БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗДЕРІ

050701 «Биотехнология»
мамандығының
студенттеріне арналған оқу -әдістемелік
құрал
Кіріспе
Курс 050701
– биотехнология мамандығы бойынша оқитын бакалавриат студентеріне
арналған. Мұнда биотехнологиялық
өндірістің негізгі сатылары қарастырылған.
’’Биотехнологиялық өндірістің
негіздері’’курсының мақсаты мен міндеті. Биотехнологиялық өндіріс
тірі объектілер негізінде биоөнімдердің кең спектрін өндіретін
немесе əртүрлі биохимиялық процестердің биоиндустриясы
ретінде жəне қазіргі қоғамдағы микробиология,
биохимия,генетика энзимологиялық инженерия, гендік инженерия жəне
химиялық технологияның ғылыми жетістіктеріне қосымша
орны болып табылады.
Биотехнологиялық өндірістің
жетістіктері. Микроорганизмдердің биотехнологиялық өндіріс
объектісі ретіндегімаңызы. Микроб клеткаларындағы зат алмасу
жылдамдығы мен ерекшелігі, мысалдар (бөліну уақыты, екіншілік
метаболиттерді синтездеу қабілеттілігі, метаболиттік реакциялардың
жылдамдылығын реттеу мүмкіншілігі). Биотехнологияда гендік
инженерия əдістерімен алынған мутантты жəне гибридті
продуценттерді қолдану.
Биоөндіріс түріне байланысты
микроорганизмдердің əртүрлі штамдарын қолдану.
Биотехнологиялық өндірістерге сипаттама (микроорганизмдердіқолдану
технологиялық айналымның қандайда – бір кезеңінде
шектелетін жəне микроорганизмдерді дақылдау технологиялық
айналымның негізгі кезеңі болып саналатын ауылшаруашылық
шикізаттарын өңдеумен байланысты тағамдық жəне ашу
өндірістері).Биотехнологиялық өндірістің шикізаттарына
жалпы сипаттама. Оларға қойылатын негізгі талаптар мен шектеулер.
Микроорганизмдердің біріншілік жəне екіншілік метаболиттері.Ашытқылар
сиапаттамасы бидай, картоп түйнектері жəне басқада
крахмалдысубстраттар негізінде спирт алуда қолданылатын сахаромицеттер.
Лактозаны ыдыратуға
жəне субстрат ретінде сүт сүт сарысуын жəне басқада лактозалы
субстраттарды қолданатын спирттік ашытуға қабілетті лактоза
ашытатын ашытқыларға сипаттама. Сүт қышқылды
бактерияларға сипаттама, жəне оларды сүт қышқылын
жəне əртүрлі сүт өнімдерін алудағы
биотехнологиялық процестерде қолдану. Органикалық жəне
аминқышқылдарды, витаминдерді, ферменттерді жəне т.б. заттарды
өндіруші микроорганизмдер. Лимон қышқылын алу үшін қажетті
субстраттар (меласса,мұнайдың н-алкандары жəне т.б.).
Екіншілік метаболиттерді өндіруші
микроорганизмдер. Арзан субстраттарда өсірілген ашытқы
биомассасын қолдану негізіндегі азықтық белок өндірісі
(меласса, сүт сарысуы, сабан гидролизаттары, н-алкандар жəне
т.б.).Микроорганизмдерің өсу көрсеткіштері мен негізгі кезеңдері.
Биореактор түрлері. Кезеңді жəне үздіксіз дақылдау
(хемостат, турбидостат, оксистат).Биотехнологиялық өндіріс
сатыларын өңдеу- лабораториялық регламент (штамдарды,
субстраттарды, микроорганизмдерді дақылдау жағдайларын,биореактор
конструкциясын, бөліп алу əдістерін жəне соңғы өнім
сапасын бағалауды, технологиялық кестелерді іріктеу), тəжірибелік-өндірістік
зерттеулер (жартылай өндірістік өнеркəсіп жағдайларында
масштабтау), өндірістік өнеркəсіп (масштабтау). Сатылардың
сипаттамалары. Микробиологиялық
синтез өнімдерінің түрлері. Тірі микроорганизмдер
негізгінде алынған препараттар
(бактериялық тыңайтқыштар, ұйытқылар жəнет.б.)
Инактивацияланған жасушадан жəне олардың
өңделген өнімдерінен тұратын препараттар (азықтық
ашытқылар, саңырауқұлақ мицелийлері жəне
т.б.). Микроорганизм метаболизмінің тазаланған өнімдері
негізіндегі препараттар (витаминдер,аминқышқылдары,ферменттер,антибиотиктер
жəнет.б.).Соңғы өнімді алу жəне тазалау əдістері.
Концентрациялау, экстракция,кептіру. Жоғарғы тазалау əдістері жұқа қабатты хроматография,
электрофорездің əртүрлі əдістері жəне т.б. Дайын
формаларды дайындау таблетка, ампула, қораптау жəне т.б.
Қазіргі
биотехнология адамның із жүзінде әрекетінің барлық
жақтарына үлкен әсер етуде. Қазіргі кезде оның көмегімен
ондаған аса бағалы биологиялық активті заттар — гормондар,
ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, кейбір дәрі-дәрмектер
алынады. Биотехнология ауыл шаруашылығьнда орасан рөл атқарады.
Биотехнологияның жетістіктері, ең алдымен, оның іргелі ғалымдармен
тығыз байланысының арқасында пайда болды мұның нәтижесінде
биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері — генетикалық,
клеткалық және белоктық инженерия, энзимология инженериясы,
жануарлар, өсімдіктер және бактериялар клеткасының культурасын көбейту, клеткаларды біріктіру әдісі
кеңінен қанат жаюда.
Соңғы
жылдары биотехнологияның үлкен өріс алуы генетиканың жаңа
жетістіктеріне байланысты. Нақтылап айтқанда, қазіргі
биотехнологияның көптеген салалары генетикалық ииженериямен, әсіресе
ген инженериясымен тікелей немесе
жанама байланысқан. «Биотехнология» ұғымының өзі генетикалық инженерияның қалыптасуына байланысты пайда
болды және алғашқы
кезде бұл екі ұғым синонимдер ретінде қаралды. Алайда,
уақыт өткен сайын бұл ұғымдардың мазмұны
әр түрлі толықтырылды, дегенмен генетикалық инженерия
биотехнологияның құрама бөлігі болып қалды.
Геиетикалық инженерия - жаңа генетикалық қасиеттері бар
организмдерді құрастыру тәсілдерін жетілдіретін ғылыми өрістің
саласы болса, ал биотехнология — өндірістің саласы.
Жаңа
биотехнология дамуының алғашқы қадамынан бастап-ақ
іргелі зерттеулермен тікелей байланысты болды. Бұл, әсіресе АБШ-та
айқын байқалады: биотехнологиялық фирмалар шынында да іргелі
зерттеулермен айналысты және айналысуда, олардың сауда аумағы
кәдімгі базарлық заттар
емес, ғылыми зерттеулер болып саналады. Қазірге кезде көптеген
генинженерлік және биотехнологиялық фирмалары немесе компаниялары көптеген
қаржы жұмсап, өздерінің ғылыми зерттеу жұмысын
жүргізуге көшті.![]()
![]()
![]()
![]()
№1МОДУЛЬ. БИОЛОГИЯЛЫҚ АУМАҚТАР ЖӘНЕ ШИКІЗАТ БАЗАСЫ
1 дәріс. КІРІСПЕ «БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІСТІҢ
НЕГІЗДЕРІ» КУРСЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТІ. БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІС
БИОИНДУСТРИЯСЫ РЕТІНДЕ. ҚАЗІРГІ ҚОҒАМДАҒЫ
МИКРОБИОЛОГИЯ, ГЕНДІК ИНЖЕНЕРИЯ ЖƏНЕ ХИМИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯНЫҢ ҒЫЛЫМИ
ЖЕТІСТІКТЕРІНЕ ҚОСЫМША ОРНЫ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ. БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІСТІҢ
ЖЕТІСТІКТЕРІ.
Дәрісті
жүргізу формасы: проблемалы жағдаймен шолу
Дәрістің жоспары
1 Кіріспе
2 Кустың мақсаты мен міндеті
3 Биотехнологиялық
өндіріс биоиндустриясы ретінде.
4 Қазіргі қоғамдағы
микробиология, гендік инженерия жəне химиялық
биотехнологияның ғылыми жетістіктеріне қосымша
орны болып табылады.
5
Биотехнологиялық өндірістің
жетістіктері.
1 ’’Биотехнологиялық өндірістің
негіздері’’ курсының мақсаты мен міндеті.
Биотехнологиялық өндіріс
тірі объектілер негізінде биоөнімдердің кең спектрін өндіретін
немесе əртүрлі биохимиялық процестердің биоиндустриясы
ретінде жəне қазіргі қоғамдағы микробиология,
биохимия, генетика энзимологиялық инженерия, гендік инженерия жəне
химиялық технологияның ғылыми жетістіктеріне қосымша
орны болып табылады. Биотехнологиялық өндірістің
жетістіктері.
1.Биологиялық
технология (биотехнология) адам баласына қажетті әр түрлі
сферасы арналған пайдалы өнім
алуын басқаруды қамтамасыз
етеді.
Бұл
технология әртүрлі биологиялық агентің каталитикалық
потенциалын және микроорганизм,вирус өсімдіктің және
жануардың ұлпасы мен жасушасының жүйесін, сондай-ақ
жасуша сыртындағы зат және жасуша компоненті базаланады.Қазіргі кезде
биотехнологияны меңгеру және өңдеу барлық елдердің
іс жүзінде қызметінде маңызды рол атқарады.
Биотехнология
деп тірі организмдерді және биологиялық жүйелер мен
процестерді адамның мақсатына сай өндірісте қолдануды түсіндіреді.
Қазіргі биотехнология адамның практикалық әрекетінің
барлық жақтарына үлкен әсер етеді.
Қазіргі
биотехнология адамның практикалық әрекетінің барлық
жақтарына үлкен әсер етеді. Қазіргі кезде соның көмегімен
ондаған аса бағалы
биологиялық активті заттар – гормондар, ферменттер, витаминдер,
антибиотиктер, дәрі – дәрмектер алынады. Биотехнология ауыл
шаруашылығында үлкен рөл атқарады. Биотехнологияның
жетістіктері ең алдымен оның ілгері ғалымдарымен байланысының
арқасында пайда болды, мұның нәтижесінде
биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері – генетикалық,
жасушалық және ақуыздық инженерия, энзимология
бактериялар жасушасының культурасын көбейту, клеткаларды біріктіру әдісі
кеңінен таралуда. Биотехнология термині өндірістің саласын
білдіргенімен, оның ғылыммен тікелей байланысы бар: оны тірі
организмдерді құрастыру жолдарын зерттейтін ғылым ретінде де
және материя қозғалысының биологиялық формасын
іске асыратын өндіріс саласы ретінде де түсіндіруге болады.
Қазіргі
кезде соның көмегімен ондаған аса бағалы биологиялық активті заттар
– гормондар, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, дәрі – дәрмектер
алынады. Биотехнология ауыл шаруашылығында үлкен рөл атқарады.
Биотехнологияның жетістіктері ең алдымен оның ілгері ғалымдарымен
байланысының арқасында пайда болды, мұның нәтижесінде
биотехнологияның жаңа салалары мен әдістері – генетикалық,
жасушалық және ақуыздық инженерия, энзимология
бактериялар клеткасының культурасын көбейту, клеткаларды біріктіру әдісі
кеңінен таралуда. Биотехнология термині өндірістің саласын
білдіргенімен, оның ғылыммен тікелей байланысы бар: оны тірі
организмдерді құрастыру жолдарын зерттейтін ғылым ретінде де және
материя қозғалысының биологиялық формасын іске асыратын
өндіріс саласы ретінде де түсіндіруге болады.
Биотехнологиялық
өндірісте қолданылатын биологиялық объектілері.
Микроорганизмдердің биотехнологиялық өндіріс объектісі
ретіндегі маңызы. Микроб клеткаларындағы зам алмасу жылдамдығы
мен ерекшелігі, мысалы бөліну уақыты, екіншілік метаболиттерді
синтездеу қабілеттілігі, метаболиттік реакциялардың жылдамдығын
реттеу мүмкіншілігі. Биотехнологияда гендік инженерия әдістерімен
алынған мутантты және гибридті продуценті қолдану. Биоөндіріс
түріне байланысты микроорганизмдердің әр түрлі
штамдарын қолдану.
Биотехнологиялық өндірістерге сипаттама
(микроорганизмдерді қолдану технологиялық айналымның қандайда
– бір кезеңінде шектелеті жəне микроорганизмдерді культивирлеу
технологиялық айналымның негізгі кезеңі болып саналатын
ауылшаруашылық шикізаттарын өңдеумен байланысты тағамдық
жəне ашу өндірістері).
Биотехнологияның
мәні – ақуызды заттардың түзілуін қамтамасыз
ететін, бактерия, ашытқы, өсімдік және жануарлар клеткасының
культурасын олардың метаболизмі (зат алмасуы) мен биосинтездік мүмкіндіктерін
қолдануынан тұрады. Заталмасу физиологиялық – асқорыту,
сіңіру, бөлікшығару, физикалық химиялық сорбция,
диффузия, биопотенциалдар, биохимиялық заттардың синтезделуі,
ыдырауы, өздігінен-өзі құралуы сияқты әр түрлі
кейде қарама – қарсы процестерді біріктіреді.
Зат
алмасу үш жолмен жүреді:
1
Ас қорыту (тамақтану биохимиясы);
2
Аралық алмасу (жасуша ішінде зат алмасу);
3
Бөліп шығару (метаболизмнің ең соңғы
түзілген заты).
1 Ыдырау (ас қорыту): полимерлердің
мономерлерге дейін ыдырауы, ақуыздың амин қышқылына
дейін ыдырауы, көмірсулардың моносахаридтерге дейін, майлардың
май қышқылына және глицеринге дейін ыдырауы. Мысалға
тамақтың негізгі компоненттеріне: көмірсулар, майлар, ақуыздар,
ал қосымша компоненттеріне К, Na тұздары, микроэлементтер,
витаминдер жатады.
Тағамдық
заттар алмасуға жататын және алмасуға жатпайтын болып екіге бөлінеді.
Алмасуға жататын тағамның түрлеріне организмде
синтезделетін заттар жатса, алмасуға жатпайтын түріне организмде
синтезделмейтін түрлері жатады. Мысалы: организмде майлар көмірсулардан,
көмірсулар амин қышқылдарынан, ал кейбіреулері амин қышқылдары
басқа амин қышқалдарынан синтезделе алады. Алмасуға
жатпайтындар амин қышқалдары бар, олардың қатарына
валин, лейцин, и-лейцин, треонин, триптофан, метионин, фенилаланин, лизин
жатады. Витаминдер де алмасуға жатпайтын, маңызды тағамдық
фактор болып табылады.
Ұлпаға
витаминдердің концентрациясы және олардың тәуліктік қажеттілігі
аз мөлшерде болса, әр түрлі қауіпті ауруларға ұшыратады.
Ас қорыту процесі асқазан жолдарында жүреді, яғни ас қазанға
түскен ас қорытылып ішектің кілегейлі қабатына сіңіріледі.
2. Аралық зат
алмасу дегеніміз метаболизм – тірі жасушада жүретін барлық химиялық
процестерден тұрады. Тірі жасушада көптеген биохимиялық
реакциялар жүреді. Генетикалық инженерияның жаңа
технологиясы дәстүрлі биотехнология процесінің жаңаруына
мүмкіндік жасайды,сондай-ақ ертеректе әртүрлі бағалы өнімді алуға мүмкін
емес принципальды жаңа әдіспен алуға болады.Биотехнологияның
пайда болуы мен дамуы соңғы
25-30 жылда биологияда тереңірек өзгеріске ұшыраты.
Бұл
жаңалықтың негізі тұқымқуалаушылық
аумағында және әдістемелік жаңартуда жаңа ұсыныс
жасады, ол жаңа өндіріс процесіне жол салды және адам баласының
материалдық субстратының өзгеруін тануына жақындады.
Одан басқа да,басқа
аумақта маңызды бірқатар жаңалық ашты сонымен қатар
биотехнологияның дамуына (кесте).
Генетикалық инженерияның пайда болғанына
20 жылдан көп емес. Ол прокариоттық организм аумағында өзінің
мүмкіндіктерін ашты.
Бірақ та жаңа технология, қолданылатын жоғарғы өсімдіктер мен
жануарлар әзірше маңызды болған жоқ.
Жоғары организмдерді ұйымдастырудың күрделілігі
эукариот генетика бойынша біздің біліміміздің жетілмегендігі, жоғарғы
өсімдіктерге және жануарларға генетикалық
инженерияны қолдану күрделі қиындықтарды
туғызды.

