«Экологиялық
биотехнология»
пәні бойынша лабораториялық
жұмыстарды орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар
050701- «Биотехнология» мамандығының 4 курс студенттеріне арналған
Кіріспе
«Экологиялық
биотехнологиясы» пәнін оқытудың мақсаты студент
курсты оқуының нәтижесінде
өндірістік жəне тұрмыстық ағын сулардың
ластануыменатомдық жəне сутекті бомбалардың жарылуы нəтижесінен
пайда болған техногенді факторлардың əсер етуіне орай ҚР
аумағының ауасында, су қоймаларында, топырақтағы
ауыр металлдардың жəне радионуклидтердің жоғары
концентрациясымен, мұнайды өндіретін жəне өңдейтін
аудандарға жақын топырақтағы органикалық ластағыштардың
жоғары концентрациясына, топырақтың гербицидтерді,
пестицидтерді, инсектицидтерді пайдалануына байланысты жəне т.б.
туындайтын қоршаған ортаның негізгі экологиялық мəселелерімен
танысу. Бұл мəселелер шешімін табуы үшін биотехнологияны, яғни
биообъектілерді қолдануға негізделген технологияны (микроб
клеткалары, ферменттік комплекс, түрлі технологиялық формалардағы
жеке ферменттер) пайдалану қажет.
Лабораториялық сабақтарында табиғаттағы
зат айналымына белсенді қатысуының салдарынан микроорганизмдердің
табиғи тепе-тендікті сақтаудағы маңызын түсіндіру,
сыртқы орта объектілерін тазалауда қолданылатын биотехнологияның
негізгі қағидаттарымен, биореакторлар типімен таныстыру, ағынды
суларды тазарту биотехнологиясында қолданылатын микроорганизмдердің
мүмкіндіктері туралы түсінік беру. Экологиялық мəселелерді
шешу мақсатында жаңа қасиеттері бар микроорганизмдерді алу үшін
гендік инженерияның мүмкіндіктерін көрсету, теориялық
білімдерін практикалық сабақтарда бекіту. Ағынды суларды жəне топырақты
тазалау шараларын жүргізу жəне сипаттау үшін түрлі əдістерді
қолдануларына практикалық біліктілік беру, алған
білімдерін нақты экологиялық
мəселелерді шешу бойынша стратегия даярлауда қолданыға үйрету.
«Экологиялық биотехнологиясы» курсты оқып үйрену
үшін студенттерге аса қажет. Тірі жүйелердің тіршілік
етуінің негізгі заңдылықтарын, белок құрылымының
жəне қызметінің ерекшеліктерін, олардың табиғаттағы
өзара əсерлесуін, адамның қоршаған орта жағдайына
əсер етуінің сипатын білулері тиіс. Экологиялық жағдайға
əсер ететін табиғи жəне техногендік факторларды білулері қажет.
Биотехнологтарды дайындаудың алғашқы сатысында бұл
курсты оқыту студенттерге маманданудың пəндерін тереңірек
меңгеруге жəне теориялық білімдерін практикалық жəне
семинар сабақтарында бекітуге мүмкіндік береді. Аталған
курсты («Микроорганизмдер биотехнологиясың, Экологияның, жəне
т.б.) типтік оқу жоспарының тізіміне кірген ұқсас пəндермен
қатарлас оқыту биотехнологтарды үзіліссіз жəне кешенді
даярлауды қамтамасыз етеді.
«Биотехнологиялық өндірістің
негіздері» курсы келесі пәндермен
тығыз байланысты дамиды және оның біліміне негізделеді:
“Органикалық және бейорганикалық химия„ , „Биохимия“,
„Жалпы молекулярлық генетика“,
„Микроағзалардың әртүрлілігі“. 050701 мамандығы бойынша типтік оқу
жоспарының дайындау бағыты және жұмыс көлемі 90
сағатты құрайды .
Лабораториялық
жұмыс №1
Биотехнология
өндірісінің ағын суларды аэробты тазалау
Жұмыстың мақсаты: активті илді өсіру
және оның құрамының ағын сулардың
тазалау процесіне әсерін тазалау, активті илдің концентрациясын анықтау
әдісін меңгеру және активті илдің тұну динамикасы
бойынша графиктерді тұндыру.
Теориялық негіздері
Микробиологиялық синтез
процестерде қолданылатын және алынатын, өнімнің көп
мөлшері ағын сулардың түзілуін шарттайды, олар барлық
органикалық және неорганикалық қосылыстармен ластанған.
Ағын сулар – бұл өндірістік және күнделікті тұрмыста
адамның қолданғаннан кейінгі сулар.
Су қоймаларына тасталынатын
өндірістік ағын сулар су қоймасының биологиялық
тепе-теңдігін бұзады, яғни ағындарды белгілі бір дәрежеде
тазалау қажет, ол кезде оны БПК суы бар қоймаға тастаған
кезде оның көрсеткіштері нормада болуы керек.
Ағын суды тазалау – бұл
оның құрамындағы белгілі заттарды жою немесе бұзу.
Ағын суларды тазарту – бұл потогенді микроорганизмдерді құрту
болып табылады.
Өндіріспен тасталынатын ағын
сулардың сипаты мен құрамы әртүрлі және
ластанудан тазарту әдістері де әртүрлі. Оларды тазалауға
үш негізгі әдіс қолданылады:
1.
Механикалық. Ірі ластануларды және дөрекі
дисперсті қоспаларды бөлу үшін қолданылады. Қондырғылар:
торлар, құм ұстағыштар, мұнай ұстағыштар,
қойма-тұндырғыштар және құмды фильтр.
2.
Физико-химиялық тазалау – нейтрализация. Қондырғылар:
флотационды қондырғы, коагуляциялық қондырғылар,
агдезионды-каскадты қондырғы, нейтралдау қондырғысы және
тепе-теңдіргіштер.
3.
Биохимиялық. Органикалық ластанудан ағын
суларды бактериялардың және қарапайым микроорганизмдердің
комплексінің көмегімен тазалау үшін. Қондырғылар:
аэрофильтрлер, аэротенкілер, екіншілік тұндырғыштар, биологиялық
қоймалар.
Биохимиялық тазалаудың
мақсаты – ластануды тотығудың зиянсыз өнімдеріне
айналдыру – ол жүздеген ферменттік реакциялардың көмегімен
микроорганизмдермен шешіледі, олар
микробты жасушаларда түзіледі. Микроорганизмдерді үздіксіз
культивирлеудің әдісі және биохимиялық процестердің
бейімделуі көміртегілердің, фенолдың, альдегидтердің,
кетонның, эфирлердің, цианидтердің, ПАВ және т.б.
заттардың толық тотығуымен іске асырылады.
Өндірістік ағын
суларды биохимиялық тазалаудың келесі әдістері белгілі:
аэробты (мезофильді және термофильді), анаэробты (мезофильді және
термофильді) және культураның бейімделу әдісі.
Биологиялық әдісті кеңінен
қолданудың себебі келесі: ағын сулардан түрлі
органикалық қосылыстарды жою мүмкіндігі, сонымен қатар
токсикалық, қарапайым аппараттық безендіру, үлкен емес
эксплуатациялық шығындармен сипатталады.
Биохимиялық тазалаудың аэробты әдісі
Ағын
суларды тазалаудың аэробты әдісі. Аэробты микроорганизмдер тобын қолдануға
негізделген, олардың өмір сүруі үшін оттегінің
температурасы 20-300С (мизофильді тотығу) немесе 30-400С
(термофильді тотығу) үздіксіз келіп тұруы қажет. Ағын
сулардың аэробты процесі кезінде активті ил немесе биоқабық
(пленка) түзіледі, оған әртүрлі ассоциациялар немес
микроорганизм биоценоздары кіреді. Тазалағыш құрал-жабдықтардың
оттегіні және температуралық режимді, сол немесе басқа
микроорганизм тобын анықтайды. Активті ил қоңыр-сары майда түйіршік
түрінде, өлшемі 3-150 мкм, суда өлшенген және ол тірі
микроорганизмдер колониялар түрінде кездеседі, сонымен қатар
бактериялар, олар кілегейлі капсула – зооглитерді түзеді. Биоқабықша
– бұл тазалағыш құрал-жабдықтардың
фильтрлеуші материалдың тірі микроорганизмдердің кілегейленіп өсуі
(қалыңдығы 1-
Биологиялық тазалауды
биофильтрлерде немесе аэротенкаларда жүргізеді. Биохимиялық тазартуға
жіберілетін ағын сулар БПК және ХПК көлемімен сипатталады.
БПК – бұл оттегіні
биологиялық тұтыну немесе биохимиялық процестерде тотыққан
органикалық заттарын қолдану кезінде оттегі мөлшерін тұтыну.
Мысалы, БПК5 – 5 тәулік ішінде оттегіні биохимиялық тұтыну.
БПКполн – нитрификация процесінің басталуына дейін оттегіні
толық биохимиялық тұтыну.
ХПК – оттегіні химиялық тұтыну,
яғни оттегі мөлшері тотықтырғыштың шығындалатын
мөлшерімен эквивалентті болады. Судағы ХПК оттегінің мг
Биохимиялық тазалағын
қондырғыларғы келетін ағын сулар келесі көрсеткіштермен
сипатталады:
1–жүйе 2–жүйе
мұнай
өнімдері
25-30 мг/л 25-30
мг/л
механикалық
қоспалар 64
мг/л 74 мг/л
БПКполн 200 мг/л 300 мг/л
Активті
илдің микроорганизмдерін өсіру процесінде келесі режимді ұстанған
жөн:
1.
Биогенді элементтердің құрамы. Олардың
негізгілері көміртегі, азот, фосфор және калий. Бұдан басқа
элементтер белгілі: Mg, Ca, S, Fe және т.б., бірақ олардың
сапасы жоғары емес және олар ағын суда аз мөлшерде
болады. Биогенді элементтердің жоқтығы немесе жетіспеуі
активті илдің биохимиялық және физикалық қасиеттерінң
нашарлауына әкеліп соғады, сондықтан да оларды жасанды түрде
қосады. Биогенді заттар ретінде түрлі азотты, фосфорлы және
калийлі тыңайтқыштар қосылуы мүмкін: аммоний сульфаты,
аммоний нитраты (аммиакты селитра), мочевина, аммиакты су, суперфосфат,
термиялық ортофосфор қышқылы.
2.
Оттегілі режим. Микроорганизмдердің өсуіне және
дамуына әсер ететін фактор. Ортаға оттегінің жетіспеуі
микроорганизмдердің өсу себебі төмендейді (4 мг/л-ден аз
емес).
3.
Температура. Микроорганизмдердің дамуына аса жағымсыз
әсерін тигізетін температураның өзгеруі. Активті илдің
көптеген микроорганизмдері үшін оптимальді температурасы 20-300С.
Тазалаудың жылдамдығын төмендетуден басқа төмен
температуралар микроорганизмдің ластанудың жаңа түрлеріне
бейімделу процесін тежетеді, олар нитрификация процесін нашарлатады.
Белгілегендей, температураның төмендеуі активті илдің құрамындағы
минералды заттардың мөлшерінің жоғарылауына, флокуляция
процесінің нашарлауына, илді индексінің жоғарылауына, сонымен
қатар екіншілік тұндырғыштардағы өлшенген
заттардың шығымының жоғарылауына әкеліп соғады.
4.
Ортаның реакциясы. Активті илдің аса
эффективті әсері рН–6,5–8 көрсеткіштер интервалында байқалады.
Осы шектеулерден аса активті илдің жұмыс эффективтілігі лезде төмендейді,
себебі бактериалды клеткада өтетін ферментативті процестердің жүруіне
активті реакция әсер етеді.
5.
Қоректену деңгейі. Ластанған заттардың
концентрациясы БПКконц бойынша орнатылған нормадан 140
мг/л-ден 400 мг/л-ге дейін аспауы керек. Толған аэротенкаларда илдің
аса өсулері және тазалау дәрежесінің ең төмені,
илдің құрамында түрлерінің мөлшері өте
аз.
6.
Ылғалдықтың әсері. Сулы
ерітіндідегі сұйықтықтың беттік таратылуы негізгі орны болып табылады.
Беттік активті заттарды (жуғыш заттар, спирттер) қолдану беттік
тартылуды төмендетеді және микроорганизмдердің дамуына қолайсыз
жағдай жасайды, яғни БАЗ оттегінің келуін нашарлатады.
7.
Осмостық қысымның әсері. Ағын
суларды тазалау процесіне қарсы әсерін тигізетін ағынның
минерализациялануы болып саналады. 40 г/л-ге дейін тұз құрамдары
тазалануға нашар эффект бермейді.
8.
Токсикалық заттар. Фермент активтілігіне ауыр
металдардың тұздары, хлоридтер және токсикалық
органикалық заттар ингибирлеуші әсерін
тигізеді. Ауыр металдар иондарының бір бөлігі активті илмен
аккумирленеді, осы кезде активті илдің өз комплексі түзіледі,
яғни бұл биохимиялық тазалаудың жылдамдығын төмендетеді.
Жұмысты орындау әдісі
Активті илдің
модификациялау әдістемесі
Микроорганизмдердің тұрақты
өмір сүруі үшін биогенді элементтер қажет – азот,
фосфор, калий және т.б. Биогенді элементтердің кемшілігі органикалық
заттардың биохимиялық тотығу процесін тежелуі активті көмірдің
сапасының төмендеуіне әкеліп соғады. Биогенді қоспалардың
мөлшері: азот-келетін ағындарда 15 мг/л-ден кем емес, фосфор – 3
мг/л-ден кем емес. Бұл талапты орындау үшін активті илдің құрамына
түрлі құрамды минералды қоспалар, сонымен қатар
кейбір микроорганизмдерді енгізеді. Активті илді 5 колбаға құяды
және де сесп бойынша оған минералды қоспаларды 1-4 варианттары бойынша қосады.
Вариант 1. Құрамында
N, P, K, Mg, B минералды қоспаны азот құрамдас қоспа
ретінде аммоний нитратын қолданады. Олардың қатынастары N: P:
K: Mg = (5–6):
(1-1.5):1:(0.01-0.015).
Вариант 2. Минералды қоспаның
құрамы: фосфор құрамдас тұз 0.005-0.15 массалық
үлес, азот құрамдас тұз 0.001-0.05 массалық үлес,
калий құрамдас тұз 0.01-0.05 массалық үлес,
Rhodoccus sp. (Rerythropis) 1715BKMAC-15-14Д 0,04-0,06 массалық үлес,
қалғаны су.
Вариант 3. Минералды қоспа:
Acinobacter alevorum ВКПМ У-4090 1:10-10:1 қатынасында және де
аммоний көзі – 0,5-20 мың мг/л, магний көзі – 0,4-40 мың
мг/л, темір көзі – 0,1-1000 мг/л, су 1 л-ге дейін.
Вариант 4. Candida guillermondi
ашытқыларының жасушалық сулы суспензиясы ВКПМ-У-45 + фосфор
(фосфорлы пішінде) + азот (аммоний пішінде) рН –3,5-6. Азот құрамы
15-2500 мг/л, фосфор 10-1500 мг/л.
1.
Активті илді өсірудің әдістемесі
Микроорганизмдерді өсірудің
бірнеше әдісі бар, біз оның аса тиімдісін қарастырайық.
Активті илі бар дайындалған
колбаларды термостатқа қояды, термостат ішіндегі температура 25
0С болу керек, компрессорлардың көмегімен аэрацияны қосады,
бір мезгілде араластыру жүреді, мұндағы әр колбада
болатын ауаның көлемі әртүрлі. Активті илдің
микроорганизмдердің культивирленуін 48 сағаттай жүргізеді.
2.
Активті концентрациясын
анықтау әдістемесі
Құрал-жабдықтар: 100 мл-лік цилиндр,
гридуирленген 5 дана.
Анықтау
жолы: Аэротенкіден алынған активті илді склянкілерге құяды.
Уақытты белгілейді. 30 минут тұрғаннан кейін цилиндрдегі тұнып
қалған активті илдің өлшеп алады. Есептеулердің нәтижелерін
көлемді пайызбен, 1-кестеге енгізеді.
1-кесте
|
Цилиндр № немесе колба |
Тұнған илдің
көлемі, мл |
Насадкалы сұйықтықтың
көлемі, мл |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3. Активті
илдің тұту динамикасы.
Құрал-жабдықтар: Лисенко цилиндрінің 5 данасы немесе 100
мл-лік цилиндрлердің 5 данасы, сағат.
Анықтау
жолы: Анализденетін илді қоспаны
жақсылап араластырып, Лисенко цилиндріне немесе 100 мл-лік градуирленген
цилиндрлерге құяды (илдің концентрациясы 2,5-3 г/л кезінде),
оны жоғарғы белгісіне дейін құю керек, сосын тағы
да араластырады және белгілі бір уақыттан соң (15, 30, 60, 90
және 120 минут) көлемін белгілейді. Анықтаулардың нәтижелерін
көлем пайызда қатынасы ретінде береді. Алынған нәтижелердің
қисықтары тұрғызылады: абцисса өсі бойынша тәжірибе
басынан қойылған уақыт, ал ордината өсі бойынша жоғарыда
берілген пайыздық қатынас.
Кесте-2
|
Цилиндр № немесе колба № |
Тұнған активті илдің көлемі
(мл) |
||||
|
15 минут |
30 минут |
60 минут |
90 минут |
120 минут |
|
|
1 |
|
|
|
|
|
|
2 |
|
|
|
|
|
|
3 |
|
|
|
|
|
|
4 |
|
|
|
|
|
|
5 |
|
|
|
|
|
4.
Ағын суларды тазартудың сапасын анықтау әдістемесі
Мұнай
өндіру өндірісінің ағын сулары, биологиялық
тазалауға келетін, мұнай өнімдерінің бастапқы
концентрациясын 140 мг/л құрайды. Колбаға және
модифицирленген активті илмен ағын суды 1:5 қатынасына қосады.
27-30 0С температурада 8 сағат ұстайды, оны қосылған
ауамен араластырады. Әр сағат сайын сынақ алынып, мұнай
өнімдерінің концентрациясы анықталады.
Ағын сулардағы
мұнай өнімдерінің салмағын
анықтау әдістемесі
Бұл
әдіс ағын сулардан мұнай өнімдерін алуға
негізделген.
Материалдар
және құрал – жабдықтар : Гексан «хт», хлороформ
«хт» немесе х және тұз қышқылы, «хт» тығыздығы
1,19 г/см3, экстрактіде еріткішті бөлу қондырғысы,
ол 150 мл-лік колбадан тұрады, оған сулы мұздатқыш және
еріткіш үшін қабылдағыш колбалар жалғанған, жабық
қоздырғышпен сулы моншалар,
Анықтау
жолы: судың сынағын араластырып, бөлгіш воронкаға құяды,
оны концентрленген тұз қышқылымен, тығыздығы 1,19
қышқылдайды, судың рН – 5-тен төмен болғанша.
Сынағы бар склянканы 20 мл хлороформмен, қабырғада тұрып
қалған мұнай өнімдерін құрту үшін
шаяды да, оны ішінде сынағы бар бөлгіш воронкаға құяды.
Су сынағын және еріткішті жақсылап 1-2 минуттай араластырады,
санда-санда краникті ашады, еріткіштің буын шығару үшін,
сосын қабаттың бөлінуіне дейін тұрғызып қояды.
Суды
склянкіге құяды, ал экстрактіні кішкентай бөлгіш воронкаға
құяды, онда бірінші экстракция жүргізілген, сосын
экстрагенттің бірінші порциясын
(20 мл) қосады, сөйтіп экстракцияны қайталайды. Жалпы
экстракция саны – үштен кем емес.
Егер
үшеселік экстракция жеткіліксіз болса, онда экстракцияны еріткіштің
жаңа порцияларымен мұнай өнімдерін толық алғанға
дейін жүргізеді (түссіз вытяжканы алғанға дейін).
Барлық
вытяжкалары бір бөлгіш воронкаға жинап, экстрактіні құрғақ
күлсіз «сары лента» фильтрі арқылы фильтрлейді, ал құрғақ
150 мл-лік колбаны, ол алдын ала кептіргіш шкафқа тұрақты
салмаққа келтірілген колбаны құралға жалғайды
және еріткішті қайнаған сулы моншада 2-3 тамшы/секжылдамдықпен
айдайды. Еріткішті алудан кейін колбаны жақсылап сүртеді, егер
колбаның бетінде тұздардың түзілуі байқалса, онда
оларды әлсіз тұз қышқылы еретіндісімен құртады.
Айдау
біткен соң еріткіштің ізін ауамен кетіреді, алдын ала кептірілген және
тазаланған. Оның иісі кеткенге дейін үрлейді. Бұдан
кейінгі колбаны эксикаторға жарты сағатқа қояды және
аналитикалық таразыда тұрақты салмаққа дейін өлшейді.
Алынған екі өлшеудің айырмашылығы 0,0002 гр-нан аспауы
керек.
Есеп
(ГОСТ 10577-78, ГОСТ 6370-83).
Ағын
судағы мұнай өнімдернің құрамы, мг/л:
x=(a-b).k
.1000/y
a – алынған мұнай өнімдерімен
колба салмағы;
b – бос колбаның салмағы, г;
y – анализге алынған ағын
судың көлемі, мл;
k – түзелеткіш коэффициент,
берілгенм ағын сулардың құрамындағы мұнай
өнімдерінің ұшқыштығын
ескереді.
Бақылау сұрақтары
1.
Ағын суларды тазалаудың әдістемесі?
2.
Ағын суларды
биологиялық тазарту әдісінің артықшылығы?
3.
Активті ил микроорганизмдерін өсіру процесі?
4.
Активті илдің концентрациясын анықтау әдістемесі?
Лабораториялық жұмыс №2
Ағын
суларды тазарту микроорганизмдердің иммобилизденген клеткаларын қолдану
Жұмыстың мақсаты: Клеткалық
иммобилизация әдістерін үйрену, клеткалық иммобилизация реактор типтері мен және реактоа
параметрлерімен танысу, практика жүзінде иммобилизация әдісімен
танысу.
Теориялық негіздері
Қандай да бір бетке клетканы бекіту клеткалық иммобилизация
