиялық құрал жабдықты есептегенннен кейін және таңдағаннан кейін кіріседі.Топтастыру  тасмалдау ағымын қамтамасыз ету мақсатында,өндірістік цехтардың және басқа аумақтың бір бірімен байланыста болуын және адамдардың жүріп тұруына қолайлы болуы үшін  зауыттың генералды жоспармен байланыстыру керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

МАЗМҰНЫ

 

Алғы сөз

 

1 Модуль. Негізгі теориялық жағдайлар

 

1 Лекция. Кіріспе. Бакалавр - биотехнолог  үшін  «Биоинженерия» пәнінің      

                  мәні. Биотехнологиялық процестерді басқару және бақылау.

                  Масштабирлеу және оптимиизациялау.

 

2 Лекция.Микробты клеткалар- биотехнологияның негізгі объектілері. Заттардың клеткаға түсуі және олардың метаболизмі. Пастер эффектісі. Метаболизмнің соңғы өнімі.  Метаболизм регуляциясы. Ферменттермен катализденетін реакция кинетикасы. Фермент-субстратты комплекс және ферменттің әсер ету механизмі.

 

№ 3 Лекция. Жобалаудың мақсаты. Жобалауды ұйымдастыру. Құрылысты және жобалауды технико-экономикалық негіздеу туралы түсінік. Техникалық жобаның құрамы. 

 

4 Лекция. Жобалау да ғылым.АЖЖ қолданумен жобалау.АЖЖ құрамы және оның мүмкіндіктері.Технологиялық жобалаудың негізгі түсінігі.Технологиялық сызба нұсқаның классификациясы. Технологилық  режим және оны таңдау. Экономикалық  оптимизациялау.

 

2 Модуль. Технологиялық сызба нұсқаның жаңа заманғы әдістері

 

5 Лекция. Биотехнологиялық өндірістің есебі және анализдеу принципі.

    Өндірісті анализдеуге жүйелі ұсыныс.Эффективтілік бағасының

     Критериясы

 

6 Лекция.Технологиялық сызба нұсқаның жаңа әдістері. Типтік                технологиялық операторлар. Операторлық сызба нұсқалар және  моделдер

 

7.8 Лекция.Цикломатикалық ағымның  графалары мен матрицалары. 

                 Компонент бойынша ағымдағы  графа есебі

 

 Модуль 3 Технологиялық көрсеткіштің есебі

 

9.10 Лекция. Негізгі және көмекші құрал жабдықтың  санының есебі. Құрал жабдықтың тізімі. Берілген қоректік ортаны қабылдау және құрамының есебі

 

11 Лекция. Культивирлеу процесінің  технологиялық  көрсеткішінің есебі.  Материалдық баланс.Бастапқы шикізат пен соңғы өнімі  бойынша баланстың жалпы түрі

12 Лекция.  Культивирлеу  процесінің  жылулық есебі. Энергиялық  шығындар. Ферменттердің жылу балансы

 

13.14 Лекция.   Культуральды сұйықтықты концентрлеу процесінің есебі. Дайын өнімді кептіру

 

№15 Лекция. Құрал жабдықты орналастыруға арналған бастапқы мәндер. Көлемді-жоспарлау шешімінің нұсалары. Өндірістің негізгі және көмекші бөлмелері. Құрал жабдықты орналастыру және оны топтастыру прициптері. + – 0,000 дәлдіктегі жоспары.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер

 

1. Беркман Б.Е. Основы технологического проектирования производств органического синтеза. – М.: Химия. 1990. – 366 с.

2. Калуняц К.А., Голгер А.И., Балашов В.Е. Оборудование микробиологических производств – М.: Агропромиздат, 1997 – 398 с.

3. Гапонов К.П. Процессы и аппараты микробиологических производств. – М.: Легкая и пищевая промышленность, 1991 – 240 с.

4. Генкин А.Э. Оборудование химических заводов – М.: Высшая школа,1978 – 272 с.

5. Батунер Л.М. Процессы и аппараты органического синтеза и биохимической технологии. – М.: Химия. 1996 – 519 с.