1 сурет –
Биотехнологияның пән аралық
табиғаты
Бүгінде биотехнология ғылыми-техникалық
прогрестің алдыңғы позициясына тырысып жылжыды. Жасушалық молекулярлық
деңгейде фундаментальды зерттеулер
жаңа өнім алуына және жаңа технология пайда болуына әкелді.
Дәстүрлі биотехнологиялық
процестер, ашудың негізінде ақуыз, аминқышқылын,
антибиотикті, ферментті, витаминді, органикалық қышқылды және
т.б.алуда жаңа эффективті процеспен
толықтырылады. Вакцина, гормон, интерферон және т.б. алуға
байланысты жаңа биотехнологияның эрасы басталды.
Бүгінде биотехнологияның алдында маңызды
мақсаты болып, ауыл шаруашылық
өсімдік культурасының және жануардың жоғарғы өнімділігі
саналады, қоршаған ортаны қорғау және ауыл
шаруашылық қалдығын тұтыну түрінде ауыл шаруашылығында культивирленетін жақа тұқымды құру, минералды ресурсты алуда,
энергиядан пайда болатын жаңа экологиялық таза процесті құру.
Адам өміріне биотехнологияның ролін және болашағын
сипаттауда, биотехнология бойынша
Симпозиумде жапондық профессор
К.Сакагучи орынды айтылғандай:
«...қажеттеріңді микроорганизмнен іздеңдер және олар сендерді алдамайды......».
Өсімдіктің
және жаруардың жасушасының культурасын өндірісте қолдану
және оқып меңгеру,біржасушалыны ғана емес сондай-ақ
және көп жасушалы организмнің жасушасының
иммобилизациясы энзимологияның, генетикалық инженерияның дамуы, биотехнологияның бағыты қолдану аумағы кеңеюде
және жаңа бағытын құруда.
Ғылыми-техникалық
прогрестің қазіргі заманғы этапы биологияда революциялық
өзгеріспен сипатталады.
Биология молекулярлы және субжасушалы деңгейге
шықты, мұнда қарқынды аралас ғылымның
(физика,химия,математика,кибернетикажәне т.б.) әдісі қолданылады.Іс
жүзінде сфераның кеңеюімен
оның қолданылуы социальды-экономикалық ұйымның
тұтынуы биологиялық салада
комплексті ғылым шапшаң дамуда.
ХХ ғасырдың
екінші жартысында мұндай актуальды
проблемалар адам баласының алдында тұрған, таза судың
тапшы болуы сияқты және азықтық заттардың (әсіресе
ақуыз) қоршаған ортаның ластануы, шикізаттың және
энергетикалық ресурстың тапшы болуы, жаңа заттардың
диагностикасы мен емдеудің дамуының
қажетілігі дәстүрлі әдістің шешілуі мүмкін
емес. Сондықтан принципиальды жаңа әдіс пен технологияны
ендіру және өңдеуде өткір қажеттілік пайда болды.
Бұл
проблеманы комплексті шешуде биотехнология үлкен рол атқарады, адам баласына қажетті әртүрлі
сферасындағы процесте биологиялық жүйеде толығымен қолдану
іске асырылады.
Курстың
мақсаты - биотехнологияның негізгі сатысымен студенті таныстыру,
келесіні қосумен:
-
шикізат түрлері;
-
биообьектілер-жасушалар және ферменттер,өндірістің
негізі болып саналатын биохимиялық активтілік;
-
осы өндірістің негізінде жаттатын, процестер;
|
1 кесте - Биотехнологияның
дамуы үшін маңызды жаңа нәтижелері, ғылым аумағы |
|
Генетическалық
инженерия |
Технология рекомбинантық ДНҚ технологиясы. |
|
Биокатализ |
Ферменттер (бөліп алу, иммобилизация). Микроб жасушасы (иммобилизация,стабилизация). |
|
Иммунология |
Моноклональды антитела. |
|
Ферментация технологиясы |
Өнімнің өндірісі. |
-
бөлу,тазалау және соңғы өнімнің
тауарлы формалары.
Курстың мәні
-
микроорганизмнің керемет мүмкіндіктерін көрсету және
өндірістің
негізінде жаттатын фермент реакциясының әртүрлілігі;
-
шикізатқа сипаттама беру, соның ішінде тапшы
емес екіншілік өнімге және бірқатар өндірістің қалдықтарына;
-
Микроорганизмді культивирлеу әдісімен таныстыру;
-
Биотехнология өндірісінің соңғы өнімдін
алу сатысына сипаттама беру.
3. Қазіргі
биотехнологияны арнайы сфераға сәйкес,
оны қолдануда келесідей
бірқатар бөлімдердің
есебінен қажет мақсатқа
лайықты бөлу:
-Өндірістік микробиология;
-Медициналық
биотехнология;
-Технологиялық биоэнергетика;
-Ауыл шаруашылық биотехнологиясы;
-Биогидрометаллургия;
-Инженерлік энзимология;
-Жасушалық және
генетикалық инженерия;
-Экологиялық биотехнология.
Адам
баласына қажетті әр түрлі сферасында биотехнологиялық
процесті қолданудың тиімділігі,
тамақ және сусын алудан бастап экологиялық таза энергетика жағынан саны жеткілікті өнімді ұдайы өндіру және
сонымен қатар ірі масштабта, механикалық жағынан деңгейі
жоғарғы өндірістің еңбек жұмысын және оның ықшамдылығымен
жаңа материалдарды қамтамасыз ету.Бұл процестер
автоматтандыруға және бақылауға, реттеуге жаттады.Биотехнологиялық
процестер химиялық процестерге қарағанда «жайлы» жағдайда
қалыпты қысымда, активті реакцияда және ортаның жоғары
емес температурасында тұтынылады;олар
қоршаған ортаны төменгі дәрежеде ластайды және қосымша
өнімдер ауа райы жағдайына аз байланысты болады,үлкен көлемді
жерді қажет етпейді, пестицидті,
гербицидті және қоршаған орта үшін басқа
агенті қажет етпейді.Сондықтан
биотехнологияның барлығы және оның бөлімдері ғылыми
– техникалық прогрестің приоритетті бағытына жатады, олар көптеген
өндірістің болашақта дамуын байланыстырады.Биологиялық
технология қазіргі кезде қарқынды даму фазасында болады, бірақ-та
оның дамуының деңгейі
көбнесе еліміздің ғылыми-техникалық
потенциалымен анықталады.Әлемдегі
жоғары дамыған елдердің барлығы биотехнологияны маңызды қазіргі заманғы саласының біріне жатқызады, оны тұтынуда қазіргі заманға
сай өндірісті қайта өңдеу әдісімен және оның
дамуына ат салысады.
Биотехнологиялық
процестер өзінің тарихи тамырына қарай әр жақты және
өзінің құрлысымен олар негізгі ғылымның
элеменін біріктіреді, сонымен қатар химиялық технологияны,
машина жасау және экономика сияқты қолданбалы
саланы біріктіреді.
Биотехнологияның
ғылыми әр жақтылығы бүтіндей және оның
бөлімдері, табиғатты қорғауды шешуді: биологиялық
организмдерді (микробиология , микология) ұйымдастыру деңгейін
(экологияны) оқуда, суборганизм құрлысы (молекулярлы
биология, генетика) биологиялық ғылымның жетістіктерін қолданады.Биология арқылы
биотехнология химияға, физикаға, кибернетикаға, механикаға
әсер етеді.
Қазіргі
заманғы биотехнология сондай-ақ
ғылыми-негізде технологияны және аппаратуралық өрнектеуді
өте қажет етеді.Сондықтан техникалық ғылыммен
–машина жасаумен,электроникамен,автоматикамен ұйымдасқан байланыс қажет.
Қоғамдық
және экономикалық ғылым
экологиялық биотехнологияның дамуында үлкен мәні
бар,барлық қоғамның дамуы үшін демек іс жүзінде
мақсатын шешуде жоғарғы тұрмыстық-экономикалық мәні бар.
Луи Пастердің мәнді сөзі
тура келеді, кез келген саланың қалайша біреуі
биотехнологияға жатпайды және ғылыми білімнің аумағы: мен білмеймін мұндай ғылымды,
оны қолданбалы деп атауға болатын «Жоқ, және мың рет жоқ. Ғылым бар және оны
қолданатын аумақ та бар, және олар тұқымы сияқты оның ағашымен өсетін бір бірімен байланысқан».
Қазіргі
заманғы биологиялық технология функциональды биологиялық жүйе
негізінде өзінің күшімен саланы құрды,
метаболиттік жүйенің жоғарғы жетістіктігін меңгерді және адам баласының қарамағына
бағынады.
4,5. Биотехнологияны қолдану
аумағы өте әр түрлі,
ол көптеген ғылым мен өндірісті қамтиды, сондықтан
қазіргі кезде биотехнологияның
келесі түрлерін ажырату керек.
2 кесте- Биоконверсия шикізатының
тиімділігі
|
Организм |
Бастапқы өнім |
Өнім, г. |
|
Сиыр |
|
|
|
Шошқа |
|
|
|
Тауық |
|
|
|
Fusarium graminearum |
|
1080 жасушалық масса |
Тамақ
биотехнологиясы. Бұл ескі және дәстүрлі,
микроорганизмнің қабілетін қолданып сыраны, шарапты, сүт
қышқылды өнімдерді,ашытқыны және т.б.алған.
Ғылымның дамуымен екі бағыта мейлінше жетілдіріледі:
-биореакторда өндірілетін өсімдіктің және жануардың
жасушасының,
микроорганизмнің өндірісі ауыл
шаруашылығына қарағанда, әлде қайда
жоғары болады;
-ген инженериясы әдісін қолданыу
есебінде биотехнологиялық процестің
өнімділігі жоғарылайды;
Медициналық
биотехнология. Ген инжериясының жетістігінің арқасында медициналық биотехнология дами бастады мысалы, интерферонды, инсулинды, адамның генін
клондау жолымен гормонның өсуі
терапияда және әр түрлі ферменттер диагностикасында кеңінен қолданылуда.Келешекте
биоэлектрохимияның жетістіктерін қолдануға болады
мысалы, глюкозалардың құрамын,
қаның жеке компонентерін анықтайтын арнайы датчиктер құрылады.
Ауылшаруашылық
биотехнологиясы. Ауылшаруашылық биотехнологиясын қолдану өте әртүрлі:
-биотехнология өнімін алу үшін
ауылшаруашылық қалдығын және өнімін шикізат
ретінде қолдану:спирт,сыра, шарап. Бұл бағытың дамуы үшін
процестегі микроорганизмнің ролін және әр түлі субсртатың
ыдырау кинетикасын мұқият оқып зерттеу керек;
- вакцина және (сыворотка) сары су алу
үшін ветеринарияға биотехнологияны қолдану;
-малға арналған азық алу: АВК, ашытқы массасы;
-өнімділігі және сапасы бойынша
ауылшаруашылық культурасын жақсарту үшін жаңа әдіс;
-дәстүрлі тыңайтқыштың
орнына азотты биологиялық фиксациялау әдісін қолдану;
-пестицид
орнына биологиялық бақылау әдісін қолдану;
Болашақ
ауылшаруашылық биотехнологиясы–бұл ген инженериясын қолдану
мен өсімдіктің қасиетін жақсарту.
Өндірістік
биотехнология. Энергетика: күн → биомасса → энергия. Болашақта биоотынды элементін құрады мысалы,сутегі ашу кезінде
пайда болады, сутегі-оттегі элементінде қолданылады.
Биомассаға күн сәулесі конверсиясының
тиімділігін жоғарылату, (бұл кәдімгі 1-2%).Фотосинтездеуші
микроорганизмен (көк жасыл балдырлар)Н2О ыдыратумен Н2 алу сұрағы да шешіледі.Мұнай
өндіруші өндірістерде БАЗ немесе полимерлер ретінде микроорганизмді қолдану перспективті.
Химиялық
қосылыс. Оларды алуда биохимиялық әдістің артықшылығы
бар: өзгешелігі,бақылаудың оңайлығы,
температураның төмен болуы, экологиялық таза болуы, қарапйымдылығы.
Спиртті, метанды, қышқылды, ацетонды, аминқышқылын,
ферментті, антибиотиктерді және т.б. Бірақта дәстүрлі
синтез әдісі басым болады. Пластмасс,
эмульгаторлар және қоюлатқыш материалдар өндірісі
болашақта жоспарлануда.
-өндірістік
шикізат алуды дамытуға биотехнология
жағдай жасауда мысалы,мұнай;
-көптеген
материалдар алу өндірісінде
микроорганизмдерді қолданады мысалы, плпстмасс;
-әр
түрлі заттың микроорганизмен бүлінуінен қорғаушы әдіс өңделуде;
-руданы
микробиологиялық сілтілеу;
Экологиялық
биотехнология. Ағын суды тазартуда
және қалдықты өңдеуде микробиологиялық әдіс
кеңінен қолданылады және бұрынан белгілі.
Болашағы
-ертеректен
белгілі немесе катаболиттік қабілетімен жасанды құрылған микроорганизмді қолдану.
-қоршаған
ортаны бақылауға және мониторинг үшін биодатчиктер.
3 кесте – Биотехнологияның коммерциялық және
экономикалық аспектасы. (құбылысы). 2010 жылы «жаңа» биотехнологияның әр
түрлі өніміне әлемдік рыноктағы сұранс бағасы
|
«Жаңа»
биотехнологияның өнімі |
Сұраныс бағасы |
|
Химиялық зат |
10 |
|
Энергия |
14 |
|
Тамақ өнімі |
14 |
|
Медицина |
10 |
|
Тағы басқа (руданы сілтілеу,
пластмасс,қоршаған ортаны қорғау және т.б. |
20 |
|
Барлығы: |
69 |
Ол ашытқы өндіріске қарағанда
6 есеге үлкен.
Микробиологияның химиялық
технологиямен байланысы биотехнологияның
өндіріске енгізуі ауыр индустриядан жоғарғы
технологияларға ауысқанынан нәтижелерді берді.
Биотехнологияның практикаға кіруі жүйедегі жағдайды өзггертеді:
адам-өндіріс-табиғат, еңбек өнімділігін жоғарлатады.
Биотехнология процестерінің кең көлемде қолданылуы, өндірістік
және ауыл шаруашылық өндірісінің бір біріне ұштасуына
мүмкіндік береді азық-түліктер, және т.б. ауыл
шаруашылық өнімдер индрустриялық жағдайда өндіріледі.
Қазіргі кезде биотехнологияның
жетістіктері келесі салаларда қолдануда:
-
өндірісте (химиялық, мұнай,
фармокология, азықтық);
-
экологияда;
-
энергетикада;
-
ауыл шаруашылығында
-
медицинада
Биотехнология – сала аралық пән және
оның дамуы басқа пәндермен, салалармен жаңалық ашпай дамуы мүмкін
емес. Молекулалық биология және генетиканың қазіргі
дамуы, химияға және физикаға сүйенуі, тірі ағзалардың
потенциалын адам баласының тұрмыстық тіршілігіне пайдалануға
мүмкіндік береді ( демек олар жасушалық және молекулалық
сатыда тіршілік жағдайын жасайды).Жасушалы және гендік инженерия жаңа
продуцент-штамдарын алуға мүмкіндік береді.
Өзін тексеруге арналған сұрақтар
1.
Биотехнологиялық әдістің қандайартықшылығы
бар
2.
Биотехнология аумағын таңдау қандай
принциппен регламенттеледі
3.
Химиялық технологиямен микробиологиялық
байланыс
4.
Ауыл шаруашылық биотехнологиясының болашағы
5.
Іс жүзінде биотехнологияны ендіру
6.
Биотехнологиялық процесті қолданудың
эффективтілігі және болашағы.
2 дәріс. Биотехнологиялық өндірістің
аумағы ретінде микроорганизмнің
мәні. Микроорганизмде
заталмасу жылдамдығы және өзгешелігі. Биотехнологияда мутантты және гибридті
продуценті қолдану
Дәрісті жүргізу формасы: проблемалы
Дәрістің жоспары
1.
Биотехнологиялық өндірістің аумағы
ретінде микроорганизмнің мәні.
2.Микроорганизмде заталмасу жылдамдығы
және өзгешелігі.
3. Селекция процесінің
теориялық негіздері
4.Селекцияға арналған
бастапқы микроорганизмді таңдау
5.Селекциялық жұмысқа
селекционды материалды дайындау
6. Мутант алу
7. Оң мутанттарды таңдау
1. Биотехнологиялық процесте
белсенділігінің алғашқысы және өте маңызды
оның элементің бірі болып
биологиялық агент саналады.Биологиялық агентің номенклатурасы шапшып дамуда, қазіргі кезде жоғарғы
орынды дәстүрлі аумақ – микробтық жасуша алады.
Микробтық
жасушаны әр түлі химико-технологиялық қасиетімен табиғат
көзінен бөліп алуға
болады және одан әрмен қарай дәстүрлі (селекция)
және жаңа әдіс (жасушалық және инженерлік)
модифицирленген және жақсарған.Биологиялық агенті таңдауда
және оны өндіріске қоюда бәрінен бұрын
технологиялық штамның принцинін сақтау керек.Демек,
ферментация процесінің ұзақ жүруінде микробты жасуша
популяциясы өзінің негізгі
физико-биохимиялық қасиетін сақтау керек.Өндірістік
продуцентер сонымен қатар мутанты әсеріне,фагқа,бөгде
микрофлорамен ластануына ((контаминации) төзімді болуы керек; қоршаған
ортаға және адам баласына зиянсыздығы сипатталуы керек, қосымша
токсинді улы өнімді басқа затты және қалдықты өсіруге болмайды, технико-экономикалық
көрсеткіші тиімді.
Қазіргі
кезде көптеген микробтық технология гетеротрофты организмді қолдануға базирленеді,ал болашақта продуцентердің ішінде автотрофты
микроорганизмдер орын алады, м.о. өсуі үшін дефицит органикалық
ортаны қажет етпейді, сондай –ақ экстремофилді – организмдер,
экстремальды жағдайда
(термофильді, алкало- и ацидофильді) орталарда дамиды.
Соңғы
жылдары аралас микробтық культураны қолдану кеңеюде және
оның табиғи ассоциациясын.
Биотрансформация
жоғарғы қабілеттілігінің арқасында, күрделі
органикалық қосылыстар қолданылады, субстратты бірыңғай
емес құрылысымен күрделі ассимилирациялауда, микробты
ассоциациялау манокультурамен салыстырғанда олар ұлылық
заттарға әсер ету қабілеті жоғары дәрежеде қабілетті
және де жоғары өнімділігі мен генетикалық мәлімет
алмасу мүмкінділігі артады бірлестіктің кейбір түрлерінде. Қоршаған
ортаны қорғаудағы аралас культуралардың негізгі қолданылатын
орны, күрделі субстраттардың биодегидрациялануы мен сіңірілуінде.Биотехнологияда
ферменттер катализатор деп аталатын биологиялық тектес биологиялық
агенттің маңызды топтары, ферменттер әр түрлі
биотехнологиялық процесте және шаруашылық саласында кеңінен
қолданылады, 60-жылдары оларды алуда бағасы жоғарылап тұрақтанбады
бұл бағытта қиындықтартуғызды. Жеке сала ретінде құруда
және биологиялық агентті қолдануда иммобилизденген
ферменттерді бөлуді көрсетуге болады, ол функцияналды жүйеде
гормонды екені көрсетілген, оның әсер етуі ферментті дұрыс
таңдаумен және иммобилизация әдісіиен анықталады.
Иммобилизденген ферменттің ертіндіменмен салыстырғанда артықшылығы
келесідей қорытындалады: активтілігінің жоғарылығы және
тұрақтылығы, реактор көлемінде ұстап тұруы,
оның өнімді толық және тезірек бөліп алу мүмкіншілігі
және биологиялық агентті көп рет қолданумен үздіксіз
ферментация процесін ұйымдастыруы.
Иммобилизденген
ферменттер аналитикада қолдану үшін, энергия пайда болу үшін
және биокатализ үшін биологиялық микроқондырғыны құруда
жаңа мүмкіндігін ашты. Осы сатыда биотехнологияның дамуында дәстүрлі
емес биологиялық агентке өсімдіктің және жануардың
ұлпасы соның ішінде гибридомдар транспланттар жатады. Қазіргі
кезде микрорганизмнің өсімдіктің, жануардың ген
инженерия әдісімен жаңа биологиялық агентін трансгенді
жасушасын алуға болады.
Сонымен
қатар жаңа әдістің дамуы, әртүрлі
синтетикалық және биологиялық материалды(мембранар тапсырылған
қасиетімен, изотоптар, магнитті материалдар, антитела) қолданумен
жасанды жасушаны алуға мүмкіндік жасайды. Тұрақтылығы
және реакциялық активтілігі жоғарысы белгілі қасиетімен
ферменттің конструкциясын өңдеуге болады. Қазіргі кезде
стереоконфигурация және т.б. полипептид синтезі қолданылған.
Олай болса, биотехнологиялық процесте жасушалықтан молекулалыққа
дейінгі әр түрлі деңгейдегі ұйымдармен әр түрлі
биологиялық агентті қолдануға болады.
4 кесте–Өндірісте дайын өнімді
алуда қолданылатын микроорганизмдер
|
Организм |
Түрі |
Өнім |
|
Saccharomyces
cerevisiae |
Ашытқы |
Нан ашытқысы, шарап, |
|
Streptococcus
thermophilus Propionibacterium
shermanii |
Бактерия Бактерия |
Иогурт Швейцар ірімшігі |
|
Gluconobacterium
suboxidans |
Бактерия |
Сірке |
|
Penicillium
roquefortii |
Зең |
Сыры типа рокфора |
|
Aspergillus
oryzae |
Зең |
Саке |
|
Saccharomyces
cerevisiae |
Ашытқы |
Этанол |
|
Clostridium
acetobutylicum |
Бактерия |
Ацетон |
|
Xanthomonas
campestris |
Бактерия |
Полисахаридтер |
|
Corynebacterium
glutamicum |
Бактерия |
L-Лизин |
|
Candida utilis |
Ашытқы |
Микробтық ақуыз |
|
Propionibacterium |
Бактерия |
Витамин В12 |
|
Aspergilus oryzae |
Зең |
Амилаза |
|
Kluyveromyces
fragilis |
Ашытқы |
Лактаза |
|
Saccharomycopsis
lipolytica |
Ашытқы |
Липаза |
|
Bacillus |
Бактерия |
Протеаза |
|
Endothia
parasitica |
Зең |
Сычужный фермент |
|
Leocanostoc
mesenteroides |
Бактерия |
Декстран |
|
Xanthomonas
campestris |
Бактерия |
Ксантан |
|
Penicillium
chrysogenum |
Зең |
Пенициллиндер |
|
Chehalosporium
acremonium |
Зең |
Цефалоспириндер |
|
Rhizopus
nigricans |
Зең |
Трансформация стероидтар |
|
Гибридомы |
– |
Иммуноглобулиндер |
|
Клеточные линии млекопитающих |
– |
Интерферон |
|
E. coli (рекомбинантные штаммы) |
Бактерия |
Инсулин, гормон роста, интерферон |
|
Blakeslea
trispora |
Зең |
b-Каратин |
|
Phaffia rhodozyma |
Ашытқы |
Астаксантин |
|
Bacillus
thuringiensis |
Бактерия |
Биоинсектицидтер |
|
Bacillus
popilliae |
Бактерия |
Биоинсектицидтер |
5 кесте –Субстраттың
маңызды топтары, биологиялық агентер және
биотехнологиялық процесте
пайда болатын өнім
|
Субстраттар |
Биологиялық агенттер |
Өнімдер |
|
Меласса, қант
тростнигінің
шырыны, өсімдік полимерінің гидролизаты |
Микроорганизмдер, өсімдік және
жануарлар жасушасы |
Биотыңайтқыш және биоинсектицидтер,
микробтық
биомассалар, диагностика, вакциналар. |
|
Сахара, спирттер, Мұнай парафині. Жартылай өнімдер, Табиғи газ, А/ш қалдығы
және орман шаруашылығы. Өндіріс қалдығы,соның
ішінде жеміс және жидек өңдеу. Ағын су тұрмыстық
қалдық . Сүтің сары
суы Картоп, бидай. Өсімдіктің
жасыл биомассасы. |
Вирустар. Жасуша компоненттер: Жасуша сыртындағы
өнім: ферменттер, коферменттер. Микроорганизмнің,өсімдіктің
және жануардың
иммобилизденген жасушасы, , олардың компонентері және
жасуша сыртындағы өнім. |
Биогаз. Таза өнімдер, Гормондар және өнімдер
Органикалық қышқылдар. Полисахаридтер. Ьір клетеалы жасуша. Тамақ өнімі.
Экстракттер, гидролизаттер. Спирттер, Аминқышқылдары. Ферменттер, витаминдер. Металдар, неметалдар. Моноклональды анти дене. |
2.Биотехнологиялық
процестердің барлығы микроорганизмдер биотехнологиясы
функционирленген микробтық жасушаға негізделген, сондықтан
биотехнология тірі жасушамен және өмір сүру процесінің
заңымен басталады. Өзінің микробтың жасушалық құрылысы
бойынша прокариоттар (бактерия, көк жасыл балдырлар) және
эукариоттар (саңырауқұлақтар, қарапайымдар) болып
бөлінеді. Тірі жасуша – күрделі химиялық реактор, онда
1000-шақты ферменттің катализдеуімен тәуелсіз реакция жүреді.
Одан басқа да биологиялық жүйе затты және энергияны сақтаудың
негізгі заңына сүйенеді және энергия сол себептер мен химиялық
технологиялық процестеріне сүйенеді. Микроорганизмдер жарықтың
энергиясын фототрофты және химиялық –хемотрофты сіңіруі мүмкін.
Гетеротрофты тек органикалық заттарды сіңіруі мүмкін, ал
автотрофты бейорганикалық заттарды (мысалы СО2) сіңіруі
мүмкін.
Алынған
энергия сақталады және АТФ типті жоғарғы энергетикалық
қосылыс ретінде жасуша ішінде тасымалданады, ал жасуша энергияны
3 функцияны орындау үшін қолданады:
1.
синтездеу үшін үлкен, күрделі молекулалы, өсуге арналған
2.иондық
және нейтралдық қосылыстың транспорты
3.механикалық
жұмыс, демек бөлуге және жылжытуға
Биосинтез
энергиясын қолдану тиімді.
Метаболизм
– жасушадағы барлық химиялық өзгерістің жиынтығы.
Микроорганизмдер
клеткаларына түскен қоректік заттар ыдырау барысында түрліше
химиялық реакциялардан өтеді. Оларды жинақтап, жалпы атпен метаболизм (зат алмасу) деп атайды. Метаболизмге тіршілікте аса маңызы
зор катаболизм мен биосинтез процестері жатады.
Метаболизм
катаболизмнен (энергия алу үшін химиялық заттың ыдырауы,
заттың ыдырауы) және анаболизмнен (энергия жұмсалумен
жасушада жәй заттан күрделі заттың пайда болуы)
амфиоболиз (аралық алмасудың
барлық реакциясы) құралады.
Катаболизм (энергетикалық алмасу) – көмірсулар, майлар және
белоктар сияқты қоректік заттардың тотығуы есебінен энергия бөліну
процестері. Микробтарда аэробты тыныс алу мен ашу сияқты катаболизмнің
негізгі формасы бар. Аэробты тыныс алу органикалық заттар толығымен
ыдырап, ақыр аяғында кедей өнімдер (СО2 және
Н2О) пайда болады. Ал ашу барысында органикалық заттар
жартылай ыдырайды да, аздап энергия бөлінеді және ақырында энергияға
бай өнімдер түзіледі (этил спирті, сүт, май және басқа
да қышқылдар). Катаболизм барысында түзілген энергия клеткада
аденозин үш фосфат (АҮФ) түрінде фосфор байланысына айналады.
Биосинтез
– сыртқы ортадағы жай қосылыстардан макромолекулалар (нуклеин
қышқылы, белоктар, полисахаридтер тағы басқалар)
синтезделеді. Биосинтез процесі аэробты тыныс алу мен ашу кезінде пайда болған
энергяны қолданады, яғни АҮФ қосылыснан алады.
Катаболизм мен биосинтез екеуі қатар жүреді, сондықтан көптеген
реакциялар, онда пайда болған аралық өнімдер бұл екі
процеске де тән болады.
Микроорганизмдер
ферменті. Клеткада жүретін күрделі процестер, яғни тыныс алу
мен қоректену ферментердің (энзим) көмегімен іске асады. Өздерінің
әсер етуіне қарағанда ферменттері күрделі органикалық
катализаторлар болып есептеледі.
Катализатор – дегеніміз химиялық реакциялардың соңғы өніміне
кірмейтін, бірақ бұл реакцияларды шапшаңдататын заттар.
Катализаторлар реакциядан шыққанда іс жүзінде азаймайды. Сондықтан катализаторлардың аз мөлшерінің
өзі көп затты өзгеріске түсіре береді. Мәселен, мәйек
ферментінің (хилюзин( бір бөлігі 2 миллион бөлік сүтті ұйыта
алады. Амилаза ферментінің бір бөлігі, белгілі бір жағдайда
бір тонна крахмалды қантқа айналдыра алатыны дәлелденді.
Ферменттер
активтігі бір қатар жағдайларға байланысты болады. Оларға
субстрат пен ферменттер концентрациясы, температура, рН тағы басқалар
жатады. Әрбір фермент үшін өзіндік температурасы мен рН
болады.
Микроорганизмдер
клеткасының ұқсастығына қарамастан, олар қызмет
жөнінен бір – бірінен айырмашылығы бар ферменттерді синтездей алады. Метаболизмге қатысатын
ферментер клетка ішінде орналасады. Сондықтан оларды клетка ішілік, яғни
эндоферментер деп атайды. Ал кейбір
ферменттер клетка тіршілігі барысында ортаға бөлініп шығады.
Оларды клетка сыртындық, яғни экзоферменттер
деп атайды. Әдетте бұған сыртқы микроорганизмдер
клеткасына ене алмайтын молекулалық массасы үлкен органикалық
затарды ыдырататын гидролитикалық ферменттер жатады. Ыдырау өнімдері
клеткаға оңай енеді, яғни клетка олармен қоректенетін
болады.
Фермент.Биосинтез–сыртқы ортадағы
жай қосылыстардан макромолекулалар(нуклеин қышқылы, белоктар,
полисахаридтер тағы басқалар) синтезделеді. Биосинтез процесі
аэробты тыныс алу мен ашу кезінде пайда болған энергяны қолданады,
яғни АҮФ қосылыснан алады. Катаболизм мен биосинтез екеуі қатар
жүреді, сондықтан көптеген реакциялар, онда пайда болған
аралық өнімдер бұл екі процеске де тән болады.
Энергия
қорын жинаушы – аденозин үш фосфат (АҮФ), аденозин екі фосфат
(АЕФ), цитозин үш фосфат (ЦҮФ), уридин үш фосфат (УҮФ),
гуанозин үш фсофат (ГҮФ), креатинфосфат, ацетилфосфат және
басқа қосылыстар. Бұлардың ішіндегі ең маңыздыларының
бірі – АҮФ. АҮФ клетка метаболизмнің әр түрлі екі
процесінің нәтижесінде пайда болады. Олар субстраттық
фосфорлану және электронды тасымалдау. Осы байланыстың соңындағы фосфордың бөлініп
кетуі кезінде 3,4·104 – 5,0·104 Дж энегия түзіледі. Бұл химиялық
байланыстардың ыдырауы барысында бөлінетін энергиядан әлде қайда
көп (1,3·104). Француз ғалымы А.Л.Лавуазье 1870 жылы жануарлар дем
алғанда оттегін жұтып, көмірқышқыл газын бөліп
шығаратынын анықтаған болатын. Биологиялық тотығу
деп аталатын бұл процесс тыныс алу деп аталып кетті. Бұл жоғары
сатыдағы өсімдіктерге де тән құбылыс. Ғылымда
тотығу деп заттың оттегімен қосылысын, ал тотықсыздану
деп бұған креісінше, яғни заттан оттегінің бөлініп
шығуын атайды. Қазіргі кездегі тотығу деп сутегінің екі
атомының басқа затқа ауысу процесін айтады. Бұған
керісінше, затқа сутегінің екі атомын қосып алу тотықсыздану
деп аталады.
Тотығу
былайша жүреді:
АН2 А + 2Н
В + 2Н ВН2
Сонда осы екі реакцияның
қортындысында АН2-ның В көмегімен тотығуын
байқауға болады.
АН2 + В ВН2 + А
АН2 – тотықсыздандырғыш
немесе сутегі доноры, ал В – тотықтырғыш немесе сутегі акцепторы.
Процесс кезінде атомдар
немесе молекулалар электрондарын (е -) жоғалтатын болса, оны тотығу,
ал бұған керісінше электронды қосып алуды тотықсыздану деп атайды.
Мәселен, темірдің
шала тотығының тотыққа айналуы электронды жоғалту
арқылы жүреді:
Fe2+ Fe + e -
Сутегінің атомы да,
электрондары да ортада жиналмайды. Олар басқа химиялық қосылыстармен
акцепторленеді. Сондықан әрбір тотығу процесі тотықсыздану
процесімен қабаттаса жүреді.
Биологиялық жолмен
тотығу мен тотықсыздану сутегін тасымалдаушы негізінен екі пиринді
нуклеотид – никотинамаидаденидиуклеотид (НАД) никотинамидадениндинуклеотидфосфат
(НАДФ). Тотығатын заттардан сутегін ажыратып алып бұл қосылыстар
тотықсызданады (НАД-Н2·НАД·Н2). Осы
сутегін негізінен ашудың аралық өніміне немесе тыныс алу
процесіне береді, ал НАДФ.Ф.Н2 көбінесе әр түрлі
заттардың биосинтезіне белсене қатысады. Ол заттар микробтар
клеткасының құрам бөлігі болып есептелінеді.
Микроорганизмдердің қатысуымен өтетін көпеген тотығу
– тотықсыздану реакциялары белгілі.
Спирттік
ашу процесін ашытқылар қоздырады. Мұндай қасиет кейбір
бактерияларда және мукор саңырақұлағында аз да
болса кездеседі. Бірақ практикада маңыздылары - ашытқылар.
Ашытқылар
қантты анаэробты жағдайда ашытқанда одан спирт, көмір қышқыл
газы және энергия бөлінеді. Ол мына реакция бойынша жүреді:
С6Н1206
+ 2Н3РО4 +2АЕФ 2С2Н5ОН + 2СО2 +
АҮФ + 27 Ккал энергия
қант фосфор
энергия көзі этил
спирті
қышқылы
Бұдан
соң сірке альдегиді алкафольдегидрогеназа ферментінің әсерінен
(НАД — Н2) тотықсыздану реакциясы арқылы этил спиртіне
айналады.
Мұндағы
АЕФ деп отырғанымыз аденозин екі фосфор қышқылы, ал АҮФ-аденозин
үш фосфор қышқылы. Олар - энергияға бай қосылыстары.
Ашу процесі барысында ашытқылар осы қосылыстардан керегінше энергия
алып, бұл процесті одан әрі жүргізеді.
Ашытқылар
кез-келген кемірсуды ашытпайды. Мұның себебі оларда амилаза ферменті
болмайды. Сондықтан крахмалды өндірісте алдын-ала фермент көмегімен
моно және дисахаридтерге айналдырады. Ал ашытқылар клеткасындағы
мальтоза ферменті, дисахарид мальтозаны глюкозаға айналдырады. Глюкозадан
көптеген ферменттердің көмегімен ашытқылар спирт пен көмір
қышқыл газын түзеді.
Бұл процесс мынадай сызба нұсқамен жүреді: крахмал +
амилаза ферментері мальтоза қанты + мальтоза ферменті -
глюкоза; глюкоза қанты+зимаза ферментері
- этил спирті және
көмір қышқыл газы.
Әдетте спирттік ашу
процесі қышқылды ортада (рН 4,5 - 50) жақсы жүреді.
Егерде қоректік орта реакциясы сілтілі болса (рН 8,0), онда негізгі өнімдердің
бірі ретінде глицерин пайда болады. Мұнда спирттік ашу процесі мына
реакция бойынша жүреді:
2С6Н12О6
+Н2О = СН3 СООН + СН3СН2ОН+
2СН2ОНСНОНСҢ2ОН + 2СО2
Азот
көзі ретінде ашытқылар ақуызды амин қышқылдарын,
пептонды және аммоний тұздарын пайдаланады. Өніп-өсу
барысында ашытқылар бірқатар витаминдерді, кейбір өсуді
колдаушы заттарды түзеді. Қолайлы жағдайда ашытқылардың
10 млрд. жасушасы 20 — 24 мг азотты сіңіре алады. Егерде өндірісте
ашытқылардың өнімін көбейтіп алу мақсаты көзделсе,
онда қолайлы қоректік ортада алты сағат ішінде бұл
процесс аяқталады. Мұнда ортаға ашытқы мөлшерін көп
етіп салу керек.
Фосфор
қоректік заттың қажетті құрамы болып есептеледі.
Ол цитоплазма және көптеген ферменттер құрамына кіреді.
Ашытқыларды өсіретін қоректік ортаға фосфор көзі
ретінде техникалық фосфорды (0,5%) немесе 10% суперфосфат қосады. Қоректік
ортаға ауа үрлегенде ашытқылар фосфорды жақсы
пайдаланады.
Ашу
барысында пайда болған заттар олардың тіршілігін тежейді және
ашыту қабілетін тым төмендетіп жібереді. Ортада спирт көбейген
сайын ашу процесі баяулайды. Спирт концентрациясы 12—16 % -ке жеткенде ашытқылар
тіршілігі тоқталады. Егер ашытқы өскен қоректік орта жаңартылмаса,
олардың тіршілігі спирт концентрациясы 5% -ке жеткенде тоқтайды.
Ашытқылардың кұрамында
мынадай заттар анықталды (%
есебімен):
Су 68,0 75,0
Ақуыз 13,0 14,0
Гликоген 6,0 8,0
Клетчатка 1,8 -
май (шикі) 0,9 2,0
күл 1,77 2,5
витаминдер
мен түрлі өсуді қолдаушы
заттар — 400 -540 мкг (бір килограммда микрограмм есебімен).
Қоректік
орта өне бойы ауысып, жаңарып отырса ашытқылар қантты
ашытып, ортада 7 %-ке дейін спирт жиналғанша тіршілік ете алады. Ашытқылар
тіршілігі барысында түзілетін көмір кышқылы да олардың
дамуын тежейді. Көмір қышқыл газы көп бөлінгенде қоректік
орта көбіктеніп кетеді. Бұл ашу процесіне технологиялық тұрғыдан
зиянды.
Ашытқы ақуыздары амин қышқылдарына бай. Олардың ішінде
организмге кажетті алмастырылмайтын амин қышқылдары да бар.
Ашыту практикасында қолданғанда
түптік және беттік ашытқылар деп ажыратады. Беттік ашытқы
өсіру үшін 18 – 300С градус жылылық қажет. Мұнда көмір
қышқыл газы көп бөлінеді де, қоректік орта көпіріп
кетеді. Сол кезде ашытқылар өздері ашыған сұйықтың
бетіне кетеріледі. Бұларды спирт және нан өндіруде
қолданады.
Түптік ашытқы
ашу процесі төменгі температурада (4 -І00С ) жүргенде қолданылады. Сонда ашу
процесі біршама тыныштықта өтеді де, ашытқылар ыдыс түбіне
шөгеді.
Әрине ашытқы
топтары көп. Олардың кейбіреулері адамға зиянын тигізеді.
Олар түрлі тағамдарды, шараптарды бүлдіреді.Ашытқылар
табиғатта кең тараған. Оларды топырақтан, судан, өсімдіктен
табуға болады.
Бактерияның және өсімдіктің жасушасы өздері
барлық 20 амин қышқылының барлығын синтездейді, ақуыз
құрамына кіретін(жасыл жасуша,хлоропласт).
3.Өндірісте маңызды өнім өмір сүруге
қабілетті микроорганизм оның табғаты және мәні
боыйнша микроб жасушасы үшін негізгі үш топқа бөледі:
- ірі молекулалар (ферменттер, полисахаридтер
молекулярлық массасы 10 мыңнан бірнеше миллионға дейін);
- біріншілік метаболиттер (қосылыс,
микроорганизмнің өсуіне қажетті: амин қышқылдары,
пурин және пиримидин, нуклеотидтер, витаминдер және т.б.)
- екіншілік метаболиттер (қосылыс, өсу үшін
қажет емес микрорганизммен:антибиотиктер,токсиндер,алкалоидтар, өсімдіктің
өсуіне арналған факторлар).
Микроб тектес біріншілік және
екіншілік метаболиттер ферментпен салыстырғанда молекулярлық
массасы 1,5 мың төмен.
Бұл заттардың
биологиялық активтілігі әр түрлі екендігі көрінеді:
микроорганизмнің, жәндіктердің, өсімдіктің әрекетімен
адамның жануардың қолданылуын қанағаттандырады, әр
түрлі органикалық субстратты ыдыратуға қатысады. Одан
басқа да кейбір амин қышқылдары химиялық синтез
негізінде әрмен қарай өзгеруі үшін шикізат болып атқарады.
Микробты шикізат өнімі рентабельді өнеркәсіптік өндірістің
аумағы болу үшін қоректік ортада микробтық жасуша бөлінеді
және шикізаты ақтау үшін және микрорганизмді
культивирлеуде энергетикалық шығынын ақтауда және дайын
өнімді бөліп алуда әрмен қарай формасын қолдануда
ортада сандық мөлшерде жиналады. Көп жағдайларда
микробиологиялық әдісті таңдауда сол әлде басқа
затты алуда, оны басқа әдіспен алу мүмкіндігі шектелген,
бірінші орында химиялық синтездеу жолымен. Көптеген
антибиотиктерді, ферменттерді, амин қышқылының қатарындағы
биологиялық активті изомерлерді, токсиндерді, қазіргі кезде өсімдіктің
өсу фаторын микроорганизмнің көмегімен алу екі есе оңай,
арзан шикізаттардан және оңай табылатын шикізаттардан көп сатылы химиялық
синтезден гөрі жеңіл немесе бір – екі сатылы ферментациялау
процесімен іске асырылады.
Бірақта микроорганизмдердің
табиғи штамдары қоректік ортада жиналуына
және бөлінуіне қабілеті жоқ, демек қажет өнімнің сондай мөлшерін продуцирлеуге, өндірілетін қажетті көлемі
мен оның бағасы төмен болуы керек.Біріншілік метаболиттер,
микроорганизмен қажет мөлшерде
бөлінбейді,(бұл заттарды синтездейтін саны қатаң шектелген және
жасушаның өзі тұтынуға
есептелген).Бұл ережеден шығарылған –табиғи штаммен
глутамин қышқылын бөлу (глутамат продуцирлеуші корнебактерия
тобы деп аталатын) көптеген басқа амин қышқылын бәсеңдететін
кеңінен таралмаған.
Осыған
байланысты селекционерлердің бұл
мақсаты – белгілі затты
(антибиотик,фермент,токсин) продуцирлеу, микроорганизмнің табиғи қабілетінің күшеюі ғана емес, көп жағдайларда
және жабайы типті штаммнан «қайта» продуценті құру,
мысалы аминқышқылы сияқты затты синтездеуге қабілетті,
бірақ оны продуцирлеуге қабілетті емес.Бұл мақсаттар табиғи штаммдардағы тұқымқуалаушылық
мутацияның өзгеруімен іске асырылады, және белгілі бір затты
продуцирлеу,сондай-ақ затты тұтынудан артық мөлшерде
синтездеу және оны продицирлеу.
Келешек
өнімнің деңгейін жоғарылату немесе микроорганизмнің
заты-бұл селекционерлердің тұрақт ы жұмысының
мақсаты,демек тиімдірегі микробиологиялық өндірісті қарқындату әдісі,қосымша
қаржы жұмсауды қажет етпейді,өнімділігі жоғарылау
штаммды қолдануды тұжырымдайды.
Біріншілік
және екіншілік метаболитті микроорганизмен синтездеу , жасуша субстратын
(көміртегі көзі және азот,микроэлементтер және тағы
басқа)жұтуымен процес басталады және әртүрлі
фрментпен катализдеумен бірнеше сатымен жүреді, керек затты синтездеуді
реттеуге біраз бөлігі қатысады.Аралық
заттың жеке сатысында предшественик басқа метаболитке қызмет
етеді және жасушаның басқада тұтынуына жұмсалады.Одан
басқада,продуцирлеуші зат культивирлеуші ортада жиналуы және ішіне
ену бариерінен асып түсуі керек,ферментің әсерінен деградацияға
ұшырауы керек, олар микробты жасушаны синтездеуі мүмкін.Өнімді
жоғары синтездеуге қабілетті теориялық мутация,структуралық
геннің жоғарғы саны,синтездің барлық сатысындағы
кодирлеуші ферменттер жұмсалуы мүмкін,сол өнімнің
катаболизмі және тасмалдауда сондай-ақ реттеуші гендер,қозғалуы
мүмкін.Мұндай мутациялау нәтижесі жасуша метаболизмінің
әртүрлі өзгеруіне әкеледі.
-жасушаның
субстратты тұтынуы және
субстратты жұтуының жылдамдығының жоғарылауына;
-биосинтетикалық
фермент синтезінің жоғарылау деңгейі немесе олардың активтілігінің жоғарылау
деңгейі, көбнесе өнімді синтездеу жолында реттеуші ферменттің
активтілігінен және синтезді бақылауының
бұзылу есебінен;
-басқа
метаболиттің синтезінде жалпы предшествениктің шығымын төмендету
үшін синтездің қосымша реакциясы блокирленген;
-блокирлеу
әрмен қарай өнімнің жасуша ішінде өзгеруі,егерде
ол болса;
-жасушадан
өнім тиімді бөлінуді қамтамасыз етсе;
-өнімді
деградациялауды блокирлеу;
-өнімді
синтездеуде реттеу формасын күшейту;
Егер
керек өнім ферментжасушасынан бөлінетін
болса(көбнесе бұл гидролитикалық ферменттер,соңғы
кездері жоғары қызығушылық тудыруда және
оксидоредуктазаға, көбнесе амин қышқылы катаболизмінің
қатысуынан)онда мутация оның пайда болуын күшейтуге қабілетті
және активтілігіне сондай-ақ
ортада жиналуына мүмкін әсер етеді;
-структуралық
ген,мутантты фермент синтезіне әкеледі,соңғы өнім
реакциясы ингибирлеуге сезімтал емес және(немесе) оның активтілігін
жоғарылатуға,(демек бір минутағы өзгеруші субстратта
моль саны;
-ақуызды кодирлеуші
гендер,сол ферментті синтездеуді реттеуге
қатысатын (көбнесе катоболиттік репрессия түрі
бойынша,әр түрлі формасының пайда болуында және
катаболиттік фермент синтезінің қайтымдысына жасуша жылдамдығына
байланысты көрсетіледі),бұл гендегі мутация шығарылып
тасталады немесе факторларды әлсіретеді,фермент синтезін шектейді;
-фермент,
кодирлеушігендер,қажет ферментті инактивирлейді және мүмкін
гидролиздейді,мутация мұндай
мүмкіндікті шығарып тастайды немесе кемітуі керек;
-гендер,жасуша
мембранасының компонентін синтездеуге жауапты,ло «жиналуға»қатысатын,(эукариот)
және ферментің экскрециясы көрсетілген
процесте бұл гендердегі мутация тиімділігі жоғарылауы мүмкін.
Мутатцияның
жоғарғы синтезіне «қатысатын» теориялық мүмкіндіктер
тізімі біздіңбіздің мәліметтер бойынша сол немесе басқа метаболиттің
биосинтезін реттеу туралы толық емес және жасушада басқа
процеспен байланысы соңына бейңн бітпеген,кез келген осы айтылған
мутациялар жоғары синтезделуді шақырады,Көбнесе
бірнеше мутацияның сәйкестігі солардың ішінде «басты» және
көмекшісі болуы мүмкін.Біріншісінің көбірек көрінуі
немесе пайда болуы үшін соңғысы қажет.Сонымен қатар
және өнімнің белгілі бір деңгейі болмайды, көбісі
теория жүзінде қажет болмайды,көбісі,бұл
микроорганизмде осы мутация үшін алынған және егерде ол
микроорганизмнің бастапқы табиғи түрін таңдаған
болса керісінше селекционерлер көптеген әртүрлі мутацияны
алуда қажетілікпен басталуы мүмкін.
4. Әр түрлі табиғи
формасы микроорганизмді таңдай алады,қандайда бір затты синтездеу үшін
шектелген төмен болуы мүмкін,мұндайда оны продуцирлей алмайды.Өте күрделі
болып шықты және іс жүзінде ішек таяқшасында L - лизин өнімін
немесе глутамат продуцирлеуші коринебактерияны Corynebacterium
glutamicum, Brevibacterium
flavитжәне т.б. өндірісте белгілі деңгейде алу әзірше
жеткілікшіз.
Бастапқы белгілі мәлімет
бойынша, коринебактерияда лизин синтезін реттеудің күрделілігі төмендеу
деп түсіндіруге болады.(лизин синтезі процесінде түрі бойынша лизин
мен треонин активтілігін поливалентті ингибирлеуді баржоғы бір ғана фермент бақылайды және
блокирлеуші синтез гомосеринді -
предшественникті треонинді және метионинді, бұл бақылауда
мутацияны ығыстырады, мұндай кезде жалпы предшественик ағымы
тек қана лизин синтезіне бағыталады), сондай-ақ ішек таяқшасын
реттеуді салыстырғанда лизинді деградациялау (үш бақылаушы
ферменте және реттеудің күрделілеу формалары) псевдомонадта лизинді
деградациялауға қабілеттілігі
көрсетілген.
Табиғи штаммдардың бірқатар штаммдары жоғары
синтездің күрделі жүйесімен шектелген
ортадағы біріншілік метаболиттің кейбір саны бөлінеді,
мысалы Еremothecium ashbyii саңырауқұлақ штамы В2 витаминін продуцирлеуге қабілетті,
ал
Рrоpionibacterium shermanii-B12
витаминін продуцирлеуге қабілетті.Мұндай микроорганизм заттың өнімін өнімді бөлу
деңгейін жоғарылатуда селекция аумағы болып отыр.
Микроорганизмнің жарамдылығы (қажетті өнімді бөлмейтін,кәдімгі
біріншілік метаболит,қандайда қасиетімен зерттелетінін сездіретін )
бұл заттың продуцентін алуда аумағы ретінде қолдану үшін
бір немесе бірнеше белгелі оңай тестіленуші мутаций енгізумен тексеруге
болады,ол сол заттың жорғарғы синтезін теория жүзінде
тудыруға болады және басқа микроорганизмде «апробировала»
жасады.
Бұл бастапқы штамды таңдаудың
ең сенімді әдісі, егер бұл микроорганизмнің түрі үшін қажет өнімнің
синтезін реттеудің мәні жоқ.
Екіншілік
метаболиттің продуценттеріне, сондай-ақ ферменттің немесе полисахаридтің
бастапқы штамын таңдау табиғи микроорганизмнің қандай
да бір маңызды затының санын
продуцирлеуге негізделген.
Қай
жағдайларда сол бір затты табиғи штамдар бөлетін болса, бірақ
олар әр түрлі токсономикалық топтарға жататын
болса(мысалы саңырауқұлақ және бациллалар), бұл
болашақ өндіріске тиімді«технология жағынан» немесе штамды
селекциялауға таңдауға бейім
болады.
Олай
болса, селекционерлер көбнесе штамды селекуциялау үшін бастапқысын
таңдауда бос емес және микробтық аумақты генетикалық
оқып мұндай таңдауды
критерия деп есептемейді және оған әртүрлі генетикалық
әдісті қолдану мүмкін.
Штамның
табиғи қасиеттері, бұл таңдауды анықтаушы,
селекциялық жұмысты жеңілдетіп әрі жылдамдатады. Бірақ,
көптеген өнеркәсіптік микроорганизмдерде генетикалық ақпаратпен
алмасу жүйесі болмағандықтан синтездің генетикалық
бақылауын анықтауға мүмкіндік бермейді.
5.Селекциялық жұмысқа
селекционды материалды дайындау. Микроорганизмде,бөлінетін өнім
және селекция аумағы ретінде алынатын өнім,морфологиялық
мәні бойынша табиғи өзгергіштігін және сандық мәні бойынша қажет өнімнің
өнімділік деңгейін анықтау керек.
Бастапқы штамды
Петри табақшасына еккеннен кейін жүздеген культураның
мормологиялық мәні жағынан берілген культураның типі
болып саналады.Сосын қисық косякта изолирленген колонна
(клондар)типтік формасы бойынша
морфологиялық вариантының
керекті саны (бұл варианттар өзінің ерекшелігін қайта
егу кезінде сақтайды) сенімді аналитикалық әдісті қабылдай,заттың
өнімнің деңгейі бойынша культивирлеудің сәйкес әдісінен
кейін бағалайды.Мұндай баға коллоннаның морфологиясын және сол заттың өнімділік қабілетімен
толық мүмкінділік корреляциясын көрсетуге мүмкіндігі
бар.Бақылаушы деңгейіне қарағанда өнімділік деңгейі жоғары
бірнеше клон оны (қайта екпейді)бастапқы культура деп саналады, бірнеше қайталанған
тәжірибемен өнімділігін тексереді және бөліп алады,
сосын жоғарғы деңгейде сипатталатын бір клонды бөліп
алады.Мұндай процедураны кейде «таза» бастапқы культура деп атайды,
өнімділігі жоғары клонды таңдауды жиі жүргізеді.
Бастапқы культураның егілгенінен
алынған клонды қайта егеді морфологиялық өзгергіштігін
белгілейді егер ол болса және сосын өнімділік деңгейі бойынша жүзден
аса колонналармен бағаланады бұл клон үшін қисық
косякта изолирленеді.Мұндай субклонның өнімділік деңгейінің
мәні сәйкес, бұлар үшін (аналық) клонн бастапқы
өнімнің қатынасы бойынша пайызбен көрсетіледі,
вариационнды қатарда таратып және статистикалық көрсеткішін
есептейді:
Х-орташа акрифметикалық,
δ -өзгергіштік
коэффициенті,
![]()
Бұл қатардың оң қатарына
түскен субклондарды өнімділік
деңгейіне қарай бөліп алып қайта бағалайды және
соның біреуін қалдырады.Бұл субклонды егеді және жүзден
кем емес клонды алдынғы жағдайлардай қайталап,вариационды қатар тұрғызады
және оның көрсеткішін есептейді.
Олай болса,екі вариационды қатардағы CV мәнін салыстырады .Егер бұл мәндердің
мейлінше өзгешелігі болмаса, селекцияны әрмен қарай жүргізу
үшін бастапқы штаммды дайындауға болады,бірінші вариационды қатардан субклонды таңдауын аяқтайды,ал
екінші қатар (бұл субклонның меншікті қатары)мутагенді
факторды қолдана отырып селекцияның келесі сатысы үшін бақылаушы
болып саналады.
Екінші қатардағы CV табу
клондаудың тағы бір сатысын төмендеу мақсатында жүргізу,екінші
қатардың бірінші бөлігін таңдап алып,оны қайта
егу негізінде CV анықтап, үшінші
вариационды қатардың «жақсысын»тұрғызады.Мұндай
сатылы клонирлеудің мақсаты –бастапқы культураның сандық
мәні бойынша «тұрақтандыру»,тұрақтандыру
негізінде алынған, популяцның сол мәні бойынша біркелкісін таңдау,
индуцирлеуші мутагенің өзгергіштігін бағалауда сенімді бақылау
бола алады.Ескерген жөн,бөліп алынған культураның
біркелкілігі көп рет пассирлеуді тмендетеді және сақтау
мерзімін қысқартады.Сондықтан бастапқы культура мутагенді таңдап алғанда
бақылаушы болып саналады,периодты клондауды міндетті түрде қолдайды,осы культура үшін аралық
уақытты бекітуді жүргізеді. Мұндай клондаумен өнім деңгейін
жоғарылату демек, мутанты таңдау, дұрыс болу үшін
болмайды. Вариационды қатардың оң бөлігінен алынған
клон өнімінің орташа деңгейі
культураның
табиғи өзгергіштік негізіндетұрғызылған,аналық
культура өнімінің орташа деңгейіне
тең.Бастапқы культура қажет өнімді продуцирлемеген
кезде одан клонды егуді таңдау қажет, сол микроорганизмнің
таксономикалық сиппатамасы толығымен сәйкес келетін және
бұл клонды әрмен қарай мутагенді пайдаланумен қолдану
керек.
6. Мутант алу
Мутациялардың
әртүрлі типтерін әртүрлі физикалық және
химиялық мутагенді факторлардың көмегімен алады. Биологиялық
материал, мутагенді факторлардың әсерінен жүреді,дискриті
болу керек және ядердің минималды санын құрау
керек,сегрегация сатысын қысқартуға немесе жоюға мүмкіндік
береді.Былайша мұндай споралар, вегеатативті жасуша немесе спораламайтын
ағзадағы мицелияның үзіндісі. Жасуша немесе спора құрайтын
суспензия, конгломерат-түйірі мүмкіндігінше жойылуы
керек,конгломерат жасушасының біреуін мутация есебінде агарланған
ортада өсетін ең болмағанда сектор түрінде байқалады.Түйіршікті
шайқағышта араластырады,
суспензияны сүзеді, өңделетін мутагенді суспензиядан толығымен
құтылу мүмкін емес.
Физикалық
факторлармен (УФ-сәулесімен және әртүрлі иониздеуші
радиациямен) споралардың немесе жасушалардың сулы суспензиясын өңдейді.Жасушаларды
химиялық факторларымен (алкилирлеуші агенттермен (алкилметансульфаттар,
алкилсульфаттар, алкилнитрозомочевина,
метилнитрозогуанидин және т.б.)
өңдегенде, берілген заттың мутагенді активтігін туғызатын
шарттарды сақтау қажет.
Бұл жағдайда
сол мутаген үшін ертіндінің
рН мәні тиімдірек,, сондықтан
буферлі ертіндімен өңдеу үлкен роль атқарады ).
Актиномицетте және
коринебактерияда, бумен өңдейді диэтилсульфата (бұл үшін пробиркада өскен культураның пробиркасының
қабырғасына бір тамшыны енгізсе жеткілікті және термостатта
бірнеше сағат ұстайды),мутагенді сулы ертіндіде өңдегеннен
кейінге қарағанда
морфологиялық мутация бірнеше есе үлкен.
Мутагенге әсер етуші мөлшері
радиация типіне сәйкес бірлік шағылыстыруда сезіледі.Химиялық
мутагеннің мөлшері үшін өңделетін
суспензияда мутаген концентрациясымен
сипаталады және белгілі температурада экспозицияланады. Мутагенді химиялық
өңдеуде экспозициядан кейін материалды жуады,(центрифугада оны тұндыруды
қолдануда) рН мәні мутагенді эффект үшін буферлі қоспаны
қосумен (немесе) және алдынғы
агарланған ортағаеккенде физиологиялық ертіндіні
араластырылады.Егерде мутация суспензиясының белгілі типін іздегенде
агарланған ортаға араластырмай-ақ егу керек,бірақ
мутагенннен міндетті түрде жуу керек.
Мутаген мөлшерін таңдауда
өңделген микроорганизмнің тіршілік етуін байқап отыру
керек, мутагенді әсер етткеннен кейінгі агарланған ортада өскен,
сол ортада егілген, өскен колония
саны ең соңында колония санымен анықталады, бірақ
жасуша суспензиясы өңделмеген мутаген (бақылаушы), пайыз
есебінде көрсетіледі.
Мутаген мөлшеріне қарай
тіршілік етуі байланысты,және сол микроорганизмнің сезімталдығына
қарай мутагеннің летальды тиімділігі, микроорганизмнің бір ғана
түрінен, сезімталдығының себебінен әртүрлі болуы
мүмкін.Селекциялық жұмыста 0,1 до 50 – 80% дейінгі
диапозондағы жасушаның
тіршілік етуін қамтамасыз ету мөлшері
дұрыс қолданылуы тиіс.
Өнімділігін
жоғарылататын мутанттарды таңдау әдістері.Жасушаның
мутагенін өңдегеннен кейін тірі қалғандардың
арасынан қажетті мутанттарды таңдап алу керек.
7. Оң мутанттарды таңдау
Бұл үшін кейде
табиғи таңдау жасауға мүмкіндік бар,мысалы херост шарап
ашытқысы (Sacharomyces
oviformis)өнімде спиртті қайта тотықтыруға қабілетті,
херост шарапының букетін беріп отырады, 15 % -тен көп спирт
концентрациясы көбеймейді. 18 % дейін спирт
концентрациясы жәймен көбейгенде, оларды культивирлеп, осындай жағдайда
херостың пайда болуына қабілетті штаммды бөліп алуға
болады.
Кездейсоқ
мутацияларды таңдау
Қажетті өнімді
синтездеу жолында және оны реттеуде мәлімет жоқ кезде осы әдісті
қолдануға болады.
Әдіс бірнеше
сатыдан тұрады(мутагенді қолданумен бірнеше сатыдан тұрады).
Әрбір саты келесі әр
түрлі мөлшерден алынған, әртүрлі тіршілік етуді қамтамасыз
ететін, бір немесе әртүрлі мутагенмен өңделген бастапқы
культурадан тұрады.Әрбір тәжірибеден 100-ден кем емес колоннаны таңдамай-ақ бөліп
алады.Мутагенмен өңдегеннен кейін варианттардың өнім деңгейінің
мәні бастапқы культураның
өнім деңгейіне пайыз түрінде көрсетеді және
вариационды қатарды таратады.Вариационды қатарды алуда бастапқы
культураның бақылаушы қатарымен салыстырады.
Салыстыру нәтижесінде
варианттардың (+) және (-)
алынады,онымен барлық клонндарды есептейді, бақылаушы қатардың
±2σ аралығында өнімнің деңгейі шығады.Оң
варианттар-әрмен қарай жұмыс істеудің материалы.Оң
варианты беруші мутаген мөлшері тағы да бір рет қолдану мақсата.
Бірнеше сатыдан кейін
барлық жақсы варианттарды қосады, нәтижелері статистика
жағынана өңдейді және қолайлы вариантарды таңдайды.
Бірінші сатыны таңдаудың тиімділеуінен соң басқа
селекциялық тізбекке ауысады.Белгілі фенотиппен мутагеннің ішінен
сандық мәні бойынша таңдау.Сол микроорганизмнің қажетті өнімінің өзара
синтезі және реттелуі жолындағы мәліметті пайдаланып әдісті
қолданады.
Ауксотрофты мутация
Олардың өсуіне
қажетті заттың біреуін синтездеу қабілетіне жұмсалатынды
ауксотрофты – микроорганизмдер.
Оларды қолдану қажетті өнім
синтезінің ингибиторы корепрессорының пайда болуын оқшаулауға
мүмкіндік жасайды, қажетті өнімнің өзгеруі жалпы
предшественниктің ағымын таратады немесе төмендетеді.
Мутаген көмегімен ауксотрофты
мутацияны алады. Оңайлатылған белгілі әдісті қолданып, мұндай
мутантты таңдау: минимальды ортада өсуші антибиотиктің әсер
етуіне негізделген байытушы әдіс (демек, прототрофты) жасушалар, сондай-ақ
реплик әдісі.
Ауксотрофты мутанттан
алынған қоректенуге қолданылатынын анықтайды, сол қолданғаннан
қалған мутантты бөліп алады және соңғысынан
қажетті затты продуцирлеуге қабілетілігін бағалайды. Егер де
метаболитті қолдану әртүрлі сатыдағы оның
синтезін оқшаулаумен негіздеуі мүмкін, әлде мутацияның әрбір
сатысында тиімді болуы мүмкін. Одан басқа да ауксотрофты синтездеу
жолында барлық уақытта емес
блокты болдыруды
тудырады. Сондықтан өнімділігі жоғарысын таңдау үшін сапасы бірдей бірнеше
он шақты мутанттың өнімділігін алып және бағалау
керек. Егерде ауксотрофты есеп бойынша сенімді болса және қажетті
заттың өнімі сол мутацияға әсері туралы негізделгеніне ұсыныс
жасалды. Ауксотрофты мутанттың ревертрант ішінен таңдау, кейбір
ауксотрофты метаболит синтезі жолында белгілі ферментің кемшілігін көрсетеді,
мутанттар алуға мүмкін береді, бірақ сол өнімнің
синтезі катализдеуші ферментің реттелу функциясы жұмсалған.
Ревертрантты алуда прототрофтыға күрделі емес. Бұл үшін
ауксотрофты жасушадағы мутагенді өңдегеннен кейін Петри табақшасындағы
агарланған минимальды ортаға үлкен көлемдегі
концентрацияны егеді.
Ауксотрофты жасушадан
босату үшін «фон» деген құрастырылған табақшадағы
колоннада ревертрант көрінгенше минимальды ортада өскен
колоннадан бөліп теріп алып жеке колония болғанша егеді. Минимальды
ортада өскен колоннаны жарамды ортаға егеді және алынған
колоннадан қажетті затты продуцирлеу қабілетін бағалайды.
Ауксотрофты мутация
Мутанттардың ішінен
таңдау, резистентті аминқышқылының структуралық
аналогына азотисті негізіне .Сол заттың селекциялық жұмысы үшін
жарамдысы ол синтездің реттеуші жүйесіне әсер етуі, бірақ
жасушадағы метаболиттің негізгі функциональды ролін атқара
алмайды.
Аналогының қабілеттілігі
жасушаның өсуін бәсеңдетеді, табиғи метаболит қоспаның
қатысуымен бұл қабілеттілігін ығыстыру селекциялық
жұмыс үшін жарамды аналогының негізгі себебі болып саналады.
Бастапқы культураның жасуша суспензиясының аналого
резистентті мутантын алу үшін мутагенді өңдегеннен кейін
агарланған минимальды ортасы бар бастапқы культураның өсуін
ингибирлеуші аналогын құрайтынды табақшаға үлкен
көлемдегі концентрациясын егеді. Мұндай
табақшада бірнеше тәулік инкубациясы өткеннен кейін
аналогынан асып түсетін мутант колоннасы пайда болады. Мұндай
мутантың бір бөлігінде мутация болады, қажетті метаболиттің
синтезін реттеушісін бүлдіруші және, мутацияның басқа бөлігі
жасушаға аналог тасымалдаушысын бүлдіруші оның жоғары
синтездігін тудырады.
Ортада аналогымен өскен
колоннаны бөліп алғаннан кейін және әрбір біріншілік
колоннадан одан жеке колоннаны бөлу қажет затты продуцирлеу қабілеттілігін
1-2 колоннадан тексереді, аналық штамның өнімінің
орташа деңгейіне қарағанда, орташа деңгейдегі өнімінің
жоғарысын таңдап алады. Содан соң аналогтың
концентрациясы жәймен жоғарылаушы немесе сол метаболиттің басқа
аналогымен тағы бірнеше сатыны жүргізеді.
Аналогорезистентті штамын
таңдап алынғанда реттеушінің бұзылуының табиғатын зерттеу өте маңызды. Типтік
мутациялық бұзылушы жоғарғы синтездікке әкеледі,
реттеуші фементтің сезімталдылығының тұтылуы саналатын,
(десенсибилизация) соңғы өнім (метаболитті) ингибирлеуге,
сондай-ақ фермент синтезінің репрессиясының механизмінің
бұзылуы резистентті антибиоикке мутантты таңдау,оның бақылаушы
синтезін қамтамасыз ететін.
Резистентік антибиотике, мутанттың
ішінен таңдау.
Таңдаудың бұл
әдісі антибиотик продуцентінің селекциясында қолданылады. Әр
түрлі антибиотиктер, микроб жасушасына әр түрлі механизмнің
әсері бар: ақуыз синтезінің кейбір – ингибиторы, басқасы
– мембранотропты немесе ДНҚ – тропты агенттер. Мутанттарды мутагенді өңдеусіз
спора суспензиясын немесе ортадағы жасушаны егу жолымен антибиоиктің
әр түрлі концентрациясын құрайтын антибиотикке
резистентті алады. Антибиоиктер тіршілік етуші колоннада ингибирлеуі мүмкін морфологиялық мутанттың
пайда болуы, сондай-ақ антибиоиктің пайда болу мәні бойынша үлкен
өзгергіштігі. Антибиоикті қолданумен барлық уақытта
препарат концентрациясының жоғарылауымен селекция бірнеше сатыда жүргізіледі.
Морфологиялық
мутантты таңдау.
Таңдаудың бұл
түрі жеке факт, морфологиялық өзгергіштігі өнімділігі
жоғарғы штамда табылады, тек сандық мәні бойынша таңдап
алынған. Өнімді штамдар көбінесе аз спорирлеуші немесе жоғарғы
споруляциясы болады, олар пигменті жоғалтуы мүмкін немесе жаңасын
алады, мүмкін колоннаның көлемін немесе формасын өзгертеді.
Мутагеннің әсерінен кейін өмір сүретін колоннаның
ішінен морфологиялық өзгергеннің бәрін бөліп
алады және олардың өнімділігі қандай екенін тексереді.
Барлық жазылған әдісті қолданудың негізгі мақсаты
– «қажет» мутацияны іздеу диапазонын қысқарту, бұл
ізденістің жұмыс көлемін азайту және кездейсоқ мутацияны сатылап таңдаумен салыстырғанда
сенімдірек ету.
Генетикалық рекомбинатты алу әдісі.Биологиялық
активтік заттардың продуцентінің селекциясында генетикалық
рекомбинаттар көптеген микроорганизм – продуцентті биологиялық
активтік заттардың генетикалық алмасу жүйесінде болмаған
себептен әзірше кеңінен қолданыс тапқан жоқ.Соңғы
жылдары протопластың бірлесуі негізінде генетикалық рекомбинатты
алу әдісі өңделген, ол көптеген микроорганизмдер үшін
қолайлы сондықтан, бұл гибридация әдісі қайтадан
көңіл аударуда. Әдістің беделді болуы – бір геномда әртүрлі
мутацияны әртүрлі аналық штамының әртүрлі түрінен
және тұқымынан араластырудың мүмкіншілігі.Амин қышқылы
және антибиотик продуцентінің селекциясында бұл әдісті қолданатын
мысалдар бар. Бұл әдіс сапалы түрде енгізіледі. Барлық
жазылған әдістер дәстүрлі деп аталады, демек ген
инженериясының жаңа перспективті әдісі пайда болды, ия олар енді ескірді және сонымен қатар
кеңінен қолданылуда. Сонымен бірге өндірістік микроорганизмде
плазмидті іздеу кеңінен қолданылады. Генетикалық материалды
тасымалдауда оны клонирлеуде және ампликациялауда вектор есебінде қолданылады.
Бұл зерттеулер өндірістік микроорганизмдер ген инженериясының
аумағына жақындайды.
продуцирлейді
продуцирлемейді
2 сурет-
Селекциялық жұмыстың сызба–нұсқасы.
Өзін тексеруге арналған
сұрақтар
1.Гендік және
жасушалық инженерия жетістігін қолдану
2.Биотехногия өндірісінің
аумағы микроорганизмнің мәні
3. Микроорганизмдегі зат алмасу
жылдамдығы және өзгешелігі
4. Селекция процесінің теориялық негіздері
5. Селекция үшін бастапқы
микроорганизмді таңдау
6.Селекциялық жұмысқа
селекциялық материалдарды дайындау
7. Мутант алу.Оң мутанттарды таңдау
8.Гендік және жасушалық
инженерияның негізгі манипуляциясы
3
ДӘРІС. БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІСКЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА. ТИПТІК
ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ СЫЗБА НҰСҚА. БИОТЕХНОЛОГИЯ ӨНДІРІСІНІҢ САТЫЛАРЫ
Дәрісті жүргізу формасы: проблемалы
Дәрістің
жоспары
1.Биотехнологиялық өндіріске жалпы
сипаттама.
2.Типтік технологиялық сызба нұсқа.
3.Биотехнология өндірісінің сатылары
1.Биотехнологияда 3 негізгі
технология жүреді:
- ферментация
(культивирлеу) – бұл процесс микроорганизнің және ферментің
әсерінен қоректік ортада
биохимиялық өзгеріске ұшырап,қоректік ортада
микроорганизмдердің көбейіп, өсіп биосинтез өнімі - метаболиттердің түзілуі. Соңғы
өнімі болып әлде сол биомассаның өзі (нан пісіретін
ашытқы, азықтық ашытқы, вакциналар, қатықтар),
әлде метоболиттер (витаминдер,
ферменттер, спирт, қышқыл, дарантибиотиктер және т.б.) болып табылады;
-
энзиматикалық технология – бұл процесс тірі микроорганизмдердің қатысуынсыз, ферменттің әсерінен
жүретін биохимиялық өзгеріске ұшырауы;
- биотрансформация – микроорганизм ферментімен органикалық қосылыстардың
толық емес өзгеруі, оларорганикалық химияда реагент қызметін атқаратын. Осының
нәтижесінде ортада осы өзгерістің өнімдері – қандай
да бір жаңа органикалық заттар жиналады. Осы әлде басқа
технологияны таңдауда бірқатар жағдайлар анықталады:
-
экономика процесі;
-
берілген өнімді алу мүмкіндігі;
-
ферментің әсерінің ерекшелігі;
-
фсептикалық жағдайды қолдану;
-
экология процесі және т.б.
Кезкелген биотехнологиялық
процестің маңызды есебі болып, ғылыми-негіздеу
технологияны өңдеу және
оптимизациялау.
Биотехнологиялық өндірісті ұйымдастыру
кезінде, сол кездегі дамыған химиялық технологияның алмастырған
тәжірибелері алынған болатын. Алайда, биотехнологиялық процестің
химиялық процеске қарағанда айтарлықтай айырмашылығы
болады, биотехнологияда биологиялық-материяның күрделі
ұйымы пайдаланады.
Әрбір
биологиялық аумақ(жасуша,фермент және т.б.) – бұл
автономды өзін реттеуші жүйе. Биологиялық процестің
табиғаты күрделі және толықтай анықталмаған.
Микробты популяция үшін мысалы, жасы,физиологиялық
белсенділігі, ортаның жағымсыз әсеріне тұрақтылығы
секілді белгілері бойынша гетерогендік тән. Олар сондай-ақ кездейсоқ
мутацияға ұшырайды, олардың жиілігі 10-4 ден– 10-8
дейінді құрайды. Гетерогендік, сондай-ақ фаза бөлімінің
беті мен орта жағдайының біртексіз болуымен негізделеді.
2. Жалпы түрде кез келген биотехнологиялық
процесс құрамына негізгі 3 кезең кіреді: алдын ала ферментациялық; ферментациялық;
постферментациялық.
Биотехнологиялық процестердің
жалпы түрдегі принципті сызба нұсқасы блок-сызба нұсқа
түрінде көрсетілуі мүмкін,онда ферментациялық процестің
барлық нұсқалары қарастырылады. Алдын ала
ферментациялау сатысында культураның продуцеттің (инокулята)түрін
дайындау мен сақтау, қоректік субстраттарды дайындау мен алу және
технологиялық, сосын рециркуляцияланған су мен ауаның
ферментациялық аппаратының ортасын алу мен дайындауды іске асырады.
Таза культураны дайындау мен ұстау алдын ала ферментациялау сатысының
ең маңыздысы болып табылады, демек продуцент және оның
физиологиялық, биохимиялық қасиеттері мен сипаттамалары барлық биотехнологиялық процестің
тиімділігін анықтайды. Таза культураны бөлу кезінде өндірістік
штамды сақтау іске асырылады және процесс басталу үшін сандық
инокулят жасауда реактивизацияны қамтамасыз
етеді. Инокуляттағы егіс мөлшерін өсіру кезінде масштабтау
принципі қолданылады, яғни биомасса продуцентін колбада, бөтелкеде,
одан соң ферментерде өсіру жүреді. Әрбір келесі сатысы сол процестің өткендегіден
көлемі бойынша ерекшеленеді. Егілген материалдың залалсыздануы
бойынша алынған инокулят ары қарай ферментация жүретін
аппаратқа жіберіледі. Қоректік ортаны дайындау арнайы араластырғышы
бар реакторларда жүргізіледі. Ортаның компонеттерінің
ерігіштігі мен сәйкестігіне қарай жеке реакторлар қолданылуы
мүмкін.
Ортаны дайындау біраз
болса да қиынға соғады, егер де оның құрамына
ерімейтін компанеттер кіретін болса. Әртүрлі биотехнологиялық
процестердің тегі және мөлшері
бойынша әр түрлі субстраттар қолданылады, сондықтан қоректік
компанеттерді мөлшерлеу өндірістің нақты процесінің
технологиялық регламентіне байланысты анықталады. Мөлшерлеу қондырғысы
ретінде азықтық және химиялық өндірісте қолданылатын
салмақтық және көлемдік өлшеуіштер қолданылады.
Заттарды тасымалдау таспалы және шнекті тасымалдағыштармен жүргізіледі.
Ұнтақ компанеттер вакуумды насос көмегімен ферменттерге келіп
түседі. Көбінесе алдын ала дайындалған қоспа қолданылады,
яғни тұздарды алдын ала ерітіп, құбыр өткізгішпен
тасымалданады. Биотехнологиялық
процестер мен ортаны дайындау үшін қолданылатын әдістер мен
аппараттарды қарастыратын берілген элементтер нақты биотехнологиялық
өндіріспен байланысты.