процесі болып табылады. Бұл процестің
бір ерекшелігі олардың гидродинамикалық сипаттамасы қоршаған
орта сипаттамасынан ерекше болуы қажет.
Ағын
суларды биологиялық тазартуда көп уақыт бойы қатты
бетке төселген қабықша түріндегі биофильтрлерде қолданды.
Қазіргі кезде барлық микробты немесе ұлпалы клеткаларды
иммобилизациялау оларды қолданудың мүмкіндіктерін кеңейтті.
Клеткаларды
иммобилизациялау типтері әр түрлі болуына байланысты, әртүрлі
процестерде қолданылатын реактор конструкциялары да әрқилы.
Клеткалар
иммобилизациясы неүшін қажет? Бұл әдістің бір қатар
артықшылықтары бар.
1.
Клеткалардың жойылып кету қауіпі жоқ, үздіксіз
реакционды процесс.
2.
Жалпы өнімділіктің өсуі.
3.
Сұйықтықтың және
клеткалардың оңай бөлінуі.
4.
Сол клеткаларды қолдана отырып, қайта
культивирлеу.
5.
Сұйық және газды фаза арасында масса
алмасу жоғарылайды.
6.
Ұтымды жұмыс істеу режимінде жұмыс
істейді.
Жоғарыда айтылған артықшылықтары
бола тұра иммобилизденген клеткалардың мүмкіндіктері
шектеулі. Мыс клеткаларды концентрациялау, реакцияның жеке жылдамдығын
диффузионды тежелу әсерінен төмендетеді, ол процестің жалпы
деңгейінің жылдамдығын төмендетеді. Еркін
суспендирлеуге қарағанда иммобилизденген клеткаларды дайындау қымбаттырақ
, себебі арнайы тасығыштар және конфигурациясы күрделірек
реакторлар қажет.
Клеткалық иммобилизация әдістері
Тәсілді таңдау
клетканың физиологиялық күйімен және олардың қолдану
мақсатымен анықталады. 1-сурет. Иммобилизденген клеткалардың
физиологиялық күйінің типтері көрсетілген. Қолданылып
жатқан физиологиялық процеске байланысты иммобилизация әдістерін
топтарға бөлуге болады: бекіту, енгізу, қосу және
агрегация.
Бекіту
1.
Бұл топқа клетка қандай да бір тәсілмен бетке
жабыстырылатын иммобилизацияның барлық формасы жатады. Клеткалардың
табиғи адгезиясы – кең тараған құбылыс, көп
зерттелген бірақта оның механизмі толық анық емес.
2.
Бұл иммобилизацияның қарапаййым тәсілі, екі ескі өндірістік
процестерде қолданылады: уксус өндірісі және ағын суды
тазарту. Табиғи жолмен бетке бекіне алмайтын клеткаларды химиялық тәсілдермен
глутарь альдегидінің немесе құрамында кремний бар заттар көмегімен
жабыстырамыз.
Бекітілген
клеткалар қоршаған ортамен тікелей байланыста болады және
сондықтан сұйықтықтар және бөлшектер қозғалысында
пайда болатын үйкесу күштерінің әсері болады. Енгізу
Иммоболизациялауда
клеткаларды алдын-ала дайындалған қарапайым материялдарға және
клетканың айналасыда қалыптасқан материялдарға
енгізіледі. insity –дің сақтаулы құрылысын барлық
типтегі клеткаларды иммобилизациялауға болады, бірақта тасығыштың
бөлшектерінің қалыптасуы клетка үшін қауіпті
болуы мүмкін. Мұнда клеткалар саңылауларда еркін
диффуцирленеді және өсуі бойынша көлемі өзгереді. Бұл
процестің артықшылығы клеткалардың өсуін басқаруға
болады және ендірілген клеткалар үйкелістер әсерінен
жойылмайды. Мұндай типті иммобилизациялау үшін каппакарагенат, агар
және альгинаттар негізінде гельдер қолданылады.
Тәсіл
термоөңдеуді қажет етпейді, ал иммобилизденген клеткалар жоғары
активтілігін сақтайды. Тәсілдің кемшілігі гельдер
хелатирлеуші агенттермен әрекеттескенде тез бұзылады.
Қосу
Бұл топтың тәсілдерінің
мәні алдын – ала дайындалған немесе қалыптасқан қабықшаға
клетканы қосу. Бұл жағдайда клеткалықсуспензия
органикалық ерітіндіде эмульгирленеді және одан кейін сулы фазада
тамшы күйінде ресурспирленеді. Мұнда қоректік заттар мембрана
артындағы клеткаларға оңай диффундирленеді.
Агрегация
Үлкен
агрегаттарды қалыптастыра отырып, флокуляция жолымен клеткаларды
иммобилиздеуге болады. Ағын суларды активті илмен тазарту процесінде
флокуляция сипаттаушы көрініс болып табылады.
Иммобилизденген клеткалар
Қандай
да бір клетканы бекіту процессі – клеткалық иммобилизация, олардың
гидродинамикалық сипаттамасы қоршаған орта сипаттмасынан
айырмашылығы болуы керек. Үлкен агрегаттар түрінде
флокурлирленген клеткаларды
иммобилизденген деп қарастырамыз.
Иммобилизденген клеткалары бар реатор
типтері
Иммобилизденген клеткалардың
алғаш бағытталған түрде қолданылуы Пастердің
сірке қышқылын алуға жасаған агрегаты болуы мүмкін,
мұнда Acetobacter клеткалары ағаш жаңқаларына
бекітілген. Биореактордың бұл
типі тамшыны фильтр шарап сірке суын
алуда және ағын суды тазартуда әлі қолданылады.
Клеткаларды иммобилиздеу мәселелері үздіксіз культивирлеумен тығыз
ьайланысты. Сондықтан иммобилизденген клеткалар қолдану үшін
реакторлардың басқа типтерін жасау қажет.
Әрбір
нақты процесс үшін реактор таңдау көптеген факторлармен
анықталады. Иммобилизденген клеткалары бар реакторлар периодты және
үздіксіз режимде жұмыс істей береді, жалпы алғанда алғашқыларының
айтарлықтай артықшылықтары бар.
а) тамшылы биофильтр
б) себетті реактор
в) қозғалыссыз қабатты реактор
г) пластикалы реактор
д) айналмалы дискілері бар реактор
ж) циркулдеуші тасығыш қабаты бар
реактор
з) қатарлы реактор
Толық араластырғыш реактор
Толық араластыру
реакторларында иммобилизденген клеткаларды қолданғандағы
негізгі қиындық клеткалар бекітілген бөліктер реакторда қатты
әсерге түсуі. Араластыру кезінде бөліктердің бұзылуы
болмас үшін, классикалық реакторларды модификациялауда араластырғышты
саңлаулы ұяшыққа енгізу. Себетті реактор тек зертханалық
практикада қолданылады, ол тасығыш бөлшектерін араластырғыштың
бұзғыш әсерінен қорғау үшін шығарылған.
Қозғалыссыз қабатты
реактор
Бұл типтегі реакторлар кең
тараған және зертханалық практикада кең қолданылады.
Қозғалмайтын қабаты бар реакторларда рециркуляция есебінен
процесті басқару оңайырақ.
Тасығыш
бөлшектерінің көлемі қысымның төмендеуіне және
диффузионды қарсыласуға әсер етеді. Себебі қысымның
төмендеуі тасығыш қабатындағы еркін көлемге тәуелді.
Кейбір
субстраттармен бұл реакторды қолдану мүмкін емес, себебі тығындармен
каналдардың түзілуіне байланысты.
Айналмалы
дискілі ферментерлерде мицелий тік полипропиленді дискілердің үстінде
өседі.
Жартылай сұйытылған қабатты
реакторлар.
Бұл реакторлар ағын
суларды биологиялық тазартуға тиімді, әсіресе қатты бөлшектерде
қолданғанда мысалы, құм және сақтаулы құрылымдар.
Бұл ферментер 3-суретте көрсетілген.
Жартылай
сұйытылған реакторлар өзіне қозғалмайтын қабатты
және толық араластыру реакторлардың артықшылықтарын
біріктірген.
Үш
фазалы жүйеде сұйылтудың қызықты аспекті газды бөлшектердің
көлеміне, олардың тығыздығына және сұйықтықтың
жылдамдығына байланысты ұстап тұру.
Тасығыштың
материялын дұрыс таңдау жартылай сұйықтық қабатта
қатты фазадан сұйық фазаға масса ауысымның
жылдамдығын жоғарылатады. Гельдс иммобилизациялау – клеткаларды
иммобилизациялаудың кең тараған әдісі сұйықтық
жылдамдығының және бөлшектердің соңғы
жылдамдығының арасындағы айырмашылық жүйені тұрақсыздандырады.
Жаңқалы
ферментер жартылай сұйытылған қабатты саңырауқұлақ
мицелиін қолдану арналған арнайы формаболып табылады.
Эрлифтрлі
аппараттар
Интенсивті араластыруға және
аерацияға қол жеткізу үшін ферментердің ішіндегі газды
циркуляциялауды. Бұл реакторларды кең түрде қолданылады.
Бөлшектердің
қозғалысы бөлгіш арқылы ауа немесе циркулирлеуші газ
бергенде пайда болады.
Анаэробты реактор
Қазіргі
анаэробты реакторлардың қызметі ағын суларды тазарту үшін
қолданылады.
Жартылай
сұйытылған қабатты анаэробты реакторлар. Өздерінің
анаэроб реакторлар өздерінің аэробты биоқабықшалы сияқты
жұмыс істейді. Анаэробтылардың иммобилизденуі аэробтымен салыстырғанда
аз знрттелген.
Жұмыс барысы
1.ПААГ
қолдану арқылы иммобилизациялау технологиясы 10г микроорганизм
клеткаларын 40л физиологиялық ерітіндіде суспендирлеп
2.Ағын
сулардағы мұнай қалдықтарының суммарлы құрамын
спекторфотометрлік тәсілмен анықтау. Тәсіл мұнай және
мұнай өнімдерінің гександағы оптикалық ерітінді
тығыздығын (спектрдің ультракүлгін аумағы толқын
ұзындығы 315мкм) өлшеуге негізделген ФЕК қолдануға
негізделген. Ағын судың құрамындағы мұнай өнімдерінің
мөлшерін анықтау ұзақтығы спектрофотометрлік тәсілмен
ФЭК-56 да анықтау 25-30 минут.
Құралдар,
ыдыстар және реактивтер: ФЭК-56, бөлгіш воронкалар, химиялық
стакандар, 50,100,200мл өлшеуіш колбалар., көлемі 0,2 -1л өлшеуіш
цилиндрлер, х.т. гексан, х.т. тұз қышқылы (тығыздығы
1,19г/см). Стандартты гександағы мұнай өнімдерінің
ерітіндісі.
Ағын
суларды механикалық тазартудан кейін спектрофотометрлерге К тәсілімен
мұнай өнімдерін анықтауда калибрлі қисық тұрғызғанда
мұнай өнімдерінің стандартты ерітіндісіндегі концентрациясы
1-3 мг/мл 2-ші стандартты ерітіндіні былай дайындау қажет: оның 1мл
мұнай өнімі 0,5 мг болуы керек. 50мл өлшеуіш колбада калибрлі
қисық тұрғызу үшін
1,2,3,5,7,10,13,15 пипеткамен құяды, колбадағы көлемді
гексанға дейін жеткізеді және араластырады. Алынған
ерітіндінің оптикалық тығыздығын ФЭК -5в өлшейді.
Нөлдік нүктесін гексан бойынша калибрлік қисық тұрғызады,
ординитаға оптикалық тығыздықты , ал абциссаға
-50 ерітіндіде мұнай өнімдерінің құрамын салады.
Бақылау сұрақтары
Лабораториялық жұмыс №3
Тұрмыстық қалдықтарды
және өндірістік ағын суларды
анаэробты өңдеу
Жұмыстың мақсаты: тұрмыстық қалдықтарды
және өндірістік ағын суларды анаэробты өңдеу
процессінің негіздерін, қалдықтарды өңдеудің
альтернативті әдістерін және анаэробты процестерді жүзеге
асыру үшін қажетті негізгі құралдарды теориялық
зерттеу.
Теориялық негіздері
Проблема тұрмыстық қалдықтармен
байланысты. Өркениетті қоғам
қалыптасуына байланысты, халық саны өсуіне және дүние
жүзінде үлкен мегаполистердің пайда болуына байланысты тұрмыстық
қалдықтардың көп мөлшерде пайда болуын жою
проблемасы актуальды болып отыр.Өндірістік қатты және тұрмыстық
қалдықтар бізді қоршап тұрған табиғи
ландшафтты ластайды. Сонымен қатар,
олар зиянды химиялық, биологиялық және биохимиялық
препараттардың қоршаған табиғи ортаға түсу
көзі болуы мүмкін. Бұл
тұрғындардың өміріне және денсаулығына
белгілі қауіп тигізеді. Демек, бұл
қалдықтар экологиялық тепе-теңдікті бұзады.
Соңғы жылдары ҚӨ
( қатты өндірістік) және ТҚ ( тұрмыстық қалдықтар)
өңдеу проблемасын шешу бірінші деңгейлі мәнге ие
болды. Сонымен бірге, халық
шаруашылығының барлық салаларының табиғи шикізат
көздерінің ( мұнайдың, тас көмірдің, түсті
және қара метал кеңдерінің) сарқылуына байланысты
өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың
барлық түрін толық пайдалану негізгі маңызға
ие. Қалдықтар және
биомассаның анаэробты ферментациясы кезінде биогазбен бірге органикалық
заттың қалдығын, зиянсыз, иіссіз жоғары сапалы кәдімгі
көңге қарағанда тыңайтқыш ретінде алады.
Органикалық қалдықтарды
анаэробты ашыту технологиясының даму перспективасына білімділікпен және
негізділікпен келу үшін процестің өзін және оның қалыпты
жүруі үшін қажет жағдайларды ұқыпты
анализдеу және зерттеу қажет.
Анаэробты ашыту процесі, халық шаруашылығының әртүрлі
сферасында пайда болатын органикалық қалдықтарды ( тамақ
қалдықтары, сабан, көң) өте кең тараған
биохимиялық өңдеу технологиясы болып табылады.
Органикалық заттарды
анаэробты ашыту кезінде оттегінің қатысуынсызыдырайды. Бұл процесс екі этаптан тұрады.
Бірінші этапта ( сатыда) күрделі органикалық полимерлер (
клетчатка, ақуыздар, майлар және т.б.) анаэробты бактериялардың
әралуан түрлерінің табиғи қауымдастығының
әрінен жай қосылыстарға ыдырайды, олар: ұшқыш май қышқылдары,
төменгі спирттер, сутегі және көмірсу тотықтары, сірке
және құмырсқа қышқылы, метил спирті. Екінші этапта метан түзуші бактериялар
органикалық қышқылдарды метанға, көмірқышқыл
газына және суға айналдырады.
Ашытылған тұнбадан бөлінген метан бактерияларының
таза культурасына жүргізілген зерттеулер мынаны көрсетті. Қазіргі кезде белгілі метан
бактерияларының 19 түрі қышқыл түзетін
бактерияларға қажет өнімдерді ( пропион, май, валериан қышқылдарын,
этил спиртін)пайдалануға не ыдыратуға қабілетсіз. Метан бактерияларының көп бөлігі
тек қана сутегін және көмірқышқыл газын, ал
кейбіреулері ацетаттар, формятттар және метанолды қолдана алады.
сондықтан процесс метан түзілумен жүруі үшін, ортада
бірінші этаптың өнімдерінің ( ұшқыш қышқылдар
мен спирттер) ацетатқа және сутегіге айналуын жүргізетін
бактериялар қатысуы керек.
Қазіргі көзқарастарға
қарай анаэробты метанды ашу бір –бірімен байланысты төрт стадиядан
( кезеңнен) тұрады:
I.
Ерімеген күрделі органикалық заттардан еріген
жай заттар түзілуінің ферментативті зидролиз стадиясы;
II.
Қысқа тізбекті ұшқыш май қышқылдары
(ҰМҚ), аминқышқылдары, спирттер, сондай-ақ сутегі
және көмірқышқыл газы бөлінуімен қышқыл
түзілу стадиясы
( кислотная стадия)
III.
ҰМҚ, аминқышқылдарының және
спирттердің сірке қышқылына, диссоцирлеуші ацетат анионына және
катионына айналуының ацетогенді стадиясы;
IV.
Метаногенді стадия – метанның сірке қышқылынан
түзілуі, сондай –ақ реакция нәтижесінде көмірқышқыл
газының сутегімен тотықсыздануы.
Анаэробты ашыту процесінде
бактериялардың бес түрі қатысады
( сурет1).
Бірінші топқа ферментті гидролиз және қышқыл түзілу
стадиясын жүзеге асыратын ферментативті бактериялар кіреді, олар :
Bacillus, Micrococcus, Pseudomonas Clostridium
туысының өкілдері. Бұл
топтың бактерияларының барлығы тез өсетін факультативті
анаэробтар ( рН = 6,5-7,6), бактериялар ортаға биологиялық
катализаторлар – экзоферменттерді бөледі, бұлардың қатысуымен
қатты ерімейтін заттардыңеріген күйге көшуі және
гидролизы жүзеге асады.
Гидролиз
жылдамдығы органикалық заттардың табиғатына және
оның жүргізу жағдайына тәуелді: ферментпен қажет
мөлшерде қамтамасыз ету керек, органикалық субстратпен олардың
контактына жағдай жасау қажет, оптимальды температура және рН
мәнін ұстау керек.
Гидролиз
жүрмейінше және қатты ерімеген заттардың сұйық
фазаға өтпейінше анаэробты ашытудың келесі стадиялары
басталмайды, процестің жалпы жылдамдығы гидролиз стадиясымен лимидтелуі мүмкін.
Қышқылды
стадия гетерогенді микроорганизмдер тобымен жүзеге асырылады,олар үшін
жай органикалық қосылыстар құрамындағы көмірсулар
көзі тамақтану болып табылады.
Қышқыл түзілетін стадия ашудың келесі стадиясын
лимидтемейді, себебі оны жүзеге асыратын бактериялар жоғары
жылдамдықпен өседі. Бірақ
интенсивті өтетін гидролиз және қышқыл түзілу
стадиялары ( олардың жалпы ұзақтығы 7 сағат
шамасында) ұшқыш қышқылдардың жиналуына және
рН-тың төмендеуіне әкелуі мүмкін, ал ол процестің
келесі стадияларында бактериялардың өсуінің төмендеуіне
тікелей себеп болып табылады ( топ 2).
Ацетогенді стадия ацетогенді бактериялардың екі тобымен жүзеге
асады. Біріншісі сутегінің бөлінуімен
алдыңғы қышқыл түзетін стадияның ерігіш өнімдерінен
тұратын ацетат түзеді.
Ацетогенді бактериялардың екінші тобы СО2 тотықсыздандыратын
сутегіні пайдалану жолымен сірке қышқылының түзілуіне
алып келеді ( топ 3). Төртінші
метаногенді стадияда метан бактериялары екі жолмен метан түзеді –
ацетатты бөлшектеу жолымен ( бактерия тобы 5) және сутегімен көмірқышқылын
тотықсыздандыру ( бактерия тобы 4).
Процесте морфологиялық айрықшаланатын 5 негізгі метан
бактерияларының тобы қатысуы мүмкін: Methancoccus,
Methanobacterium, Methano – Spirillium, Methanotrix және Methanosarcina.
Метан
ашу – ( мезофильді) және жоғары (термофильді) температурада жүреді. Термофильді метан ашуда көп өндіріледі. Метан консорциуымының ерекшелігі ашу
процесінүздіксіз ете алады.
анаэробты ашу процесінің қалыпты жүруі үшін
реакторда оптимальды жағдай жасау қажет: температура, анаэробты жағдай,
қоректік заттардың жеткілікті концентрациясы, рН мәнінің
қалыпты диапазоны, токсикалық заттардың болмауы немесе төмен
концентрациясы.
Органикалық
материалдардың анаэробты ашуына температура айтарлықтай дәрежеде
әсер етеді. Ашу процесі 30-40°С
температурада ( мезофильді бактериялардың флорасының дамуы),
сонымен бірге 50-60°С температурада ( термофильді бактериальды флораның
дамуы) жақсы жүреді.
Мезофильді немесе термофильді жұмыс режимін таңдау климаттық
жағдайлардың анализіне негізделеді.
Егер термофильді температурамен қамтамасыз ету үшін көп
энергия жұмсау қажет болса, онда мезофильді температурада
реакторларды эксплуатациялау анағұрлым эффективтірек болады.
Метан
ашу процесіне және алынатын биогаз көмегіне температурамен қатар
қалдықтарды өңдеу уақыты да әсер етеді.
Реакторларды эксплуатациялау кезінде рН көрсеткішін
бақылап отыру керек, оптимальды мән 6,7-7,6 болуы тиіс. Бұл көрсеткішті
реттеп отыру әк қосу арқылы жүзеге асырылады.
Реактордың
жақсы жұмыс істеу барысында алынған биогаз құрамында
60-70% метан, 30-40% көмірсудың екітотығы, күкіртсутектің
аз мөлшері, сонымен бірге сутегі, аммиак және азот тотықтарының
қоспасы болуы керек.
Термофильді режимде 43-52°С –де жұмыс
істейтін реакторлар анағұрлым эффективтірек. 3 күн бойы көңді өңдеу
кезінде мұндай құрылғыларда биогаздың шығуы
4,5 реактордың пайдалы көлемінің әр литріне бастапқы
массаға биогазды бөлу және көңді анаэробты ашуту
процесін интенсификациялау үшін органикалық катализаторлар қосады,
олар ашытылатын массада азот және көмірсу қатынасын өзгертеді
( оптимальды қатынас с/п= 20/1-30-/1). Мұндай катализатор ретінде
глюкоза және целлюлоза қолданылады.