6. Федосеев К.Г. Физические основы и аппаратура микробного синтеза биологически активных веществ. – М.: Медицина. 1977 – 308 с.

7. Методические указания по технологическому проектированию в микробиологической промышленности. – М.: МХТИ. 1996 – 57 с.

8. Основные процессы и аппараты химической технологии. Пособие по проектированию / Ю.И. Дытнерского – М.: Химия. 4993 – 272 с.

9. Калуняц К.А., Голгер Л.И., Завялов Е.Ф. Машины и аппараты для микробиологической промышленности (типовое оборудование) /каталог/ - М.: ОНТИЕЭИ микробиопром. 1976 – 148 с.

10.  Веселов А.И. Технологическое оборудование витаминных и микробиологических производств. – М.: изд. МТИППа. 1984 – 100 с.                                                                                                                            11. Бейни Д.Ж., Оллис Д. Основы биохимической инженерии. Ч 1,2. Пер. с англ. –М.: Мир, 1997, - 692с

12.Беркман Б.Е. Основы технологического проектирования произкодств технологического синтеза.-М.:Химия,1990,-366 с.                                                    13.Калунянц К.А. Оборудование микробиологических производств.-М.: Агропромиздат,2003,-398 с.                                                                                                      .                                                                                                                                                        4. Елинов Н.П. Основы биотехнологии. – М.: Наука, 1995 – 600с.

5. Варфоломеев С.Л., Калюжный С.В. Биотехнология. – М.: Высшая школа, 1990 – 487с.

6. Беккер М.Е. и др. Биотехнология – М.:Агропромиздат, 1990  - 420с.

7. Промышленная микробиология. / Под ред. Н. Егорова. М.: Высш. шк., 1989 – 631с

8.Гапонов К.П. Процессы и аппараты микробиологических производств.-М.:Лег.и пищ. пром-ть,2001,-240с.                                                                                                                                                        .

7. Грачева И.М., Гаврилова Н.Н., Иванова Л.А. Технология микробных белковых препаратов, аминокислот и жиров. – М.: Пищевая промышленность, 1980. – 448с.

8. Биотехнология./Под ред. А.А,Баева – М.:Наука, 1984 – 543с.

9. Елинов Н. Химическая микробиология. – М.: Высшая школа, 1989 – 521с.

Қосымша әдебиеттер

 

10. Березин М.В., Варфоломеев С.Д. Биокинетика. – М.:Наука, 1989

11. Виастур У.Э. и др. Культивирование микроорганизмов. – М.:Пищевая промышленность, 1990.

12. Калунянц К.А. и др. Микробные ферментные препараты. Технология и оборудование. – М.: Пищевая промышленность, 1990.

13. Калунянц К.А. и др. Оборудование микробиологических производств –М.: Агропромиздат, 1997.

14. Яковлев В.И. Технология микробиологического синтеза: Учебное пособие. – Л.:Химия, 1987

15. Воробьев А.И.. Промышленная микробиология. Учебное пособие - М.: Изд-во МГУ, 1990.

16. Бутенко Р.Г. и др. Клеточная инженерия /под ред. Н.С. Егорова – М.: Высшая школа, 1997.

Справочно-нормативная литература

 

17. Иммунология (справочник) /под ред. Г. Бундиу – Киев:Н думка, 1990.

18. Красильников А.П. Микробиологический словарь-справочник – Минск: Беларусь, 1986.

19. Справочник по биологии / под ред. К.М.Сытника – Минск: Беларусь,1986.


Есимова А. М., Приходько Н. А., Надирова Ж.К..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 БИОИНЖЕНЕРИЯ НЕГІЗДЕРІ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Подписано в печать                     Формат бумаги 60-84 1/16. Бумага писчая.

Печать Riso. Объём         п. л. Тираж     экз.   Заказ №

 

 

 

 

 

 

 

Издание Южно-Казахстанского государственного университета им. М. Ауезова

Типография ЮКГУ им. М. Ауезова, г. Шымкент, пр. Тауке-хана, 5