3 сурет – Биотехнологиялық процесті қолданудың принципиальді
сызба-нұсқасы.
1 – ортаны
дайындауға арналған реактор, 2 – вихревті насос, 3 – қатты
ортаны дайындауға арналған аппарат, 4 – зарарсыздау температурасына
дейін ортаны қыздыруға арналған булы колонка, 5 – зарарсыздау
температурасы кезінде ортаны ұстағыш, 6 – ортаны салқындатуға
арналған жылу алмастырғыш, 7 – өлшегіш- қоректік ортаны
жинағыш, 8 – мөлшерлегіш, 9 – анаэробты ферментер, 10 – түптік
анаэробты ферментер, 11 – биокаталитикалық реактор, 12 – қатты
фазаны беттік ферментациялауге арналған ферментер, 13 – беттік сұйық
ферментациялауға арналған ферменттер, 14 – экстрактар, 15 –
биомассаны бөлуге арналған сепаратор, 16 – локальды автоматты жүйе,
17 – биомасса плазмолизаторы, 18 – биомасса дезинтеграторы, 19 – буландырғыш
қондырғы, 20 – дезинтегратты фракционирлеу, 21 – кептіруші
кептіргіш және т.б. аппараттар, 22 - өнімді буып-түйетін
аппаратура, 23 – ион алмастырғыш колонка, химиялық және
мембраналық әдіспен бөлуге арналған аппараттар, центрифуга, сүзгі,кристаллизатор
және т.б. қондырғылар.
Шарты белгілері: рН – рН коррекциясына арналған
ерітінді, П – подпиткаға арналған компонеттер мен орталар, ПОС – егіс материалы, В – сылған ауа,
ПАВ – қөбік сөндіргіш, Ср – зарарсызданған қоректік
орта, БА – биологиялық агент.
Ферментация сатысы биотехнологиялық процестің
негізгі сатысының бірі болып табылады, демек продуцент пен субстраттың
бір бірімен әрекетінің арқасында дайын өнім (биомасса, эндо және экзо өнімдер)
түзіледі. Бұл саты биохимиялық реакторларда (ферментерде) және соңғы өнімнің әртүрлі әдісінің сапасы мен түрінің талабына қарай қолданылатын
продуценттің ерекшелігіне қарай орындалуы мүмкін. Ферментация
процесі қатаң зарарсызданылған жағдайда және
зарарсызданбаған ортада («қорғалмаған» деп аталатын
ферментация) жүре алады: сұйық және қатты ортада;
анаэробты және аэробты жағдайда. Аэробты ферментация беттік те және
түптік те болып жүре береді (қоректік орта қалыңдығына
байланысты).Биологиялық аймақтарды культивирлеу периодты және
үздіксіз режимде, субстракпен толтырылумен жартылай үздіксіз режимде жүргізіледі.
Постферментациялық сатысы дайын тауарлы өнімді алуды, сонымен қатар
қалдықтар мен қосымша өнімдерді тазалауды қамтамасыз
етеді. Соңғы өнім (жасуша не культуральды сұйықтықты)
және ерекшеліктеріне байланысты олрады бөліп алу мен тазалау
ферментациядан кейінгі әр түрлі аппараттар мен әдістердің
көмегімен жүргізіледі. Жасушада жиналған өнімді бөліп
алу көп жұмысты қажет етеді.
Культуральды сұйықтықты фракционирлеу және өлшенген
фазалы – биомассаны ажырату ферментациядан кейінгі сатының алғашқы
сатысы болып табылады. Осы мақсат үшін кең тараған әдіс
– ол өңделетін к.с-тың қасиеттеріне байланысты әр
түрлі сызба - нұсқамен жұмыс істейтін арнайы аппарат –
сепаратор. Ұсақ бөлшектерді бөліп алу кезіндегі негізгі
проблемалардың бірі - өлшемі 0,5-1,0 мкм болатын және көлемі
үлкен сұйықтықтарды өңдеу кезіндегі (азықтық
ақуыз, амин қышқылы өндірісінің қатары) қажеттіліктер.
Сепарация процесінің тиімділігін жоғарылату үшін культураны
алдын ала арнайы өңдеу керек – рН өзгеруін, қыздыру,
химиялық агенттерді қосу.
Биотехнологиялық өнімдердің сақталу
мерзімін ұзарту үшін оларды сусыздандыру және тұрақтандыру
керек. Өнімнің қасиетіне қарай кептірудің әр
түрлі тәсілдері қолданылады. Тегіс ыдыста (подноста), таспалы
конвейерде, немесе қайнап тұрған қабатта термотұрақты
препараттарды кептіру жүргізіледі. Қыздыруға аса сезімтал
препараттарды төмен қысыммен тампературалы, вакуум кептіргіш
шкафтарда жәнеүлегіш кептіргіште
кептіріледі. Әр түрлі заттарды толықтырғыш ретінде
қосу арқылы биотехнологиялық
өнімдердің қасиетін тұрақтандыруға болады.
Мысалы азықтық ақуызды тұрақтандыру үшін
бидай кебегі, жүгері ұны қолданылады. Ал фермент
препараттарын тұрақтандыру үшін ферменттің
денатурациясын тоқтататын глицерин мен көмірсу, сонымен қатар
натрийдің, кобальттың неорганикалық ионы, антибиотиктер және
т.б. қолданылады.
3.Технологиялық сызба-нұсқаның
сатысы. Егіс материалын алу.
Егіс материалын – өнеркәсіптік
ферменттерге егуге дейін мөлшерін
көбейтіп жеткізген затты таза
культура деп санайды.
Өнімнің түріне байланысты
егіс материалын дайындайды, оның физиология – биохимиялық
ерекшелігі келесі тізбектелген сатылардан тұрады:
бастапқы культура (пробиркада) → қисық агарлы ортада өсіру
(пробиркада) → колбадағы сұйық
ортада тербелткіште өсіру (бір-екі сатылы) → егіс аппаратында
(инокулятта) өсіру → кіші ферментерде микроорганизм культурасының
жиналуы → егіс материалы.

4 сурет-Егіс материалын
алудың сызба нұсқасы.
Егіс материалын өсіру
келесі сатыларда жүргізіледі:
- зауыттың микробиологиялық
лабораториясында микроорганизм
культураларын алу;
- кіші егіс аппаратында егіс материалын ашытқыны өсіру
(сыйымдылығы
300л);
- үлкен егіс аппаратында ашытқыларды өсіру
(сыйымдылығы 3200л);
- кіші ферменттерде ашытқы культурасының
жиналуы (сыйымдылығы
50м3).
Егіс материалын өсірудің алғашқы сатысы зауытың лабораториясында жүргізіледі.
Бастапқы культура пробиркада зарарсызданған қисық агарланған қоректік
ортада және өсіру режимінде (рН, температура, ұзақтығы)
көбейеді.
Агарлы орта бетіне өскен культураның құрамында
50-100 мл сұйық қоректік орта бар, сыйымдылығы 750 мл
Эрленмейер колбасына сумен шайып жуылып құяды. Жылуы тұрақты
болып келетін (28-300С) бөлмеде орналасқан тербелгішке
культурасы бар колбаны орналастырады. Культураны араластыру тербелгіштің
айналымы 120-210 айн/мин арқылы масса алмасудың арқасында
культураның өсу жылдамдығы
артады. Тербелгіште культураны өсіру 18-36 сағат аралығында жүреді,
демек бұл сатының ұзақтығы микроорганизмнің
морфологиясына байланысты. Өсудің логарифмдік фазасының соңында
физиологиялық жоғарылау сатысындағы культура ең жақсы
нәтиже береді.
Егіс материалын өсірудің екінші
сатысында дайын культураны колбадан алып, алдын ала қоректік ортамен
минералды тұздарды (белгілі бір мөлшерде) салынған аппаратқа (инокулятқа)
ауыстырылады. Егіс аппаратың аэрирлеуші – араластырғыш қондырғысы
бар, сонымен қатар температура, рН, көбік деңгейін реттеп басқарып
отыратын қондырлғыларда жүргізу негізделген. Аппараттағы
қоректік ортаның көлемі жалпы көлемнің 60% - інен
аспауы керек. Инокулятқа салатын егіс материалының көлемі қоректік
орта көлемінің 10-12 % алып тұрады, ал егер одан аз болып қалса,
ұзақ уақыт инокуляциялауға тура келеді.
Егіс материалын дайындау кезінде аппаратта оптимальды
режимді сақтап тұру үшін, қайта-қайта сынамалар
алып микробиологиялық және биохимиялық анализдер жасалып
отырады. Культивирлеудің ұзақтығы ортада 14-20 г/л (
есеп бойынша құрғақ масса) ашытқы не басқа
микроорганизм жиналғанша, әдетте 12-14 сағатқа
созылады.
Егіс материалын
дайындаудың үшінші
сатысында көлемі 3,2 м3 егіс аппаратта жүргізіледі. Бұл
үшін кіші инокуляттағы балығын көлемі үлкен
аппаратқа ауыстырады онда зарарсызданған қоректік ортасы бар.
Екінші аппаратқа көшіру коэффициенті әрбір өсіріліп
отырған микроорганизм культурасының нақты жағдайына
байланысты. Егер ауыстырылатын культура экспоненциальді фазада болса, онда
келесі аппарат көлеміне қатынасы бойынша ауыстыру коэффициенті 10-ға
тең болады. Өсіру процесінің ұзақтығы 12-14
сағатқа созылады.
Процестің төртінші
сатысы көлемі 50м3 аппаратта жүреді.
Суспензияны қабылдамас бұрын аппаратта қоректік
орта, еріген қоректік тұздар мен микроэлементтер қосып қоректік
орта дайындалады. Ортаның оптимальдігін рН, температурасын жеткізіп алып,
үздіксіз аэрациялап және араластырып өсіруді бастайды. Ашытқылардың жиналу уақыты 10-12 сағатқа
созылады да, құрғақ ашытқы концентрациясы ортада
14-17 г/л құраған кезде ашытқы суспензиясы өндіріс
ферментеріне жіберіледі. Алынған егіс материалын микробиологиялық және биохимиялық
бақылаудан өткізеді, себебі содан
өндіріс циклінің тазалығы, белсенділігі тәуелді.
Микробиологиялық
технологияға қажетті
негізгі биосинтезге және қосымша
операцияларға мол мөлшерде оттегі әлде инертті газдар қажет.
Жүйенің технологиялық белгісі бойынша
ауаны дайындауды 4 топқа бөлуге болады:
- ауаны ферментацияға аэробты культивирлеу кезінде беру және
дайындау;
-анаэробты культивирлеу кезінде культуралды сұйықтықтан
газ тәрізді
өнімді бөліп
алу үшін инертті газдарды беру және дайындау;
- үгілмелі өнімдерді
пневмотасмалдау үшін және суспензиялы
микроорганизмдерді айдау үшін
тасымалдауға сығылған ауаны
дайындау және беру;
-
технологиялық қондырғының барлық
түрлерінен шыққан ауаны
немесе газ қоспаларды тазалау.
Ферменттерге берілетін ауа мына функцияларды атқарады:
-
микроорганизмді оттекпен қамтамасыз етеді;
-
газ тәрізді өнімді бөліп алады;
-
микроорганизмдерден бөлінген жылуды бөледі;
-
микроорганизм массасының суспензиясын біртекті
етеді;
-
сұйық ортаның масса алмасуын және
араластыру жылдамдығын
ұлғайтады.
Ауаны тазарту процесін бақылау
Жүйеде ауаны зарарсыздау бақылау және
реттеу үшін ауаны тазалайтын және залалсыздайтын арнайы құрылғылар
болады. Ауаның температурасы мұздатқышқа
кірер және шығар алдында реттеледі, ал ауаның ылғалдылығы
мен температурасы қыздырғаннан соң анықталады. Ауа көрсеткіштерін
автоматты түрде бақылау және реттеу сипаты келесідецй болады.
Егер құрылғылар басты сүзгіге кіретін ауа
температурасының өзгерісін байқаса, онда арнайы реттегіштер қыздырғыштар
буды беруін өзгертеді, осылайша регламентте берліген ауа температурасын
сақтап тұрады.