Сурет 1 – органикалық
заттардың анаэробты метан ашу схемасы.
1-5 қатысатын бактериялар тобы;
1-ферментативті қышқыл; 2- Н2 түзетін ацетогендер;
3- Н2 қолданатын ацетогендер; 4-СО2 тотықсыздандыратын
метаногендер; 5- ацетат қолданатын метаногендер;
Ашу
барысында алынатын биогаз жану температурасына ие 5340-6230 ккал/м3 (
6,21 -7,24 кВт.ч/м3).
Биогазды бөлу метанды СН4 сүзіп алу мақсатында
және көмірқышқыл газын СО2 алу мақсатында
жүргізіледі. Метан үлкен
энергиялық бағалылыққа ие, бұл оның қолдану
перспективасын кеңейтеді, ал көмірқышқыл газын өнімдерді
сақтау барысында қолдануға болады. Биогаздың бөлінуі активті
мембранды интегрирленген жүйелер (АМИЖ) көмегімен жүзеге
асады және әртүрлі газдардың әртүрлі
химиялық және физикалық қасиеттеріне негізделеді
[2]. Перспективада биогаз генератормен
АМИЖ-ң интеграция мүкіндігі бар.
Биогаздағы
ең зиянды қоспа күкіртсутек Н2S болып
табылады. Күкіртсутек ([4] сәйкес)
келесі ракция бойыеша түзіледі:
Н++
SO2-4+ NH3= Н2S+ NO-3+H2O
немесе 2С6Н12О6 + 6 SO2-4=
6 Н2S+12НСО3-
күкіртсутек биогазгенератордың әртүрлі
элементтерінің коррозияға ұшырауына себеп болады. Н2S-ті аластату үшін қолданады:шикізатқа
темір хлоридін FeCI қосу арқылы; темір оксидімен Fe2О3
Н2S-ты адсорбциялау; микробилогиялық әдіс.
Ашыту
камераларда жоғарғы жақта жүзгінді заттардың қабаты
түзілмеу үшін қатты араластыру қажет. Бұл ашу процесін және биогаздың
шығуын айтарлықтай жылдамдатады.
Араластырусыз жүретін осындай өндіріс үшін реактор көлемі
үлкеюі керек. Көптеген шығындар
және құрылғының қымбаттауы осыған
байланысты. Араластыру жүзеге
асырылады:
-
әр түрлі формадағы механикалық
араластырғыштармен немесе электродвигательмен іске келетін жүктелген
насостармен
-
рециркуляция немесе ашытылатын көңнің
насоспен айдалатын энергиялы есебінен гидравликалық қондырғымен
-
редуктордың төменгі жағында орналасқан
барбатер не трубка арқылы өтетін биогаздың артық қысымымен
Биогаз алу процесінде түзілетін
қалдық құрамында қоректік заттар болады
және тыңайтқыш ретінде қолдануға
болады. Жануарлар қалдықтарын
анаэробты өңдеуде алынған қалдық құрамы
реакторға жүктелген бастапқы шикізаттың химиялық құрамына
байланысты. Анаэробты ашуға қолайлы жағдайда, әдетте
шамамен 70% органикалық заттар бөлінеді, ал қалдыққа
30%-ті құрайды. Анаэробты
ашудың негізгі артықшылығы ашыған қалдықта
калий, фосфор және аммоний түріндегі азот сақталады. Алынатын тыңайтқыштардың
сапасы өңдеу технологиясын сақтауға және бастапқы
шикізат құрамына байланысты. Анаэробты ашыту жолымен алынған
тыңайтқыштар құрамында нитраттар және нитриттер,
ауру тудырғыштар, арамшөптер ұрықтары болмайды [5]. Сәйкес,
ашыған қалдық оңай сіңірілетін макро және
микроэлементтер, аминқышқылдар, ауксиндер ( өсімдіктердің
өсуін реттейтін) көзі болып табылады. Бір гектар жерді өңдеу үшін
осындай тыңайтқыштың 1 тоннасы жеткілікті, ол ашытылмаған
көңге қарағанда түсімді ( урожейность) 20-30%-ке
арттырады [6]. Жануарлар қалдығын
анаэробты ашыту әдісі гигиена және қоршаған ортаны қорғау
тұрғысынан тиімдірек, сондай –ақ қалдықты
зиянсыздандырады және патогенді микроорганизмдерден құтылуды қамтамасыз
етеді. Көңнің сұйық
фазасы анаэробты өңдеуден кейін ағын судың сапасына қойылатын
талаптарға жауап береді.
Органикалық массаның өңделген сұйықтығы
жүктелген камераға түседі, одан ары қарай айдалып
цистернаға барады. Цистернаның
көмегімен жазыққа апарылып төгіледі.
Кез-келген
биогаз қондырғысының негізі – метантенк ( реактор) болып
табылады. Реакторда термостатирлеу,
биогазды іріктеу, араластыру қондырғылары орнатылған (
сурет2). Метантенк көлемі