5 сурет - Ауаны тазартудың және зарарсыздаудың технологиялық сызба нұсқасы.
1 – ауаны алдын ала тазалайтын сүзгі; 2 – құбыр
компрессор; 3 – жылу алмастырғыш – салқындатқыш; 4 – ылғал
бөлгіш; 5 – жылу алмастырғыш – қыздырғыш; 6 – басты сүзгі; 7 – жеке сүзгі.
Сүзгілеу арқылы және құбыр өткізгіш арқылы зарарасыздау үшін өткір
пайдаланылады. Ол будың берілуі таза және құрғақ
күйінде, температурасы 1200С, тұрақты қысыммен
жүреді.
Зарарсыздалған
ауаны дайындау.Зарарсыздалған ауаны дайындау биотехнологиялық өндірісте
араластыру үшін, үгілмелі материалдарды тасымалдау және
аэробты микроорганизмдердің тыныс алуы үшін мол мөлшерде ауа қажет
болады. Зарарсыздалған өндіріс үшін ауада зарарсыздалған
болуы керек. Зарарсыздалған ауада мың метр аумақта бір
микроорганизмнен келеді. Мұндай тазалықты қамтамасыз ету үшін
бір құрылғы жеткіліксіз, сондықтан ауа әр түрлі
өңдеулерден өтетін бірнеше тізбектелген аппараттардан жүреді.
Шаңнан алдын ала тазарту онда микроорганизмнің негізгі бөлігі
болатын, алынған ауа биіктігі 100 метрге дейінгі (жоғары болған
сайын ауа таза болады) арнайы құбыр
арқылы атмосферадан жүргізіледі. Сосын адиабатикалық жылудың
бөлінуі арқылы төмендетілетін компрессорға келіп түседі.
Ауа жылу алмастырғышта 400С дейін салқындатылып, ондағы
конденсорленген суды бөліп алу үшін аппаратқа түседі,
кейін басты сүзгіге келеді. Одан ары қарай ауа абсолютті жеке сүзгіде
соңғы тазартудан өтеді.
Өзін тексеруге арналған
сұрақтар
1.Биотехнологиялық өндірісінің
жалпы сипаттамасы
2. Типтік технологиялық сызба нұсқа
3.Биотехнологиялық өндірістің
сатысы
4. Биотехнолгиялық өндіріс қалай
сипатталады
5.Зарарсыздалған
ауаны дайындау
6. Ауаны тазарту процесін бақылау
7.
Егіс
материалын өсіру
8.
Ферментация
сатысы
9.
Биотехнологиялық
процесті қолданудың принципиальды сызба нұсқасы
10.Биотехнологиядағы
үш негізгі технология.
4 Дәріс.
Биотехнология өндірісіне арналған шикізатқа жалпы
сипаттама.
Шикізатқа қойылған
негізгі талаптар
Дәрісті жүргізу формасы; лекция -
консультация
Дәрістің жоспары
1.Биотехнология өндірісіне
арналған шикізатқа жалпы сипаттама.
2.Қоректік ортаны
дайындау және зарарсыздау
3.Шикізатқа қойылған негізгі
талаптар
1. Биотехнологияда қолданылатын субстраттар мен қоректік
орта әр түрлі және олардың ортасы үнемі кеңейіп
отырады. Өндірістік процестердің дамуымен шығындардың
жаңа түрлері залалсыздандырылады
және қажетті затқа биотехнология тәсілімен жинақталады.
Бір жағынан биотехнологиялық
өндірістік ағымның өте тез дамуы дәстүрлі
шикізат түрлерін тұтыну жағдайымен соқтығысады,
сондықтан ол шикізат базасын кеңейтуді қажет етеді, басқа
жағы жиналған қалдық көлемінің ұлғаюы
дәстүрлі емес өндіріске айналдырады, сонымен қатар биотехнологиялық тәсілдер мен өңдеуді.
Қазіргі кезде биотехнология саласы табиғи ресурстарға –
фотосинтез процесіне, бүкіл әлемдік теңіз биоресурсына қатысты биотехнологиялық процесс ортасы құрамында
көмірсу көзі бар,
биотехнологиялық процестегі энергияның ең бастысы табиғи
комплекстік орта құрамы( өндірістің әртүрлі
құрамы өсімдік шикізатының өңделген өнімі,
ағын судың компоненттері және т.б.), көміртегі қосылыстарынан
басқа да минералды заттар мен өсіурші факторларды құрайды.Барынша
биотехнологиялық субстратың,целлюлоза,полисахарид гидролизаттарыжәне
ағаш үгінділері кеңінен қосылады.
Соңғы
30 жылда ақуыз алуда бір жасушаларды қолданды. Ағаш үгіндісі
тектестердің қышқылдық гидролизі 175 – 1900С температурада
жүргізеді, ортаның шығымына редуцирлеуші заттарды
45-50 %, қамтамасыз етеді,
гидролиз қатал режимде 55-68%-ға дейін өседі. Соңғы
жылдары торф гидролизатын өте жоғарғы
сұраныспен қолданылып отыр, ол
заттың бағасын түсіруге мүмкіндік жасайды,
мысалы амин қышқылдарын 4-5 есеге. Биологиялық агентпен қоректену
ортаға кіретін минералды заттар макро және микроэлементтерге бөлінеді.
Макроэлементтер арасында ең бірінші көңіл бөлінетіні
азот, биологиялық аумақтардың басқа элементтерге
(фосфор, күкірт калии және магнии) қарағанда азотқа
аса қажеттілігін тудырады. Арнайы продуцент үшін ең үлгілісі
нитраттар мен азоттың органикалық қосылыстары болып келеді.
Продуценттің азотпен қоректенуі дайын өнімнің түзілуіне әсер етеді, себебі С:N қатынасы
продуценттің өсуін реттейді.
Минералды
элементтер барлық биологиялық аумақтар үшін өте қажет,
ал олардың пайдалану концентрациясы биоаумаққа және
биотехнологиялық процестің тапсырмасына байланысты әртүрлі.
Сонымен ортадағы макроэлементтер саны (K, Mg, P, S) 10-3 – 10-
Биотехнологиялық
өнімнің жылына миллиондаған тоннасы шығарылады. Сондықтан
оған өте мол мөлшерде шикізат қажет, ол шикізаттың
90% спирт өндірісіне және қалған 10% -і басқа
заттары барлық биотехнологиялық
өндірісіне жұмсалады. Микроорганизм бүкіл органикалық
қосылыстардың тіршілік етуі үшін сондықтан бүкіл әлемдегі
органикалық қоры (өсімдік, топырақ, химикат)
микроорганизмнің потенциалды қорегі
болып саналады.
Бірақ қажет өнімді алу үшін оған арнайы қоректік
орта керек.
Қоректік орта күрделі үш фазалы жүйеден тұрады
және микробты жасушаның жалғасы бола алады .
Жеке органикалық қосылыстан басқа өндірісте әртүрлі қалдықтар қолданылады. Мысалы: 1 тонна жүгері
крахмалы 64-91$, меласса - 140$, глюкоза - 290$, сахароза - 629$ тұрады.
Барлық
шикізатты бірнеше топқа бөлуге болады:
-
Көміртегін құрайтын шикізаттар-глюкоза,
сахароза, лактоза, крахмал, спирттер, органикалық қышқылдар және т.б.
Глюкоза – С6Н12О6
кристалды, 9% суы болуы мүмкін, күлділігі – 0,07% (соның
ішінде темір – 0,004%). Құрғақ затта – 99,5%
редуцирлеуші заттар болады.
Сахароза – (қант қызылшасы)
С12Н22О11
техникалық құрамы 99,75% сахаррозадан тұрады, күлділігі
– 0,003% артық емес, ылғалдылығы – 0,15% дейін.
Лактоза – (сүт қанты)
С12Н22О11
май мен ірімшік өндірісінің қалдығы болып
табылатын сүттің сарысуынан алынған.Қоюланғаннан
кейін 50% қант концентрациясы және кристализация лактоза
концентратын алады.
Лактозалы қант – шикізат 92%-тен кем
емес қантты ,3 % -тен көп
емес суды ,2% күлді және 1% сүт қышқылын құрайды.Ақуыз
жарияланбаған бірақ –та 3% жоғары емес.
Крахмал
полисахарид қоспасы болып табылады, өсімдікті дән түрінде(өсімдіктің
көміртегі қоры).Өндірістік масштабта жүгеріден және
картофтан алады. Микроорганизм ферментінің әсерінен крахмалды глюкозаға дейін гидролиздейді.Сортына қарай
(І,ІІ,ІІІ) крахмалдағы күл құрамы
0,35 - 1,2 % жетеді.
Мтил
спирті – (метанол) СН3ОН
түссіз, оңай қозғалатын, иісі бойынша этил спиртіне ұқсайтын
сұйықтық. Суда жақсы ериді,көптеген
микроорганизмдермен оңай сіңіріледі.Метил спиртін табиғи газдан, мұнай, тас көмірден
алуы мүмкін.Өндіріс тиімділігіне байланысты метил спиртін алады.
Айта кету керек, адам баласы үшін - метил спирті күшті у. 30
млметил спиртін ішкен болса онда ол өлімге апарады.
Сірке
қышқылы СН3СООН (негізгі қоспасы 60%),
формальдегид НСОН, және құмырсқа қышқылы
НСООН - 1% көміртегі көзінің ретінде қолданылуы мүмкін.Осы топқа
әртүрлі қалдықтармен қосымша өнімдер
жатады: меласса, дәнді және картопты барда, жүгері ұны,
мелассалы барде, ацетонбутильді барда.
Меласса
– қосымша стандартты емес өнім, қант өндірісінің қант
кристалын екінші рет бөлген кездегі қалдығы. Түсі қара-қоңыр,
тығыздығы 1,35-1,10 г/см3. Меласса құрғақ
заттың 61-68% , сахарозаның 40-55% құрайды. Сонымен қатар
ол инвертті қанттың 0,5-2% және раффинозаның 0,5-2,5% құрайды.
Мелассада азоттың 1,1-1,5%, бетаин түрінде үшінші бөлімі табылады, бірақ мұны
микроорганизмдерге қолдануға болмайды. Мелассаның құрамында
көптеген аминқышқылдары (аспаргиндер, глутаминдер, лицин,
изолицин, тирозин) және витаминнің В тобы (биотин, рибофлавин,
инозит, никотин және пантотен қышқыл) жатады. Әсіресе биотин үлкен мәнге ие, ол (80мг/т) құрайды.
Мелассалы
күлде калий (30-40%), магний
(1,5-4,5%), кальций (14%-ке дейін), темір және басқада элементтер көп,
бірақ басқамен салыстырғанда
фосфор өте аз. Мелассаны сақтауда микроорганизмнің
тіршілік ету нәтижесінен қанттың
жоғалуы мүмкін
Сахароза
–(қант қызылшасы,тросникті қант) С12H22O11 техникалық құрамы сахарозадан
99,75 % аз емес, күлділігі
0,003 % көп емес . Ылғалдылығы 0,15 % дейін.
Этил спирті (этанол) С2Н5ОН
микроорганизмді өсіруде болашағы мол шикізат болып саналады. Этил
спирті сумен жақсы араласады, улы емес, этил спиртінде алған биомассаға
арнайы тазартулар қажет етілмейді. Биотехнологиялық және
химиялық жолмен алынған этил спиртінің барлық маркасын
көміртегі көзі ретінде қолдануға болады. Этил спиртінде
изопропил спиртінің біраз саны, күкірт құрайтын қосылыс,
органикалық қышқыл, күрделі эфирлер, диэтил эфир, суда
ерімейтін заттар қатысады.
Жүгері
ұны. Құрамында 67-70% крахмал, басқа да көмірсулардың
10% (клечаткалардың пентозалардың декстриндердің көмірсу
ерітінділері), шамамен 12% ақуыз
(30% глютамин және 45-50% казеин) құрайды. Ылғалдың
15% жоғарыламауы керек. Күлдің құрамы
шамамен 0,9%. Жүгері ұнының күлділігі
фосфор ангидридінің 45% -ке дейін, калий оксиді 30% дейін. және 15%
магний оксидін құрайды., антибиотиктің биосинтезі және фермент үшін жүгері ұны
көміртегі көзінің қоректендіргіш ортасы қызметін атқарады.Ол дән түрінің
ішіндегі ең арзаны және бағасы оның майдалану дәрежесіне
байланысты болады.
Мелассалы
барде стандартты емес спирт өнімінің қалдығы, ол құрғақ
заттың және табиғи барданың 6-10% құрайды.
Бұл өнімнің құрамында бардадан басқа ашытқы
массасы, аминқышқылы, гликольді, сүт, янтарь қышқылы,
кальций тұзы, калий натрий, марганец, кобальт, бар және В тобындағы
витаминдер кездеседі.
Ацетонобутильді
барде – стандартты емес өнім, микробиология өндірісінің қалдығы,
органикалық еріткіштердің -
ацетон және бутил спирті. Микробиологолиялық синтез үшін барданы шламды бөлгеннен
кейін қолданады. Барда құрамында көмірсу, клечатка,
азот құрайтын және күлді заттар тұрады.
-
көмірсуқұрайтын шикізат – бұл парафин мұнай,
метан (арзан шикізат, барлық уақытта қосылысты құрайды,
автомизация үшін бұл процесс өте жақсы).
-
Дәстүрлі емес шикізат көзі
метанол,этанол және т.б.Бұл үш топтар – негізгі қоректендіргіш
орта көміртегін құрайтын компонент. Сонымен қатар қоректендіргіш орта құрамынан
мына заттар кіреді:
-
минералды қоректік көзі (фосфор тұзы, азот, натрий, калий,
магний, кальций және т.б. АТФ құрайтын);
-
микроэлементтер(мырыш, марганец, молибден, кобальт, күкірт
және т.б.);
-
ортаны комплексті байыту. Бұларға биологиялық
активті заттар (Б.А.З) – витаминдер, гормондар, ферменттер, өсу
факторлары жатады.
Бұл
заттар таза күйінде кірмейді, қандай да табиғи ақоспа құрамында кездеседі,мысалы жүгері
экстрактысы, ашытқы автолизаты және т.б.
Қоректік орта болып
табылады:
-
жасанды орта – олар қатал регламент бойынша тек таза органикалық және
неорганикалық заттар,демек толығымен құрамы
белгілі,тек лабораторияда қолданылады.
-
табиғи орта – өндірісте қолданылатын,
кез-келген қалдықтың және өте арзан ортадан
алынатын жартылай өнім болып табылады.
- жартылай жасанды орта – бірінші және
екінші қоспа.
2. Қоректік ортаны құраудың
негізгі принципі-бұл микроорганизмнің физикалық тұтынуын
қанағаттандырады. Әрбір нақтылы микробиологиялық процесс қоректік
ортаны дайындау сатысында өзінің ерекшелігі болады және бұл өндірістің көміртегі
көзі болуына байланысты. Еріген көміртегі көзі (мысалы қант) алдын ала суда ериді, ертіндіні белгілі
концентрацияға жеткізеді, кішірек араластырғышы бар ашық
реакторда, содан кейін жабық реакторға – түбі тегіс ыдысқа береді , буды
жүргізуге барбатаж қондырғысы жабдықталған
.Ерімеген көміртегі көзі араластырғышы бар реакторда суда мұқият
суспензиялайды және суспензияны араластырғыш-реакторға
ауыстырады.Крахмал құрайтын шикізаты алдын ала
клейстрлейді.Минералды тұздарды араластырғышы бар реакторда ерітеді
реактор-араластырғышқа берер алдында шламды(гипс және басқа
ерімейтін тұнбаларды) жою үшін сүзеді.Микроэлемент ертіндісі
бөлек дайындалады.Реактор-араластырғышқа берілетін қажет
мөлшердегі компонеттерді мұқият араластырады, ортаның
рН мәнін қажет мәнге
жеткізу үшін, қышқыл немесе аммиакты суды қосады.
Қоректік
ортаны дайындауға арналған реакторлар қуаты жоғары
араластырғыш жабдықталады,сондай-ақ сұйықтық
айналғанда шашырап төгілмес үшін бөлгіш қоршаулармен жабдықталады.Қоректік
ортаның құрамына қарай
араластырғыш қондырғының түрін таңдайды,
аппарата әртүрлі көміртегі көзін (еріген қант,араласқан
меласса,крахмал клейстеризайиясы) дайындау үшін және
реактор-араластырғыштың өзінде қоректік ортаны дайындау
үшін.Реактор-араластырғышта қоректік ортаны дайындауда
зарарсыздықты ұстау керек.
Қоректік
ортаны зарарсыздау үшін екі әдіс қолданылады: периодты
культивирлеу – циклдік және үздіксіз культивирлеу - үздіксіз.
Қоректік
ортаны зарарсыздаудыңциклді әдісі
өте қарапайым. Бұл операцияны ферменттердің өзінде-ақ
жүргізуге болады. Көбінесе өткір
және тұйық бумен комбинирлеп қыздыру арқылы бір мезгілде қондырғыны да, құрылғыны
да зарарсыздайды. Өткір бу қоректік ортаға , ал тұйық
бу жейдеге беріледі. Өткір буды
сынама алу үшін, ауаны және егіс материалын беру үшін штуцер
арқылы ферментерге жібереді.
Сондықтан
ферментер барлық арматуралармен қосылғанөткір
бумен зарарсыздайды. Қоректік
ортаны өткір бумен зарарсыздағанда конденсаттың пайда болуына
әкеледі, ертеректе ортаның конденсатпен араласуын ескеру керек және
дайындалатын қоректік орта рецептеріне сәйкес түзетулер жүргізіледі.
Ортаны зарарсыздаудың соңында барлық қоректік
компонентердің қажет концентрациясы болады.
Циклды
зарарсыздандыру кезінде температураны 1210С ұстайды, өткір
будың қысымы 100 кПА болады.Осындай температурада қоректік
отаны 30 – 40 минут ұстайды.
Зарарсыздаудан толығымен өткізу, қыздыру, ұстау, салқындату
бірнеше сағатқа созылады.
Егер де уақыттынан ұзақ қыздыратын болса, қоректік
орта құрамында белгілі химиялық өзгеріске әкеледі.
Яғни, микроорганизм тіршілігіне қажет, бірақ ыстыққа
тұрақсыз заттар ыдырап кетеді. Кейбір қыздырғанға
төзімсіз қосылыстар ыдырайды, қоректік заттың
микроорганизмі үшін қажетілердің жоғалуына әкеледі.
Кейбір қосылыстар өнім пайда болғанша бір бірімен әрекетеседі,
микроорганизмнің өсуін ингибирлейді.
Қоректік орта құрамындағы
химиялық компонентердің өзгеруінің көбісі зарарсыздау температурасына қарағанда
жоғарғы температурада жүреді. Зарарсыздауда қоректік
ортаның минимальды өзгеруі тиімді деуге болады, жоғарғы
температураны қолдануға болады қоректік ортаны тез қыздырғанда және салқындатқанда.
Көбнесе зауыттарда қолданылатын
жоғарғы температурада үздіксіз зарарсыздау әдісі ,
ортаның қоректік сапасының минимум нашарлауына мүмкіндік
жасайды, зарарсыздаудың тиімділігін
төмендетпейді.
Үздіксіз
зарарсыздау кезінде зарарсыздау уақытын қысқарту арқылы будың шығымын азайтуға болады. Жоғарғы
температураны қолдануда
максимальды температурада ортаны ұстаудың ұзақтығы
тез қысқаруға мүмкіндік жасайды, ал периодты қыздыру
және салқындату бірнеше секунтқа қысқаруы мүмкін.
Егер қоректік орта суспензияланған бөлшектер болмаса онда
150-1600С температурада зарарсыздауды жүргізеді. Осы
кезде зарарсыздалған ферментерге
насос арқылы қоректік ортаға
келіп түседі. Өте жоғарғы температурада ұстау уақытын
қысқартады, сөйтіп қыздыру және суытуды бірнеше
секундқа орындауға болады.
Казіргі кездегі зарарсыздау температурасы 1350С, ал оны ұстау
ұзақтығы 5 – 15 минутқа созылады.
3.
Биотехнология өндірісне
арналған шикізатқа қойылатын талаптар:
– ол қажетті өнімнің түзілуін қамтамасыз
етуі қажет;
–
орта қолайлы
болуы керек (арзан өнім үшін, қымбатына қымбат ортаны қолдануға
болады);
–
қоректік ортадан өнімді бөліп алу оңай
болуы керек;
–
улы болмауы керек және қоршаған ортаны
ластамауы керек.
Биотехнологиялық
процестің қоректік ортасының дәстүрлі құрамы
оптимальды, ұзақ эмпириялық
таңдау әдісімен анықталады,бірінші
сатыда ортаның сандық және
сапалық құрамы анықталады.
Соңғы 20 – 25
жылда қоректік ортаны дайындау үшін, биотехнологиялық
процесті математикалық моделдеу, тәжірибені жоспарлау әдіс қолданылуда;бұл
деген қоректік ортаны экономдығын құрастыруға
негізделген ұсыныс жасайды. Сонда бұл әдісті қолданылу қоректік ортаны тиімді және
экономика жағынан үнемді
етеді.
Өзін
тексеруге арналған сұрақтар
1.Биотехнология өндірісіне арналған
шикізатқа сипаттама
2. Қоректік ортаны зарарсыздау және
дайындау
3.Шикізатқа қойылған негізгі
талаптар
4.Қоректік ортаның негізгі
компоненттері
5.Периодтық немесе циклдік
зарарсыздау
6. Үздіксіз зарарсыздау
7. Қоректік ортаны құрастыру
принциптері
8. Шикізатың негізгі түрлері және
оны салыстырмалы сипаттау
9. Қоректік ортаны
оптимизациялау үшін эксперименті жоспарлаудың
математикалық әдісі
10. Процестің экономикасына қоректік
орта құрамының әсері
5 Дәріс.
Микроорганизмнің біріншілік және екіншілік метаболиттері.
Ашытқы,сүт қышқылы бактериясына
сипаттама,органикалық
қышқыл,
аминқышқылы,витамин, фермент, азықтық ақуыз,
антибиотик продуцентері.
Дәрісті жүргізу формасы: лекция конференция
Дәрістің
жоспары
1. Микроорганизмнің
біріншілік және екіншілік метаболиттері
2. Ашытқыға
сипаттама
3. Сүт қышқылы
бактериясына сипаттама
4. Органикалық қышқыл
продуцентеріне немесе пропионқышқылы
немесе пропион бактериясына сипаттама
5. Аминқышықлы ,витамин, фермент
продуцентіне продуцентіне сипаттама
6. Азықтық ақуызға
сипаттама
7. Антибиотик продуцентіне
сипаттама
1.Тіршілік етеуге қабылетті микроорганизм өндірісте қажетті өнім микробты жасуша үшін
оның мәні мен табиғатына қарай негізі үш топқа
бөлінеді:
- ірі
молекулалы ( ферменттер, полисахаридтер) молекулалық массасы 10
мыңнан
бірнеше млн – ға дейін жететін;
- біріншілік метоболиттер (микроорганизмнің
өсуіне қажет қосылыстар;
амин қышқылы,
нуклеотиттер, витаминдер және т.б.)
- екіншілік метоболиттер (микроорганизм өсуіне
қажет емес қосылыстар;
антибиотик, токсин, алкалоид, өсімдіктің
өсуін реттеуші факторлар).
Микроб
тектес біріншілік және екіншілік метоболиттер, әдетте молекулалық
массасы төмен ферментпен салыстырғанда 1,5 мың
төменге ие.
Бұл
заттардың биологиялық активтілігінің байқалуы әртүрлі:
адам баласының және
жануарлардың қажеттілігін қанағатырады
микроорганизмдер мен, насекомдар мен өсімдіктер мен әсер етіп қамтамасыз
етеді, әр түрлі органикалық субъстратты ыдырауға қатысады. Сонымен қатар кейбір амин қышқылы әрмен қарай
өзгеріске ұшырайтын химиялық
синтез негізінде шикізат қызметін
атқаруы мүмкін.
Өндірістің
рентабельді аумағы болуға арналған микробтық синтез өнімі, қоректік ортада
микробтық жасуша бөлінуі керек және ортада мол мөлшерде
жиналуы керек, ол шикізаты және микроорганизмді культивирлеуде
энергетикалық шығыны бола
алатын және әрмен қарай қолданылатын формаға
араналған қажетті өнімді
бөліп алу.
2.Спирт алуда қолданылатын
ашытқылар негізінде Saccharomyces
туысына жатады. Saccharomyces туысының
систематикасы бірнеше рет қарастырылды, ашытқы систематикасында сол
немесе басқа концепцияға сүйенген автордың позициясына қарай
номенклатурасы жиі өзгерді.
Ашытқының Saccharomyces туысы туралы соңғы
жетекшілігі құрамында жеті түрі
барға жатады және олар
диплойдты фазада вегетативті түрде көбейетіндер: Sacch. cerevisiae, Sacch. kluyveri, Sacch. exiguous, Sacch.
dairensis, Sacch. serrazzii, Sacch. tellustris, Sacch. unisporus. Sacch. cerevisiae туысының синонимі
болып, Sacch. bayanus, Sacch. carisbergensis және де басқа өнеркәсіпте маңызды бірқатар ашытқылар қарастырылды.
Sacch.
cerevisiae штамының мәні зор. Бұл түріне нан ашытқысында,
спирт өндірісінде, шарап және сыра жасағанда, квас өндірісінде
қолданылатын ашытқылар жатады. Сондықтан ашытқы түрлеріне сипаттама
жасаймыз.
Saccharomyces
cerevisiae Hansen. Үш күн солод сусласында 280С
темпертаурада культивирлегенде жасуша
сфера тәрізді, эллипс тәрізді немесе ұзарған
пішінді болып келеді; кейде жалғыз немесе жұбымен орналасып қысқа
тізбек болып орналасады. Штамның жасушасының өлшеміне
қарай үш морфологиялық
топқа бөлеміз. Бірінші топқа ең ірі жасушалы (3,5-10,5 ´ 5,0-21,0 мкм , екінші
топқа сәл кішірек жасушалар(2,5- 7,0 ´ 11,0-19,0 мкм), үшінші
топқа аралық жасушалар(3,5-8,0 ´ 5,0-11,5-18,0 мкм)
жатады. Ал кейбір жасушалар ұзарып 30 мкм және одан да астам
болады. бұл ашытқылардың ішінде паста тәрізді, кремді
не қоңыр крем тәрізді болады,былайша тегіс жылтыр кейде біраз
көбіршіктенген немесе беті жылтыраған нүктелермен жабылған.
Аско
тәрізді ашытқыны ацетатты агарға отырғызғанда оңай пайда
болады. Аско тәрізді бір ден төртке дейін шар немесе элипс тәрізді формада спора түзеді.
Глюкоза,
галактоза, сахароза және мальтозаны 1/3 раффинозаға дейін ашытады,
аэробты жағдайды глюкоза, галактоза, сахароза және мальтозаны 1/3
раффиноза қолданады. L – сорбоза,
трегалоза, мелецитоза, инулин, L – арабиноза, D – рибоза, глицерин, D – маннит,
D – сорбит, α – метил – О – глюкозид және сүт қышқылын
қолданған қабілеті
варьирует. Целюбиозаны, лактозаны мелибиозаны, крахмалды, ксилозаны, D –
арабинозаны, L – рамнозаны, эритритті, рибитті, дульцитті, салицинді, янтарь және
лимон қышқылыын, инозитті ассимилдей алмайды. Азот көзі
ретінде NO3– қолданбайды.Штамдар әртүрлі
қабілетілікте витаминсіз өсе
алады. Sacch. cerevisiae штамы төменгі
және жоғарғы ашушы болып жіктеледі.
Тамақ
өндірісінде ашытқы сахаромицетке жатпайды,технологиялық
процесті бүлдіріп теріс роль атқарады және дайын өнімнің
, шикізаттың бұзылуын тудырады. Бұл ашытқылардың
туысына сиппатама келесі кестеде келтірілген.
Sacch. Cerevislae штаммы түптік және
беттік ашу рассасына бөлінеді.Түптік ашуға шарап және сыра ашытқыларының
көпшілігі, ал рассаның
беттік ашуларына спирт, нан және кейбір сыра ашытқылары
жатады.
Түптік ашу ашытқылары өндірісте
6 – 100С температурада(0°С дейін), ал беттік
ашу 14 – 25 0С температурада функционирлеуді атқарады.
6 кесте –Ашытқы рассасына сипаттама
|
Тұқымы |
Вегетативті Көбеюі |
Жасуша формасы |
Псевдомиц елия ның бары |
Аско спора формасы |
Ашыуаға қабілетті лігі |
Нитрат ассм иля цясы |
Витаминде тұтыну |
|
Brettanomyces |
Бүршіктенумен |
Эллипсоидалы, жұмырқа тәрізді,
цилиндрлі, ұзынша |
+ |
- |
+/- |
+/- |
+ |
|
Brettanomyces |
Бүршіктенумен |
Эллипсоидалы,жұмырқа
тәрізді, цилиндрлі, ұзынша |
+ |
- |
+/- |
+/- |
+ |
|
Hanseni aspora |
Биполярлы бүршіктенумен |
Лимон тәрізді сопақша |
+ |
Шляпо тәрізді, шлемо тәрізді, шар тәрізді және ортадан ободогы мен |
+ |
- |
+ |
|
Hansenula |
Көпжақты бүршіктенумен |
Арнайы, эллипс тәрізді, цилиндрлі |
+ (кейде шын мицел иялы) |
Шляпо тәрізді, жартылайсфералы,
Сатурн тәрізді |
+/- |
+ |
+/- |
|
Pichia |
Сол да |
Арнайы, эллипс тәрізді, цилиндрлі |
+ (кейде шын мицел иялы) |
Арнайы, шляпо тәрізді, Сатурн тәрізді |
+/- |
- |
+/- |
|
Schizosaccharomyces |
Бөлінумен |
Шар тәрізді, цилиндрлі |
Шын мицел иялы |
Шар тәрізді, сопақша |
+ |
- |
+ |
|
Saccharomycodes |
Биполярлы бүршіктену мен |
Лимон тәрізді, ұзынша |
+/- |
Шар тәрізді беткі жағы тегіс жылтыр мен |
+ |
— |
+ |
Түптік ашу жүргенде түбіне тығыз тұнба
жиналады,берік тұнба қалыптасады, ал беттікте – қалпақша
бетіне үрленіп шығып, «қалпақ» түзеді. Жасуша бүршіктнгеннен
кейін тізбек құрайды да ішіндегі көмір қышқыл
газын жоғары шығарады. Бұд екі қасиетте абсолютті
емес.Ашытқы ашыған ортада жүргенде сондай-ақ мақта
қауашағы тәрізді бөлінеді.
Осы бөлу негізінде оның флокуляциялық қасиетінде айырмашылығы болады (флокуляция - қайтымды
агрегация, немесе агглютинация, жасуша).
Мақта
қауашағы тәрізді ашытқы
ашудың соңында («флокул») түйіршіктеліп жабысады және әлде
түбіне тұнады, ашытқы беткі жағына көтеріліп
флокулирленеді , түптік сияқты және сондай-ақ бетік ашу.
Мақта қауашағы
тәрізді ашытқының
жасушасы және ауыр шаң тәріздіге қарағанда. Шаң тәрізді ашытқы биомасса
төмен өсуі,бірақ-та
ашу активтігі жоғары болады және сусла үлкен
диацетил түзіледі және жоғарғы спирт түзіледі.
Мақта қауашағы тәрізді ашытқы
арамат сусынын құрады. Мақта қауашағы түзілуіне
ашытқының қабілеті төзімді
мәнге ие емес және штамдар жәймен қанағаттандыруы
мүмкін.
Жаңа ашытқы
рассасын таңдау, ферментерден жасайды,мұнда ашу процесі жоғарғы
көрсеткішпен жүреді. Штамды бөліп алу лабораториялық және өндірістік жағдайда
зертеледі.Расса ашудың жақсы көрсеткішін беретін өндірістік
болады және іс жүзінде кеңінен қолданылады.
Селекционердің мутагенді фактордың жасанды әсерінен жасаған ашытқы
рассасы туралы көптеген тәжірибесі нәтижесіз болып
бітеді.Мутанттарды, лабораториялық жағдайда бағалы қасиетке ие болады,
былайша өндірістік жағдайда бәсекеталастықты ұстай
алмайды. Бірқатар өндіріс салалары үшін соңғы
жылдары ашытқы рассасының селекциясы кезінде (мелассадан алынатын спирт өндірісі,
нан күлше) гибридизация әдіс
сәті қолданылады. Гендік инженерия әдісі арқылы жоғары
эффективті ашытқы рассасын алуға болады.
3.Сүт қышқылы
бактериялары іс жүзінде қолданудың
көптеген бағыттары, адам баласының ертеректен қолданылғаны белгілі және
қазіргі кезге дейін қолданады.Бұл микроорганизмді алғаш ғылыми зертеу жүргізген
Л. Пастер нәтижелерін 1857 ж.
жарияланған.Содан бері олар зерттеушілердің назарын аударуда. Оны қолдану
негізінде халық шаруашылығының ірі салалары құрылды
және дамиды. Сүт қышқылы бактериясымен күресу әдісі
сәтті өңделген, ол тамақ және ашыту өндірісінде
болады. Сүт қышқлы бактериясының негізгі қасиетімен
олардың бәрін физиологиялық топқа біріктіруге мүмкіндік
жасайды, ашу, жиналу есебінде іске асырылады, мұндайды сүт қышқылының
негізгі өнім дейді. Сүт қышқылды
бактериялары қозғалмайтын, спора түзбейтін,Грамм оң
бояуымен боялады, нитраттан нитрит түзбейді, пигмент түзбейді, протеолитикалық
белсенділікті танытады. Цитохром және катализ түзбейді, бірақ
кейбіреулері пероксидозаны Н2О2 ыдыратады, продуцирлейді.
Сүт қышқылды бактерия екі үлкен
топқа бөлінеді – гомоферментативті және гетероферментативті
болып. Гомоферментативті ашу нәтижесінде негізінен сүт қышқылын
және өте аз мөлшерде басқа өнімдер (ұшқық
қышқыл, этил спирті және көмір қышқылы) түзеді.
Ал гетероферментативті ашығанда сүт қышқылынан басқа,
көмір қышқыл газын, сірке қышқылын және
этил спирті 50%-ға дейін ашыған гиксоза түзеді. Сүт қышқылды
бактериялар Lactobacillus,
Leuconostoc, Streptococcus және Pediococcus. туыстарына жатады. Lactobacillus туысы – көккалы
немесе болмаса жіпшелі тізбек құрайтын таяқша тәрізді,
көлемі әртүрлі бактериялар. Орла – Иенсеннің ұсынысымен
(1919, 1943) бұл үш туыс ішіне жіктелді: Steptobacterium,
Thermobacterium, Betabacterium. Олар мына белгілер бойынша ажыратылады. Мысалы:
термобактериялар стептто – және бетабактериялар қарама-қайшы,
450С –та өседі және
150С –та өспейді, жасушалары ұзынша, жіпше тәрізді.
Бетабактериялардың басқалардан айырмашылығы ортада көмірсу
мен газ түзіледі. Lactobacillus
туысының ішінде гомо және гетероферментативті түрлері де бар.
Leuconostoc туысы гетероферментативті кокка тәрізді бактерияны, яғнисопақша
әлде жұмыртқа тәрізді бактериялардан тұрады. Бұл
туысқа мына түрлер кіреді: Leuc. cremoris, Leuc. dextranicum, Leuc.
lactis, Leuc. mesenteroides, Leuc. Oenos.. Лейконостоктарды пішіні бойынша
гетероферментативті лактобацилден (бетабактериялардан) ажырату қиын.
Ондай жағдайда мынаны естен шығарма, олардың өкілдері
(бетабактерия емес) трегалозаны ашытады, аргининнен NH3 түзбейді
және глюкозадан D (–) сүт қышқылын продуцирлейді. Pediococcus туысына гомоферментативті
кокка тәрізді бактериялар жатады. Олардың жасушаларының бөлінуі
екі жазықтықта жүреді, нәтижесінде тетрадтарды түзеді. Р. acidilactici, P. damnosus, P.
dextranicum, Р. Halophilus туысқа түрлері жатады. Streptococcus туысы
гомоферментативті бактерияларды қосады, шар әлде сопақша тәрізді,
қос-қостан әлде тізбек болып орналасады. Сүт қышқылды
бактериялардың көбісі
анаэробты жағдайда ғана емес, оттегі молекуласы бар жерде де
өмір сүреді. Ал егер О2 қатысса олар аэробты тыныс
алумен ашу жүрмейді және АТФ синтезі әдісін өзгертпейді
(тек субстракты фосфорлау жолымен). Сондықтан олар аэротолерантты анаэроб
категориясына жатады. Сүт қышқылды бактериялардың сипатының қасиеті – спиртке тұрақтылығы жоғары
: кейбір түрлері 15-18% этил спиртті ортада да өсе алады, ал кейбіреулері – 24%
кезінде де өсе береді. Ортада рН мәні
төмен кезде өсу қабылеті осы микроорганизмдерге тән: көбісі рН 5,5-8,8 кезінде, кейбірі рН 2,9-3,2
кезінде өседі. Бұл қышқыл
ортада олардан арылуға мүмкіндік жасайды. Олардың өмір
сүру температурасына шек қою қиын. Көбісі үшін
оптимальді температура 30-400С, бірақ 500С және
жоғары температурада өсетіндері де табылады.Салыстырғандағы төменгі температура шегі 30С. Олар қоректік
заттарды тұтыну жағынансүт
қышқылды бактериялар күрделі микроорганизмдерге жатады.Көмірсулы
қосылыстан бактерияға қызмет атқаратын заттардың
біраз бөлігін энергия көзі ретінде (моно және
дисахаридтер,органикалық қышқыл) қолдануы мүмкін.Сүт
қышқылды бактериялар күрделі органикалық қосылыс
азотты да қажет етеді.
7 кесте - Cтрептококка тобы
|
Фекальді (энтерококкалар) |
Сүтті |
Оральды |
Пиогенді |
|
S. avium S. bo vis S. durans S. equinus S. faecalis
(с разновидностями S. faecalis subsp. liquefaciens и S. faecalis subsp. zymogenes) S. faecium S. faecium subsp. casseiiflavus |
S. cremoris S. lactis S. lactis subsp. diaceti- lactis S. raffinolactis S. thermophilus |
S. milleri S. mitior S. mutans S. salivarius S. sanguis |
S. acidominimus S. agalactiae S. anginosus S. disgalactiae S. equi S. equisimilis S. pyogenes S. иberis S. zooepidemicus |
Олар амин қышқылы
қоспасымен, ферментативті немесе ақуыздың қышқыл
гидролизатымен –ет, лактальбумин, казеин,
ұнның әр түрлі сорттарыментаңдап алынған
ортада өседі.Таңдап алуда тұтынуда әртүрлі амин қышқылының
түрлері варьирует. Көптеген қажеттілері аргинин, цистеин,
глутамин қышқылы, лейцин, фенилаланин, триптофан, тирозин, валин.
Тек кейбір сүт қышқылды бактериялар (стрептококки) аммоний тұзын құрайтын ортада өсуі мүмкін, жалғыз ғана
азот көзі ретінде. Көптеген
сүт қышқылды бактериялар витаминдерді де қажет етеді
(рибофлавин, тиамин, пантотен никотин, фолиев қышқылын, пиридоксаль
және басқалар).Бұған қосымша бактериялардың
өсуіне ортаға қоспа ретінде әр түрлі өсімдік
экстракті (картоп,сәбіз,жүгері
және т.б.), ашытқы автолизаты және басқа витамин құрайтын
қосылыстар қолданылады.Сүт қышқылды бактериялардың
жекелеген штамдары белгілі
витаминдерді және амин қышқлын
қолданып белгілі қосылыс үшін
әр түрлі ортада өсіріледі.Сүт қышқылды
бактериялар өсуі үшін және
кейбір пептидтер, пуриндер (аденин, гипоксантин, гуанин) және пиримидиндер (урацил, тимин және басқа.), май қышқыл (сірке қышқлы)
сондай –ақ лимон қышқылын сүт қышқылды
бактерияның өсуі үшін ортаға қосады.

6 сурет - Электронно-микроскопиялық фотографиясы, сұйық ортада өсірілген
жасуша. А - Lactobacillus coryniformis subsp. coryniformis,
´ 7500; Б - L. curvatus, ´ 24 000; B - L. brevis, ´ 7800; Г - L. cellobiosus, ´ 7800; Д, Е - L. coprophilus, ´ 7800.
4. Микроорганизмдердің қасиеттері кең
таралған ортаның сол, әлде
басқа қышқылды продуцирлеуге
қабілеті.Микроорганизм қасиетінің ішінде кеңінен
таралған сол немесе басқа қышқылды продуцирлеу қабілеті.
Өндірістік культура
ретінде арнайы таңдалған штамм қолданылады,жоғарғы
шығымды моноөнім түрінде дайын өнімді продуцирлеуші және
көміртегі субстратын тиімді сіңіретін. Көтеген органикалық
қышықл өндірісінің
көміртегі бойынша
экономикалық коэфиценті 90 % және оданда жоғары.
Продуцент ретінде бактерияларды, ашытқы және саңырауқұлақ
культурасын (Lactobacillus, Arthrobacter, Alcaligenes, Candida, Aspergillus,
Penicillium, Trichoderma) қолданылады. Органикалық қышқыл
өндірісінің микробиологиялық процестегі ферментация әдісі.
Соның ішінде беттік сұйық-және қатты фазалы
процестер,сонымен қатар түптік.
Соңғы жылдары
принципиальды жаңа және иммобилизденген жасушаны және ферменті қолданумен
эфективті биотехнология өңделген. Сонымен қатар органикалық қышқыл
өндірісінде қолданылатын субстраттар өңделген.
Ғасырдың
басында қолданылатын глюкоза мен сахароза бертін келе арзандау ортамен
(меласса, крахмал гидролизімен) ауыстырылды; 60 жылдары органикалық қышқылдарды
өндірудің жаңа әдісі – мұнайдың сұйек парафинінде өндіру қолға
алынды. Өндірісте дайын өнімді продуцерлейтін продуцентті таңдап
алады. Олар жоғары шығымды және көміртекті ортада
тиімді болып келеді. Прапион қышқылы, немесе пропион бактериясы
шикізаттан 1878 жылы бөліп алынды. Осы бактерияларды қолданатын ең
ежелгі биотехнология, ол Фитцем және ірімшік жасау.
Өзінің атын, олар ашудың нәтижесінде
мол мөлшерде пропион қышқылын түзетіндіктен осылай деп
атады. Мол мөлшерде корриноид (витамин В 12) және
каталаза түзетіндігімен сипатталады. Олар спорасыз, қозғалмайтын,
грамм оң таяқшасы (0,5*0,7 – 2мкм) болып келеді және
Propionibakteriaceae тұқымдасына
жатқызады. ДНҚ – дағы ГЦ құрамы 65-68 моль %.
Соңғы
жылдары Propionibakterium тұқымдастары
коккиді қосса таяқша тәрізді бактериялары барды ұсынды, фенотиптік қасиетімен және ДНК гомологиялық деңгейі жоғары.
Коккиді сүттен және ірімшіктен бөліп алынады, типтік пропион
бактериясына қарағанда кокки
бетті тығыз ортада өседі.Пропион
бактериялары «классикалық» және «терілік» болып бөлінеді соңғы жылдары коринебактерияға
жатады. Классикалықтарды негізінен ірімшік және сүт өнімдерінен
бөліп алады да, ал терілік деп аталатындары – адамдардың терілерінің
бетінде және күйіс қайыратындардың асқазанында өмір
сүреді. Сондықтан өмір сүру температурасы 370С,
ал классикалықтар үшін 27-320С. Терілік пропоин қышқылды
бактериялардың противолитикалық белсенділігі бар. Классикалыққа
қарағанда олар желатинді ірітеді және казеинді гидролиздейді.
Протеаздан басқа да экстрацеллюлярлы ферменттер түзеді: гиалоуронат
– лиаза, липаза, фосфатаза қышқылы. Терілік пропион бактерияларының 3 түрі бар:
P.acnes, P.avidum және P.qranulosum.
8 кесте -
(Propioni bacterium) классикалық пропион бактерияның кейбіреуіне
сипаттама
|
Қазіргі заманғы аты |
Бұрынғы аты |
Г
+ Ц (мол.
%) |
Жасуша қабырғасының
компоненттері |
|
|
P.freudenrechii |
P.freudenrechii P. shermsni |
65-66 |
Галактоза,
манноза, рамноза |
Мезо
– ДАП |
|
P. thöenii |
P. thöenii P. rubrum |
66-67 |
Глюгоза, галактоза, маннозадан комбинация |
L - ДАП |
|
P. jensenii |
P. jensenii, P. zeae, P. technicum, P.petersonii, P. raffinosaceum |
66-67 |
|
|
|
P.acidipropionici |
P. arabinosum P. pentosaceum |
66-67 |
|
|
Бұл
бактерияларды олардың туысын этиологиялық және тері
ауруларына байланысты зерттейді бұл бактериялар тудыруы мүмкін.
P.acnes табиғи микроорганизмдері құрамына күйіс қайыратындардың
ішінде кездеседі. Олар жануарларды В12 дәруменімен қамтамасыз
етеді және көмірсуды пропион және сірке қышқылына
айналдырады.
Сірке қышқылды
бактерияларды грамм теріс аэробты хемоорганогетеротрофтыларға жатады. Дәл
осы қасиетке ие басқа бактериялардан олардың айырмашылығы
– спирт, гликоль, полиоль, альдо трансформациясы және кетосахарид сияқты, сондай-ақ олардың
туындыларын түзе алады.Қазірге дейін мұндай трансформацияның сірке қышқылды бактериялардың
туындылары сексеннен астамы белгілі соның
ішінде этил спиртін сірке қышқылына
дейін, глюкозаны 2 және 5 кетоглюко қышқылына дейін қышқылдандырады
және глициринді диоксиацетонға, сорбитті сорбозаға
айналдырады. Сірке қышқылды бактерияларды табиғатта жапырақ
бетінен, гүлден, өсімдіктерден кездестіруге болады, сонымен қатар
аралардан және пісіп жетілген балдан, жеміс бағындағы және
жүзім бағындағы топырақтан, өсімдік сусынынан,
шарап және сырадан, сүт және сүт өнімдерінен табуға
болады. Кейбірі өздерін
фитопотоген ретінде көрсетеді. Мұны 1868 жылы Л.Пастер бұл қасиетін
көрсетті, сыра және шарап «ауруы» микроорганизмнің өмір
сүру қабілетін көрсетеді. Шарап жасауда шикізат ретінде қолданылатын
барлық жемісте сірке қышқылды бактерия кездеседі. Олар
синтездейтін ферменттердің әсерінен спирт және қанттың
мөлшері азаяды, органикалық қышқылдар құрамы
бұзылып, мөлдір емес болып танытылады. Сырада сірке қышқылды
бактериялардың дамуы кезінде аналогиялық процесс жүреді.
Сондықтан шарап пен сыра жасайтын кезде бұл микроорганизмдердің
барлық сатыда дамуын болдырмайды. Гликоген синтезіне пропионді қосады,май
синтезіне ацетат қатысады. Пропионқышқылы бактериясы бөледі,
келесі құрамды ортаны қолданы: (%): триптиказа (BBL) – 1;
ашытқы экстракты (Difco) – 1,0; лактат натриі – 1; КН2РО4
– 0,25; MnSO4 – 0,0005; агар – агар (Difco) – 1,5; дистиллденген су.
рН - 6,8 – 7 алғашқы мәні . кейбір элективті орта лактат қамтамасыз етеді.
Бактерия анаэробты жағдайда
өседі;ортаға(мысалы, 0,5 % сульфат натрий немесе 0,05 % цистеин + 0,05 % твин - 80) қосумен
оны құрайды, жұқа
ортада өскен немесе анаэростатта
инокулирленген ортаға табақшаны
орналастырған, 10 – 20 %көмірқышқылы толтырылған.
Атмосферада көмір қышықлы
бөлме температурасында жабық пробиркада еттен жасалған
ортада культураны ұстауға ұсынады.Жасушаның өмірсүруін қолайлы
жағдайда сақталады ұзақ айлар сақтау үшін.Глюкозаның
қатысуы ортада өмірсүретін культураның сақталуын
жағдай жасамайды және оны сақтауға енгізуге ұсынбайды. Классикалық пропион бактериясы глюкозаны, фруктозаны, маннозаны,
галактозаны және барлық ( P. freudenreichii) – лактозадан басқа.
P. technicum және пропион қышқлынқолданады, кокки крахмалды тұтынады. Мальтозалар және сахарозалар – диагностикалық мәне при дифференциациялық түрде.
Көмір қышқылын
ассимилирлейді.
Жасушаның көбеюінің
нәтижесінде және ферментпен активті синтезделуі шараптағы
спирт пен қанттың құрамы төмендейді,органикалық
қышқыл құрамы өзгереді,олар бұлынғырланады,кейде
слизденеді.Сырада сірке қышқылының дамуынан анологиялық
процес жүреді.Сондықтан сыра және шарап жасау технологиясында
өндірістің барлық сатыларында бұл бактериялардың
көбеюін жою болдырмау іс шаралары қарастырылған . Қазіргі
кезде арнайы өндіріс мекемелері сірке
қышқылды бактериялары С витамині диоксиацетон, тамақ
сіркесі синтезінде аралық қосылыс
сорбозаны алу мақсатында сірке қышқылды бактерияны
культивирлейді. Тәжірибелік жағдайда сірке қышқылды
бактерияларының көмегімен кейбір сирек қанттар мен органикалық қышқылдарды
сондай-ақ оларды ғылыми зерттеуге қажетті радиоактивті
препараттарды алады.
Сірке қышқылды
бактерияларға бактерияның екі туысы жатады: Бірінші
туысы бірқатар түрі бірігіді, соның ішіндегі Aceiobacter aceti, A. xylinym, A. rancens (син.
A. pas-teurianus), A. peroxydans. Екіншісі
бір түрде көрсетілген Gluconobacter oxydans. Физиологиялық және биохимиялық көптеген зертеген
аумағы бактириясы A. suboxydans
және A. Melanogenum ертеректе көрсетілген өзіндік түрнің туысы Aceiobacter, қазіргі
кезде түрі сияқты G. Oxydans немесе осы түрінің синонимы қарастырылған.Ацетобактер
жасушалары түзу немесе сәл иілген таяқшалы болып келеді
(0,6-0,8*-1-3мкм). Глюконо бактердің жасушаларыда таяқша немесе
эллипс тәрізді (0,6-0,8*1,5-2мкм) бұл туысы бактериялардың көбіне
жіпше тәрізді, инволюциялық пішін түзетін гипертрофты жасуша
болып келеді. Бұл жаратылыстар ортада өсе береді, бірақ көбеймейді. Aceiobacter — өкілдері перитрихты болып келеді, G. oxydans — лафотрихты болып келеді.
Сірке қышқылды бактериялар мезофильдіге жатады. Оптимальды температурасы
25 – 300С және қышқыл ортаға бейімделген.
Максималды өсу жылдамдығы рН 5,4 – 5,8 кезінде белгіленген. Бірақта
олар рН 3,5 – 4,5 кезінде және кейбір жеке түрлері 2,5 рН кезінде
де көбейіп, тотықтырғыш трансформация түзе алады. Сірке
қышқылы ақуызды ыдыратпайды, көміртегі көзі
ретінде амин қышқылын пайдаланбайды, сондықтан олар ЕПА ортада өспейді. Олар жасша ішілік
протейназадан, аминдік және
липидтік ферменттен арылған. Азот көзі ретінде сірке қышқылды
бактериялар аммонийлі және минералды тұздарды қолданады,
олардың жасанды ортада өсуі әр бірі үшін әр бөлек
витаминдер мөлшерімен сипатталады.Сонымен G. oxydans үшін
пантотен пара-аминбензол және никотин қышқылы сұранысқа
ие. Өндірісте қоректиік орта үшін бұл микроорганизм үшін
. Л. aceti жүгері
немесе G. oxydans ашытқы экстрактын қосады. G. oxydans өзіне қажет дәрумендердің
бәрін өзі синтездеп, жасанды ортада оларды қоспай – ақ өседі.
Acetobacter туысының бактериялары үшін ең күші қосылыс
көміртегі көзі сірке қышқылы болып табылады. Олар құрамында
этил спирті және сүт қышқылы бар ортада жақсы өседі
және оларды сірке қышқылына айналдырады. Сірке қышқылын
азотабактерлер трикарбонқышқылы циклінде (ТҚЦ) қышқылдандырады.
Осылардың
кейбірі сондай-ақ глиоксилатты цикл функционирледі.
Глюконобактерлер глюкоза, фруктоза, сорбит немесе глицеринді ортада жақсы
өседі. Олар этил спирті мен сірке қышқылын көміртегі көзі ретінде қолданбайды және сірке қышқылын
қышқылдамайды. G. oxydans толық емес ТҚЦ – ға
ие. Бұл бактериларда сукцинат – дегидрогеназа болмайды және янтарь қышқылын
фумар қышқылына сәйкесінше айналдырмайды. Әр түрлі қайнар көзі заттардан ( сыра,
шарап, сірке, жеміс және т.б.) сірке қышқылды
бактериядан бөліп алу мақсатында
жиналған культураны сыра
сусынынан, ашытқы суынан немесе 0,5% - тік ашытқы экстрактының судағы ерітіндісінен немесе 1% - дық
глюкозадан алады.
рН – бастапқы мәні 5,5. Бұл қоректік
орта онша тиімді болмағандықтан пеницилинді (20 МЕ/мл) және
нистатинді (200 МЕ/мл) қосады,
демек бұлардың грамм оң бактерияларға әсері мол, қажет
болса, басқа да антибиотиктерді қолдануға болады. Егу жұмысы 300С – та 72 сағатта
ингибирленеді. Таза культураны сірке қышқылды бактерияларын алу үшін
екі агарланған ортаны қолданамыз: 3% - дық глюкозалы ашытқылы
су және 3% этанол. Екі ортаға да 0,5% СаСО3 қосады.
Жеті тәуліктен кейін егісті ингибирленген соң коронияны
бөліп алады: глюкозалы ортада бор еріп гликонь қышқылы
түзіледі, ал ақ диффузды ореолды – этанолды ортада екіншілік
ретінде Са – ацетат бактериясының қышқылдануымен
СаСО3 түзіледі. Колониядан алынған егістер сол сұйық
немесе агарланған қоректік
ортада жүргізіледі; егер глюкозалы болса, онда СаСО3 қосумен, егер
спиртпен болса, онда бордың қатысуынсыз жүреді. Сірке қышқылды
бактерияларын бөлудің басқа да қарапайым әдістері
белгілі. Микробилгиялық синтез әдісінің органикалық қышқыл
өндірісі -өнеркәсіп салаларының ең жасына кіреді.
Сірке қышқылды өндірісін құру есептелмейді, оны
микробиологиялық жолмен шарап спитінен
өте ертеден өңеген.
Басқа органикалық қышқылды алу, бірінші орында микроорганизмнің
көмегімен 20-30 жылдардың басында
лимон қышқылынан
алу.Тамақ қышқылын осыған дейін шектелген мөлшерде
қышқылды алудың табиғи көзі лимон қышқылын
лимон шырынынан шарапты –шарап өндірісінің қалдығынан алған. Өндірісі дамыған
елдерде органикалық қышқылының қазіргі заманғы өндірісі, әр түрлі штамның
продуцент ретінде көп несе зең
саңырауқұлғы Aspergillus niger қолданылады. Көміртегі
көзі ретінде бұл процестерде көмірсулар-кристаллды қант
және глюкоза қызылша және тростник, меласса, гидролизаттар ,
крахмалқұрайтын материалдар саналады. Микроорганизмнің көмегімен
50-ден астам органикалық қышқылдарды алуға болады. Қазіргі
кезде тек алты қышқыл ғана
өнеркәсіптік масштабта микробиологиялық жолмен өндіріледі (лимон, итакон,
глюкон, 2-кетоглюкон, сірке, сүт қышқылдары). Органикалық
қышқылдар тамақ және фармацевтика өнеркәсібінде,
техникада химиялық шикізат ретінде кеңінен қолданылады. Жеке
органикалық қышқылдарын (алма және лимон) табиғи өсімдігінен
экстрактысынан алу; басқалары (сірке, сүт) органикалық синтез
арқылы алады. Оларды өндіру жолы жақсы зерттелген. Сондықтан
микробиологиялық жолмен өндірілген қышқылдар адам
баласы үшін (тамақ, фармацевтика) жасанды жолмен өндірілгенге
қарағанда тиімді. 50-ден астам органикалық қышқылды
осы микробиологиялық жолмен алады. Биотехнологиялық әдіспен оны алу қазіргі кезде жік-жіктеп
зертелген. Кейінгі жолмен өндірілгенін техникада қолданады. Сүт
және сірке қышқылын
химиялық және биотехнологиялық жолмен өндіреді.
Адам баласы үшін органикалық қышқылды микробиологиялық
синтез жолмен алған өте жақсы
,жасанды қышқылмен салыстырғанда.Техникалық қажетіліке
химиялық жолмен алады: тамақ және фармацевтика өнеркәсібінде
қолданылатындар әртүрлі биотехнологиялық процестен
алынады. Бұл өндірістер
лимон, сүт, сірке, итакон, пропион және глюкон органикалық
қышқылы; (сүт және сірке қышқылы сондай-ақ химиялық жолменде
алынады.Микроб метоболизмі жүйесіндегі органикалық қышқылдар
энергия және көміртегі көзі болып табылады. Демек, лимон,
изолимон, кетоглутар, янтарь, фумар және алма қышқылдары
аэробты микроорганизмдерде үшкарбон қышқылы циклының
интермедиаты болып табылады. Глюкон, кетоглюкон және шарап қышқылдары
– кейбір аэробты бактериялар мен саңырауқұлақтардың
глюкозаны тіке қышқылдандырудың (фосфорлаусыз) аралық өнімдері
сүт, май және пропион қышқылы анаэробты бактерияларда көмірсу
метоболизімінің соңғы өнімі. Сірке қышқылы
– этанол қышқылдануының өнімі; алифатты моно және
дикарбон қышқылы – кәдімгі алкандардың қышқылдануының
соңғы өнімі. Олай болса, оның метоболизмі негізінде
органикалық қышқылды алу үшін микроорганизм мүмкіндігі
жоғары. Көптеген органикалық
қышқылдарды көміртегі мол ортада азот және фосфор көміртегін
құрайтын субстрат мол продуценттерді жасуша өсу үшін
лимиттеп алады. Сондықтан органикалық қышқылды алудың
микробиологиялық процесі – екі фазалы: бірінші сатыда өсуі теңесіп,
биомассаның жиналуы максималды мәнге жетеді, және көміртегін
тұтыну және энергетикалық субстраты сондай-ақ лимитеуші
биогенді; екінші сатыда – жасушаның өсу жылдамдығы баяулайды.
Осының нәтижесінде жасуша өсуі тоқтап, интенсивті қышқыл
түзу басталады. Фазаның ұзақтығы ортадағы көміртегін
құрайтын субстрактың мөлшеріне қарай қарқанды қышқыл түзумен анықталады.
Көптеген органикалық қышқылдардың
(сүт қышқылынан басқа) түзілуі үшін аэробты
жағдай және рН мәніне байланысты болуы шарт.
5. В12 витаминінің
активті продуценті болып бактерия
Pseudomonas туысы жатады. Термофильных
бацилл Bacillus circulans негізінде тиімді технология өңделген, 18 сағат аралықта 65–75°С температурада зарасыздалмаған жағдайда. 2.0 до
6.0 мг/л. витамин шығымы құрайды. Бактерияларды балық және
соя ұны, ет және жүгері экстратісі негізінде дайындаған бай
ортада өсіреді. Медицина үшін В12 – нің өнімі 12 т/ж құрайды; 0,95% NaCl
негізіндегі CN-B12 залалсызданған ерітіндісін және
фолиев қышқылы немесе басқа
дәрумен қосылған
түйме дағы шығарылады.
Мал
шаруашылығына қажет В12
витаминін термофильді метаногенді
бактерияның аралас
ассоциациясы негізінде алу.
Ассоциация 4- культурадан тұрады,
органикалық субстрат СО2 және СН4 көмірсуды ыдыратушы, аммонифицирлеуші,
сульфат тотықтырушы және метан түзуші бактерия дейін бірбірімен байланысты
ыдыратады. Субстрат ретінде
декантирленген ацетонобутил бардасы,
2.0–2.5 % құрғақ заты құрайтынды
қолданады. Ашу 55–57°С зарарсызданбаған культурада екі фазада жүреді: бірінші май қышқылы және метан
пайда болады ,екінші – метан, көмірқышқлы
В12 витамині пайда болады.Процесстің ұзақтығы
бір аппарата 2.5–3.5 тәулікті құрайды,
тізбектелген екеуі – 2–2.5 тәулікті құрайды. Ашытпада витамин
концентрациясы 850 мкг/л жетеді.
Параллельно әжептеуір мәнде
, 20 м3/м3 дейін
газ пайда болады (65 % метана и 30 %көмір қышқылы).
Ашытпада әлсізсілтілі реакция жүреді. Витаминді тұрақтандыру
үшін оны тұз қышықлымен немесе фосфор қышқылымен қышқылдайды, сосын буландырғыш
аппаратта құрғақ заттың құрамын
20 % дейін қоюландырады, және желдеткіш кептіргіште кептіреді.
В12 витамині құрғақ препаратта – 100
мкг/г дейін жетеді.
В2
витамині (рибофлавин) өзінің атын рибоза қантынан алды ,витамин молекуласының қрамына
кіретін D-рибита көп атымды сприт.Табиғатта кең таралған
өсімдікпен, ашытқымен саңырауқұлақпен
бактериямен біраз мөлшерде
синтезделеді. Жануарлар, бұл витаминді синтездемейтінді, оны
комбикорм құрамынан алады.Ағзадағы рибофлавиннің
тапшылығы ақуыздың алмасу процесін бұзады,өсуін
баяулатады.
Рибофлавин
препараты медицинада бірқатар ауруға емдік ретінде қолданылады,
ал жануарларға кормға қоспа ретінде қолданылады.
Рибофлавинді және екі оның коферменті формаларын – ФАД и ФМН
микроорганизм синтездейді. Ввитамин продуценті болып бактерия (Brevibacterium
ammoniagenes, Micrococcus glutamaticus), ашытқы (Candida guilliermondii,
C. flaveri), микроскопиялық саңырауқұлақ (Ashbya
gossypii, Eremothecium ashbyii) және
зең саңырауқұлағы (Aspergillus niger) саналады.
Эргостерин –
(эргоста-5,7,22-триен-3b-ол) – витамина D2 өндірісі
бастапқы өнімі және
ашытқының азықтық препараты, D2 витаминімен
байытылған. Витамин (эргокальциферол) эргостринді ультра күлгін сәулесімен
шағылыстырудан кейін пайда болады, олар біраз мөлшерде балдырларды,
ашытқыны, зең саңырауқұлағын синтездейді.
Эргостериннің активтілігі жоғары продуценті – Saccharomyces, Rhodotoryla, Candida.
Өндірістік
масштабта эргостеринді ашытқыны және
мицелиалы саңырауқұлақты
азоты тапшы қанты мол ортада өсіреді,
жоғарғы температурада және жақсы аэрациялауда культивирлеп алады.Эргостериннің қарқындылығы жоғарылауы,
ашытқы туысы Candida көмірсутегі
бар ортада пайда болады. D2 витаминінің
кристаллды препаратын зең саңырауқұлағын
(Penicillium, Aspergillus)
культивирлеумен алады. Азықтық препарат алу үшін суспензияны
немесе құрғақ ашытқыны (Candida) шағылыстырады.
6.Микробиологиялық өндірістің негізгі мақсатының
бірі ауылшаруашылығын жарамды азықтық ақуызбен қамтамасыз
ету болып саналады. Мал шаруашылығының өнімінің өндірісінің ұлғаюынан
сенімді азықтық ақуыздың базасын құру қажет.Мал
шаруашылығын азықтық ақуызбен қамтамасыз ету
пішен негізінде орындалады. Мұндай бағалы азыққа өсімдікке,
дәнді культураға, картопқа, азықтық шөпке ақуыз
витаминді және микроэлементті қосып қолданған тиімді. Өсімдіктен
алынған азықтықтың құрамының сапасын
жақсарту үшін, оны балықтың немесе ет-сүйектің
ұнымен және майсыз сүтпен және тағы басқалармен
байытады. Бірақ, мұндай ақуыз
өндірісінің көлемі мал шаруашылығына тұтынуын
қанағаттандырмайды. Азықтық ақуыз тапшы екені
елімізге белгілі. Ақуызды малға беретін ақуыз өнімге қосуға,
микробиологиялық синтездеу жолымен алады. Азықтық ақуыз
өнімін алуға арналған шикізаттың тауарлы аты: өсімдік
шикізатының гидролизатында, және
сульфидті сілтіде азықтық
ақуыз немесе гаприн алады; мұнай
парафинінде – азықтық ақуыз және ақуыз – витаминді концентрат алады,
метил.
Ақуызды алу. Ақуыздың көп тонналы микробиологиялық өндірісін
үнемі дамытып отыру қажет, өйткені
сол арқылы тағамдық базаның сапасын жақсартуға және кеңейтуге, адамды қоршаған
орта үшін минимальды зиян келтіретін, қол еңбегі аз жұмсалатын
жоғары сапалы ақуыздық өнімдерді алуға мүмкіндік
береді. Өндірістік процесс ретінде ақуыздың микробиологиялық
өндірісі егіс алаңдарын қажет етпейді, климаттық және
ауа-райы жағдайларына қарамайды, нақты жоспарлауда және
автоматтандырудың жоғары сатысына беріледі, стандартты сапалы өнімді
алуға мүмкіндік береді. Микробиологиялық синтез өнімдерін
азықтың және тағамның жаңа түрлері
деп атауға болады, бірақ синтетикалық және жасанды деп
есептеу дұрыс емес.Микроорганизмдердің әртүрлілігі және
олардың қоректену типтері микробиологиялық өнеркәсіпке
биосинтез үшін шикізаттың әртүрлі түрлерін қолдануда
оңай түсіндіруге мүмкіндік береді. Ақуыздық
заттарды алу көлемі тонналық
жағынан ірі және біздің еліміздің микробиологиялық
өнеркәсіб өндірісінің халық шаруашылық қажеттілігі
бойынша маңызды.
“Ақуыз” деген термин орыс
тілінде жұмыртқаның ақ уызы (белок) деген сөзден
шыққан. Жұмыртқаның ақ уызы қыздыру
кезінде қатайып, ақ түсті жентекке айналады. Ақуызға
қатысты “протеин” грек тілінде “proteios”-деген термин де қолданылады.
Ол алғашқы, аса маңызды деген мағынаны білдіреді. Бұл
мағына тіршілік процесінде ақуыздың
аса маңызды екенін көрсетеді.
Ақуыздық заттар өсімдікте
түзіледі. Ол үшін топырақтағы азот қосылыстары
пайдаланылады. Ал бұршақ тұқымдас өсімдіктер ауа құрамындағы
азотты пайдаланып, ақуыз түзе алады. Жануарлар дүниесі және
адам ақуызды амин қышқылдарынан және басқа да
азоты бар органикалық заттардан синтездейді. Олар ондай заттарды өсімдіктерден
және басқа өздері қорек
үшін пайдаланатын жануарлардан
алады. Ақуыз продуцентінің микроорганизмі. Көміртек көзінің
сапалығы метил спиртін ассимилирлеуге қабілеті бар, әсіресе
ол ашытқыларда жақсы көрінеді, оның ішінде Candida
silvicola, Candida boidida, Hansenula polymorpha, Torulopsis glabrata,
Torulopsis ernobii. Бұл ашытқылардың ішінде T.ernobii басқа
түрлерге қарағанда метил спиртін тез сіңіреді, себебі
рН оптимальды мәні процестің
бактериямен оптимальды мәні процестің бактериямен зақымдануын
төмендетеді, ал оптимальды температурасы (37°С) ферментерді суытуға
кеткен шығынды төмендетеді. Метил спиртін қоректену көзі
ретінде бактериялардың кейбір түрлері белгілі: Pseudomonas және
Methylomonas, Ps methylotropha, Ps. rosea, Meth. methanollica.
Метил спиртін сіңіретін
микроорганизмнің өсуі барысында ортаға күрделі
органикалық заттар бөлінеді. Қоректік ортаның құрамындағы
метил сиртінің 5-тен 10% -не дейін басқа өнімге айналады.
Олар өсудің ингибиторы болып табылуы мүмкін. Бұл
микроорганизм – продуцентін ақуыз қоспасының культурасын
культивирлеуге мүмкіндік береді және кейбіреулері метил спиртін қолданбайды.
Осындай аралас культураларды қолдану барысында ақуыздың шығуы
ұлғаяды.Әртүрлі таксономикалық топтарға
жататын микроорганизмдерді көмірсутекті ортада өсіру мүмкіндігі
өте кең зерттелген. Көмірсутектерді утилизациялауға қабілеттілігі
көбінесе ашытқылардың өкілдерінде кездеседі. Бұлардың
ішінде бірінші кезекте Candida туысын айту керек, мицелиялы саңырауқұлақтар
өкілдерінде, көбінесе Aspergillus және Fuzarium, Mucoraccae
туысының көптеген саңырауқұлақ
түрлерінде және әртүрлі бактерияларда болады. Мұнай
компоненттерін утилизациялау мүмкіндігі табиғат құрамында
көмірсутек бар жерлерде дамитын микроорганизмдердің арасында жиі көрінеді.
Осыған байланысты мұнай өңдеу мекмелерінің тұрып
қалған суларының тұнбалары және мұнай өнімдері
түсетін әртүрлі жерлер көмірсулармен бірге ортада
белсенді өсетін штамдарды изолирлеу үшін қолданылуы мүмкін.
Культивирлеу үшін ортаға витаминдерді қосуды талап етпейтін,
тез өсетін микроорганизмдерді бөлу үшін өсірудің
тұрақтанған параметрлерінде көмірсулармен бірге ортада ұзақ
үздіксіз культивирлеумен сәйкес элективті культивирлеу әдісі қолданылады.
Көмірсутектерде
әртүрлі микроорганизмдердің өсуін зерттеу бөлек
топтардың өзіндік спецификалық ерекшелік қатарларын
тудырады. Мицелиялы саңырауқұлақтарды көмірсутекті
ортада түптік культивирлеу ортаны араластыру кезінде мицелиямен көмірсутек
бөліктерінің әлсіз қатынасынан қиындайды. Көптеген
микробактериялар көмірсутекті ортада өсу кезінде агглютинацияға
қабілетті капсуламен жабады.Осының нәтижесінде диаметрі
бірнеше миллиметрге жететін жасушаның көбеюі пайда болады.
н-алкандарда өсірілген сапрофитті
микобактериялардың, липидтердің құрамында
болатын улы компоненттер олардың биомассасын азықтық қоспа
ретінде қолдануға рұқсат етпейді. Метанды орталарда және
басқа газ тәрізді көмірсутектерде микроорганизмдердің өсуін
зерттеу нәтижелері мұндай субстраттар бактерия биомассасының
биосинтезі үшін перспективті болуы мүмкін екендігін көрсетті.
Культивирлеудің аппаратуралы- аспаптармен безендірілуі қосымша қиындықтарымен
ерекшеленеді.
Микробиологиялық
синтез үшін қажетті С10-С27
н-парафиндерді (сұйық н-парафин деп атайды). Мұнай өндіретін
зауыттарда мұнай фракцияларына тиісті екі әдіс арқылы алады:
карбамид көмегімен депарафинизациялау(мочевина) немесе цеолитте адсорбция
әдісі арқылы(молекулярлы тор) өндіреді.
Парафинді
мұнай фракциясынан карбомид СО(NH2)2 көмегімен
бөлу,оның парафинмен қосылып қатты комплекс түзетіне
негізделген, құрылысы қалыпты парафин, мұндай
комплексті изоқұрылысты парафинге қарағанда оңай
түзіледі.
Алынған карбамид
комплексін н-парафиндермен бірге сұйық фазадан (фильтр немесе
центрифуга) бөледі, бұзады (ыстық сумен), парафиндерді бөледі,
ал карбамидті қайта қолдануға жібереді. Карбамидті парафиндеу
әдісі өте қарапайым, бірақ бөліп алынған
парафиндердің құрамында 10%-ге дейін изопарафиндер мен
ароматты көмірсулар болады.
Жоғары сатыда
тазалыған қалыпты құрылыстағы парафиндердің
молекулалы торлары – цеолиттерде селективті адсорбция әдісімен алынады. Бұл
әдіс цеолиттің молекулалар мөлшері цеолит саңылауының
диаметрінен кіші болатын заттарды адсорбциялау қабілеттілігіне
негізделген. Н- парафиндерді алу
процессі үш адсорберден тұратын «Парекс» құрылғысында
жүзеге асырады. әр адсорберде адсорбцияның, үрлеудің
және десорбцияның сатылары тізбектеліп жүреді. Тазартылған
н – парафиндерді «Парекс» құрылғысынан қайнауы басында
2000 С- ден кем емес және қайнаудың соңы 3200
С-ден жоғары емес, температуралары н – парафиндердің қосынды құрамы
99%- дан кем емес, ароматты көмірсулардың құрамы –
0,05%- дан кем емес түссіз және ашық сары сұйықтық
түрде щығарылады. Ароматты көмірсулар ашытқының өсуіне
ингибиторы болғандықтан олардың құрамына ерекше көңіл
аударады.Сұйық н – парафиндер микроорганизмдердің өмірсүруінің
жақсы тұрақтылығын қамтамасыз ететін салыстырмалы
таза және стандартты шикізат болып табылады. Шикізаттың бұл түрі 100 % және
қолданылған парафин массасына жақын азықтық ашытқы
алуға мүмкіндік береді.
Табиғи газдың негізгі компоненті
метан CH4 болып табылады, оның құрамы 94-98%
аралығында болады, алынатын жеріне байланысты. Метаннан
басқа табиғи газда белгісіз мөлшерде этан С2Н6,
пропан С3Н8, бутан С4Н10, көміртегі
диоксиді СО2 және азот N2 қатысады.
Метанды қышқылдандыратын микроорганизмдер табиғатта кеңінен
таралған. Олар топырақтан, өзен мен көл суларынан,
шахта сулары мен табиғатта кең
таралған. Метанды ассимилирлейтін қабілеті бар бактериялар
туысы: Mycobacterium, Pseudobacterium, Chromobacterium, Brevibacterium,
Bacillus және сондай-ақ тағы
басқа микроорганизмдер. Көрсетілген
микроорганизмдердің негізгі белгісі көмірсутегінен тек бір көміртегі
атомымен барлық жасушалық компоненттерді синтездеу қабілеті
бар метан болып саналады.
Метан негізінде биосинтезге аралас культураларды пайдалану үлкен қызығұшылық
туғызуда. Кейбір таза культуралар метанды қышқылдандырмайтын
бактериялармен қосылып метанды қышқылдандырады. Аралас
культуралар популяциядан бөлініп алынған және таза
культураларға қарағанда, метанды активті ассимилирлейді.
Табиғи газда культивирлеу арқылы алынған бактерия
биомассасы тазалығы жоғарғы деңгейде ерекшеленеді және
сапасы бойынша көмірсулар мен Н-парафиндерден алынған азықтық
ашытқылардан кем емес. Оның құрамында 65% ақуыз
бар, жануарлардың ағзасына қажетті барлық аминқышқылдары
және В тобының витаминдері де бар.
7. Антибиотик продуценті болып бактерия, актиномицеттер, мицелиалы саңырауқұлақтар саналады. Шамамен 600-ден астам антибиотик сиппаталған, олар бактерияны синтездейді. Бұл антибиотиктер химиялық құрлысы
бойынша полипептидке және төменгі
молекулалы ақуызға жатады.
Бірақта
өндірістік масштабта бактерия тектес антибиотиктер біраз мөлшерде шығарылады.Маңыздысы болып
саналады: грамицидин (Bacillus brevis), полимиксиндер (Bac. polymyxa, Bac.
circulans), бацитрациндер (Bacillus
licheniformis), низиндер (Streptococcus lactis). Ең жоғарғы
мөлшері антибиотиктің (70 % жоғары),өндірісте шығарылады
және кеңінен қолданылады, актиномицетпен синтезделеді.
Соның ішіндегі – антибиотиктер химиялық құрлысы әртүрлі
, олар бірнеші топқа жатады: а) аминогликозидтер – стрептомицин (Streptomyces
griseus), неомициндер (Streptomyces fradiae, Str. albogriseolus), канамициндер
(Str. kanamyceticus), гентамициндер (Micromonospora purpurea) және
т.б.; б) тетрациклиндер –
хлортетрациклин (Str. aureofaciens), окситетрациклин (Str. rimosus); в)
актиномициндер – препарат құрлысы бойынша жақын үлкен топ, әртүрлі микроорганизммен синтезделетін, соның ішінде
(Streptomyces antibioticus, Str. chrysomallus, Str. flavus); г) макролидтер –
эритромицин (Streptomyces erythreus), олеандомицин (Str. antibioticus),
магнамицин (Str. halstedii), филипин (Str. filipensis); д) анзамициндеры –
стрептоварициндер (Str. spectabilis), рифамициндер (Nocardia mediterranea),
галамициндер (Micromonospora halophytica), нафтамицин (Str. collinus) және
т.б. Мицелиалы саңырауқұлақ сонымен қатар антибиотиктің барынша үлкен санын (шамамен 1200)
синтездеді. Соның ішінде ең
танымалысы келесілер: пенициллиндер (Penicillium chrysogenum, P.
brevicompactum, Aspergillus flavus, Asp. nidulans), цефалоспориндер
(Cephalosporium acremonium), фумалгин (Aspergillus fumigatus), гризеофульвин
(Penicillium nigricans, P. griseofulvum), трихоцетин (Trichthecium roseum).
Микробты
жасушамен антибиотик синтезі - бұл
зат алмасудағы арнайы процесс, ағзадағы эвалюция
процесіне бекітілген. Әрбір микроб
түрі бір немесе бірнеше толығымен
анықталған антибиотиктік затың пайда болуына қабілеті.Табиғат
көзінен бөліп алынған «жабайы» штамдар деп аталатын төменгі
антибиотиктік белсенділігін болдыратын.
Өндірісте штамм продуценті болып қабылданатындар,олар бастапқы
штаммен салыстырғанда 2-3 сатыға
жоғары антибиотиктік белсенділігі
барлар. Бұл, көптеген басқа
биотехнологиялық процесс сияқты
екі әдіспен жетуге болады: ағзаны
генетикалық жаңаруымен және ферментация жағдайын оптимизациялаумен.
Өзін
тексеруге арналған сұрақтар
1.Микрорганизмнің біріншілік және екіншілік
метаболиттері.
2.Ашытқыға сипаттама.
3.Сүт қышқылды бактерияға
сипаттама.
4.Органикалық қышқыл, пропион қышықылы немесе пропион
бактериясы
продуцентіне сипаттама.
5.Амин қышқылы,витамин,фермент
продуцентіне сипаттама.
6.Азықтық ақуыз продуцентіне
сипаттама.
7.Антибиотик продуцентіне сипаттама.
8.Микробты жасушаның антибиотик синтезі.
9. Pseudomonas туыстас
бактериясы.
10. Рибофлавин препараттары
11. Сүт қышқылды
бактерияны іс жүзінде қолдану.
12. Микробиологиялық синтез әдісімен органикалық қышқыл
өндірісі.
13.Органикалық қышқылдың жоғарғы синтезі.
14.Көміртегі бойынша
экономикалық коэффициенті.
№2 МОДУЛЬ. СОҢҒЫ ӨНІМДІ
АЛУ ЖӘНЕ МИКРООРГАНИЗМДІ
КУЛЬТИВИРЛЕУ.
6 ДӘРІС.
МИКРООРГАНИЗМНІҢ ӨСУ КӨРСЕТКІШІ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ САТЫСЫ.
БИОРЕАКТОРЛАР ТҮРІ.ПЕРИОДТЫ ЖӘНЕ ҮЗДІКСІЗ КУЛЬТИВИРЛЕУ
(ХЕМОСТАТТЫ, ТУРБИДОСТАТТЫ, ОКСИСТАТТЫ).
БИОТЕХНОЛОГИЯ ӨНДІРІСІН ӨҢДЕУ САТЫСЫ: ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ
РЕГЛАМЕН, ӨНЕРКӘСӘПТІК ӨНДІРІСТІ ТӘЖІРИБЕЛІК-ӨНДІРІСТІК
ТЕКСЕРІС, МАСШТАБТАУ
Дәрісті жүргізу
формасы: лекция конференция
Дәріс жоспары
1. Микроорганизмнің
өсу көрсеткіші және негізгі сатысы
2. Биореакторлар түрі.
3.Периодты және үздіксіз культивирлеу
(Хемостатты, турбидостатты,
оксистатты).
4. Биотехнология өндірісін өңдеу
сатысы: лабораториялық регламент,
өнеркәсәптік
өндірісті тәжірибелік-өндірістік тексеріс, масштабтау
1.Биотехнологияда нақтылы дайын өнімді бөліп
алу әдісін таңдауда, дәстүрлі әдіспен қосымша
өнімді алуда альтернативтік технико-экономикалық бағасы болуы керек. Белгілі
биотехнологиялық процеспен салыстырғанда технологиялық, экономикалық және
экологиялық болуы керек, әлде
альтернативті алып тастауы керек. Альтернативті вариант өнімнің өзіндік
құны арқала бағаланды.
Биотехнологияның
эффективті бағасы, одан басқа-да алынған өнімнің
сапасы, процестің материалдық-энергетикалық
баланысын есептеумен, тәжірибелік және өнімнің теориялық
шығымымен салыстыруға
болады.
Мұндайда ірі
масштабты биотехнологиялық процестің шикізатының бағасы мен шығыны анықтаушы болып
саналады, сондықтан материально-энергетикалық бағасы осы
кезде өте қажет.
Жоғары өнімділікті рекомбинанты
штамм-продуцент негізіндегі процесті қолдануда, шығының негізгі бөлігі шикізатқа жатады,
ал продуценті құруда,культивирлеуге арнайы жағдай өңделуде,демек
осы жағдайда шикізат экономикасы және энергоресурстар екінші сатыда
роль атқарады.
Кез келген биотехнологиялық процестің түйінді
қызметі болып биологиялық агент саналады,оның табиғаты
мен физиология-технологиялық қасиеті.Өсуге
арналған кез келген аумаққа бастапқы өмір сүруге
қабылеті егіс материалы , энергия көзі мен көміртегі биомасса
синтезіне арналған қоректік орта қажет, ферментацияның
физико- химиялық жағдайына
(рН, температура, аэрация және
т.б.) сәйкес келетін.
Ең негізгі көрсеткіштің бірі
ферментация жағдайының
адекватность, сипаттаушы
продуценттің өсу жылдамдығын атқарады.
Ағзаның өсу жылдамдығы (биомассаның ұлғаюы) бинарлы бөлумен ортаны жақсылап
араластырумен приодты культура микроб биомассасының концентрациясымен
пропорционально болады:.
dX/dτ = mX,
мұндағы dX/dτ – өсу жылдамдығы,
Х – биомасса, m – пропорциональды коэффициент,
(«меншікті өсу жылдамдығы»); күрделі процентпен параметр
аналогичен (мысалы, егер меншікті өсу жылдамдығы тең 0.1 сағ.–1,
– демек биомассаның ұлғаюы теңз 10 % сағатына ). Егер көлемі m барлық уақытта
, бұл деген культивирлеу режимі бекітілген болады, ондаберілген теңдеудің интегрирлеуі береді:
lnX = lnX0 + m τ,
мұнда Х0 – биомасса бастапқы
периодының уақыты τ.
Тәуелділік графигі lnX уақытқа қарай сәл жылдыған түзу сызық түрде m. болады. Меншікті өсу
жылдамдығы продуцентің физиологиялық жағдайын
сипаттаушы негізгі параметрдің
бірі болып саналады.бірқатар басқа параметрлер осы көрсеткіш
арқылы көрсетілуі мүмкін.
Процестің өнімділігі уақыт бірлігіндегі
биореактор көлемінің бірлігінде
алынған өнімнің мөлшерімен сипатталады.Процестің
өнімділігі көптеген факторларға байланысты : продуцент
белсенділігіне, тұтынылған субстраттан өнімнің шығым коэффицентінің
мәніне, ферментердегі белсенді биомасса мөлшеріне:
П = qs Yp/s X [г/л с.],
мұндағы qs – субстраты тұтыну
жылдамдығы (метаболиттік
коэффициент), Yp/s- өнімнің шығымы
(экономическалық коэффициент), X
– биомасалар концентрация , P – өнім
, S – субстрат.
Өнімділіктің көлеміне әсер
етуі оны құрайтын әртүрлі
өзгеру жолымен болады, әрбір нақтылы жағдайға
жеке тоқталу қажет. Демек, Х көлемінің жоғарылауы
кезінде масса көлемі бойынша аппаратқа сипаттама шектелуі мүмкін
және лимитеуші жағдайы
кульураның метаболитік коэффиценті
көлеміне әсер етуі мүмкін, продуценттің
физиология-биохимиялық сипаттамасы
және орта жағдайын бір-бірімен байланысын тереңірек
білу жағдайына байланысты.
Өнімнің шығымы (Y) (экономикалық коэффициенті) өнімнің саны сияқты анықталады, субстраттың
сол санынан алынған:
Y = X/Sо – S,
мұндағы,
S және So – бастапқы және соңғы
субстратың концентрациясы.
Дайын өнімді алуға арналған субстраты қолдану
тиімділігін сол коэффицент көрсетеді және яөте маңызды
сипаттама болып саналады және олай болса, соңғы өнімнің
өзіндік құнына әсер
етіп тікелей өнімділігіне байланысты.
Экономикалық коэффициент өнімде, субстратқа
бекітілген энергияның ауысу дәрежесін
сипаттаушы нақтылы физикалық ой болып келеді. Берілген көлемі есеп үшін қажет және
жалпы процесті анализдеуге және әр түрлі процестердің жүруін
басқару және бақылау үшін параметр есебінде қолданылады
және оның тиімділігін
салыстыруда қолданылады. Өнімнің соңғы
концентрациясы процестің жалғасуының
жоспарлануы қажет және өнімнің шығымының көлеміне. Өнімнің жоғарғы
концентрациясының соңғы жетістігі, бөлу кезінде және
концентрлегенде, жұмыс көлемінің үлкендігіне және
қымбатығынан ақталды. Меншікті энергия шығыны
ферментация процесіне сондай-ақ шикізаты дайындау жағдайына
байланысты. Меншікті энергия шығыны
сондай-ақ ферментациялық құрал-жабдықтың типіне байланысты.
Субстраттың өнімнің емес шығыны (Һ) – бұл өнімнің
өсуіне әсер етпейді, субстраттың энергиялық шығыны.
Жалпы олар экономикалық коэффициент арқылы сипатталады:
Һ=γтәжірибелік/ γтеориялық <1
Өнімді емес шығындар
биотехнологиялық процестің тиімділігі мен экономикасына әсер
етеді, сондықтан мына қосымша энергетикалық субстраттың
шығынының әсер етуші
себебі мен орны маңызды. Өнімді емес шығындар
продуценттің өсуі кезіндегі генетикалық ақпараттың
қате есептелуіне байланысты, продуцентің тез өсуі барысында және
тотығу кезіндегі электронды
тасмалдау тізбегіндегі энергияның
пайда болуының тиімділігін төмендету нәтижесіндегі өсу
кезіндегі шығынымен және фосфорирлеу, инактивациялау демеу кезінде
альтернативті пайда болуы, азырақ эффективтік талшық, сонымен қатар биомасса көбеймей –ақ тіршілік
етуін демеуде энергияның шығынының өсуінен
(жасушада транспорт субстрат және
мономер, синтез молекул, қорғаушы реакция).
Биотехнологиялық процестің тиімділігінің бастапқы
бағасы келтірілген параметр бойынша лабораториялық сатыда талдаулар мен тәжірибе процесі жүргізіледі және одан әрмен
қарай масштабтау кезінде тәжірибелік және өнеркәсіптік деңгейде
тексеріледі.
2.Ферментациялық
аппараттардың кейбір типтерін қарастырамыз.
Анаэробты процесстер үшін өсімдік шикізатының конверсиясы
кезінде және қарапайым аппараттар, соның ішінде өндірістің әртүрлі қалдықтары
және өсімдік конверсиясы қолданылады.Метан
ашыту кезінде биогаз алу үшін сондай-ақ бірқатар
процестер ферментациялық аппарат
(метантенк) қолданылады. Бұл аппараттар әр түрлі құрылысы (бірнеше жүз м3 дейін және
көлемі әр түрлі күрделі метал конструкциядан немесе
темір бетоннан) болған. Метантенка шикізат түсетін, жылу алмастырғыш
құбырмен, шикізат пен биомассаны араластырғышпен, газды қалпақпен
және газгольдермен жабдықталған. Метан қондырғы
шикізат беру жүйемен, зарарсыздау температурасына арналған жылу
алмастырғыш құбыр жүйемен,шикізатың гомогенді
таралуына арналған күрделі емес қондырғымен және
продуцент биомасса,пайда болған биогазды жинау үшін
(газгольдер) жабдықталған.
7 сурет -
Метан қондырғының
сызба – нұсқасы.
1 –мөлшерлеуші құрал, 2 –жылуалмастырғыш, 3 –
метанотенк; 4 – газгольдер.
Аэробты ферментцияға арналған
аппаратконструкциясы шикізат пен
ферментация типімен анықталады.Беттік анаэробты ферментацияға арналған
аппараттар,органикалық қышқыл
және фермент өндірісінде кеңінен қолданылады, құрлысы
бойынша барынша қарапайым және сұйық фазаға және
қатты фазаға сәйкес ажыратылады. Беттік сұйық
фазалы ферментация ашыту желдеткіш камерада жүреді, олар жалпақ металл кюветада тепшектерде орналасқан
болады. Кюветаға биіктігі 80-150 мм сұйық қоректік орта
құйып, ағыммен ауаны беріп
продуцент спорасымен ортаны инокулирлейді. Камераға ылғалдылық,
температура, ауа берілу жылдамдығын
тұрақтандырады. Культивирлегеннен кейін түбінде орналасқан штуцер арқылы кюветадан культуральды сұйықтықты
төгеді,әрмен қарай өңдеуге жібереді. Қатты
фазалы ферментация процесі винтилдеуші
камерада жүреді кюветаның орнына қайық сияқтыны
тепшектерге орналастырады, оған
10-15 мм қалыңдықта
үгілгіш қатты ортасы
бар зат себеді. Ортаны жақсылап
аэрациялау, қайық сияқтыға перфорирленген түбі жағынан ауа жүріледі.
Аэробты түптік культивирлеуге
арналған аппараттың құрылысы жағынан күрделі.
Негізгі мәселе орта мен жасушаның масса және энергия алмасуын
жоғарғы қарқындылықпен қамтамасыз ету. Масса алмасау
оттегін тасмалдаумен (перенос) және басқа биогенді элементі,
ортадан микробты жасушаны және
одан өнім алмасуды шығарумен анықтайды. Масса алмасудың
басты көрсеткіші болып ферментердің масса алмасу сипаттамасы, оттегінің масса бару
коэффиценті атқарады, оттегі аэробты ферментация процесінің негізгі лимитеуші факторы болып саналады. 1 кг биомасса пайда болу үшін
оттегінің шығыны көміртегін құрайтын шикізат типіне байланысты және оның қалыптасу дәрежесіне байланысты 0,75-500 кг құрайды. Оттегінің берілуі жасушаның оттегін сіңіру
жылдамдығынан артық болуы керек және бір жасушалы кеңістікте
«концентрациялық (яма) шұңқыр» деп аталатын болмауы керек. Жасуша отегін тек
еріген күйде тұтынуы керек, сондықтан культурада оның
концентрациясын барлық уақытта нақты продуцент үшін
оптимальды деңгейде ұстау керек.Одан басқа да, жасуша
концентрациясы және еріген субстрат ферментердің барлық
жерінде бірдей таралуы қажет.Сондықтан негізгі факторлардың
бірі араластыру саналады.Қарқынды араластырудан ауаның көпіршіктері
пайда болады,аппаратта майдаланады және диспергирленеді
«орта-жасуша» контакт фаза аумағы ұлғаяды.
Бірақ-та араластыру биологиялық аумақтың механикалық
бүлінуіне әкелуі мүмкін.Қазіргі кезде іртүрлі
араластырғыш және аэрирлеуші қондырғының мол мөлшері
қолданылады, оны іс жүзінде
классификациялау мүмкін емес.
Аэробты түптік ферментациялау үшін энергия жүргізу
бойынша ферментациялық аппаратты классификациялау әдісі
біздің ойымызша сәтті
сияқты. Осы классификациямен аппараттың бұл типі энергияның
жүргізілуі бойынша үш топқа бөлінген: 1 – газды фазаға;
2 – сұйық фазаға; 3 – камбинирлеп жүргізу. Газды фазаға энергия жүргізілген
ферментерлер (ФГ тобы).Оның жалпы белгісі- аппаратта газды фаза арқылы
энергия жүргізу, ол оның тасмалдағышы болып саналады.
Ферментер барынша құрылысы қарапайым, эксплуатациялық
сенімділігі жоғары, бірақта
масса алмасу сипаттамасы онша жоғары
емес (оттегін берілу коэффициенті 4 кг/м3 кем емес). Бұл
аппарат вертикальды ыдыс бегіді типтің
бірі газ таратқыш қондырғысы бар. Барбатажды газ таратқыш
қондырғы аппараттың төменгі жағында орналасқан.
Ауа таратқыш құбыр арқылы жоғарыдан беріледі,барбатаж арқылы
өткен соң орта қалыңдығы отегімен қанығады.
Отегінің масса алмасу коэффициенті 1-2 кг/м3 сағ көп
емес; аппаратың төменгі бөлігінде орналасқан перфорирленген пластинка саңылау диаметрі 0,0005 м. немесе тұмсықты
эжектордің тұмсығының диаметрі 0,004м; барботажды –эрлифті аппарат ішкі бір немесе
бірнеші диффузордың (стакан)
барымен сипатталады немесе бірнеші
бөлгіш қоршаулармен сипатталады; бұл элементтер
аппарттың сечения бойымен
біркелкі орналасқан немесе концентрленген; ферментер газлифті
колоннасымен диаметрі әртүрлі
екі колоннадан тұрады, бір-бірімен
қосылған; біреуі ауа ағымы келіп тұратын барбатажды колонна болып тұрады, басқасы-циркуляциялы
болып келеді. Барбатажды колоннаға ауа аппаратың төменгі жағына
кіреді; камера, аппартың жоғарғы бөлігінде
колонна қосылған,фазаның беткі кантакт фазасында үлкен бөлігі пайда
болады; жылу алмастырғыш құбыр типті құбырлы
аппарат құрастырылған; қарқынды үрлеуден жоғары
жылдамдықта құбырда газдың әрекетсеуі, үлкен
көлемде, сондықтан масса алмасу қарқынды; аппарат масса
алмасуды интенсифицирлеу контактілі фазаның бетінің ұлғаю
есебінен болады және сұйықтықтың
турбулизациясы газды және сұйық
фазаны жоғарғы жылдамдықпен беру жұмысында болады.
Аппаратта сеоекциялы элементтер тор тәрізді
енгізілген, табанша насадка құрастырылған; аппартың
ортасында құбыр бар, сол арқылы
ауа кіріп тұрады,ал жоғарыдан қарама- қарсы сұйық фазатүседі. Газ
табанша насадкаға түседі,ол полиэтиленнен, оны айналдырады; бұл
газды және сұйық фазаның беткі контактісін ұлғайтады.
Сұйық фазаға энергия жүргізілген
ферментерлер (ФЖ тобы) құрылысы және энергия көлемі жағынан күрделі, ферментердің ГФ тобымен салыстырғанда отегінің масса беру
коэффицентінің мәні 6 кг/м3сағ жоғары.
Бұл аппаратта сұйық фазамен энергия жүргізілген,
өздігінен сорғыш араластырғыш немесе насоспен; соңғы
вариант арнайы қондырғы (тұмсық,эжектор,диспергатор) арқылы аппаратқа сұйықтық
жүргізіледі;
Бұл аппараттар сондай-ақ бірқатар
типпен бөлуге болады: өздігінен
сорғыш араластырғышы бар ферментер, арнайы ауаүрлегіш
машинаны қажет етпейді, олай болса, бұған ауа ауаүрлегіш
пен табанша араластырғышпен сұйықтықты
лақтырғыш, сұйықтық қосылған ауа
камерасының араластырғышының ыдырауы нәтижесінде
болады; эжекторлы ферментерде газды фазаның рециркуляциясы болуы мүмкін,
субстраты экономдау үшін, бірақ-та газ құрайтын культуральды сұйықтықты айдау үшін арнайы насостар қажет.Ферментерде
газды субстратты енгізуді эжекционды қолдануда масса алмасуды мына қатармен
интенсификациялайды: аппараттың төменгі бөлігінен культуралды
сұйықты жұтатын қуатты насоспен жабдықталған
төгіліп тұратын ферменттер, сосын аэрирлеуші қондырғы
құбыр өткізгіш арқылы жеткізіледі (по типу шахтного
перепада или напорно-струйные). Қысымен сұйықтықтың
төгіліп тұруы жоғарыдан
беріледі және аппаратың түбіне дейін аэрирлеуші сұйықтық жетеді. Қарқынды турбулизациялау және
сұйықтықты араластыру жүреді.Түбінен сұйықтықты
насоспен сорып алады және аппаратың жоғарғы жағынан
тағыда береді,демек тұйық циркуляциялы контур болып отыр.
Бұл аппаратың кемшілігі болып сұйықты айдауға энергия көп
жұмсалатыны, сенімді есеп әдістемесі
болмағандығы және қондырғымен жұмыс жасау қиын
болғандығы және эжекционды қондырғының жұмыс
режимі болмағандығы саналады. Аппаратың үшінші тобы
–газды және сұйық фазалы энергияны жүргізумен (ФЖГ
тобы).Оның негізгі құрастырушы элеметі болып барлық
белгілі типті араластырғыш қондырғы саналады.Бұл
аппараттар өздігінен сорғыш
араластырғыш тобымен және культуральды сұйықтықты
айдауға арналған насоспен және басқа да араластырғыш
және аэрирлеуші қондырғы
болуы мүмкін.
Оттегінің масса беру коэфиценті мұндай
ферментерде кез келген белгілі мәні болуы мүмкін. Аппаратың
келтірілген түрлері негізінде антибиотик (эрасында) болды және
біржасушалы ақуызда және ең бастысы техникалық
микробиологияда қолданылды.