Сурет 2- Биогаз құрылғының
жалпылама сызба-нұсқасы
1-ферма;2- көң қабылдағыш;
3- насос; 4- метантенк; 5- газгольдер; 6- жылу алмастырғыш; 7-котел; 8-
тыңайтқыш сақтағыш.
Биогаз қондырғыларын
эксплуатациялаудың экономикалық тиімділігі тұрғысынан
мынандай ұсыныстар айтуға болады.
Қондырғыны таңдау кезінде мынаны есте сақтау
керек, оның құндылығының маңызы реакторда
емес, оның құрамындағы бөліктерінде ( запорлы
арматура, насостар, газгольдер және т.б.) олар әдетте
шипортты. Сондықтан, реактор неғұрлым
үлкен болса соғұрлым шипорттың құрылғыдағы
жеке салмағы аз және газдың өзқұнынан да
аз. Биогаз қондырғысының
есептік құны мынандай: 1000-1150 реактордың
Биогаз
қондырғысының технологиялық сызба нұсқасы және
конструктивтік –технологиялық параметрлері ашытылатын материалдың қасиеттеріне
және өңдеу көлеміне,
жылы ылғалдылық режимге, жүктеу әдісіне,
субстратты қайта ашытуға және басқа бірқатар
факторларға байланысты.
Биогаз
құралының негізгі қондырғысы – герметикалық
жабық жылу алмастырғышы бар ыдыс ( жылуалмастырғыш 50-60°C-ге
дейін жылытылған су), көңді ендіру және шығару және
газды жіберу қондырғысы. Қондырғының
конструкциясы көбінесе жергілікті жағдайлармен анықталады.
Жұмысты
орындау әдістемесі
Жұмысты
орындау екі нұсқада қарастырылған:
А)Іріктелген (сортталған) қалдықтарды
өңдеу;
Б) Қалалық қоқыстардың
іріктелмеген қалдықтарын өңдеу;
Жұмысты орындау үшін қажет:
А
іріктелген қалдықтарды өңдеу
Метан
алудың бастапқы шикізаты болып мал шаруашылығының, өсімдік
шаруашылығының биоқалдықтары, пластмассадан,
металдардан, полиэтиленнен тазаланған тұрмыстық қалдықтар
табылады.
Тұрмыстық
қалдықтар – бұл бейорганикалық және арзан шикізат
ресурсы, одан ары қарай өңдеуге кез-келген товар түрлерін
шығаруға жарамды. Технологиялар әлдеқашан тексерілген және
дамыған елдерде игілікке пайдаланылады. Европада тұрмыстық қалдықтарды
қайта өңдеудің әр түрлі әдістері бар.
Германияда және Швецияда қала аулаларында қоқыстарды
тастайтын түрлі-түсті контейнерлер арнайы қалдықтардың
белгілі-бір түрін тастау үшін қойылған. Тамақ қалдықтарына,
метал қалдықтарына, пластикалық не басқа техникалық
органика үшін басқа контейнер арналған. Кез-келген неміс
немесе Швед қалдықтарды үйінен іріктеп алып шығып
арнайы контейнерге тастайды. Қазақстанға қалдықтарды
тастағанда «испандық нұсқа» жақынырақ, тұрғындар
барлық қалдықтарды бір үйіндіге төгеді. Бірақ
Қазақстан қоғамының дамуы және дүние
жүзілік стандарттарды қабылдауына байланысты Қазақстандықтарды
қоқыс бөлуде европалық елдердің тәжірибесін
пайдалануға «үйрету» мүмкіндігі бар.
Қалдықтарды бес топқа бөлу
ұсынылады:
-
тамақ қалдықтары, қағаз,
картон
-
метал құрамдас қалдықтар
-
шыны
-
пластмасса қалдықтары