8 сурет – Газды фазаға энергия жүргізілген
(ФГ тобы)ферменттер:
А) барботажды: 1 – корпус, 2 – ауа таратқыш, 3 – қалта, 4 –
коллектор;
Б) барботажды – колонналы: 1 – корпус, 2 – жейдеше, 3 – ауа таратқыш;
В) барботажды – эрливті: 1 – корпус, 2 – диффузор, 3 – диспергатор, 4 – ауа
таратқыш, 5 – жылу алмастырғыш;
Д) құбырлы: 1 – көбік сөндіргіш, 2 – ыдыс, 3 –
диспергатор, 4 – корпус, 5 – таратқыш
қоршауы;
Е) ерігіш насадкалы: 1 – жейдеше, 2
– тарелке, 3 – насадка, 4 – корпус.

9 сурет – Сұйық фазаға
энергия жүргізілген (ФЖ тобы) ферменттер.
А) өздігінен соратынымен араластырғыш: 1 – корпус, 2 –
араластырғыш, 3 – жылу алмастырғыш циркуляциялы контур;
Б) эжекционды: 1 – корпус, 2 - насос, 3 – эжектор;
В) батырылған ағындағы ағынр: 1 – эжектор, 2 – жылу
алмастырғыш, 3 – корпус, 4 – насос, 5 – аққыш, 6 – насадкалы құбыр;
Г) ерігіш аққышпен аққыш : 1 – жылу алмастырғыш,
2 – насос, 3 – корпус, 4 – эжектор.
Прогресс жасушалық
және рекомбинанты культура алу аумағында биореакторға арнайы талап қойды.
Мұндайда бірінші жоспарда мынадай көрсеткіштер қойылды,
биологиялық агентің тұрақтылығы,асептикаға
жоғарғы талап,араластыру жағдайын лимитеу және т.б.
Бірақ.мұндай құрлысының көбісі әліде
тәжірибелік сипаттама береді.
3. Ферментация сатысы
биотехнологиялық процестің ең негізгі сатысы болып
саналады,олай болса оған субстрат пен продуцентің бір бірімен
байланысы және дайын өнімнің пайда болуы кіреді
(биомасс, эндо- и экзопродуктов).
Бұл
саты биохимиялық реакторда (ферментерде) іске асырылады және қолданылатын
продуценттің ерекшелілігігене байланысты
және соңғы өнімнің қажет түріне
және сапасына әртүрлі әдістермен ұйымдастырылуы мүмкін.Ферментация
қатаң асептикалық жағдайда және зарарсыздау ережесін сақтамай сұйық
(«қорғаушысыз» деп аталатын ферментация) немесе қатты
орталарда аэробты және анаэробты өтуі мүмкін. Аэробты
ферментация өз кезегінде беттік және түптік болуы мүмкін.
Аэробты ферментация беттік немесе түптік (қоректік ортасы қалың)
болып жүруі мүмкін.
Биологиялық аумақтарды культивирлеу периодты
және ағымды режимдерде субстрат берумен жартылай үздіксіз жүргізілуі
мүмкін, Периодты культивирлеу әдісінде ферментер бастапқы қоректік
ортамен және микроорганизмнің инокулятымен (X0 + S0) толтырылады.
Белгілі уақыт периоды ішінде аппаратта микроорганизмнің әсер
етуі және культурада өнімі пайда болғанша ( X+S ® P) жұреді. Бұл
аппаратта биохимиялық өзгерістер он сағаттан бірнеше тәулікке
дейін жалғасады. Ферментер ішінде жағдайды реттеу – микроорганизмді
периодты культивирлеудің маңызды шарты.
Периодты ферментация
процесі жүру барысында өсіріліп
жатқан культура бірқатар тізбектелген сатылардан өтеді:
лаг-фаза, экспоненциальді, өсудің баяулауы, стационарлы және қырылу
фазасы. Мұндай кезде аумақтың физиологиялық жағдайы
сонымен қатар бірқатар орта параметрлері өзгеріске ұшырайды.Дайын
өнімдер экспоненциальдыда (біріншілік метоболиттер – ферменттер, азықтық
ақуыз, витаминдер) және стационарлыда (екіншілік метоболиттер –
антибиотиктер) фазаларда түзіледі,сондықтан биотехнологиялық
процестің мақсатына тәуелді қазіргі заманғы өндірістік
процестерде дифференциальды культивирлеу
режим принциптері қолданылады. Осының нәтижесінде
сол немесе басқадайын өнімің максималды өнім үшін,
қолайлы жағдай жасалады. Периодты ферментер өнімді бөліп
алуда және тазарту жүргізуде
алға асып түседі және жаңа цикл басталады
Микроорганизмді культивирлеудің үздіксіз процесі периодтының
алдында бірқатар артықшылығы бар.Үздіксіз ферментация
бекітілген режим ішінде іске асырылады, микробты популяциясы және оның
өнімі біркелкі болғанда.
Үздіксіз
ферментация процесін қолданғанда биосинтез процесін басқару және
эфективті реттеу үшін қолайлы жағдай жасалады. Үздіксіз
ферментация жүйесін толық ығыстыру принципі бойынша немесе толық араластыру принципі
бойынша ұйымдастыруы мүмкін. Алғашқы мысал – тубулярлы
культура деп аталады.
Ферментация процесі ұзын
құбырда жүргізіледі,онда бір соңынан үздіксіз қоректік
компоненттер және инокулят келіп тұрады, басқа шетінен сондай
жылдамдықпен культуральды жылдамдық шығарылып отырады.Бұл
жүйе ағымдағы ферментация гетерогенді деп аталады.

10 сурет – Периодты әсер ететін биореактордың
сызба нұсқасы.

11 сурет- Толығымен ығыстыратын
тубулярлы биореактордың сызба нұсқасы.
Үздіксіз ферментацияда ферменте толығымен
араласу(гомогенді-ағымдағы әдіс) ферментация аппаратың
барлық массасында бірдей жағдай жасалады.
Ферментацияның мұндай
жүйелерін қолдану жеке сатыларда сонымен қатар барлық
биотехнологиялық процесті тиімді басқаруға мүмкіндік
жасайды және іс жүзінде барлық продуценті тұрақтандыруға
және керекті тәжірибе жасауға немесе биотехнология жағдайына
тиімді жағдай жасайды. Мұндай қондырғыларды басқару
екі әдіспен жүзеге
асырылады. Турбидостаты әдіс шығып жатқан ағымның бұлыңғырлығын өлшеуге
негізделген. Микробты суспензияның бұлыңғырлығын өлшеу жасушалардың өсуін тудырады,
биореактордан сол микроорганизмдер шығарылады, өсу жылдамдығының
шегі болып табылады.
Ферментерге жаңа қоектік орта түсу
жылдамдығын реттеуге мүмкіндік жасайды.Екінші бақылау әдісі – хемостаты,қарапайым.
Хемостатта басқару процесі шығы емес кіру ағымын өлшеумен
іске асырылады. Мұндайда қоректік
ортаның (көміртегі,оттегі,азот) бір компонентінен концентрация ферментерге түседі, басқа қоректік
компоненттер артық мөлшерде болу деңгейін бекітеді, демек
берілген биогенді элементтің лимитеуші концентрациясы культурадағы
жасушаның көбею жылдамдығын шектейді. Инженерлік көзқарастан ферментация процесін қамтамасыз ету,
ферментерге (инокулят, ауа (немесе газды
қосспа), қоректі биоген, көбіксөндіргіш)ағымның
түсуін мөлшерлеумен іске асырылады және одан жылуды шығару,
өңделгеннен кейінгі ауаны,культуральды сұйықтықты
сондай-ақ процестің негізгі параметрлерін деңгейде тұрақтандыру дәне
өлшеу және продуцентің
оптимальды өсуі үшін және дайын өнімнің пайда
болуы үшін қамтамасыз ету.
Ферментация барысында күрделі қоспалар, жасуша құраушы,
жасуша сыртындағы метаболиттер,
бастапқы субстраттың қалдық концентрациясы пайда
болады. Мұндай кезде дайын өнімдер қоспаларда азырақ
концентрацияда болады, ал олардың
көбісі оңай бұзылады. Бұлардың барлығы
биологиялық препараттарды бөліп алу және кептіру әдісіне
айтарлықтай шектеу қояды. Биотехнологиялық процестерді
техникалық қамтамасыз ету сұрақтарымен биоинженерия
айналысады. Әртүрлі процестер үшін көптеген әртүрлі аппаратуралар бар: әсіресе ферментация
процесі үшін, сонымен қатар дайын өнімді бөлуге және
алуға арналған.Ферментация сатысына арналған аппаратура
айтарлықтай күрделі. Техникалық жағынан аэробты түптік
зарарсыздандырылған және үздіксіз (немесе субстраты берумен)
ферментация процесі күрделі болып
табылады. Анаэробты және беттік
ферментацияға арналған
аппараттаразырақ күрделі және энергия шығынды. Қазіргі
заманғы әдебиеттер жүздеген биореактоларды жұмыс жасау принципі құрлысы және размері әр
түрлісін жазды (бірнеше литрден
бірнеш куб метрге дейін). Культивирлеудің көптеген әдістеріне көп түрлі
қолданатын биологиялық
агенттерінің көлемді әртүрлі құрлысының
шешімдеріне әкелді,олар бірқатар факторларға байланысты: орта мен продуцент түріне, өндірістің
технологиясына және масштабына, сонымен қатар дайын өнім және
т.б. Биотехнологияны техникалық
жабдықтау жалпы техникалық биохимия және тамақ
технологиясы базирленеді, бірақ-та өзінің ерекшелігі болады.
Биотехнологиялық
процестің таза химиялықтан келесі
принципиальды айырмашылықтар қорытындылайды:
-
биологиялық агенттердің физика-механикалық
әсерлерге сезімталдығы;
-
заттардың фаза аралық тасмалының болуы
(түрі бойынша, «сұйықтық - жасушалар», газ -сұйықтық
-жасушалар);
-
асептика жағдайдың талаптары; жалпы көптеген
процестердің өту жылдамдығының төмендігі;
-
дайын өнімдердің тұрақсыздығы;
-
көбіктің пайда болуы;
-
биосинтез және өсуді реттеу механизмдерінің
күрделілігі.
4 . Биотехнология өндірісін өңдеу сатысы:
лабораториялық регламент, тәжірибелі-өнеркәсіптік тәжірибе, өнеркәсіптік өндіріс,
маштабтау –тақырыбы студентің өз бетінше дайындалуына арналған.
|
12 сурет-Микроорганизмді ағымды
культивирлеуге арналған биореактордың сызба нұсқасы. А – хемостат; Б – оптикалық тығыздықты
автоматты реттегіші бар турбидостат. 1 – ортаның түсуі; 2 –
араластырғыш; 3 – культура ағысы (сток); 4 – насос; 5 –
фотоэлемент; 6 – жарық көзі. |
Өзін тексеруге
арналған сұрақтар
1.
Микроорганизмнің өсу көрсеткіші және
негізгі сатысы.
2.
Биореакторлар түрі.
3.
Периодты және үздіксіз культивирлеу .
4.
Хемостатты,
турбидостатты, оксистатты.
5.
Биотехнология өндірісін
өңдеу сатысы.
6.
Лабораториялық регламен.
7.
Өнеркәсәптік өндірісті тәжірибелік-өндірістік
тексеріс,
масштабтау.
8. Микроорганизмді ағымда культивирлеуге
арналған биореактордың
сызба
нұсқасы
9. Периодты әсер ететін биореактордың
сызба нұсқасы
10. Метан қондырғысының сызба нұсқасы
7 Дәріс. Микробиологиялық синтез өнімінің
түрлері. Өмір сүруге қабілеті микроорганизмді құрушы
препараттар; инактивирленген жасуша және микроорганизмнің
метаболизм өнімі негізінде оларды өңдеу
Дәрісті жүргізу
формасы: миға шабул
Дәріс жоспары
1. Микробиологиялық
синтез өнімінің түрлері
2. Өмірсүруге қабылеті
микроорганизмді құрушы, препараттар
3. Инактивирленген жасуша құрушы
препараттар
4. Микроорганизмнің
метаболизм өнімі негізінде оларды өңдеуді құрушы,
препараттар
1
Биотехнологиялық процеспен алынған өнім ассортименті өте кең. Өндірістің көлемі және әртүрлілігі
бойынша бірінші орында тұрған өнім
өмір
сүруге қабілетті микроорганизм негізінде биотехнологиялық процесте алынған.
Бұл өнімдер негізгі үш топқа бөлінеді:
1-топта
– биомасса (біржасушалы ақуыз) дайын өнім болып
саналады немесе биологиялық агент (биометаногенез, металды бактериямен
сілтілеу)есебінде қолданылады;
2-топта
– біріншілік метаболиттер – бұл төменгі молекулярлы қосылыс, макромолекула ақуызды құрастырушы
есебіндегі өсуге арналған микроорганизмдер, кофермент (амин қышқылдары,
витаминдер, органикалық қышқылдар);
3-топта
– екіншілік метаболиттер (идиолиттер) – бұл қосылыстар
микроорганизмдердің өсу үшін қажет
етілмейтін және оның өсуіне байланысты емес (антибиотиктер,
алкалоидтар өсуге арналған гормондар және токсиндер).
Микробиологиялық синтездің өнімінің ішінде - әртүрлі
биологиялық активтік қосылыстың көлемді мөлшері,
соның ішінде ақуыздың және дірілік заттың, ферменттің, сонымен қатар
энергия тасымалдағыш (биогаз, спирттер) және
минералды ресурстар (металдар) ауыл шаруашлық культураларының
зиянкестерімен күресуге арналған зат (биоинсектицидтер) және
биотыңайтқыштар. Биотехнологияның жаңа әдісінің дамуына байланысты
(инженерлік энзимология, жасушалық және ген инженериясы), дайын өнім аумағы үнемі үздіксіз толтырылып отырады. Соның ішінде жоғарғы орынды алатын
диагностика заты және емдік (гибридомдар моноклональды антидене, вакциналар және
сыры су, гормондар, модифицирленген антибиотиктер).
Ферментация
сатысының соңғы өнімі болып микроорганизм суспензиясын құрайтын
культуралды сұйықтық саналады. Культуралды сұйықтық
компонеттің үлкен мөлшерінің күрделі қоспасы
саналады, оның көбісі физико – химиялық қасиетке жақын
болады. Сонымен қатар культуралды сұйықтық минералды тұздармен
еріген көмірсумен, ақуызбен және басқа да органикалық
заттардан құралады. Еріген
минералды тұздар, көмірсу, ақуыз және басқа
органикалық заттармен қатар, біраз мөлшерде жартылай дисперсті
коллоидты бөлшектер культуралды сұйықтықты құрайды.
Бірақ-та олар көп компонетті
ерітінді және суспензия деп аталады.Бұл суспензияның
дисперсті фазасы мицелиядан немесе микроорганизм жасушасынан тұрады,
сондай-ақ қатты қоректік заттың көбісі ұннан,
жүгері экстракті және т.б.
Культуралды сұйықтық
сипатының ерекшелігі бойынша дайын өнімнің төмен құрамы
болады. Мысалы, ашытқы өндірісінде биомасса құрамы
5-10% құрайды, ал бактериалды препарат 1-2 % жоғарыламайды.
Микробибологиялық синтездің дайын өнімінің көпшілігі
тұрақсыз және әртүрлі факторлардың әсер
етуінен. Ақуыздар, мысалы қыздырғанға, рН, көптеген
химиялық және физикалық реакцияның әсеріне өте
сезімтал болады.
Дайын өнімді бөлу технологиясын өңдеуде культуралды
сұйықтықтағы тек физико – химиялық қасиетіне
ғана емес, дайын өнімдегі концентрациялық төмендігіне және
биопрепараттың дайын тауарлы формасының түрін де ескеру
керек.
Биопрепараттың барлық
тауарлы формаларын оларды алу технологиясы жағынан негізгі үш топқа
бөлуге болады.
Бірінші топқа
– жасушалық инактивтелген биомасса негізінде және өңделген
өнім (азықтық ашытқы, саңырауқұлақ,
мицелиясы және т.б.).
Екінші топқа
– микроорганизмнің метаболизмнің тазартылған өнімі
негізіндегі биопрепараттар (витаминдер, амин қышқылдары,
ферменттер, антибиотиктер және т.б.).
Үшінші
топқа - өмір сүруге қабілетті микроорганизмдер
негізінде (өсімдікті қорғауға арналған заттар,
бактериялы тыңайтқыштар, азықтықты силостауға
арналған ашытқы және т.б.)
Биопрепараттың
тауарлы формасын таңдау өнімнің қасиетіне қарай қолдану
қолайлығына, биологиялық қасиетінің сақталуына
және тасымалдағанда биологиялық қасиетінің сақталуына
және т.б. байланысты. Микробиологиялық синтездің дайын өнімі
болып әлде микроорганизм
биомассасының өзі
(инактивтелген немесе тірі жасуша) әлде метаболизм өнімі,
ерілген культуралды сұйықтықта немесе жасушаның ішінде
болатын зат саналады.
Инактивтелген
биомассаны бөліну бірінші топтағы
биопрепаратты алуға арналған технологиясы қарапайым болуымен
ажыратылады және культуралды сұйықтық концентрленуімен қорытындыланады (немесе одан биомассаны бөлу) және
кептіру. Метаболит негізінде өнімді бөлу технологиясы культуралды сұйықтықта
немесе микроорганизм жасушасының ішінде дайын өнімнің болуына
байланысты тұрғызылады.
Бірінші орында
адсорбция, кристаллизация,экстракция,ион алмасу сияқты әдістер қолданылады,
дайын өнім жасуша ішінде болғанда әлде экстракция әдісі
қолданылады, дезинтеграциядан (бұзу) кейін, жасуша қабырғасы
бұзылғаннан кейін дайын өнім
алынады. Үшінші топтағы биопрепараты алу үшін өмір сүруге
қабілеті микроорганизмді бөліу
көбінесе дайын өнімді бір ғана әдіспен бөліп алу
іс жүзінде мүмкін емес. Сондықтан комбинирленген бірнеше әдісті
қолданылады.
Инактивтелген
биомассаны бөлі. Қазіргі кезде көптеген биопрепараттарды
микробиологиялық концентрат деп аталатын түрде шығарылады.
Микробиологиялық концентраттың негізгі бөлігі ауыл шаруашылық
жануарларына азықтыққа байытылған қоспа (азықтық
ақуыз, азықтық антибиотик, амин қышқылы,
ферменттер) ретінде қолданылады.
Микробиологиялық
концентраттар болып, культуралды сұйықтық белгілі ылғалдылыққа
шейін кептірілген болып саналады.Олар микроорганизмнің биомассасын құрайды,олардың
метаболизмі өнім құрайды, қоректік ортаның қалған
қалдық компонеттерін, көбік сөндіргішті және т.б.
құрайды.
Кейбір жағдайларда
концентрат алу кезінде культуралды сұйықтықты сол әлде
басқа әдіспен дайын өнімді концентрлеу мақсатында
немесе қажет емес компонентті бөлуде өңделеді.
Микробиологиялық концентратты алу басқа биопрепаратпен салыстырғанда
соңғы өнімді бөлу сатысында технологиясы қарапайым
болып ажыратылады. Жалпы барлық микробиологиялық концентрат үшін
судың барлығын немесе жекелеп жою. Концентрат алуда технологиялық
операцияның негізгісі болып - булау және кептіру саналады.
Тақырыптар:
2.Өмір сүруге
қабілеті микроорганизм құрайтын,препараттар
3.Инактивтелген жасуша құрайтын,препараттар
4.Микроорганизмнің
метаболизм өнімі негізінде өңделген өнім
құрайтын,препараттар
Студент өз бетінше дайындауға арналған
жұмысы
Өзін тексеруге арналған сұрақтар
1. Ферментация сатысының соңғы өнімі
2. Биотехнологиялық
процесте алынған өнімнің ассортименті
3.Культуралды сұйықтықка
сипатталған ерекшелігі
4. Метаболит негізінде өнімді бөлу технологиясы
5. Культуралды сұйықтық
6. Микробиологиялық
концентраттар
7.Микробиологиялық
синтез өнімінің түрлері
8.Өмір сүруге
қабілеті микроорганизмді құраушы, препараттар
9.Инактивтелген жасуша құраушы
препараттар
10 Микроорганизмнің
метаболизм өнімі негізінде өңдеуді құраушы өнім,
препараттар
8 Дәріс. Дайын өнімді бөлу және
тазарту әдіс. Жұқа қабатта хроматография, электрофорез жоғары
тазарту әдісі. Дайын форманы
дайындау -таблеткілеу, ампулалау, буып түю
Қорытынды
Дәрісті жүргізу формасы: проблемалы, қорытынды
Дәрістің
жоспары
1.Соңғы өнімді
бөліп алу және тазарту әдісі
2.Флотирлеу 3.Сепарирлеу
4.Термоөңдеу
және булау
5.Фильтрлеу
6.
Дайын биопрепарат түріне қарай
өнімді бөліп алу
7.Биотехнологиялық процесті
басқару және бақылау
8.Оптимизациялау және
молилирлеу
9.Жұқа
қабатта хроматография,
электрофорез жоғары тазарту әдісі.
10.Дайын форманы дайындау -таблеткілеу, ампулалау,
буып түю
11.Қорытынды
1. Культуралды сұйықтықтан
биомассаны бөліп алу және
концентрлеу сатысы
Ферментация процесі аяқталғаннан
кейін культуралды сұйықтықтың құрамында
микроорганизмдердің тіршілік етуіне қажет заттар, қоректік
ортаның қалдықтары, көбік сөндіргіштер еріген және
ерімеген заттар болады.
Биосинтез процесінің дайын өнімі
болып, культуралды сұйықтықта еріген зат немесе микроорганизм
жасушасының ішіндегі микроорганизмнің өзі, әлде оның
метаболиті саналады. Барлық жағдайда дайын өнімді бөліп
алу үшін, культуралды сұйықтықтан микроорганизмдер
массасының өлшенген фазасын бөліп алу қажет.
Культуралды сұйықтықтағы
микроорганизмдердің құрамы төмен. 1л культуралды сұйықтықтың
құрамында 5-10г ҚБ (құрғақ биомасса)
болады. Фазаның мұндай мөлшерін бөліп алуда қиын
технологиялық процесс жүреді, әр түрлі әдістер қолданылады,
барлық уақытта биомассаны концентрлеумен шешіледі (флотирлеу,
сепарирлеу, буландыру). Өндірістік жағдайда үлкен көлемде
қиын фильтрленуші суспензияны өңдеуде мол мөлшерде
энергияның жұмсалуына әкеліп соқтырады.
Культуралды сұйықтықтан
микроорганизм жасушасының биомассасын бөліп алу әдістерін
механикалық (центрифугалау, фильтрлеу, тұндыру) және
жылутехникалық (кептіру) бөлімдеріне бөлуге болады. Соңғы
өнімге байланысты осы әдістің сәйкес келетінін таңдауға
болады. Культуралды сұйықтықтағы микроорганизм концентрациясын,
биопрепараттың тауарлы формасын ескеріп, концентрлеудің және
биомассаны бөліп алудың сызба
нұсқасы таңдалып
экономикалық бағасы беріледі.
2. Флотирлеу.
Азықтық ақуыз өндірісінде
ашытқы жасушасын концентрлеу үшін флотирлеу әдісі қолданылады.
Орындалу мақсаты культуралды сұйқтық көбіктенгенде
ашытқының негізгі массасы ауамен бірге көбікке ауысады, оны
культуралды сұйықтықтан бөліп алады. Флотирлеу процесі
арнайы аппаратта – құрылысы әр түрлі флотаторда жүргізіледі.
Биотехнологиялық өндірісте флотаторлы аппарат қолданылады,
бірнеше вариантта орындалады: көлденең
конусты, тігінен цилиндрлі, бір сатылы және екі сатылы ішінде стаканы бар
болып келеді.
13-суретте қарапайым бір
сатылы флотатордың жалпы түрі келтірілген. Флотатор түбі
тегіс цилиндрлі корпустан және ішкі жағында көбік жинағыш стаканы бар. Корпус пен көбік жинағыштың
арасындағы сақиналы кеңістік (1-V) тігінен секциялы бөліктерге
бөлінген. Бөлгіш қоршаулар бірінші мен соңғы
секциядан басқасы түбіне жетпей тұрады. ІІ-V секцияда аэратор
орнатылған.
Ашытқы суспензиясы ашытқы
өсіруші аппараттан бірінші ұзындығы бойынша ең үлкен
флотатордың секциясына келеді, осы жерде ашытқының негізгі
массасы газ суспензиясы құрамының есебінен флотирлеу іске асырылады. Пайда болған
көбік ішкі стаканның жоғарғы жағынан асып ағып,
көбік жинағышқа келеді. Культуралды сұйықтықта
қалған ашытқы, флотирлеудің қалған
секциясында, аэратор арқылы берілген ауаның көмегімен іске
асырылады. Пайда болған көбік, көбік жинағышқа
келіп түседі. Көбік жинағыштағы көбікті механикалық
көбік сөндіргішпен сөндіріледі. Көбік жинағыштан
ашытқы концентраты сепарацияға беріледі.
13 сурет –
Бір сатылы флотатор.
1- ашытқы суспензиясын ағызуға
арналған патрубка;
2-корпус;
3-ішкі стакан;
4-бірігіп тұратын қалта;
5-механикалық көбік сөндіргіш;
6-аэраторлар.
Өңделген
культуралды сұйықтық соңғы секциядағы
гидрозатордың қызметін атқаратын қалтасынан шығарылады.Флотатордың
өнімділігі бастапқы ашытқы суспензиясы бойынша 40-70м3/сағ
құрайды. Флотирлеу әдісі тек қана ашытқыны
концентрлеу үшін қолданылады.
3.Сепарирлеу.
Микроорганизмнің
биомассасын концентрлеу, сепарирлеу әдісімен жүргізіледі, үлкен
көлемдегі қиын фильтрленетін суспензияны жоғарғы
жылдамдықта өңдеуге мүмкіндік жасайды.
Сепарирлеу процесі флотирлеу процесімен салыстырғанда
энергия көлемді жұмсалады, сондықтан алдын ала флотирлеуге мүмкіндік
жасайды, ол сепарирлеу сатысының санын қысқартады.
Культуралды сұйықтықты
сепарирлеу алдында сұйылтуға немесе газдан тазарту үшін
деэмульгирлейді. Культуралды сұйықтықты сепарирлеу үшін
және культуралды сұйықтықтың бірқалыпты құйылуына
мүмкіндік жасайды.
Деэмульгирлеу әр түрлі
әдіспен іске асырылады: механикалық (флотаторда механикалық көбік
сөндіру немесе флотирлеу сатысы болмаған кезде механикалық көбік
сөндіру), химялық ( көбік
сөндіруге химиялық заттарды қолдану) немесе табиғи
(арнайы деэмульгаторлар) заттарды қолданады.
Сепарирлеу процесі ықшам
және өнімділігі жоғары сепаратор аппаратында жүргізіледі.
Биомассаны бөліп алу сепараторда
ортадан тепкіш күштің әсерінен жүргізіледі. Сепаратордың
жұмысшы құралы барабан болып табылады, оның ішінде табақты
ұстағыш конусты табаққа бекітіледі. Табақтың
сырт жағында қабырға бар, осының арасында 0,8 мм саңылау пайда болады.
Барабан ұршық – білікке кигізілген. Сепаратордың осы құрылысының
кемшілігі табақтардың арасындағы бос жерлеріне биомасса қалдығының
тез толып қалатындығы. Сепаратордың жұмыс істеу ұзақтығы
12 -24 сағатқа дейін созылады, содан соң барабанды
ажыратып алып жуады.
4.Ыстықпен өңдеу және булау. Биотехногиялық өндірісте
дайын өнімді алдын ала концентрлеу әдісінде булау процесі кеңінен
таралған. Кұрғақ затты концентрлеуде культуралды сұйықтықты
булау 20-40 % жетеді.
Негізінде биосинтездің
дайын өнімін қыздырғанда (термолабильді) шыдамайды және
5-15 минутта 50-600С температурада белгілі бір дәрежеде
инактивтеледі. Сондықтан буландыру процесі соңғы өнімінің
биологиялық активтілігінің минимальді жоғалуын қамтамасыз
ететін режимде жүргізіледі.
Әрбір өнімге сәйкес
температурада буландыру аппаратына өнімнің келуі тәжірбиелі жүйеде
анықталады. Культуралды сұйықтықты буландыру үшін
70-800С температура қабылданады. Буландыру аппаратында сұйылуда
мұндай температура қайнау температурасына жетеді. Буландыру көп
корпусты немесе бір корпусты вакуум буландырғыш қондырғыда жүргізіледі.
Көп корпусты вакуум-буландырғыш қондырғыда культуралды
сұйықтық бір аппарттан басқа аппаратқа
тізбектеліп келіп, культуралды сұйықтықты көп рет
буландырады. Буландыру аппарат төменгі
ағымдағы принциппен жұмыс істеледі. Культуралды сұйықтық
қабылдағыш бактан насоспен буландырғыштың жоғарғы
бөлігіне берледі, құбырдың жоғарғы жағында тордың бетінде біркелкі таратылады және
құбырдың ішкі жағында жоғарыдан төмен қарай
жұқа қабықша түрінде ағады.
Құбыр аралық
бос жердегі бірінші буландырғышқа ыстық бу беріледі.
Культуралды сұйықтықты буландырғанда пайда болған
буды екіншілік бу деп атайды, құбыр бойымен сұйықтық
қабықша ағады, содан соң сұйықтық бөлгішке
келіп түседі. Мұнда
екіншілік будан буландырғыш сұйықтықты бөлу жүргізіледі.
Екіншілік бу 80-870С температурада, құбыр аралық бөлігіне
екіншілік буландырғышқа жіберіледі.