Қоқыс жинайтын машина
қалдықтар жиналған жерге келеді. Іріктелген мусор машинаға
жүктеледі. Сосын қоқыс жинайтын машина биогаз аумағына
жіберіледі.


Қоқыс жинағыш
(мусоровоз) қалдықтарды биогаз аумағына жеткізеді. Мұнда
мусоровоз кезекті бір жүкті түсіруге кезекті ашыту камерасына
келеді.

Оңай ашытылатын қоқысты
асфальтты жерге үйеді. Үйіндіге тырмалы табандары бар жүктегіш
бағытталады.


Жүктегіш өзінің
«тырмалы табандарымен» қоректендіргіш – транспортер арқылы қоқыс
массасын берудің жылдамдығын және биіктігін реттейтін
транспортерге береді.


Қалдықтардың
стеллажға қозғалысы электрокарға орнатылған
транспортер арқылы іске асырылады.



Транспортер қоқыс
массасын стеллаждардың біреуіне береді. Осы кезде жұмысшылар ұстағыштар
көмегімен қалдықтарды оларға стелажда борпылдақ
эффект бере отырып бөледі.
Масса 50-


Ашыту камерасының барлық
стеллаждары қоқыспен толтырылған кезде адамдарды және
техникаларды одан шығарады, есіктерді, герметикплықты қамтамасыз
ете отырып, нықтап жабады.


Камераға 55°С-қа
дейін сумен жылыту жүйесін қосып және автоматика көмегімен
периодты түрде 1,5-2 сағат интервалында ашыту камерасының
стеллаждарын ағын сумен шаяды. Бұл 92-95% аралығында
оптимальды ылғалдылықта қамтамасыз етеді. Сүт зауытының
қолданатын ағын сулары процесті интенсивті етуге мүмкіндік
береді: метан ашу бактериялары қосымша қорек алады. Мұның
барлығы метан түзуші бактериялардың өміршеңдігі үшін
және олар биомассаны оптимальды өңдеуі үшін жақсы
жағдайларды қамтамасыз етеді. Олардың өмі тіршілігінің
өнімі – биогаз метан өткізуші труба арқылы өндірістік және
тұрмыстық қажеттіліктер үшін пайдаланылады. Әкелуші
труба ашыту камерасынан шыққаннан кейін гидравикалық
затвормен аяқталуы керек. Біраз уақыттан кейін биокамерадағы
температура өте бастайды және 60°С-тан жоғарылайды.
Бактериялар биомассаны интенсивті түрде өңдеп жатыр және
оларды активті көбею жөнінде.
Енді
биогаздыгенератор автономды режимде жұмыс істей бастайды, стеллаждарда
температура 70°С-қа дейін көтеріледі, ал метан көп мөлшерде
бөлінеді. Осымен бір увқытта патогенді микроорганизмдердің және
олардың ұрықтарының құрылуы болады, осының
нәтижесінде органикалық тыңайтқыштың сапасы жоғарылайды.Егерде
барлық жағдайлар сақталатын болса 8 күннен кейін ашу
процесі аяқталады (егерде ағын сулардың орнына шаюға құбыр
суы қолданылатын болса (прототип 2003107583/03), онда ашу процесі 8-10 күннен
кейін аяқталады), метан бөлінуі тоқтайды, оның камерадағы
қалдықтары компрессормен газгольдермен сорылады. Кейін ағынды
сору жылулық вентиляция қосылады.Қызмет көрсету
персоналдық камерадағы жұмысы ыңғайлы болу үшін
қабырғалар жанына жолдар қарастырылуы керек. Алынған тыңайтқыштарды
жүктейді, 10% массасын (5-
Б қалалық қоқыстың
іріктелмеген қалдықтарын өңдеу


Іріктелмеген қалдық үйлердің
алдындағы контейнерлерден мусоровоздарға жүктеліп биогазды
участоктерге апарылады.


Қоқыс жинағыш машина полигонға
жетіліп жүктеледі.

Қалдықтармен толтырылған
мусоровоз биогазды участокке кетіп барады.


Қоқыс жинағыш (мусоровоз) қалдықтарды
биогаз аумағына жеткізеді. Мұнда мусоровоз кезекті бір жүкті
түсіруге кезекті ашыту камерасына келеді.


Қоқысты асфальтты жерге үйеді.

Түсірілген үйіндіге «тырмалы табандары»
бар жүктегіш бағытталады.


Жүктегіш өзінің «тырмалы
табандарымен» қоректендіргіш – транспортер арқылы қоқыс
массасын берудің жылдамдығын және биіктігін реттейтін
транспортерге береді.


Қалдықтардың стеллажға қозғалысы
электрокарға орнатылған транспортер арқылы іске асырылады.



Транспортер қоқыс
массасын стеллаждардың біреуіне береді. Осы кезде жұмысшылар ұстағыштар
көмегімен қалдықтарды оларға стелажда борпылдақ
эффект бере отырып бөледі.
Масса 50-


Ашыту камерасының барлық стеллаждары қоқыспен
толтырылған кезде адамдарды және техникаларды одан шығарады,
есіктерді, герметикплықты қамтамасыз ете отырып, нықтап
жабады


Камераға 55°С-қа
дейін сумен жылыту жүйесін қосып және автоматика кө-мегімен
периодты түрде 1,5-2 сағат интервалында ашыту камерасының стел-лаждарын
ағын сумен шаяды. Бұл 92-95% аралығында оптимальды ылғалдылықта
қамтамасыз етеді. Сүт зауытының қолданатын ағын
сулары процесті интенсивті етуге мүмкіндік береді: метан ашу бактериялары
қосымша қорек алады. Мұның барлығы метан түзуші
бактериялардың өміршеңдігі үшін және олар
био-массаны оптимальды өңдеуі үшін жақсы жағдайларды
қамтамасыз етеді. Олардың өмі тіршілігінің өнімі
– биогаз метан өткізуші труба арқылы өндірістік және тұрмыс-тық
қажеттіліктер үшін пайдаланылады. Әкелуші труба ашыту камерасы-нан
шыққаннан кейін гидравикалық затвормен аяқталуы керек.
Біраз уақыттан кей-ін биокамерадағы температура өте бастайды
және 60°С-тан жоғарылайды. Бакте-риялар биомассаны интенсивті түрде
өңдеп жатыр және оларды активті көбею жөнінде. Енді биогаздыгенератор автономды режимде жұмыс
істей бастайды, стеллаждарда температура 70°С-қа дейін көтеріледі,
ал метан көп мөлшерде бөлінеді. Осымен бір увқытта
патогенді микроорганизмдердің және олардың ұрықтарының
құрылуы болады, осының нәтижесінде органикалық тыңайтқыштың
сапасы жоғарылайды. Егерде барлық
жағдайлар сақталатын болса 10-12 күннен кейін ашу процесі аяқталады,
метан бөлінуі тоқталады, оның камерадағы қалдықтары
компрессор көмегімен газгольдерге сорылады. Одан ары ағымды сору
жылулық вектиляциясын бір тәулікке қосады оның көмегімен
көлемі азайған ашыған тыңайтқышқа
айналдырылған қалдық ылғалдан арылады. Жылы жайларға
және егістікке арналған толыққанды органикалық тыңайтқыш
алынады.Кейін ағынды сору жылулық вентиляция қосылады.Қызмет
көрсету персоналдық камерадағы жұмысы ыңғайлы
болу үшін қабырғалар жанына жолдар қарастырылуы керек.
Алынған тыңайтқыштарды жүктейді, 10% массасын (5-
Бақылау сұрақтары
Лабораториялық жұмыс №4
Металды
бактериямен сілтілеу
Жұмыстың мақсаты: металдарды бактериалды сілтілеу әдістерімен
танысу, металдарды бактериалды сілтілеуге арналған биомассаны алу
технологиясын оқып білу.
Теориялық негіздері
Металдардың бактериалды сілтілеу – бұл рудадан жеке химиялық
элементтерді, концентраттарды бактериялдардың немесе олардың метоболиттерімен
қалыпта қысымда және температурада алу.
Металл иондарын ерітінділерден бактериялардың көмегімен алудың келесі негізгі процестері
белгілі: биосорбция, металдарды сульфид түрінде тұндыру, алты
валентті хромды және бсқа элементтерді тотықсыздандыру.
Металды сульфидтерді тұндыру әдісі бұрыннан белгілі
процесс. Сульфат редуцирлейтін бактериялар күкірт сутегі түзіп,
ерітінділерден металдарды толық тұндырады.
Құрамында
Алты валентті хромды
ерітінділерде тотықсыздандыру
процесі де кең қолданыс тапқан. Наэробты жағдайларда
алты валентті хромды үш валентті хромға дейін тотықтыратын,
кейін Cr(OH)3 түрінде тотықтыратын бактериялар түрі
белгілі. Процесс рН-ы 8-9, бактерияларға органикалық заттар көзі
ретінде шаруашылық – тұрмыстық ағын суларды қолдануға
болады.
Сұйылтылған ерітінділерден металдарды алудың жаңа
әдісі – биосорбция болып табылады. Бактериялардың, мицелиалды саңырауқұлақтардың,
ашытқылардың және балдырлардың көмегімен сұйылтылған
ертінділерден 100%-ға дейін сынапты,
қорғасынды, мырышты, мысты, кобальт, никель, марганецті,
хромды және уранды, радиоактивті элементтерді, 96-98%-ға дейін
алтын мен күмісті, 80-84%-ға
дейін платинаны, 93%-ға дейін селенді алуға болады.
Ерітінділерден металдарды сорбциялағанда олар белгілі концентрация биомассасына дейін жиналады.
Металдарды сілтілеу процесінің негізгі бактериялары мыналар:
Thiobaccilus ferroxidans, T. Thiooxidans, T. Organoporus.
Ертінділерден металдардың сорбциялау механизмі микроорганизмдердің
клетка қабатының құрылысымен
түсіндіріледі. Мысалы, металдарды саңырауқұлақтармен
сорбциялағанда хитиннің мүмкіндіктері ескеріледі.
Биосрбенттерді қолдану әдістері әртүрлі болу мүмкін.
Бұл ең алдымен тірі микроорганизмдері бар биофильтрлерді құруменсипатталады,
мұнда ұстағыш ретінде көмір қолданылады. Келесі
мысал – биосорбент М, мұның құрамына Penicillium
chrysogenum мицелиі кіреді.
Құрамында микроорганизмдері бар биосорбенттердің артықшылығы
– оларды табиғи жағдайларда қолдану мүмкіндігінің
кең болуы. Қалыпты биомасса өндірісінде мұндай
сорбенттер селективті материалдардың жаңа көзі болуы мүмкін.
Мысалы, Rhizopus arrhizus саңырауқұлақ клеткасының
сыйымдылығы уран мен тории жинағанда, уранда басқа иондардан
селективті бөліп алу үшін өнеркәсіптерде қолданатын
анионалмасу әдісінен 2,5 есе артық болып келеді.
Жұмыстың орындалуы
Материалдар мен құрал – жабдықтар: Т.ferrooxidans бактерия
культурасы, аэрация жүйесі және гофрирленген пластиналары бар қондырғы,
Fe2+ ерітіндісі.
Көптеген түсті металдар мен уранды жер асты әдіспен
сілтілеуде негізгі процесс Fe2+
ерітіндісін алу болып табылады. Бұл ерітінді бірқатар
минералдардың тотықтырғышы болып табылады. Бұл мәселені
шешу үшін келесі әдіс қолданылады: бактерия түрін
пленка күйінде белгілі бет бетке жабыстырып қояды, оны Fe2+
ерітіндісіне салып ауамен қанықтырады. Тотығу процесі ағында
жүреді. Мұндай қондырғының схемасы төмендегі
суретте көрсетілген. Бактериялар гофрирленген пластинада тұнған
ярозитпен байланысты. Тотығудың меншікті жылдамдығының
максимумы 1м2 бактерия бетіне сағатына
Бақылау сұрақтары
1. Металдарды ерітінділерден
алудың негізгі әдістерін атаңыз.
2. Олардың маңыздылығы
неде?
3. Металдарды сілтілеуде қандай
бактериялар қолданылады.
4. Биосорбенттерді қолданудың
негізгі артықшылықтарын атаңыз.
5. Жұмыс барысын айтып
беріңіз.
6. Металдарды бактериалды
сілтілеудің сипаттамасы.