14 сурет-Үш
корпусты буландырғыш қондырғы.
І-бір сатылы буландырғыш;
2-шашыратып ажыратқыш;
3-екіншілік буға арналған құбыр;
4-екі сатылы буландырғыш;
5-үш сатылы буландырғыш
6-бетіндегі конденсатор;
7- насостар;
8-су сақиналы вакуум – насос.
Қоюланған культуралды
сұйықтық бірінші буландырғыштың төменгі бөлігінен
және бөлгіштен насоспен буландырғыштың екінші сатысына,
содан соң үшіншісіне жіберіледі. Үшінші сатыдағы
буландырғышта культуралды сұйықтықтағы биомасса
концентрациясының шығымы 18-22 % дейін жетеді (құрғақ зат бойынша есептегенде).
5.Фильтрлеу.Өндірісте кейбір
биологиялық активті затты көбінесе антибиотикті, культуралды сұйықтықтан
микроорганизм массасын бөліп алу үшін фильтрлеу әдісі қолданылады.
Формасы жіпше тәрізді, бұтақша тәрізді болып келетін
микроорганизм – продуцентін бөліп алу үшін бұл әдіс қолданылады.
Фильтрлеудің мақсаты культуралды сұйықтықта қатты
және сұйық фазаны кеуек бөлгіш арқылы бөлу
болып табылады. Фильтрлеудің қозғалушы күші болып қоршаудың
екі жақтағы қысымның айырмашылығы болып табылады.
Фильтрлеу процесінің негізгі сипаттамасының бірі болып жылдамдық
саналады, демек бір мезгілде W, м3/
( м2 ▪ с ) фильтрлеуші бетте алынған фильтрат саны:
,
мұндағы: V-фильтрат көлемі, м3,
F –фильтрлеуші беттің ауданы, м2,
τ – уақыт, с.
Фильтрлеудің
жылдамдығы қысымына, тұнба
қабатының қалыңдығына, оның құрылысына,
сұйық фазаның тұтқырлығына және басқа факторларға байланысты.
Фильтрленуші сұйықтық екі
кеуек қабат арқылы өтеді: тұнба қабат (ауыспалы қалыңдық)
және фильтрлеуші қоршау. Фильтрлеу процесінің есебін білу үшін
тұнба суспензияның сипатталуына
байланысты және фильтрлеуші ұлпаны білу қажет. Тұнбаның
меншікті кедергісінің мәні және фильтрлеуші бөлгіш тәжірбиелі
жолмен анықталады.
Культуралды сұйықтықтың
фильтрленуі микроорганизм – продуцентіне, қоректік ортаның сандық
және сапалық құрамына, ферментация жағдайына
байланысты. Продуценттер көлеміне және жасушаның пайда болу құрылысына
қарай ажыратылады. Мысалы, пенициллин продуценті ұзынша талшықты
мицелий «толық» жіпше диаметрі
5-50 мкм, сұйық фазадан бөліп алуда қиындық
болмайды. Мицелий актиномицет жіңішке (0,2-1мкм) бұтақ жіпше
көп санды бір-бірімен байланысқан болып сипатталады. Ферментация
процесінің соңында сілекейлі жасуша байқалады, нәтижесінде
сұйықтықта мицелия жасуша үзінді бөлігінен жұқа
дисперсиялы фракция пайда болады. Мицелий аморфты, сілекейлі, жабысқақ
тәрізді, фильтрлеуші материал саңылауы тез бекітіледі. Тұнбаның
меншікті кедергісі күшті. Культуралды сұйықтықтың
фильтрленуіне ферментация процесінің жүргізілу жағдайы үлкен
әсер етеді: шикізат саны, сапасы және құрамы, қоректік затты тұтынатын сұйықтықтың
құрамы, май мөлшері, ферментация процесінің ұзақтығы.
Мысалы, жүгері экстрактінің
орнына соя ұнын қолдану тұндыруда кедергіні кемітеді,
фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады. Егер культуралды сұйықтыққа
қоректік зат тұтынбайтын зат қатысса, фильтрлеу баяулайды. Көбік
сөндіруде май қолданылса ферментация соңында фильтрлеу
нашарлайды. Ферментация процесінің ұзақтығы да
фильтрлеу процесіне кері әсерін тигізеді. Культуралды сұйықтағы
көптеген антибиотиктегі фильтрлеуді жақсарту үшін мицелияны бөлу
үшін арнайы өңдеулер жасалынады.
Культуралды сұйықтықты
фильтрлеуді жақсарту әдісіне жылы коагуляция, қышқыл
коагуляция, электролитпен өңдеу және фильтрлеуші ұнтақты
қолдану жатады.
Ыстық коагуляция
негізінде антибиотик алғанда қолданылады, сулы ортада қыздырғанда бұзылмайды.
Ол ақуыз денатурациясы жоғары
температураға негізделген. Бұл жағдайда фильтрлеу жылдамдығы
ақуыз коагуляциясына және ыдырау есебінен жоғарылайды. Тұнба
мұндай кезде аз жабысатын, оңай сусызданатын болады. Одан басқада
(70-750С) жоғары
температурада культуралды сұйықтықтың тұтқырлығы
төмендейді. Бірақ жылумен өңдеу дайын өнімнің сапасына кері әсерін
тигізеді.
Қышқыл
коагуляция антибиотик өндірісінде кеңінен қолданылады,
ертіндінің рН мәні төмен
берік болып келеді. рН мәнін төмендету қышқылды таңдау
антибиотикті келесідей химиялық тазарту талабымен анықталады.
Бірақ қышқыл коагуляциядан
жақсы фильтрлеу процесі барлық культуралды сұйықтықты
қамтамасыз етпейді. Кейбір жағдайда қышқыл – жылы
коагуляция бірлескенде жақсы эффект береді.
Культуралды сұйықтықты фильтрлеуді жылдамдату үшін фильтрлеуші
ұнтақ кеңінен қолданылады. Көбінесе силикат ұнтақ
(перлит, диатомит және т.б.) немесе ағаш ұны қолданылады.
Ұнтақ сулы суспензия түрінде фильтрге беріледі, фильтр бетіне
1-2мм қалыңдықта (шайынды) топырақ қабаты төселеді,
содан соң сол арқылы культуралды сұйықтық
фильтрленеді. Фильтрлеуші қабат топырақ қабаттың
енгізгіштігі жоғары болғандықтан фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады.
Кейде ұнтақты тікелей фильтрлеу алдында культуралды сұйықтыққа
қосады, мұндай жағдайда фильтрлеу процесінің жылдамдығы бар жоғы 15-20 % ұлғаяды,
ал бұл кезде топырақ қабатпен 1,5-2 есе жоғары болады.
Жоғарыда айтылған
әдістердің барынша тиімділігі жеткілікті емес. Олар тұнбаның
құрылысын өзгертпейді, қабатты жумай-ақ фильтрді
бөлуге қолдануға болады.
Тиімді әдіс
коагуляция, ол тұнбаның сипатын жақсартады және
фильтрлеу жылдамдығын жоғарылатады, культуралды сұйықтыққа
реагентті қосқанда ерімейтін
тұнба пайда болады, қор жиналушының пайда болу әдісі болып
саналады. Мұндай реагенттер болып Ca, Ba, Fe, Al және т.б. тұздар
атқарады, сулы ортада тұнба фосфор, шавел, және басқа қышқыл
күкірт анионымен пайда болады. Культуралды сұйықтықта тұнбаның
түсуі мицелия бөлшектерін алдын-ала салуынан түйіршіктердің пайда болуына ұмтылдырады.
Культуралды сұйықтықтан
биомассаны бөлуге арналған фильтр. Үздіксіз және периодты әдістің әсерінен
жұмыс істеу принципі бойынша фильтр ажыратылады. Қозғалушы күштің
сипаты бойынша фильтрдің қысыммен және вакууммен жұмыс
істеуін ажыратуға болады.
Биопрепарат өндірісінде
мицелияны бөлуге арналған фильтр құрылысы барабанды
вакуум – фильтр және рамалы фильтр – пресс қолданылады.
Рамалы фильтр – пресстің сызба нұсқасы 15 -суретте келтірілген,
периодты жұмыс жасайтын аппарат, қысыммен жұмыс істейді.
Фильтр – пресс 2 плита мен 3 рама кезектесіп бірдей размерден тұрады, оның арасында
фильтр мата (салфетка) қысып тұрады.
Рама мен плита екі параллель бүйіріндегі қондырғы 4 дөңгелек
бөренеге тіреледі. Плита мен рама 1 маңлайшаға қысылып тұрады
5 жылжымалы маңлайшаның көмегімен маңлайшаға қысылып
тұрады, плунжерлі гидравликалық
қондырғыға 6 қысым
әсер етеді. Плитка тақтаның шеттерінің беті тегіс болып
келеді, ал ортасы ирек таяқшалы болып келеді. Плита мен рамада 7 құюға
арналған саңылау бар, жинаған кезде фильтрлеуші сұйықтық
жүретін каналша пайда болады. Рамалы
фильтр прессте фильтрлеу процесі келесідей жүргізіледі.

15 сурет-Рамалы фильтр-
пресс
1-маңлайша; 2-рама; 3-плита; 4-бөрене;
5-жылжымалы маңлайша; 6-гидравликалық
қондырғы;
7-ағызуға арналған саңылау;
8-шүмек.
Культуралды сұйықтық қысым арқылы
каналға беріледі және одан раманың қабырғадағы
саңылауы арқылы ішкі кеңістікке беріледі және ішкі
раманың бетімен беріледі. Мицелия осы кеңістікте ұсталады, ол
натрий ертіндісі фильтрлеуші сорғыш (салфетка) арқылы өтеді,
содан соң науа мен канал арқылы шүмектен науаға ағады.
Фильтраттың бірінші бөлігі мөлдір болмайды, оны культуралды сұйықтық
жинағышына қайтарады. Одан кейін матаға тұнба қабаттына
жиналады, сол арқылы фильтрленеді. Фильтрат осы кезде мөлдірленеді.
Фильтрленгеннен кейін мицелияны жуады. Жуу мақсаты
– тұнбадан натрий ертіндісін ығыстыру, антибиотиктің толық мицелиядан натрий ертіндісіне ауысуын қамтамасыз
ету. Мицелияны жуып болғаннан кейін фильтрге сығылған ауамен үрлеп
тұнба саңылауынан жуылған су шығарылады. Содан соң
жылжымалы плитаны жылжытады. Плитаны және раманы жылжытылып және тұнба
бункерге жіберіледі, филтрлеуші шыт мата сумен жуылады.
Фильтрлеу процесі 0-ден 0,2-0,3 дейін МПа қысыммен
фильтрдің жоғарғы өнімділігін қамтамасыз етеді, мұндай
жағдайда барлық уақытта жоғары қысымда болады. Жоғарғы
қысыммен фильтрлеудің алдыңғы кезеңінде
фильтрлеуші матаның және топырақ қабаттың
кеуектеріне тұнбаның майда бөлшектерінің енуін тудырады
және оның нығыздалып бітелуі фльтрлеу жылдамдығын төмендейді.
Рамалы фильтр-престің кемшілігі болып физикалық
жұмыстың жоғары болуы, қызмет етушілерде санитарлық
жағдайының ауыр болуы және фильтрлеу жылдамдығының
төмен болуы саналады.
Рамалы фильтр–престің атықшылығы, құрылысы
қарапайым, жылжымалы бөлшектердің болмауы, сондай-ақ мөлдір
фильтрат алу мүмкіндігі.
Барабанды вакуум-фильтр вакуумның жұмыс істеуінің әсерінен үздіксіз
жұмыс істеуі қамтамасыз етіледі. Фильтрде көлденең
перфорирленген барабанның болуы, фильтрлеуші мата қаптама қамтамасыз
етілген (15-сурет).

16
сурет- Барабанды вакуум - фильтрдің жұмыс істеу сызба нұсқасы.
І-сүзу
ІІ-кептіру
ІІІ -жуу және кептіру
ІҮ-үрлеу
және ұлпа регенерация .
Барабан өзінің нысана бойымен жәймен айналады, культуралды сұйықтық
сиымдылық бетіне 0,3-0,4 үздіксіз
беріліп отырады. Фильтрлеуші барабанның беті бір қатар тік бұрышты
ұяшықпен бөлінген, бір–бірінен оқшауланған. Ұяшықтар
таратқыш қондырғы арқылы қосылған .Әрбір
ұяшық тізбектеле фильтрленеді, бірінші құрғату,
жуу, екінші құрғату, тұнбаны жою, және ұлпаның
регенрациясы.
Фильтрлеу аймағында
культуралды сұйықтық ұяшыққа жанасады және
түтіктің аузымен жалғасады, ол вакуум көзі болып
саналады. Мұндай кезде фильтрат түтік арқылы жинағышқа
жіберіледі, ал ұяшықтың бетінде тұнба пайда болады.
Фильтрде тұнба бірінші атмосфералық ауамен
жанасқан құрғату аймағында болады. Вакуумның
әсерінен сұйықтық тұнба саңылауынан ығысады
және фильтратпен бірігеді.
Жуылатын аймақта құрғатылған
тұнбаға бүркегіш қондырғы арқылы су беріледі, Жуылған сұйықтық түтік арқылы
жинағышқа жіберіледі.
Тұнбаны
жоятын аймақта ұяшық түтіктің аузымен қосылады,
ол сығылған ауамен бірігеді. Сығылған ауаның әсерінен
фильтраттың қарама – қарсы жағына жіберіледі, тұнба
ыдырайды және матадан ажыратылады, содан соң пышақпен сылынып
алады. Регенерация аймағында мата сығылған ауамен үрленеді,
ол түтік арқылы ұяшыққа келіп түседі де сығылған
ауамен бірігеді.
6. Микробиологиялық
синтездің дайын өнімін бөлу сатысы.
Ферментация сатысының
соңғы өнімі болып, микроорганизм суспензиясын құрайтын
культуралды сұйықтық саналады.
Культуралды сұйықтық
болып үлкен мөлшерде араласқан күрделі компонент
саналады, осының көбісі физико – химиялық қасиетке ие
болады. Еріген минералды тұздармен, көмірсу, ақуыз және
тағы басқа да органикалық
заттар мен жартылай диспересті коллоидты бөлшектердің белгілі саны
культуралды сұйықтықты құрады. Олар көп
компонентті ертінді ғана емес, және сонымен қатар суспензия
болып табылады, бұл суспензияның дисперсті фазасы микроорганизм
жасушасынан және мицелиядан тұрады, сондай-ақ қатты бөлшектен,
көбінесе қоректік зат-ұн, жүгері экстрактісіндегі қауыздан
және тағы басқалардан құралады. Культуралды сұйықтық
сипатының ерекшелігі болып дайын өнімнің салыстырмалы құрамы
саналады. Мысалы: ашытқы өндірісіндегі биомасса құрамы 5-10 % құрайды, ал бактерия
препаратты өндірісіндегі биомасса құрамы 1-2 % аспайды.
Көбінесе
микробиологиялық синтездің дайын өнімі әр түрлі
факторлардың әсерінен тұрақты емес. Мысалы, ақуызды
қыздырғанда сезімділігінің күштілігі, көптеген
физикалық және химиялық әсері, ортаның рН өзгергіштігі.
Дайын өнімді бөліп алу технологиясын өңдеуде, культуралды сұйықтықтың
физико – химиялық қасиетін ескермегенде, оның дайын өнімдегі
төменгі концентрациясын ескеру керек және биопрепараттың дайын тауарлы формасының
түрін ескерту керек. Биопрепараттың барлық тауарлы формасының
технологиясын негізгі үш топқа бөлуге болады.
Бірінші топта –
биопрепараттар, инактивтелген жасушаның биомассасы негізінде және
оны өңдеудегі өнімі
(азықтық ашытқы, саңырауқұлақ
мицелиясы және т.б.).
Екінші топта – биопрепараттар, тазартылған
өнім негізіндегі микроорганизмнің метаболизмі (витаминдер, аминқышқылдары,
ферменттер, антибиотиктер және т.б.).
Үшінші топта – өмір
сүруге қабілетті микроорганизмдер негізіндегі (өсімдікті қорғайтын
препараттар, бактериялы тыңайтқыштар және азықтықты
силостау үшін ашыту т.б.).
Биопрепараттың тауарлы формасын таңдау
өнімнің қасиетіне байланысты, қолдануға қолайлығына,
тасымалдағанда және сақтағанда биологиялық қасиетін сақтауына байланысты және т.б.қарай таңдалады.
Микробиологиялық
синтездің дайын өнімі болып микроорганизм биомассасының өзі
болуы мүмкін (инактивтелген немесе тірі жасуша),әлде метаболизм өнімі, культуралды сұйықтықта
еріген түрінде немесе жасушаның ішінде болады .
Бірінші топтағы
биопрепаратты алу үшін инактивтелген биомассаны бөлу, технологиясы
жағынан қарапайым және культуралды сұйықтық
концентрленген болып келеді (немесе одан биомасса бөлініп алынған) және кептіріледі.
Метоболит негізінде өнімді
бөліп алу технологиясына байланысты, культуралды сұйықтықта
дайын өнімнің болуы немесе микроорганизм жасушасының ішінде
болуы. Бірінші жағдайда осындай әдістер қолданылады, әлде
экстракция әдісі қолданылады, әлде жасуша қабырғасы
(бұзылғасын) дезинтеграциядан кейін дайын өнімді бөліп
алады.
Үшінші топтағы
биопрепаратты алу үшін өмір сүруге қабілетті
микроорганизмдерді бөліп алу
(концентрлеу, кептіру) әдісін қолдану, бірақ өндірістің жоғарғы культурасы қажет болмайды.
Дайын өнімді өте
жиі бөлуде бір ғана әдісті
қолдану мүмкін емес. Сондықтан комбинирленген бірнеше әдістер
қолданады.
Инактивтелген
биомассаны бөліп алу.
Қазіргі кезде көптеген
биопрепараттар микробиологиялық концентрат түрінде өндіріледі.
Микробиолгиялық концентраттың негізгі бөлімі ауыл шаруашылық
мал азығын құнарландырауға қоспа ретінде ( азықтық
ақуыз, азықтық антибиотик, аминқышқылы, фермент) қолданылады.
Микробиологиялық
концентраттар культуралды сұйықтық белгілі ылғалдылыққа
дейін кептірілген болып келеді. Демек, олар микроорганизм биомассасын, оның
метоболизмінің өнімдерін, қоректік ортаның қалған компонентін, көбік сөндіргіш және т.б. құрайды. Кейбір
жағдайда концентрат алуда культуралды сұйықтықты өңдеу
қажет болады, дайын өнімді концентрлеу мақсатында немесе керек
емес компонент бөлінгенде.
Микробиологиялық
концентратты алуда басқа биопрепаратпен салыстырғанда соңғы
өнімді бөліп алу сатысының технологиясы қарапайым.
Жалпы барлық
микробиологиялық концентрат үшін суды толығымен немесе
біртіндеп суды жою болып саналады. Концентрат алуда негізгі технологиялық
операция - булау және кептіру.
Тасымалдауда, ұзақ
уақыт сақтауда жарамды ақуыз препаратын алуда жасуша
биомассасының ылғалдылығын 8-10 % дейін кептіру керек.
Микроорганизм массасының маңызды жағдайы ,бағалы биологиялық
активті зат тез жоғалып және әрмен қарай бұзыла
бастайды.
Жасуша суспензиясы буланғаннан
кейін, 24-26 % құрғақ затты құрайтын арнайы
кептіргіш қондырғыда кептіріледі.
Кептіргіш қондырғы. Жаншып үгетін білікті кептіргіш өнімділігі
аз өндірілетін өндірісте қолданылады. Кептіру процесіндегі мұндай
аппаратта айналатын барабанның ыстық бетіне биомасса суспензиясы
жанасады. Мұндай кептіргіштің құрылысы бір және
екі білікті кептіргіш болып келеді, батырылған және батырылмаған.
Батырылмаған ВСГ типтегі екі білікті кептіргіш екі жартылай көлденең болаттан жасалған барабаннан тұрады (17-сурет).
Барабанның бу
берілетін жанында жабылатын қақпағы бар. Барабан қатаң
параллель құрастырылған.

17 сурет -Екі білікті
тиелмеген типтегі бу кептіргіш.
1-көлденең шнек; 2-пышақ;
3-қима;
4-барабан; 5-қақпақ;
6-конденсатты шығаратын түтік;
Барабанның жанының
жоғарғы жағында барабан мен ваннаның арасында сына
орнатылған, оған бимомасса концентраты үздіксіз түседі.
Биомасса концентраты
ваннада шамамен 1000С температураға дейін қыздырылады және осы кезде судың
бір бөлігі буланып кетеді. Барабан бір – біріне қарама – қарсы
айналғанда жасуша биомассасы жұқа
қабатпен оның бетіне жағылады, және ылғалдылығы
8-10 % дейін кептіріледі.
Құрғақ
биомасса барабанның бетінен пышақпен сылынып алынады және көлденең
шнекке құйылып түседі. Содан соң буып түюге
беріледі.
Батырылған типтегі
СДА екі білікті кептіргіш 1200/3600 жоғарыда айтылғаннан айырмашылығы
бар кептіргіш барабан жасуша суспензиясымен ваннаға батырылған және
өздігінен жұмыс істейді.Суспензия ваннада бұлғағыш
араластырғышпен араластырылады, ваннаға берілер алдында жылу
алмастырғышта қыздырылады. Білікті кептіргіште ақуыздың жоғалуы
15 % жетеді.

18
сурет- Екі білікті тиелген типтегі
бу кептіргіш.
1-шнек;2-пшақ; 3-барабан;
4-ванналар; 5-араластырғыш
6-жылуалмастырғыш;

19 сурет - Ортадан тепкіш шаңдатқыш
кептіргіш.
1- ортадантепкіш шашыратқыш
механизм;
2-бағытағыш аппарат;
3-жылу тасмалдау үшін газ өткізгіш;
4-кептіргіш камера;
5-өнімді жинауға арналған
затвор;
6-пневмотранспорт
құбыры;
Шашыратқыш кептіргіш микробиологиялық
синтездің көптеген өнімін өндіруде қолданылады.
Олар кептіргіш агенттің кептіргіш материалымен әрекеттесу әдісімен
ажыратылады (тура ағымдағы, қарама – қарсы ағымдағы
немесе аралас) температурамен және газ-тасымалдағыш құрамымен,
шашыратқыш механизм қондырғысымен және т.б.
Азықтық ашытқыны кептіруде өнімділігі
жоғары шашыратқыш кептіргіш қолданылады. 19-суретте ортадан тепкіш күш шашыратқыш
кептіргіштің және төменнен кептіргіш агент жүргізілген
сызба нұсқасы келтірілген.
Ашытқы суспензиясы үздіксіз аз қысыммен
үздіксіз шашыратқыш механизм табанша дискіге беріліп отырады 20-сурет.
Ортадан тепкіш күштің әсерінен диск
айналғанда пайда болатын ертінді қабықша түрінде үздіксіз
жоғарғы жылдамдықпен дискінің шет-шетіне көшеді және майда
тамшыға 50-70 мкм ыдырайды. Кептіргіш агент (қыздырылған ауа
немесе түтінді газ ауамен араласқан) кептіргіш камераға газ өтетін
түтікпен беріледі, ол аппаратураға бағыттағыш аппарат көмегімен
кептіргіш камерадан шығарылады, жылу тасымалдағыштың үлкен
жылдамдығы құрылады және бір мезгілде спирал тәрізді
жылу тасымалдағыштың жылжуы бағытталады.
Кептіргіш агенттің алғашқы
температурасы азықтық ашытқыны кептіруде 300-3500С
жетеді. Ашытқы суспензиясы шашыратқыш жылу тасымалдағышпен
контактіде болып суды кептіреді.

20 сурет-Шашыратқыш
механизм.
а-радиальды табаншамен; б-биіктігі ұлғайған
табаншамен;
1-табан; 2-қақпағы; 3-корпус;
4-білік.
Ашытқы суспензиясынан судың булануы
шашыратқыштың жоғары дәрежесінің арқасында
кептіргіш агент тез салқындайды және оның температурасы
кептіргіштен шығарда 900С температураға жоғарыламайды.
Кептірілген ашытқы осы температурадан жоғары қыздырылмайды.
Құрғақ азықтық
ашытқы ұнтақ түрінде кептіргіштің төменгі
конусты бөлігіне түседі, содан үздіксіз жойылады. Қолданылған
жылу тасымалдағыш кептіргіш камерадан газ жүретін жерден шығарылады.
Ашытқының бір бөлігі (15-20 %) жылу тасымалдағышпен
бірге шығарылады және оны ұстау үшін арнайы шаң ұстағыш
аппараттар – циклондар орнатылады.
Құрғақ ашытқы конусты
кептіргіштен және циклоннан пневмотасымалдағышпен буып түюге
беріледі.
Шашыратқыш
кептіргіш күрделі және қауіпсіз қондырғы, сол
себептен оның жұмысын автоматтандыруға болады. Кептіру
процессін автоматты басқару, процесті тиімді етуге көмектеседі,
кептірілген өнімнің сапасын жоғарылатады, отынның және
энергияның меншікті шығынын қысқартады.
Культуралды
сұйықтықтан метоболизм өнімін бөліп алу. Биологиялык активті зат
мысалы, антибиотик культуралды сұйықтықта ертінді түрінде
болады, оны шығарып алу үшін
экстракция немесе иналмасу әдісі қолданылады.
Сұйықтық экстракция
әдісі. Сұйықтық экстракция бір сұйықтықтан басқа
сұйық затты шығарып алу процесі болып саналады. Судан
органикалық еріткішпен затты экстрагирлейді (экстрагент), ал органикалық
еріткіштен затты сумен экстрагирлейді Органикалық еріткіштің сумен
араласпайтыны қолданылады. Демек, экстракция процесіне екі сұйық
фаза – экстрагент және бастапқы ертінді қатысады.
Экстракциядан кейін алынған фазаны экстракт және рафинат деп атайды
(немесе қолданылған ертінді).
Экстракция әдісі
культуралды сұйықтықтан дайын компонентті бөліп алу ғана
емес, және белгілі бір мөлшердегі қоспаны шығару және
концентрлеуге мүмкіндік береді. Белгілі бір көлемдегі заттың
сулы ертіндісін экстракциялау үшін, мысалы антибиотикті органикалық
ертіндінің (экстрагенттің) ерімейтін немесе суда әлсіз еритіннің белгілі мөлшерін
қосады.
Сулы және
органикалық фазаны араластырады және сосын бөледі, тұныдырады
немесе центрифугирлейді. Нәтижесінде экстракт алады және қолданылған ертінді алынады.
Лабораториялық жағдайда
экстракция бөлгіш воронкада жасалынады. Экстракция процесінің
негізгі сипаттамасы болып Кр тарату коэффициенті саналады, ал
органикалық фазадағы таратылатын заттың тепе – тең
концентрациясының Со (экстракт) сулы фазадағы Св (рафинатқа)
тепе – теңдік концентрациясына қатынасы болып келеді:
Кр = Со/Св ,
Таратылатын коэффицент мәні
бойынша экстрагенттің экстракциялау қабілетітілігі туралы талқыланады. Кр тарату коэффициенті жоғары
болған сайын, осы экстрагенттен дайын компонентті шығарып алу қабілеті
де жоғары болады. Затты бөліп алу экстракциялау процесінің ұзақтығына
байланысты. Бірақ көптеген биологиялық активтік заттар үшін
экстракция процесінде лабильді экстракциялау уақытын қысқартады.
Содан басқа да үлкен көлемдегі культуралды сұйықтықты
қайта өңдейді (ондаған тонна), сонымен қатар
экстракциялау уақытын азайтуды қажет етеді.
Экстракция процесінің
жылдамдығын ұлғайтуда фазаның бетін бір – бірімен өзара
әрекетесуін барынша бөлу қажет. Бұл экстрагент қарқынды
диспергирлегенеді майда тамшыға дейін, басқа сұйықтыққа
біркелкі таратылады. Бұл кезде фазаның бетіне жанасатын ауданы өсіп
қана қоймайды, және бөлінетін заттың ауысуындағы
кедергісі азаяды. Экстракция процесінің жылдамдығының ұлғаюы
сұйықтықтың қарама–қарсы жылжуына жағдай
жасайды. Бұл жағдайда экстрагенттің дайын компонентін құрамайтын
ертіндімен байланысты болады, онда тікелей қаныққан дайын
компонент экстрагенттің бастапқы ертіндісімен байланыста болады.
Ақуызды, жоғарғы
аминдерді, май қышқылының тұзын құрайтын көптеген
культуралды сұйықтық эмульгаттар деп аталады. Культуралды сұйықтықта
экстрагенттің диспергирленуінен берік эмульсия пайда болады, толығымен
бөлінбеу себебінен, дайын компоненттің және ертіндінің
жоғалуына әкеледі. Эмульсияның бұзылуы ортадан тепкіш күштің
әсерінен болады. Эмульсияның бұзылу ұзақтығы
минимальды болуы керек (10с көп емес). Сондықтан экстракция, мысалы
антибиотик ортадан тепкіш экстрактор – сепараторда жүргізіледі және
бір мезгілде эмульсияның бұзылуы екі сатыда болуы мүмкін,
біріншісінде экстракция процесі бір аппаратта, ал ортадан тепкіш сепараторда
немесе эмульсияны суперцентрифугалап бөлуде.
Аз мөлшерде өндірілетін
зауыттарда периодты экстракция қолданылады, ал араластырғыш бұлғағышы
бар аппаратта түбі конусты бөлгіш воронкада жүргізіледі.
Аппарат салқындатуға арналған жейдемен қапталған.
Аппаратқа культуралды сұйықтықтың және
экстрагенттің белгілі мөлшерін құяды, рН мәнін қажет
мәнге жеткізуге дейін қышқыл немесе сілті ертіндісін құяды
. 10-20 минут араластырады, сулы және органикалық фаза сепарациялау
әсерінен бөлінеді.
Зауытта ондаған
тонна культуралды сұйықтық тәулігіне үздіксіз
экстракциялап өңдеуде қолданылады. Культуралды сұйықтық,
күкірт қышқылы (немесе сілті ертіндісі) және органикалық
еріткіштер экстрактор – араластырғышқа беріледі. Араластырғышта
алынған эмульсия табақша сепараторға немесе түтікшелі
жоғары центрифугалауға бөлуге жіберіледі.
Экстракциялауға
арналған апараттар. Бөлуде экстракция және сепарирлеу
процесінде көбінесе құйылып тұратын инжектор –
араластырғыш қолданылады (21-сурет) мұнда сұйықтық
жұқа диспергирленуге жетеді. Мұндай араластырғыштың
құрлысы қарапайым және сенімді, қозғалушы бөлігі
болмайды.
САЖ-ЗМ сепараторы антибиотик өндірісіне
арнайы жасалған. Эмульсия сепараторға жоғарыдан беріледі,
барабанның орталық аузы арқылы төменгі бөлігіне
беріледі және табақша ұстағыш саңылау арқылы
барабан камерасына түседі, табақшада екі концентрленген саңылау
бар, сол жерден табақша арасындағы саңылау арқылы сұйықтық
өтеді. Сепаратор ротордың айналуы 4000-7000 об/мин ортадан
тепкіш күшті құрайды,
осы күштің әсерінен ауыр сұйықтықтар
барабанның шеттеріне лақтырылып табақша бойымен төмен қарай
ағады, ал жеңілі жоғары көтеріледі.

21 сурет-Құйылып тұратын
араластырғыш-инжектор.
1-тұмсық; 2-саңылау;
3-штуцер; 4-соратын құбыр өткізгіш;
Ауыр сұйықтық
барабанның шет-шетімен көтеріледі, қақпағындағы
саңылау арқылы үздіксіз ағыммен барабаннан шығарылады.
Жеңіл фракция барабаннан табақша ұстайтынның арасындағы
сақиналы саңылау арқылы шығарылады.

22 сурет- Эмульсияны бөлуде
табақша барабан сепаратордың сызба нұсқасы.
Құбырылы жоғары центрифуга
эмульсияны бөлуге арналған, араластырғышта да алынады. Оның
негізгі элементті араластырғыш болып жартылай цилиндрлі – ротор саналады,
айналу жылдамдығы 13000-15000 об/мин болады. Бөлінетін эмульсия
роторға төменнен беріледі. Ротордың айналуының жоғарылауы
оның қарқынды айналуына әкеледі және ортадан
тепкіш күштің әсерінен қабаттарға бөлінеді.
Мұндайда сұйықтық үлкен тығыздыққа
(ауыр) ие болатын барабанның шет – шеттеріне жылжиды, ал тығызыды
аз сұйықтық (жеңіл) орталық аумағында
болады. Центрифуганың жоғары бөлігінде екі қабылдағыш
бар, сол арқылы ауыр және жеңіл фракця шығарылып қоспа
бөлінеді. Экстракциялық қондырғының
қолданылуы үздіксіз жұмыс істейді. Бір ғана араластырғыштан
және бір сеператордан тұрады, демек бір сатылы экстракциялауда көбінесе
затты бөліп алу дәрежесі толығымен қамтамасыз
етілмейді. Антибиотиктің жоғалуын азайту үшін қолданылған
ертіндіден көп сатылы экстракциямен іске асырылады. Бұл жағдайда
экстракция көп сатылы ортадан тепкіш экстрактор – сепараторда жүргізіледі,
бұл кезде бір уақытта сұйықтықты араласыру,
сондай–ақ сепарирлеу жүргізіледі.
ТМД-да
экстракция құйылып тұратын экстрактор – сепаратор кеңінен
қолданылады. Барабан – экстрактордың негізгі бөлігі екі
камерадан тұрады. Әрбір камера араластырғыш элементтен тұрады
(тұмсық, инжекторда экстракция процесі осының арқасында
аластыруды интенсифицирлейді) және сепарилеуші элемент (саңылауы
бар табақша жұқа қабатты сепарацияны қамтамасыз
етеді).
Ауыр және жеңіл сұйықтық
екі сатының арасында қарама – қарсы жылжиды. Барабанда одан
басқа да автоматты шығаруға арналған қондырғысы
бар, сепаратордыың жұмыс істеуін
тоқтатпай экстракция процесінде тұнбаны сумен жуады.
Экстрактор – сепаратордың өнімділігі 10000 л/сағ.
Дифференциалды – контактілі экстракторлар, экстрактордың басқа класына жатады.
Экстрактор-сепаратордан айырмашылығы бұл экстрактордың
роторында арнайы араластырғыш және бөлуге арналған табақша
жоқ. Антибиотиктің бір фазадан екінші фазаға ауысуы бұл
экстракторда сатылап емес, үздіксіз
сұйықтық қарама – қарсы жылжумен орындалады.
Ортадан тепкіш күштің әсерінен ротодың айналуынан ауыр
сұйықтық қарама – қарсы жылжиды, ал жеңілі
айналу осінің шет шетіне жылжиды. Цилиндрдің саңылауынан
экстрагент өтеді, экстрагент майда тамшыға бөлшектенеді және
экстракция процесі жүреді, сақина
мен цилиндрдің арасында ені 4-8мм сепарирленген тамшылы тұтас қабат
пайда болады. Мұндай қарама – қарсы көп рет араласатын
және бөлетін дифференциалды - контактілі экстрактор жоғары
жылдамдықта жүретін
экстракцияны қолдайды. Оның өнімділігі сағатына
бірнеше ондаған куб метрде алынады. Көп сатылы дифференциалды –
контактілі экстракторлар, антибиотиктің концентрлену дәрежесін жоғарылатады
және тазалығы жоғары экстракт алуға мүмкіндік
жасайды.
Культуралды
сұйықтықтан экстракция әдісімен бөліп алынған
дайын өнім реэкстракцияға түседі, демек оны органикалық
ертіндіден суға ауыстырады. Одан әрмен қарай атибиотикті
концентрлейді, оны тазартады және
оны бөліп алу химиялық әдіспен іске асырылады.
Ион алмасу әдісі.
Культуралды сұйықтықтан
биологиялық активті затты бөліп алудың тиімді әдісінің
бірі ол ион алмасу әдісі болып табылады. Бұл әдістің
басқа әдіске қарағанда артықшылығы:
аппаратуралық өрнектеуде қарапайымдылығы, ион алмасуда
шайырдың көп рет қолданылуы, технологиялық процесті
толығымен механизациялауға және автоматтандыруға
процестің мүмкіншілігі, сулы ертіндімен зиянды органикалық
еріткішті қолданбай-ақ жұмыс жүргізіледі.
Ион алмасу әдісі
биологиялық активті затты сорбирлеп, шайырдың ион алмасу қабілеттілігіне
негізделген, ертіндіде және сорбент ионында болатын заттың ионымен эквиваленттің
алмасуының арқасында жүреді.
Ион алмасу шайырлар немесе иониттер жасанды жоғарғы
молекулалы органикалық зат, суда ерімейтін және органикалық
еріткіштер болып келеді.
Иониттер ион алмасуды құрайды,
жылжымалы немесе ионға қарсы деп аталатын, қарама қарсы ионмен зарядталуына
байланысты, фиксирленген немесе анкерлі деп аталады.
Оң зарядталған
қарама-қарсы ионмен иониттер
катиониттер деп аталады. Теріс зарядталған қарама-қарсы
ионмен иониттер аниониттер деп аталады. Одан басқа да амфотерлі иониттер,
ол катион және анион алмасу топтарын құрайды.
Бейорганикалық және
органикалық сұйықтыққа ионитті енгізгенде көп
немесе аз мәнді қарама-қарсы ион солватация және бір уақытта
көлемінің ұлғаюы мен фиксирленген ион, демек полимердің
ісінуі. Иониттің үш еселенген құрлысы өзінің
ісінуін шектейді. Ісінген иониттің қоюлануын сипаттап салыстыруға
болады. Осындай құрылысын кеңістік торы деп атайды,
ауыстырылатын ионың қозғалуымен іске асырылады. Сорбирленуші
және десорбирленуші ион үшін ионит енгіш болып келеді.
Ионитті алу әдісіне
сәйкес полимеризацияға немесе поликонденсацияға бөлінеді.
Басқа матрицаға ұзынша боймен тізбек бір – бірімен көлденең
көпір арқылы қосылған, химиялық тізбек деп
аталады. Тізбек бойымен механикалық өрілуімен физикалық
тізбек пайда болады. Химиялық және физикалық тізбекте мәнінің
азаюы немесе көбеюі микропор иониттің көлеміне әсер
етеді, және оның енуіне де әсер етеді.
Иониттің ауысу қабілеттілігінің
сипатамасы болып толығымен ауысатын сиымдылық саналады, ауыспалы
топтың санын көрсететін 1г ионитке тең келетін миллиграмм –
эквивалент (мг-экв).
Экстракциялау әдісінің айырмашылығы,
дайын компонент бір сұйықтықтан басқа сұйықтыққа
ауысуы, сорбциялық әдіс сұйық пен қатты фазаның
бір – бірімен масса алмасуына негізделген.
Ион алмасумен затты бөліп
алу үш әдіспен іске асырылады: статикалық, динамикалық,
хроматографиялық.
Статикалық әдіс ертіндіні өңдегенде
ионитті бөлу және жылжыту болып табылады. Процесс көлемді
аппаратта жүргізіледі, ертіндіде ионитті суспензирлеуге арналған бұлғағыш
араластырғыш орнатылған. Ионит сорбциясы соңында дайын
компонентті құрайтын мысалы, антибиотикті фильтрде аналық
ертіндіден бөледі, сумен жуылады жән аппаратқа қайтарылады.
Аппаратта осылайша антибиотикті (элюция) бөліп алады, статикалық әдіс
негізінде лабораториялық практикада қолданылады.
Ион алмасу әдісінде
антибиотикті бөліп алуда кеңінен қолданылатын әдістің
бірі динамикалық әдіс. Ионит қабат арқылы ертіндіні бір
бағытқа қарай жіберу болып саналады. Ертінді жылжуымен
сорбирленетін ионмен қосылады, иониттің активті қабатымен
байланысады (ион алмасу қабілетімен). Мұндай кезде жүретін ертінді өзімен бірге ион
алмасу реакциясының өнімін әкетеді,
демек ионды ығыстырады. Осының арқасында іс жүзінде
ертіндіден антибиотикті толығымен бөліп алуға және
ионит қабаттың жәймен қанығуына жетеді.
Сорбенттен (элюциядан) антибиотикті динамикалық жағдайда бөліп
алуда антибиотиктің толық десорбцияға жетуіне мүмкіндік
жасайды және фильтрде активтігі жоғарғы
(концентрленген) және тазалығы жоғары элюаты ала алады.
Ион алмасудың
хроматографиялық зерттеу жұмысындағы артықшылығы
ионитпен сорбирленген басқа қоспаны жоғары дәлдіктегі
антибиотикті бөліп алуда қолданылады.
Ион алмасуға арналған
аппараттар. Динамикалық ион алмасуды іске асыруда негізгі аппарат ионитті
фильтр саналады. Ионит толтырылған, тігінен орналасқан цилиндрлі ыдыс сол арқылы өңделген сұйықтық
өтеді, фильтр көміртекті болаттан дайындалған, сондай–ақ
винипастан, шыныдан, плексигластан дайындалған. Демек, фильтрдің
биіктігі диаметрінен екі есе үлкен болып дайындалған, ион алмасу
колоннасы деп атайады.
Антибиотик өндірісіндегі
ион алмасу фильтрдің екі түрі кездеседі: жабық (напормен) және
ашық (напорсыз).
Жабық фильтр
(23-сурет, а) құрылысы герметикалық нығыздалып
жабылатын болып жасалған, напор арқылы сұйықтық өтеді,
демек көлемді ішкі қысымның әсерінен. Фильтрдің
ішіндегі түбіне диск саңылаумен орнатылған, қалпағы
бұрандалы. Дискіге ион алмасу шайырды салады. Қалпағында ойылған
ені 0,2-0,3 мм саңылау бар. Сұйықтық колоннадан жоғарыдан
төмен қарай өтеді, ал ионит дәндерінің көлемі
саңылаудың енінен үлкен колоннада ұсталады. Фильтрдің
жоғарғы бөлігінде жоғарыдан жылжитын сұйықтықты
бөлуге арналған қондырғы бар және сұйықтық
жууға шығарылады, жуылатын сұйықтық төменнен
беріледі. Тарататын қондырғы крестовина болып саналады, саңылауы бар құбыр
винипласттан тұрады, сұйықтықтың біркелкі келуін
немесе шығарылуын қамтамасыз етеді. Напорлы фильтрді іс жүзінде
қолданғанда ертіндіні жоғарыдан бергенде біраз кемшілігі бар,
ионит қабат мұндай фильтрде қозғалмайды, және сығылған
қысыммен сұйықтық айдалады. Бұл ионит бөлшектерден
үгіліп түсіп канал пайда болады, сол арқылы сұйықтықтың
біраз бөлігі өтеді, демек дәнің барлығы ион
алмасу процесіне қатыспайды, бағананың өнімділігі
азайады.
Бағананың өнімділігі тұрып
қалған аумақта және шығарылуда азаяды, одан басқа
да тұрып қалған аумақтың қабатында,
микрофлорамен фильтр инфицирлеу қаупі
бар.