рН бақылау
![]()
![]()
![]()
Электрод

Fe2+
Fe3+
ерітінді
ерітінді
![]()
![]()
![]()
![]()
Гофрирленген орама

Аэратор
Гофрирленген
блок –
мәжбүрлік аэрация
Лабораториялық жұмыс №5
Лабораториялық жағдайда биогазды
алуды оптимизациялау
Жұмыстың мақсаты: Тұрмыстық қалдықтардың
биодеградациясы кезінде бөлінетін биогаздың бөліну
кинетикасын зерттеу.
Теориялық негіздері
Қоқыста (свалкада) пайда болатын биогаз бір жағынан қажетсіз
өнім,екінші жағынан энергия көзі болуы мүмкін. Осы
газдың тасталынуы термографиялық әдіспен табылуы мүмкін,
жаман иістің пайда болуына, грунтты судың қышқылдануына
және ауылшаруашылық астық культурасының төмендеуіне
( астықтың жойылуына дейін ) алып келеді, сондықтан осы газдың
таралуын болдырмау керек. Осы талаптар орындалу үшін газды тасымалдауда
бақылайтын құрылғылар керек, мысалы таспен толтырылған
траншеялар мен әртүрлі кедергілер және аз тереңдікте
орналасқан газды экстракциялайтын және инжектирлейтін жүйелер.
Газдың ағуын болдырмайтын табиғи материалдар мен қолдан
жасалған пленкалардан қаптамалар жасауға болады. Егер газ ағындарының
тасымалын бақылауға алса, онда проблема жағу және газды
топырақтан өткізу арқылы шешіледі. Майда түтікті топырақтың
қақпандары аэробты микрофлора мен қышқылданатын сасық
иісті заттардың мөлшерін төмендетеді. Төменде газдың
идентифицирленген минорлы компоненттері көрсетілген, қоқыста
(свалка) пайда болатын:
Ацетон
Аргон
Бензол және оның
туындылары
Бутан
Бутанол
Бутанон
Бутантиол
1-бутен
Гексан
Гексен
Гептан
Декан
Дикетены
Диметилсульфид
Дихлордифтормтан
Изобутан
Озопентан
Изопропил
спирті
Ксилолдар
Лимонен
Метанол
Метантиол
Метилэтилкетон
Нонан
Октан
Октен
Пентан
Пентанол
Пентен
Пропан
Пропанол
Пропилциклогексан
Терпены
Тетрхлорэтилен
Толуол
Трихлорэтан
Көмірсулар
С4-С14
Ундекан
Ундекен
Этан
Этанол
Этилацетат
Этилен
Этилмеркаптан
Қоқыста (свалка) пайда болатын газ құрамының
соңғы жылдар бойы маңызды өзгеруі, ол метан
концентрациясының ұлғаюы болады. Оны бөліп алу соңғы
он жылдық бойы қызығушылық танытуда, бұл үшін
АҚШ-та 1984 жылы 81 қондырғы құрылған. Нарығы
ортақ елдерде осындай қондырғылар саны 1982 жылы 2-ден 1983
жылы 36-ға дейін өсті. Сонымен қатар осы газды бөліп
алу Бразилияда, Канадада, Швейцарияда, Ұлыбританияда және Жапонияда
жобаланып жүзеге асырылып жатыр.
Қоқыста пайда болатын газды пайдаланудың маңызы зор, өйткені
оны көп мөлшерде алуға болады. Бірақ қазіргі
кезде оған қолданыс жоқ, сөйтіп ол қалдық
болып келеді және қоқыстарды қолдануда кедергі
тудырады.
Есептеулер бойынша метанның
максимальді теориялық шығуы 0,266 м2/кг құрғақ
тығыз қалдықтар құрау керек. Бірақ осы
есептеулердің арасында қателер бар деп ойлайды Хэм, ол 0,047 м2/кг
нақты дейді. Метанның нақты және теориялық мәнін
салыстыру қиын, өйткені шын жүйелер туралы ақпарат аз және
алынған мәндер жанама әдіспен алынған.
Хэм қатты коммуналды қалдықтардан пайда болатын
газдар туралы 38 жұмыстардың берілгендерін орталықтандырды,
лабораториялық зерттеулер лизимитрия берілгендерін қосқанда,
ол жерде ил қоспаларымен және қоспасыз өңделмеген
және ашытылған қатты қалдықтардан газ бөліну
зерттелген. Бағалы, экспериментальді және теориялық табылған
шығындардың диапазоны 3,7-190, 0,21-400 және 16-450 л/(кг.жыл)
болған. Акт ивті метаногенез периодында шығынның мәні
3,1-ден 371л/(кг . жыл) арасында болады.
Метаногенді микроорганизмдер негізінен қоршаған ортаның
әсер етуші факторларына сезімтал болып келеді. Қатты қалдықтардың
құрамы газдың құрамымен қатар, оның пайда болу жылдамдығына анықтауыш
болып келеді. Метаногеннездің потенциалды ингибиторлары туралы жұмыстар
өте аз, бірқатар жағдайларға байланысты қара
металдардың токсикологиясы көрсетілсе де, ол сезімтал метаногенді
микроорганизмдерге әлсіз әсер етеді. Алдын – ала өңдеу үлкен
өзгерістерге алып келуі мүмкін.бөлшектердің размері
250-ден 10мм төмендеуі газдың пайда болу жылдамдығын 4 есеге ұлғайтады,
мүмкін бет көлемінің ұлғаюына немесе оттегінің жақсы келуінен, өйткені бұл
кезде көміртегі диоксиді бойынша ферментационды жылжу байқалады.
Су құрамының 10-68% ұлғаю тығыздығы жоғары (0,80 т/м3) қалдықтармен
салыстырғанда тығыздығы
төмен (0,25т/м3) қалдықтардың өзгерісіне
алып келеді, бактерияларды клеткалардың жылжымалылығына байланысты,
ол гидролиз процесін сосын метаногенезді жылдамдатады. Тұрақты ылғалдылық
кезінде (21%) тығыздықтың ұлғаюы 0,32-ден 0,47
т/м3 дейін газ пайда болу жылдамдығының өсуіне
410-845 мл/тәулік құғақ заттармен алғанда
алып келеді. Су құрамында метан пайда болу оптимальділігі әлі
анықталмаған. Басқа жұмыстарда оптимальды болып қалдықтарды
сумен қанықтыру деп санайды, ал Фарквар мен Роверстің
айтуынша оптимум 55-80% (масса бойынша) интервалында деп санайды. Бірақ
лабораториялық зерттеулер көрсеткендей лимитирлеуші болып реакцияның
кинетикалық стадиясы табылады, сондықтан жоғары ылғалдылықта
диффузиялы тежеу болмайды.
Метаногенез жылдамдығының өзгеруі судың тасымалдануында
қатты қалдықтар арқылы
пайда болады. Клинк пен Хэм судың тасмалдануы кезінде метаногенез
жылдамдығының 25-50% ұлғаюы
оның негізгі құүрамы тұрақты болғанын
көрсетті, сөйтіп мынадай қортындыға келді, судың
жылжуы мен оның құрамы қоқыста метаногенезге екі
тәуелсіз әсер етуші фактор.
Жылдамдықтың ары қарай ұлғаюы топыраққа
фильтрленетін сумен алмастырғанда жүрген, бұл олардағы
негізгі қоректік заттар болуына, метаногенез алғашқылар-заттары
және рН өзгеруі келтірілген.
Бұл ылғалмен қанықпаған
қалдықты ферментациялау кезінде сутегі түзіледі, жоғары
ылғал режимі метан шығуының ұлғаюы үшін қолданбайды,
өйткені бұл кезде көміртегі диоксидінің ерігіштігі ұлғаяды.
Су құрамының ұлғаюы қатты қылдықтарды
салқындатқандықтан және редокс-потенциялыг ұлғайтқаннан
ингибирлі әсер етуі мүмкін, бұл ферментативті тұрақтылықты
өзгертеді.
Лабораториялық зерттеулер көрсеткендей температураның
жоғарылауы газ шығуын жоғарылатады: осылайша бір
лабораториялық зерттеуде температураны 22-ден 33оС жоғарлатқанда
газдың шығуы 70%-ке өскен. Алдағы жұмыстар көрсеткендей
метаногенезге оптимальді температура 41оС болып табылады және
метанның шығуы өзгеріссіз 48-55оС температура
интервалда қалады. Қоқыстың температурасы микробты
метаболизм әсерінен ( бұл қалдықтардың тығыздығы
мен олардың меншікті бетінен, ылғалдылық пен бастапқы
температурамен құрамы мен, электрон акцепторлар қолайлылығымен
ауысады ), нейтролизация жылуы мен күн жылуынан, олар атмосфераға
жылу жоғалту тұрақтылығы мен қоршаған
топыраққа және суға жоғалту мен ауысады. Бірақ
тез қызу аэробты метаболизммен байланысты, ал анаэробиоз температурасының
төмендеуімен жүреді.
Нинс пен Паусс қалдықтардан газдың жоғары шығуын
тапқан, сілтілеуші
Әр осы әдістерде негізгі роль атқаратын су (немесе
фильтрлеуші сулар). Сондықтан су балансын басқару ағындық
және грунтты судың жоғарғы дәрежесі арқылы
шұңқырлардан қалдықтарды жуу сияқты жағдайлардың
алдын алу үшін керек.
Қоқыста пйда болатын газды тік немесе көлденең
полиэтиленді перфорирленген құбырдың көмегімен алады.
Насостар мен ауа үрлегіштер алу дәрежесін жоғарлатады, бірақ
ауа қалдықтың арасына кірмеуін қамтамассыз ету керек.
Конденсат пен шаңды алып тастағаннан кейін, бұл биогазды төмен сорты (17 – 20
МДж/м3) жанармай ретінде кірпіштерді қыздыруда, бу алуда және
жылытуда қолдануға болады. Альтернативті болып содан кейінгі
тазалау болыфп саналады, бұл жану жылуын 34-37 МДж/м3 дейін
жеткізуне мүмкіндік береді, содан кейін газ құбырлары арқылы
жүре алады немесе 20 МПа қысым арқылы басылады. Газды қолданудың
басқа мүскігндіктері – электроэнергия алуда немесе химиялық өнімдер
мыс; метанол, көмірсутегі жанармай ретінде немесе көмір ретінде қолдануға
болады.
МЕТАНДЫ ШЫҒЫНДАУ ЖОЛДАРЫ
![]()
![]()
Сүзіп
алу
Аэробты тотығу:
Анаэробты ретотығу :
метанотрофты сульфаттотықсызданушы
бактериялар
метаногенді бактериялар
|
Қатты қалдықтардың құрамы |
.....................Метан...................
![]()
![]()
![]()
Сульфидтер
тұндыру Аммоний

(комплекс түзу )
Еһ
Металлдардың саны
|
Ортаның әсері |
![]()
Елеу ылғалдық
( Fe,Ni,C)

![]()
![]()
![]()
Топография
( Халетиро-
![]()
![]()
орындары
Мезофили Метаногенді вания) Карбонаттар
Температура бактериялар

![]()

![]()
![]()
![]()

Гидро-
![]()
геология Псивмо- (тұндыру)
филия
ауаның Аэрация
Хлоралкандар

температурасы
герметизация
және орналастыру
жоғары
концентрациясы
органикалық қышқылдары
Атмосфераның
қысымы (Комплекс түзу)
ауыр металлдар Дитерганттер
![]()
рН<7
Сульфат
тотықсызданушы
бактериялар
![]()
Нитрат тотықсызданушы Дезаминалмастырушы
бактерия
бактериялар
электрон донорлары
Шектеу Қатты
қалдықтардағы қоқыстарға метогенез әсері
факторлары
Жұмыстың орындау әдісі
Құрал-жабдықтар: тұрмыстық
органикалық қоқыспен (тамақ қалдық-тары ),
малақ, конусты колбалар, көл
немесе борпылдақ су , резиналы
пробкалар, майысқан шыны
таяқша, өлшеу цилиндр.
250 мл
конусты колбаға ( 1 ) өзінің көлемінен 1/4
есебінен тұрмыстық органикалық қоқыспен ( тамақ
қалдықтары ) толтырады, бұл жерге сонымен қатар малақ
қосуға болады. Колбаға көлемінен 1/2
қылып сумен ( көл немесе борпылдақ сумен ) толтырады. Колба
резиналы пробкамен жабылады, ол пробканың тесігіне майысқан шыны
таяқша ендірілген, бұл таяқшаның ендігі ұшы басқа
конусты колбаның резиналы пробкасына ендірілген, ол 1/2көлемде сумен толтырылған. Таяқшаның
тесігі суға тимеу керек. Суы бар резина пробкасының тағы бір
тесігі бар, оған да майысқан шыны таяқша ендірілген, оның
бір ұшы суға ендірілген ал екінші ұшы өлшем цилиндріне
ендірілген.
Биогаз бөлінуіне
байланысты суды колбадан қысады, сөйтіп су өлшем цилиндріне
келіп тамады. Қысылған судың мөлшеріне қарап газ пайда
болғанын білуге болады.
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()




V
газа

![]()

![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
τ
1 2
Сурет
1 Сурет
2
1.
Қоқыста пайда болатын билгаздың алу әдістері.
2.
Қалдықтардың ылғалдылық деңгейіне
байланысты газ пайда болу жылдамдығы.
3.
Метаногенез жылдамдығына қоршаған орта
мен ылғалдың әсер етуіне лабораториялық зерттеулер нәтижесі.
4.
Қоқыста пайда болатын биогазды қолданудың
мүмкіншіліктері.
Лабораториялық
жұмыс
№6
Күрделі органикалық
субстраттардың биоконверсиясы.
Клетчатканы ыдыратушы микроорганизмдер.
Жұмыстың
мақсаты: Күрделі органикалық
субстраттардың биокон-
версиясының әдісін түсіну. Клетчатканы ыдыратушы
микроорганизмдердің түрлерін зерттеу.
Теориялық негіздері
Биоконверсия
немесе биотрансформация - ол органикалық қосылыстардың
ферменттік микроорганизмдердің қысымымен басқа түрге
айналады. Тіршілікке қажетті азықтық молекуламен қатар
жасушаға енгізілген заттар да өзгеріске ұшырауы мүмкін.
Биоконверсияның классикалық мысалы болып, өнімді ашыту
процесі болып табылады: спирттер, көмірсу субстратынан жасалған
органикалық қышқылдар, глюкозаның фруктозаға
ферменттивтік айналуы, гидрокортинозаның преднизалонға және
т.б.
Биоконверсияның
өндірістік қажетті процестердің көбісі - ферменттердің
немесе ферменттік системалардың көпсатылы субстрат өнімінің
айналуымен жүзеге асырылады. Технологиялық биоконверсияның мүмкіншілігі
химиялық заттардың айналу процесімен салыстырғанда, қажетті
катализаторлар микроорганизмдердің культурасымен синтезделеді және
конверсия бір кезде жүзеге асырылуы мүмкін. Сонымен қатар
тірі системада ферментативті процестер пайдалы, химиялық синтезге қарағанда.
Биоконверсиялық
процесте микроорганизмдердің бос жасушалары қолданса, сондай-ақ иммобилизденген, фиксирленгендер
де қолданылады. Этил спиртінің дәстүрлік алыну тәсілі бос жағдайдағы ашытқыш
культивирленуіне негізделген және ортаны ашытуда, жаңа технология қант
ашытуы спирт қант ерітіндісін колонна арқылы иммобилизденген ашытқы клеткаларын жіберу арқылы
қарастырылады.
"Биоконверсия" термині "таза" процестер бір
заттың басқа затқа ғана емес, сондай - ақ күрделі
процестер, суды биологиялық тазарту, табиғаттың объектісі, өнімдердің детоксикациясы, органикалық субстраттардың трансформациясы.
Биоконверсия продуценты
Микробиологиялық биоконверсия өсімдік
шикізатының өнім алу мақсатында қолданады, олар
ферментпен жэне ақуызбен қаныққан, сондай ақуыз
тамақ өндірісі және өнім. Микробты
ақуыздың продуценті ретінде ашытқы культурасын (Candida,
Endomycopsis, Sacharomyces), саңырауқүлақтар
(Agaricus, Coprimes, Pholiota, Pleurobus). Продуцентті таңдау биомассадағы ақуыздың
жалпы құрамымен,
аминқышқылының құрамымен және ақуыздың қабілетіне, керексіз заттардың
компоненттерімен анықталады (нуклеин қышқылы, май қышқылының
кейбір түрлері, полисахаридтер). Өңделген ашытқы
биомассасын тамақ өндірісінде қолдану мақсаты нуклеин қышқылының
жоғары сапасына байланысты. Саңырауқұлақ биомассасы ақуыздың
негізгі көзі ғана болып табылмайды. Ақуыздың липидті фракциясы қаныққан
май қышқылына бай.
Биоконверсия әдісін қолдануда
детоксикация үшін өнім және тамақ өндірісінің негізгі критерийі токсикалық
компоненттің құрамы болып келеді, ол санитарлық нормадан аспауы қажет.
Өнімнің детоксикациясымен қатар қатарда ақуызбен қамту
жүргізіледі, ондағы өнімнің биоконверсиясында шикі
протеиннің құрамын тексереміз, әдетте ол ақуыз өнімнің
құрамынан аспайды.
Биоконверсия үшін өсімдік
шикізаты.
Биоконверсияның негізі болып азықтық
өндіріс жэне ауыл шаруашылық өндірісі болып табылады. Ауыл
шарушылық өндірісінің қалдықтары төменгі
сапалы өнім болып есептеледі, өйткені қиын гидролизденетін
полисахаридтер және ақуыздың орташа құрамына
байланысты. Азық - түлік өндірісінің қалдықтары
азықтық өнімге бай, зиянсыз, ферментативті жэне
микробиологиялық биоконверсияға оңай беріледі. Бүл
ресурстар биоконверсия үшін қолайлы болып есептеледі. Екіншілік
ресурстарды саны азық - түлік өндірісінде 60-80 % өндіріліп
жатқан шикізатты, кейбір жағдайда 95 % құрайды.
Жұмысты орындау әдісі
Құрал - жабдықтар: Петри табақшасы 250 мл колба,
фильтрленген қағаз, қайшы, скапель, спиртовка, пинцет, заттық шыны, микробиологиялық петля, шыны
таяқша созылған аяқшамен, сағат шыны. Дистильденген суы
бар пробирка, Гетчинсонның сұйық
ортасы бар колба, Гетчинсонның агаризделген ортасы бар колба, Имщенецкидің
ортасы, зерттелетін зат, көң, фуксиннің су ертіндісі жэне
генцианвиолет, микроскоп.
Клетчатка бұзушы
бактериялардың анаэробты бөлінуі.
Жинақты культураны алу үшін
клетчатка бұзушы анаэробты бактериялар
қоректік орта Имшенецкийді қолданады. Ортаның құрамы (г/л диэтилденген су)
NaNH4HPO4 - 1,0 MgSO4
- 0,4
КН2РО4-0,5 NaCl-0,1
К2НРО4-0,5
MnSO4
FeSO4
1 тамшы 1% ерітінді
Пептон - 5,0 фильтрленген қағаз - 15,0
СаСО3
- 2,0
рН орта - 7,0-7,4
Үлкен пробиркаларға қоректік
ортаны қалың қабат қылып құяды және әрбір пробиркаға 2-3 қатар
фильтрленген қағазды ұзындығы 6-
Клетчатканың бұзылған массасын микроскоптық
анализге береді. Микробиологиялық петлямен бұзылған клетчатканы заттық шыныға
өткізеді пробиркадан сұйық тамшысының мазок жасайды. Мазокты фуксинмен бояйды
немесе генцианвиолитпен және микроскопирлейді, МИ - 90 объективін қолданып.
Анаэробты клетчатка бұзушы бактериялардың бөлінуі.
Анаэробты клетчатка бұзушы бактериялардың бөліну үшін
Гетчинсон ортасын қолданады.
Ортаның құрамы (г/л дистильденген су):
К2НРО4- 1,0 ҒеС12- 0,01
СаС12- 0,1 NaNO3- 2,5
MgSO4 - 0,3 рН ортасы - 7,2 - 7,3
NaCl- 0,1
Қоретік ортаны 20 минут автоклавта 1
атм стерилиздейді. Параллель фильтрлеген қағаздан бүктелген фильтрлерді
дайындайды және
оларды термостатта немесе автоклавта стерилиздейді.
Қоректік ортаны коникалық колбаға
1,5-2,0см қабаттап құяды және жоғарғы жағына бүктелген
фильтрді жоғарғы конуспен құяды. Колбаны мақта пробиркаларымен
жабады және қозғап
термостатқа 25-30°С температурада 10-14 тәулікке қояды. Қоректік ортаның
және ауаның
шекарасында оптимальды жағдай туындайды жэне клетчатка бұзушы
бактериялардың анаэробты тыныс алуы туындайды.
8-10 тәуліктен
соң фильтрде сары - сарғыш түс пайда болады, клетчатка бұзушы бактерияларда. Фильтр қағазы
жасаурайды, ашылады жэне фильтр жайлап түбіне түседі.
Клетчатканың бүзылған
массасынан микробиологиялық петлямен колбада мазок сұйық тамшысымен дайындаймыз. Мазокты
фукцинмен бояйды немесе генцианвиолет пен және микроскопирлейді, МИ - 90 объективін қолдану
арқылы препаратта
клетчатканың әртүрлі
клетчатка бұзушы бактериялар көрінеді,
мицелий саңырауқұлағы, саңырауқұлақтың споралары.
Аэробты клетка бұзушы бактериялардың
санына қатысты, пластинкада агарланған Гетчинсон ортасының
топырақ анықтамасын егу әдісімен езілген топырақ түйіршігін анықтайды.
Гетчинсон ортасын 2% агар - агар қосып агарлайды жэне 20 минут
автоклавта 1 атм стерилиздейді. Фильтрленген қағазды Петри табақшасының
көлеміндей етіп қырқып оны да стерилизацияға жібереді.
Стерилизацияны бақылай отырып жылынған Гетчинсон ортасын Петри табақшасына
құяды және
ортаның жоғарғы бетіне клетчаткалы фильтрді қояды. Созыңқы
аяғы бар шыны таяқшамен почваларды фильтрдің жоғарғы
жағына қояды, оларды параллель орналастырып арақашықтығы
10-14 тәуліктен соң езілген тұқымдардың жанында колоналар
клетчатка бұзушы
микроорганизмдер түзіледі, олар сары, жасыл және қоңыр түсті дақтар
болып табылады. Колоналар жанындағы фильтр қағазы жайылып, түссізденіп
кетеді. Өсу қарқынына байланысты саңырауқұлақ, акционицет және бактерияларды диференцирлеуге болады.
Топырақ түйіршіктерінің санын санап топырақтағы
колония берген ортаның топырақ бактериясының клетчатка
ыдыраушылары анықтайды. Содан кейін оларды топырақ түйіршіктеріне
байланысты % - ға шығады.
Ыдыраған клетчатка шекарасынан су
тамшысында мазок дайындайды, ол заттық шыныда орналасқан.
Препараттарды микроскопирлеу клетчатка бұзушы микроорганизмдердің түрлерін бөліп қарауға
мүмкіндік туғызады.
Клетчатка
ыдыратушы бактериялардың аэробты қызметін анықтау үшін
топырақ түйіршіктеріне егу тәсілі арқылы гель пластинка қолданылады.
Гельдік пластинкаларды қоректендіріп
отыру үшін Виноградский ортасы -(дистилденген су г/л) - ұсынылады.
KNO3- 2,5 NaCl - 0,5
КН2РО4- 1,0 FeSO4 - 0,01
MgSO4
- 0,5 Mn2(SO4)3
- 0,01
Бакылау сұрақтары
Лабораториялық жұмыс
№7
Мұнай көмірсуларына қатысты
топырақ микроорганизмдер.
Физиологиялық активтілігін
анықтау.
Жұмыстың мақсаты: мұнаймен ластанған жерлердегі топырақ микроорганизмдер.
Физиологиялық активтілігін анықтау
үшін қоректік орталарды
дайындау.
Теориялық негіздері
Топырақтың мұнаймен ластануы – бұл топырақ
жүйесіндегі барлық физика – химиялық және
биялогиялық жағдайлардың бірден
бұзылуы болып табылады.
Биоценозды қайта қалпына
келтіру үшін ондағы
активті жағдайдан кейбір
жануарларды, өсімдіктерді және
микроорганизмнің бір бөлігін
шығару керек, онда қалған көмірсутекті қышқылдаушы микроорганизм
топрақ құнарлығын қалпына
келтіруде жалғыз агент
болып қалады. Топырақтың жоғалтқан құнарлығын қалпына
келтіру толығымен
микроорганизмнің мұнайдың жеке бөліктерінт ассимиляциялау мүмкіншілігін, сонымен
қатар топырақ құрамындағы көмірсутек деіңгейін онда
басқа да топырақтың блот өкілдері өмір
сүре алатындай деңгейге төмендеуіне байланысты.
Мұны іске асыру үшін, микроорганизмдердің тіршілік
етуіне қолайлы жағдай
болуы керек. Мұнаймен ластану
кезінде кейбір микроорганизмдер тобының
саны төмендейді (гетеротрофты), ал
енді бір микроорганизмдер тобының
саны өседі (көмірсутекті қышқылдаушылар).
Мұнаймен ластану кезінде топырақта
келесі өзгерістер иайда болады: ауа режимі аэробтыдан анаэробтыға
ауысады. Қатты парафиндер топырақтың пораларын жауып, оған
ауа ауысады. Қатты парафиндер топырақтың пораларын жауьгп, оған
ауа мен ылғалдық еркін етуіне жол бермейді, бұл топырақ
биоценозының гидратациясына әкеп соғады. Құрамында
азоттың мөлшеріне көміртегі мөлшері бірден артады да,
азот жетіспеушілігіне әкеп соғады, ал азот микроорганизмдердің
органикалық заттарды минерализациялау үшін өте кажет.
Ластаудың алғашқы кезеңінде, органикалық заттарды
қышқылмен ыдырату үшін микроорганизмге қажетті топырақта
көміртегі көзінің жетіспеуінен, жоғары молекулалы
ароматты көмірсулардың тотығуы нәтижесінде спирттер,
альдегидтер, органикалык кышқылдар түзілгенде УОМ колитоболизм
схемасы бойынша ыдырауы киын циклды УВ-ны
бұзып, ыдырата
бастайды. Мұиаймен ластанған топыракты тазалау, топырактағы
микроорганизмдердің қалыпты жұмыс істеуі үшін жоғарыда
айтылып өткен келеңсіздіктерді жоюға негізделген.
Қазіргі уакытта табиғи ортада
мұнайлы УВ-ның биологиялық ыдырауын тездететін негізгі екі
жол бар: ластанған экожұйеге активті мұнай қышқылдайтын
микроорганизмдерді жіберу жэне қарапайым көмірсутекқышқылдаушы
микрофлораны оның дамуына қолайлы жағдай жасау арқылы
стимуляциялау (азот - фосфорлы тыңайтқыштарды себу, аэрация және
т.б. арқылы).
Ластанған топырақка
алфатикалык, ароматикалық және басқа УВ -ларды кышқылдан
алатын қасиеті бар микроорганизмдердің активті культурасының
интродукциясы мұнайдың биологиялық ыдырауының тұрақтылығын
қамтамассыз етуге мүмкіндік береді. Топырақтың мұнайдан
тазартатын биопрепараттың кұрамында келесі талаптарды сай
микроорганизмдер концорциумы болуы керек: мұнай компонентінің көпшілігін
деградациялайтын қасиеті; ферментативті активтіліктің жьшдамдығы
жоғары болады және қоршаған ортада дамуы; генетикалық
тұрактылықпен қамту және тіршілік қабілеттілігі
потогенді және улы еместігі;аборигенді микроорганизмдермен бәсекелеске
алу қабілеттілігі.
Биопрепаратты жасау - айтарлықтай көп
еңбекті жэне көп қаражатты қажет ететіндігін айта
кеткен жөп. Сондай -ақ кез келген топырактың тек өзіне
тән микроорганизмдер консорциумы болады, яғни биопрепарат барлық
аудан үшін қолдануға жарайтын болуы керек (спецификалык).
Мысалы, ресей биопрепараттарын қазақстандағы мұиаймен
ластанған жерлерді тазарту үшін қолдануға болмайды. Ал
топырақ құнарлығын қалпына келтіру үшін қоршаған
ортаның физико — химиялық жағдайын өзгерту арқылы
топырақ микроорганизмдерінің қышқылдау қасиетінің
активация әдісі іс жүзінде барлық мұнаймен ластанған
топырақтық экожүйеге қолданыла береді.
Құрал
- жабдықтар: зерттелетін
топырақ, мүнай және көмір-сутектер,
Петри табақшасы, бактериялык ілмешек, тербелгіш колбалар, тербегіш (шайкағыш),
термостат, автоклав, азықтық тұз.
Жұмыстың орындалуы
Микробиологиялык
анализге үлгіні дайындау кезінде келесідей операцияларды жүргізеді:
желімдік пестикті фарфор табақшада
топырақ агркгаттарын бұзу
немесе ыдырату (5
минут бойы қажетті
жағдайға дейін
тегіс ұнтақталғанша топырақта ысқылайды).
Жинақталған культура
УО микроорганизмдерді алу үшін және УВ
мен салыстырғандағы олардың
физологиялық
активтілігін анықтау үшін
750 мл тербелмелі
қолбаға 100 мл
синтетикалық минералды ортаны
құяды, оның құрамы (г\л): (NH4)2HPO4 -
10; КН2РО4
- 10; Мg5О4 .7Н2О - 0,7; ҒеSО4
.7Н2О - 0,013; ZnSО4 .7Н2О
- 0,012; МgSО4 .7Н2О - 0,012.
Жалғыз көміртегі
көзі ретінде колбаға 2 мл н-парафинді қосып, мұнай өнімімен
ластанған топыракгың аз ғана мөлшерімен
инокуляциялайды. Колбаны термостатта 30-32°С температурада 3-5 тәулік
тербегіште шайқайды (200-300 об/мин). Бактериялармен мен актиномицеттердің
жиналған культурасын алу ушін рН 6,8-7,0, ал ашытқылар ушін рН
4,5-5,0 болады.
Микроорганизадердің
кемірсутектерді қышқылдайтын қасиетін анықтау ушін қурамы
келесідей ортаны қолданады ( г/л): КNО3 - 4,0; КН2РО4 -0,6; Na2НРО4
.12Н2О; МgSО4 .7Н2О -
0,8; агар - 20; рН - 7,2. Ортаны 1 атм залалсыздандырып, Петри табақшасына
кұяды. Орта қатқан соң агарлы
ортапың дәл ортасынан ояды да, оған 2-3 тамшы зерттелініпе отырған УВ
-ны тамызып, микроорганизмдерді радиальды шрихтармен периферияға қарай егеді.
Саңырауқұлақтар
саныпың динамикасын зерттеу мен идентификациясы үшін
модифицирленген Чапека ортасын қолданады, оныц құрамы (г/л):
сахароза-20,0; NaNO3-2,0; КН2РО4-1,0; МgSО4
.7Н2О - 0,5; КСІ-0,5; ҒеSО4 - 0,01; агар
- 20; дистилдеиген су.
Бактерия санының динамикасын зерттеу мен
идентификациясы үшін етпептонды агарлы ортаны ( ЕПА) колданады.
Антиномицет санының динамикасын зерттеу мен
идентификациясы үшін крахмалды - амиакты агар ( КАА) қолданады.
Егу техникасы
Дайындалған топырақтың
Тығыз орталдарға егуді әр түрлі дайындайды. Егу үшін табақшада 50-200
колониядан өсетіндей етіп іріктейді, әр үлгіден кем дегенде 3 рет
алады және әр кайсысын кем дегенде 3-табакшага егеді
Қатан және кепкен ортаиың бетіне білгілі бір бөліктегі топырақ суспензиясынан тамшы тамызызады да, шыны шпательдің көмегімен оны агардың бетіне жағып шығады. Ғ.гілген табақшаны төңкеріп, термостатқа кояды. Микроорганизмдер санау уакыты коректік ортаның кұрамына жэне саналатын микроорганизмдердің тобына байланысты болады.
ЕПА-да 2-3 тәулік инкубацияда споралы және спорасыз
формадагы бактерияларды санайды. Чапека ортасында 5-7 тәулікте саңырауқұлактар
мен актиномицеттер колониясын есептейді, сусло-агарда 5-7 тәулікте ашытқылар колониясын
есептейді, есептеу бірлігі - КТБ ( колония тұзуші бірлік).
Бакылау сұрақтары
1.Топырак
биоцинозына мұнайдың әсері.
2. Мүнаймеп
ластанған жерлердің биологиялық рекультивациясы.
3. Мұнаймен ластанган жерлердің деградациясындағы микроорганизмнің
ролі.
4. Мұнаймен ластанған жерлерді
тазартуға арналған
биопрепараттардыц әсер ету принципі неге негізделген.
5.Жұмыстың барысы.
Қолданылған әдебиеттер
1. Промышленная микробиология.
Уч. пособие под ред. Егорова Н.С. -
М.: Высшая школа, 1993.
2.
Воробьева Л.И. Промышленная микробиология. М.: Изд – во
МГУ, 1992.
3.
Матвеев В.И. Научные основы микробиологических технологии.- М.: Высшая школа, 1996.
4.
Архадьева З.А., Безбородов А.М.и др. Промышленная
микробиология. Учебное пособие для вузов. М.: Высшая школа, 1994.
5.
Мосичев М.С., Складнев А.А.,
Котов В.Б. Общая технология микробиологических процессов. М.: Высшая школа,
1990.
6. Чередниченко В.С., Казанов А.М. и др. Современные
методы переработки твердых бытовых отходов.-
Новосибирск: Институт теплолофизики СО РАН, 1995. - 56 с.
7. Тихоцкая И.С. Япония:
проблемы утилизации отходов. - М.:Наука, 1992. -102 с.
8. Пан Л.Н. Экология и
вопросы утилизаций твердых бытовых отходов. Владивосток: Дальнаука, С. 34-67.
9. Бейли Дж., Оллис Д. Основы биохимической инженерии. Пер. с
англ. в 2-х частях.- М.:Мир , 1989.
10. Биотехнология: Учебное пособие для вузов в 8
книгах.- М.:ВШ, 1987.
11. Экологическая биотехнология/ Под ред.
К.Ф.Форстера, Д.Дж. Вейза. –Л.: Химия, 1990.- 384 с.
12. Яковлев С.В., Скирдов И.В., Швецов В.Н. и др. Биологическая
очистка производственных сточных вод: Процессы, аппараты и сооружения. – М.:
Стройиздат, 1985. -208 с.
13. Кузнецов
А.Е., Градова Н.Б. Научные основы экологической биотехнологии. – М.: Мир, 2003.
14. Громов Б.В., Павленко Г.В. Экология бактерий.
Учебное пособие. – Л.: Из-во ЛГУ, 1989. -248 с.
15. Яковлев В.И. Технология микробиологического
синтеза. Учебное пособие. – Л.: Химия, 1987.