23
сурет- Ионитті фильтр.
а-жабық
( напормен); б-ашық ( напорсыз);
1-фильтрдің
корпусы;
2-сұйықты
тарататын қондырғы;
3-ионит; 4-колпақ;
5- дән
тәрізді материал;
Ашық фильтрде (23-сурет, б) мұндай кемшіліктер
жоқ. Нативті ертінді бұл фильтрге төменнен жылдамдықпен
беріледі, ионит дәні сұйықтықта ұсталады. Бұл
кезде иониттің әрбір дәні барлық жағынан
ертіндімен жуылады және ионит тиімді қолданылады. Төменнен
берілген сұйықтық бағанадан патрубка арқылы шығарылады.
Жоғарғы кеңейтілген бөлігі бағанадағы
иониттің майда бөлшектерін ауыр күштің әсерімен тұндыру
үшін қолданылады, тұндырғыш функциясын атқарады.
Тұнбаның тұнуы ағымның жылдамдығын
азайтады, конусты бөлігі жылжыған кезде тұнған және
сұйықтықты құйғанда басқа жаққа
ағып кетеді, жоғары ернеуінен сақиналы қалтаға тұнған
ионит бөлігі құюға арналған патрубка арқылы
бағанаға қайтарылады.
Ашық фильтрдегі сияқты, сол жабық
фильтрде ион алмасу бағанадада антибиотик өндірісінде сорбция
процесі жүзеге асырылады, ал содан соң антибиотик десорбцияланады.
Бағананың жұмыс істеуі келесідей жүргізіледі. Бағанаға
толтырып слынған ионит арқылы үздіксіз белгілі жылдамдықпен
натрий ертіндісін өткізеді. Антибиотик ионитте біртіндеп қаныға
бастайды. Қолданылған ертінді тазартылғаннан кейін
канализацияға жіберіледі. Бағанадан шыққан ертінді
антибиотик концентрациясы ионит мүмкіншілігінше қаныққанша,
қалған активтілігі қажетті мәннен жоғары болғанша басқа бағанаға қайта
сорбциялауға жіберіледі. Олай болса, антибиотик сорбциясы батареямен тобымен ион алмасу фильтрмен
тізбектеліп қосылған. Жұмысқа қосылмаған
фильтрде келесідей технологиялық ион алмасу циклінің операциясы жүргізіледі.
Натрий етіндісін ығыстыру, бағананы толтыру, тұзсыз су,
ионитті дезинфицирлеу формалинмен, элюция және содан соң иониттің
регенерациясы жүргізіледі.
Антибиотик құрайтын элюат одан ары қарай
концентрлеу операциясына және антибиотикті тазартуға жіберіледі.
Ашық фильтрдегі сияқты және жабық
фильтрде бір ғана бір – бірімен байланысқан фаза, сұйық
фаза, аппарат арқылы үздіксіз өткізіледі, ал периодты
процесте қатты ионит – басқа фазада өзгереді. Маңызды
технологиялық тиімділік ион алмасу процесін жүргізуге мүмкіндік
береді, үздіксіз принциппен бөлгіш аппаратта сорбция зонасында жуу,
элюция, сұйықтыққа қарсы жылжу регенрациясы және
әрбір зонада ионит береді .
Қазіргі кезде жаңа ион алмасу аппаратының
үздіксіз жұмыс жасауын құруға жұмыс жасалуда,
ал автоматтандыруға интенсифицирлеуге мүмкіндік жасайды, бұл
антибиотикті бөліп алу және тазартудағы болашағы
мол процесс.
Жасуша биомассасынан
метаболит өнімін бөлу. Микробиологиялық синтездің
дайын өнімі жасуша ішіндегі биополимерлер (ақуыз, липидтер, нуклеин
қышқылы), сонымен қатар
метоболиттер (ферменттер, антибиотиктер және т.б.) болуы мүмкін.
Соның ішіндегі кейбіреулерін жасуша қабырғасын бұзбай бөліп
алуға болады, ал басқаларын бөліп алуға алдын ала
жасуша қабырғасын
дезинтеграциялауға (бұзуға) экстракция жасайды.
Жасуша
массасынан экстракция. Мицелиядан антибиотикті экстракциялау болып қатты фазадан еріткішпен
дайын өнімді бөліп алу саналады. Сосын экстрагент қатты
фазадан шығатын компонентпен бөліп алады. Антибиотиктер өндірісінде
еріткіш ретінде су, сулы ерітінді, қышқыл немесе сілті, органикалық
еріткіштер қолданылады.
Қатты фазадан
экстракция жүргізу бірнеше әдіспен орындалады: экстракция
араластырумен, экстракция жылжымайтын қабатпен, экстракция бір және
көп сатылы, тура және қарсы ағымды болып бөлінеді.
Экстракция
араластырумен – антибиотикті шығарып алу қарапайым әдіс.
Араластырумен экстракция жасау экстракторда жүргізіледі, ол (герметикалық)
нығыздалып жабылатын тот баспайтын болаттан жасалған араластырғыш
бұлғағышы бар аппарат. Аппарат қатты фазадан
антибиотикті экстракциялау үшін және келесі қолданылған мицелиядан экстракті бөліп алуда қолданылады.
Мицелияны люк арқылы
экстракторға салады және осыған еріткішті құяды
есеп бойынша мицелияның 1бөліг массасына, еріткішітің 3 бөліг
массасы қосылады. Процесс 1 сағат
барлық уақытта араластырумен бөлме температурсында жүргізіледі.
Экстракция біткеннен
кейін алынған экстаркт сығылған азоттың қысымымен
жинағышқа мицелия сүзіледі. Сүзу үшін
экстрактордың түбінде сүзетін торға мата орнатылған.
Сүзгеннен кейін мицелия экстракт құрамында тағыда азырақ
антибиотиктер болады. Оны шығарып алу үшін екінші рет эктракция жүргізеді,
ол үшін экстракторға есеп бойынша экстрагенттің 1бөлігі
(масса) және экстракт мицелиядан алады. Бірінші және екінші экстракті
бірінші экстракттен егер антибиотик концентрациясы жоғары болса қосады. Екінші және үшінші экстрактіде
антибиотик концентрациясы төмен болса оларды жас мицелиядан бірінші
антибиотик экстрактіне экстрагент есебінде қолданылады, экстракция қарама
– қарсы ағымдағы принциппен жүргізіледі. Сүзгіде қалған
мицелияны еріткіште қалған қалдықты азотпен үрлейді,
суды құйып араластырады және утилизациялауға жібереді.
Қозғалмайтын қабатта
экстракция кептірілген мицелиялы қабат арқылы еріткішті фильтрлеу
болып табылады. Антибиотик экстракциясы экстракционды аппарат – диффузорда жүргізіледі.
Диффузор тігінен орналасқан жартылай цилиндр (бағана) тот баспайтын
болаттан жасалған түбі шығыңқы және жалпақ
жылжымалы қақпағы бар болып келеді. Диффузор бір-біріне үш
цилиндрлі патроннан тұрғызылған, патронның сыртқы
қабаты біртегіс болып келеді, оның түбі перфорирленген немесе
темір тордан дайындалған. Патронды кептірілген мицелия тұнбасымен
толтырылады және белі арқылы бағанаға қойылады.
Экстрагент бағанаға төменнен беріледі, мұндайда түбіндегі
саңылау арқылы төменгі паторнға өтеді, ішіндегі тұнба
жуылып және перфорирленген түбі арқылы екінші патронға өтеді,
осылайша барлық үш патрон арқылы антибиотик ертіндісі жоғарғы
штуцер арқылы диффузордан шығарылады.
Антибиотикті экстрагирлеу
процесі жәймен 40 сағатқа дейін жүргізіледі. Бір бағана
арқылы ерітінді өткенде, қаныққан антибиотик
ерітіндісі пайда болады, демек қоюланған экстракт болады.
Концентрленген экстракт
алу үшін 20 батарея қолданылады және бәрі бағанаға
тізбектеле қосылған. Экстракция батареяда қарама-қарсы
ағымдағы принциппен жүргізіледі: демек басты бағанаға
әбден қолданылған антибиотик тұнбасына жаңа
еріткіш беріледі, осы бағанадан шығарылатын экстракция
концентрациясы қажет мөлшерден төмен болса бағана жұмысқа қосылмай өшіріледі, ал оның
орнына батареяның соңына жаңа антибиотиктің тұнбасы
бар бағана қосылады. Олай болса басты диффузор болып ,бұрынғы
екінші болып келген келесі диффузор
саналады, экстрактордағы батареялардың жалпы саны өзгермейді.
Істен өшірілген бағана шламмен патрон белінен шығарылады және
олардың ішіндегі қоспаны шығаруға жібереді. Содан соң
бағана жаңа мицелиямен толтырылады және батареяға соңғы
аппарат ретінде қосылады. Антибиотиктері бар экстракт экстракцияға
жіберіледі.
Микроорганизмнің
жасушалық қабырғасының дезинтеграциясы.
Жасуша ішіндегі
биополимерді шығару үшін жасуша қабырғасын
дезинтеграциялайды. Дезинтеграция химиялық, биологиялық немесе
физикалық әдіспен жүзеге асырылады.
Дезинтеграцияның
химиялық әдісі. Химиялық реагенттердің әсеріне негізделген,
микроорганизмнің жасуша қабырғасының құрылысына
дестукция жүргізеді. Микроорганизм суспензиясын сілтімен, мочевинамен,
глицеринмен, аммиакпен немесе сулы ерітіндімен жасуша қабырғасына
енуін жоғарылатуға өңдейді, осының арқасында
жасушадан ерітіндіге биополимерлер шығарылады.
Дезинтеграцияның
химиялық әдісі биотехнологиялық
өнеркәсіпте кеңінен қолданыс таппай отыр, өйткені
химиялық реагенттің жасуша қабырғасына ғана әсер етіп қоймайды, жасуша компонентімен де
реакцияға түседі.
Биологиялық әдіс деп жасуша қабырғасының
литикалық ферменттің әсеріне негізделіп бұзылуын атайды.
Автолиз
(немесе ыдырату) жасуша қабырғасын жасуша ішіндегі гидролитикалық
ферменттің қабілетінің әсерінен немесе фермент
препаратын енгізудің нәтижесінде жүргізеді. 30-35°С температурада қышқыл
ортада бірнеше сағатта процесс жүреді. Нәтижесінде гидролиз
өнімінің қоспасы пайда болады:
амин қышқылдары, пептидтер, полипептидтер және т.б.
Ферментативті дезинтеграция жасуша қабығын
бұзудың жұмсақ тәсіліне жатады, бірақ ол кеңінен
қолданыс таппай отыр, себебі фермент препаратының қымбат
болуынынан.
Дезинтегририлеуші күштің
әсерінен жасуша материалы ыдырайды. Жылдам араластырудың әсерінен
механикалық күштің әсерінен жүретін процесті физикалық дезинтеграция деп
атайды. Жоғары жылдамдықпен үздіксіз режимде және
автоматтандырылған жүйеде
процесс жүргізілуі мүмкін.
Микроорганизм жасушасы мұздай
қатырылумен және ерітілуімен, ультра дыбыстың әсерімен бұзылады. Осы процесс негізінде қондырғы жасалған,
әр түрлі микроорганизм түрлерін дезинтеграциялау үшін қолданылады.
Дезинтеграция нәтижесінде жасуша ішіндегі полимерлер, жасуша биомассасы
ертіндіде болады, мысалы экстракцияда. Жасуша дезинтегратының күрделі
қоспасынан ақуыз заттың бөлінуі - өте көлемді
және қымбат процесс. Өндірісте тек қана қымбат
биологиялық активті заттарды алу үшін ғана қолданылады.
Тіршілік
етуге қабілетті микроорганизмдерді бөліп алу. Бұл топқа
биопрепараттар жатады, ол микроорганизмдердің өзінің өмір
сүруінің сақталуын талап етеді немесе олардың
метаболиттерінің жоғары биологиялық активтілігін пайдаланғанға дейінгі (мысалы
фермент) сақталуын айтады. Мұндай
биопрепараттардың саны үздіксіз өсуде. Осыған
жататындар нан ашытқылары, өсімдіктерді қорғайтын заттар, көптеген
бактериялар, антибиотиктер, ферменттер және т.б. Өмір сүретін
микроорганизмдер негізінде биопрепараттарды алу технологиясы алынған, ол
препаратты алғаннан күрделілеу өмір сүретін
микроорганизмдерді биологиялық активті өнімді құрайды.
Сондықтан биопрепаратты алу әдісімен тереңірек танысамыз, ол өмір
сүретін микроорганизмдерді құрайды, олардың көбісі
препарат өндірісінде биологиялық активті метаболит негізіндегі
пайдаланылады. Биопрепаратты алу деген микроорганизмнің өмір сүруін
құрайтын, ұзақ уақыт өмір сүруіне
негізделген.
Осы кезде, метаболизмнің
кері тоқтатылуы немесе тоқтап қалуы анабиоз деп аталады. Микроорганизмнің өмір
сүруін құрайтын биопрепаратты алу біріншіден оңай
секілді. Культуральды сұйықтықтан микроорганизмді бөліп
алу, белгілі ылғалдылыққа дейін кептіру болып саналады және
ұзақ уақыт сақтауға буып түйетін және
сақтауға салатын қорапты қолдану.
Биомассаны сусыздандырғанда
жасушада өзгеріс пайда болады. Бұл өзгеріс жаңа қажетсіз
қосылыстың пайда болуына әкеліп соқтырады, жасушаның
өмір сүруінің бұзылуына әкеліп соқтырады.
Су биомасса концентратында бос күйінде болады, және
байланысқан жағдайда. Кептіру кезінде жасуша ішіндегі сыртындағы
су жоғалады. Егер биомассадағы жасуша сыртындағы су оңай
жоғалса, онда биомасса компонентіндегі суды бөлуде энергияны және
кептіру температурасын жоғарылату қажет болады. Сусыздандыру
технологиясының негізгі талабы
болып бұл
микроорганизмдердің өмір сүруін сақтау. Барлық микроорганизмдер термолабильді
микроорганизмдер қолайлы жұмсақ жағдайда үлкен
емес температурада және кептіру уақыты ұзақ емес жағдайда кептіру болып табылады.
Сублимациялы кептіру.
Сублимациялы
кептіру тірі микроорганизмдерге кейбір фермент түрлеріне және басқа
термобильді өнімдерді сублимациялы
кептіру қолайлы. Бұл кезде фермент инактивтеледі, жасушаның өмір
сүруі жақсы сақталады.
Сублимация – қатты
затты қыздырғанда газ тәрізді затқа ең аз сұйықтыққа
ауысуы, сублимациялы кептіру микробиологиялық синтездің мұздатылған өнімінен
вакуумды дистилляциялы мұздың кептіру әдісімен алу болып
табылады. Сублимациялы кептіру 0,1-*10 кПа қысымда вакууммен жүргізу
процестің температурасының төмендеуіне мүмкіндік береді
және жасуша құрылысының өмір сүру жағдайын
сақтайды. Сублимациялы кептіру – күрделі техникалық процесс
бірнеше тізбектелген сатыдан тұрады: материалды дайындау, қатыру, мұздату,
сублимациялы кептіру, кепкен өнімді буып түю. Әрбір сатыда
микроорганизмдер өзінің өмір сүру қабілетін жоғарылтады,
сондықтан соңғы нәтижесі болып, барлық сатыдағы
технологияны қатаң бақылауға байланысты.
Биомассаны дайындау. Микроорганизмдердің концентрленген
суспензиясын сублимациялы кептіру, механикалық әдіспен алынған
культуралды сұйықтықты сусыздандырыу (фильтрлеу,
центрифугирлеу және т.б.) жатады. Микроорганизмдер суспензияның
концентрациясын кептіруде тоңдыру кезінде жасуша өліп қалмас үшін қорғаушы орта қосылады және
келесідей кептірумен жүреді. Қорғаушы орта ретінде коллоидты және гидрофильді зат
(ақуыз, амин қышқылы, көмірсулар т.б.). Жасуша ішінде мұздың
пайда болуын азайтады. Электролит концентрленуін төмендетеді және
жасушаны тереңірек сусыздандырып сақтайды. Осындай жолмен дайындалған
жасуша суспензиясы мұз болып тоңуға
келіп түседі.
Қатыру – микробиологиялық
синтез өнімін сублимациялы кептіру технологиясы жауапты саты болып
саналады. Биомассаны қатыруда жасушада биохимиялық және
физикалық, биофизикалық өзгеріс болады. Нәтижесінде қатырғанда
кристаллданады, жасуша мембранасы бұзылады және жасуша құрылысы
өзгереді. Бұл өзгерістер мынадай үш себептің арқасында
пайда болады: 1) жасушадағы мұз кристалл механикалық әсер
еткеннен өзгеріске ұшырайды; 2) электролит концентрациясының
жоғарылауынан мембрана денатурациясы өзгеріске ұшырайды; 3)
жасуша сыртындағы және ішіндегі заттың концентрациясының
айырмашылығының төмендеуінен өзгеріске ұшырайды.

24 сурет-Периодты жұмыс
жасайтын сублимациялы қондырғы.
1,7-тоңазытқыш қондырғы;
2-жылу тасмалдағышты салқындатуға
арналған бак;
3-плиталар;
4-сублиматор;
5-мұз
конденсатор; 6-вакуум-насос;
8-насос;
9- жылу тасмалдағышты қыздыруға арналған бак;
Біркелкі кристалл
массасын алу үшін тез қатырылуы керек, камерадағы ауа
температурасы 20-дан 30°С-қа дейін болады. Биомассаны қатыру бірнеше әдіспен іске асырылады.
комбинирлеп қатыру кондуктивті қатыру болып салқындататын
ваннаға салу болып табылады. Қатыру әдісін таңдау микроорганизмдер қасиетімен
анықталады, содан соң сублимациялы кептіруге жіберіледі.
Кептіру – сублимациялы кептіру преиодты әдіспен арнайы
аппаратта – сублимациялы камерада немесе сублиматорда іске асырылады.
Сублимациялы камера цилиндр тәрізді көлденең темірден жасалған
нығыздалып жабылатын болып келеді. Сублиматор жылу алмастырғыш қондырғының
жалпақ беті құбырмен жалғасады.Вакуумды болдыру үшін
және сублиматордан булы газ қоспасын жоюда әртүрлі механикалық және
эжекторлы вакуум – насос конденсатордан кейін орнатылған қолданылады.
24-суретте периодты жұмыс жасайтын сублимациялы қондырғының
принципиалды сызба нұсқасы келтірілген. Сублиматордың сөресіне кептірілетін өнім салынады. Сөренің ішінде жылу тасымалдағыш насостың
көмегімен циркуляцияланады, өнімді
қатырғанда сөре мұздатылады немесе кептіру кезінде қыздырылады.
Вакуум – насос сублиматордан булы газ қоспасын айдайды. Мұз
конденсатта судың буы конденсацияланады.
Кептіру процесі вакуумда мұзды сублимациялау әдісі
екі периодтан тұрады. Біріншісі
бос суды жою, екіншісі аралас
суды жою(10-15 % қалған). Бірінші кептіру периоды төменгі
температурада 8- 12°С тепмератураға дейін, ал
екіншісі қоршаған ортадан жоғары температурада жүргізіледі.
Кей жағдайларда өнімдегі қалған 2-3 % суды 60-70°С температурада ұстағанда
өнім сапасы теріс болдырмауына тырысады. Сублимациялы кептіруден
кейін өнім буып түюге жіберіледі, және биоперпараттың
тауарлы формасына қарайды. Соңғы кезде сублимациялы кептіру үздіксіз
әдіспен алынады. Сублимациялы кептіруде энергия көп жұмсалады
және қымбат бірақ биоперпарат өндірісінде өте қажетті
әсіресе медицина саласында және ветеринарияда өте қажет.
Кептірудің басқа
әдістері. Биотехнологиялық өндірісте микроорганизм
суспензиясын кептіру бірнеше әдіспен іске асырылады. Нан ашытқысын
конвективті кептіргіште кептіреді. Су өтетін жылу және судың
буын жою газ тәрізді кептіргіш агенттің көмегімен – ауамен,
инертті газбен және тағы басқамен іске асырылады. Ашытқыны
кептіру 35°С температурадан жоғары
болмау керек. Сүт қышқылының бактериясын (әр түрлі ашытқы
ұйтқыда) 50°С температурада кептіреді. Микроорганизмдерге
байланысты кептіру (кептіргіштен шыққан кептірілетін агенттің
температурасы 135-150оС).Контактілі әдіспен ашытқыны
кептіруде крахмалмен немесе ұнмен араластырып кептіру жүзеге асырылады.
7.Биотехнологиялық
процесті тиімді жүргізу бақылау және басқару әдістерін
жаңартумен тығыз байланысты.Биотехнологияның тарихы барысында
сыртқы ортаның параметрінің өзгеруінің көмегімен
продуцентің дамуын реттеуге жеке попытка жасалды. ХХ ғасырдың
ортасына дейінгі реттеу негізінде эмперикаға дейін болды, болып жатқан
өзгерістердің мәнісін білімсіз процесті тиімді басқаруға
және бақылауға мүмкін
емес.
Негізінде сол кезде басқару
аумағы болып барлық кемшілігімен
микроорганизмнің экстенсивті
периодты культурасы саналды: бақылаушы
заттың болмауынан ортаның және продуцентің жағдайының
динамикасы.
Соңғы 25
жылда биотехнологияның басқарылатын культурасын енгізгенде белгілі
параметрін ортаның демеуде қарапайым жұмыспен басқару процесіне толығымен
өтеді. Басқарылатын культураларды қолдану үшін
биотехнологиялық процестің негізгі моделінде басқару
алгоритімін тұрғызу қажет. Қазіргі заманғы
биотехнологиялық процесте көптеген тез өзгеретін факторларды
(концентрленген субстрат, биомасса және культурадағы өнім және
биомасса) тіркеу және анализдеу қажет. Бұл электронды
техниканы қолданудың қажет екенін айтады. Бірінші ЭЕМ-ды қолдану
биотехнологияда ХХ ғасырдың 60-жылдарының соңында
басталды. Бірінші сатыда ЭЕМ биотехнологитялық процестің оптимальды
жүруін ұстау үшін орындаушы механизм операторға кеңесші
қызметін атқарды. Бәрінен
бұрын датчиктің көрсеткіші бойынша ақпаратты өңдеуде
және жинауда және оңай
|
9 кесте- Биотехнологиялық процесті басқару үшін
қолданылатын өлшемдер және
есептегіш параметрлер
|
қабылданатын формадағы бұл ақпаратты
ұсыну үшін қажет. Жеке параметрлерді (ортаны мөлшерлеу
немесе жеке компонент, температураны тұрақтандыру және
ортаның рН, ағымның жылдамдығы) қайтарма
байланыспен бақылау принципі бойынша автоматты реттеу жүйесі өңделді.
Кейінірек ЭЕМ технологиялық процесті басқару үшін қолданылды.
Жалпы автоматтандырылған жүйеде АСУ құрамында болады.
АСУ-ды енгізу биосинтез процесін рационалды басқарудың іске асуына
мүмкіндік жасайды. Осының нәтижесінде бастапы шикізат, электр
энергиясы су экономдалады, процестің өнімділігі жоғарылайды.
АСУ-ды құрудың мақсаты көп тонналы биотехнология
процесін тұтынуда ерекше актуалды болып отыр. Қазіргі кезде жүйелі
ұсыныс негізінде АСУ іске асырылады және басқаруда көп
деңгейлі иерархиялық жүйесі болады. Биотехнологияда АСУ-ды
ендіру және құру шығыны 3-4 жылда салыстырғанда ақталады.
Ферментация процесін басқару және бақылау сызба – нұсқасына
ферментерді, датчикті, реттеуші жүйені қосады, ол процестің
параметрін өлшеу негізіндегі есептің тәуелділіктерін тұтынады.
Бастапқы мәндері датчиктен ЭЕМ келіп түседі, олар белсенді түрде
анализдейді және нәтижесінде орындаушы қондырғыға
және механизм үшін мәліметті береді. Қазіргі кезде
биотехнологиялық процесс үшін АСУ-ды енгізу және өңдеу,
бәрінен бұрын берілген процестің техникалық жабдықтау
деңгейін және электронды құрал жабдықтың деңгейіне
байланысты автоматтау және затты бақылау анықталады. АСУ-дың
тиімділігі тез әсер етуіне, ЭЕМ мәлімет
жинайтын көлеміне байланысты. Сондықтан биотехнология аумағындағы
прогресс электроника аумағындағы прогреске байланысты. АСУ-ды
ендіру құру сенімділігінде қалып бара жатса ұстамды
болады және тез әсер етуші бақылаушы - өлшеуші
аппаратураға, зарарсыздауға шыдамды, сезімталдыққа қазіргі
заманғы талапты және өлшеудің дәлдігіне, тез әсер
етуіне сенімділікті қанағаттандырушы болып табылады.
8. Моделирлеу биотехнологиялық процесті өңдеудегі
ең маңызды бағытың бірі болып саналады, демек тәжірибелік
және математикалық моделирлеу көмегімен,өндірістің
технологиялық сызба нұсқасын және аппараттарын жаңартуда
жаңа процестер өңделуде және зертелуде. Экспериментік
молелирлеу лабораториялық және өндірістік жағдайларда қолданылады,
аумақтық процестің
моделі масштабпен ажыратылады. Эксперименттік
моделирлеу мәні аз зерттелген процесті қолайлыландыруға және
зерттеуге мүмкіндік жасайды. Берілген ұсыныс биотехнологиялық
процесті зерттеу үшін жалғыз ғана тәсіл болып сналады.
Эксперименттік моделирлеудің 1-сатысында лабораториялық деңгей
атқарады, бұл процесс жүруде жаңа процесті өңдеу
және жаңа продуценттерді зерттеу жүргізуде салыстырмалы түрде
азырақ шығын болады. Әрмен қарай алынған нәтижелерді
өндірістік және жартылай өндірістік масштабқа
ауыстырады.
Тәжірбиелік қондырғыда
болашақ процестің барлық технологиялық деталдары өңделеді,
қызметшілер үйретіледі, құрал – жабдық құралады,
техника – экономикалық көрсеткіш талдалады. Сосын ірі масштабта қымбат
тұратын өндірістік тәжірбиелер
жүргізіледі. Тәжірбиелік моделирлеудің бірқатар
ерекшеліктері бар: жұмысты жасаудың көлемділігі, процестің
жаңа моделді тұтынудың күрделілігі. Құрал –
жабдықты және технологияны масштабтаудың біраз қиындығы.
Биологиялық агенттің дамуы ферментерге регантті және сұйықтықты
жүргізуге байланысты емес және соның өзінің
метаболизміне, сондықтан биологияда масштабтау арнайы шешімді қажет
етеді, осы уақытқа шейін мұны шешуге бірдей ұсыныс жоқ.
Биотехнологиялық процесті басқару және оптимизациялау үшін
сонымен қатар экспериментті математикалық моделирлеуді қолдану
қажет. Бұл екі ұсыныс, бір-бірін толықтырады, алға
қойылған мақсатын тиімді шешеді. Экспериментік моделирлеу
математикалықты тудырғыш ақпараттың көзі болып
саналады. Математикалық модельдер тәжірбиелік мәнді
жалпылауда қолайлы зат болып отыр. Математикалық моделдің
болуы экспериментті жоспарлауға дәлелденген ұсыныс бола алады
және тәжірбиелік жұмыс көлемін қысқарту мәндерін
өңдейді. Биотехнологиялық процесті есептеу және
моделирлеу үшін оның күрделілігінің күштілігіне жүйелі
ұсыныс жасалады. Күрделі биожүйенің математикалық
моделі өзінің табиғатында аумағы мен қимылы
бойынша әртүрлі түсініктемелерді қосады. Сондықтан
жалпы биологиялық жүйені анализдеуде, декомпозиция әдісін қолданады.
Бірқатар жүйелер ішінен бастапқы жүйені жіктейді: масса
алмасу моделін тұрғызады, биоаумақтың өсу
кинетикасы және биохимиялық процесс. Осы уақытқа шейін
масса алмасудың көптеген моделі өңделді, субстратты тұтыну
кинетикасы және әртүрлі өнім пайда болуда. Күрделілеуі
өзінің биологиялық аумағын моделирлеуі, демек олар
химиялық, физикалық және техникалық жағынан күрделелігі.
Биотехнология аумағы өздігінен реттеуге қабілетті, оның
күрделілігі біркелкі еместігінің күшеюі. Биореакторда жүретін
процестер жасуша ішіндегі күрделі факторларға ғана байланысты
емес және сонымен қатар сыртқы
орта жағдайына байланысты. Биологиядағы сыртқы процестер
ішімен байланысты,сондықтан оларды ажыратуға болмайды. Одан басқада
математикалық биологияның даму деңгейі бұл сатыда
биологиялық процестің бірдей теориясы болмайды. Әзірше
математикалық аппарат құрылмаған, барлық көптүрлілігі
биологиялық өзгеруінің табиғатын түсіндіріп жазуға
қабілетті, демек дамуы қажет және математикалық
аппараттық өзінің жаңаруы қажет. Биологиялық
аумақты математикалық түсіндіріп жазу оны толық зерттеп
оқымағандықтан қосымша күрделіленеді.
Биотехнологиялық процестің оптимизациялануы эксперменттік және
математикалық моделирлеудің сәйкестігінің негізінде іске асырылады және
оптимизациялық (динамикалық және түзу сызықты
емес бағдарламалау) жаңа заманғы әдісі қолданылады.
Бірақта қазіргі
кезде биотехнологиялық процесті оптимизациялау бағасы үшін
критерияны таңдау қиын. Биотехнологияда оптимизациялауда бақылау-өлшегіш аппаратуралардың
және басқарушы құралдың, экологиялық талабы
мен басқа мүмкіндігімен экономикалық және
конструктивтік жағдайлармен шектеуді ескеру керек. Биотехнологиялық
процесті моделирлеу және оптимизациялау мақсаты күрделілеу және
көбнесе әлі шешілмеген.Бірақ әртүрлі биотехнологиялық
процестің (адакватты) теңбе-тең моделін өңдеу және соның негізінде оптимизациялаудың
жаңа заманғы әдісін құру және биотехнологияның
маңызды бағытын басқару, мұнсыз прогрестің болуы
мүмкін емес.
9,10. Жұқа қабатта хроматография, электрофорез жоғары
тазарту әдісі.
Дайын
форманы дайындау -таблеткілеу, ампулалау, буып түю.
Студентің өз бетінше
дайындалуына арналған.
11.Биотехнологиялық технологияның дамуының
оптимальды бағытын анықтау, оны қолдану аумағына
байланысты емес, халықаралық достығы үлкен роль атқарады,
ол жекелеген елдердің экономика-тұрмыстық
жағдайымен сол немесе басқа технологияны таңдауды қамтамасыз
етеді.
Биотехнологияда
региональды кооперация мысалы ретінде
1955 жылы құрылған
Орталық –Америка институтының өндірістік зерттеуі
(ICAITI) саналады.Бұл институт Гватемаледе орналасқан, регионың
өндірістік дамуына әсер етеді, теориториясының
климат-географиялық жағдайымен, қосымша өнімнің үлкен
мөлшері бар және ауыл шаруашылық өндірісінің қалдығы
бар, ол биоөндірісті қажет
деңгейде қамтамасыз ете
алады. 1970 ж. ICAITI аумағында биотехнологиялық бөлім құрылған,
ЮНЕСКО-ны субсидирлеуші, (MIRCEN) микробтық ресурсты зерттеу бойынша Халықаралық орталығының штаб квартирасы болатын.Институтың
зерттеу жобасы ауыл шаруашылығы регионының негізгі түрімен
байланысты екі бағытта ұйымдастырылған: кофе дәндерін өңдеу
және қант алу.Биогаз және микробты биомасса өндірісі үшін субстрат ретінде
осы технологияның мол мөлшерде қалдығы жиналады.
Тропикалық жемістің шырыныннан спирт алу процесі өңделді,
иммобилизденген фермент негізінде
фруктоза шырынын қанттандыру өндірісі құрылды,
лактобациллдің таза культурасының әсерінен бақша өнімін
ферментациясының жаңа
технологиясы өңделді.
Олай болса, осы институтың еңбегі биотехнологиялық жұмыстың
фронтын формалады,регионың экономикасының дамуына мүмкіндік
жасады. Дамыған елдің жаңа технологиясын ауыстыру мақсатында
ген инженериясының және биотехнологияның ООН дамуымен Халықаралық орталығы құрылды.
Халықаралық орталықтың
әсерімен мемлекетік –мүшенің пікірін оқып зерттеу үшін өндірістің дамуына ООН (UNIDO) комиссиясы құрылды. Дамыған
елдер үшін маман дайындау үшін зерттеу орталығымен бірлесе
отырып жоспарланған школаны құрады.Комиссияның бірлесе
отырып зерттеуінің бағытында
UNIDO ұсынылды: биомасса энергиясын қолдану, қоры таусылған ұңғымадан
мұнай алу,ферментация әдісін жаңарту, тропикалық ауруға
қарсы дәрінің синтезі,адамға және үй жануарға
араналған эффективті вакцин алу, жоғарғы өнімділікті
селекция және өсімдік культурасының түрінің
ауруына қарсы төзімді. Ірі
халықаралық ұйымның бағдарламасының бірнеше жыл созылуына (ФАО, ВОЗ,
ЮНЕСКО) дамуы және қолданбалы микробиологияның және
технологияның халықаралық достығының кеңеюі
әсер етеді. (ICRO) жасушаны зерттеу
Халықаралық ұйымның құрылуы 70 ж.
басында ЮНЕСКО субсидирлеген.80 ж.
басында «Қоршаған ортаның бағдарламасы» (UNEP) ЮНЕСКО
Халықаралық бағдарлама негіздеді, микробты ресурстың
генетикалық әртүрлілігін сақтауға және дамыған
елдер үшін оларды қолайлы ету керек. 80 жылдың ортасында
(MIRCEN) микробты ресурсты зерттеу бойынша Халықаралық орталығы
құрылды.Осыны құру мақсатында келесілер:
интеграция және лабораториялардың бір-бірімен достығы; тарату
және микробты ресурсты қолдану;микробты генофонды сақтау; қымбат
емес жаңа түрін өңдеу және эффективті
технологияны;ауыл шаруашылық практикасында микробиологияны қолдану;қызметшілерді
оқыту және жаңа ақпаратты тарату,жалпы және қолданбалы
микробиологиямен байланысқан.Бірінші орында MIRCEN тізбегінің құрылуында
Австралияда Халықаралық орталықтың микроорганизм туралы
мәліметі пайда болды. Орталық микроб штаммының көлемді колекциясы бар және
микробтық колекцияның әлемдік көрсеткіші бар.Оңтүстік-Шығыс
Азия елі үші, Бангокта, Африка үшін
Найробиде, Оңтүстік Америка үшін Бразилияда,Орталық
Америка үшін Гваиемалада,араб елдері үшін Кайрде анологиялық
орталық құрылды. Биотехнологияның барлық қазіргі заманғы бағытының
дамуы, экологиялық биотехнологияны қосумен, қазіргі кезде тез
өсуде,бұл аумақтың бағасын дәл
анализдеу қиын. Биологиялық
технология ғылыми жетістікте толығымен
негізделеді. Мұндай лабораториялық зерттеулер бүгінде өндіріске белсенді ендірілуде.Ғылым шеңберіндегі
нәтижелер үздіксіз кеңеюде.Олай
болса, биотехнология сферасы кеңеюде.Жаңа биотехнологиялық процесті құруға үлкен
қаржы жұмсалумен байланысты. Биотехнологияның жаңа әдісін
ендіру ерекше перспективті. Бұл
фармакологиялық препараттарға қатысты.
Осыған байланысты
иммуннды биотехнологияның перспективасы көлемді, осының көмегімен
тануға болады және қоспадан біреулік жасушаны бөліп алады.
Мұндай мүмкіндіктер
өте маңызды және фармакологияда, емдеу және диагностика
үшін перспективті, тамақ өндірісі
үшін, гормонды, витаминді, ақуызды, токсинді, вакцинаны тазарту үшін,
сондай-ақ ғылыми зерттеулер.Биологиялық технологияның әрмен қарай дамуы техникалық
ғылым облсында прогреспен көбнесе байланысты. Биотехнологиялық
процестің эффективтілігінің жоғарылауы автоматизациясыз және
процестің технологиялық және аппаратуралық өрнектеуді
жаңартусыз мүмкін емес. Бұл дәстүрлі
биотехнологияның процестің эффективтілігін жоғарылатуға,
алынған өнімді қолданумен сфераны кеңейтуге мүмкіндік
жасайды. Бүгінде биотехнологиялық процесті масшабирлеуде үлкен
зат инвестирлеуде. Мамандардың бағасы
бойынша бұл областағы инвестиция орташа 9% жылына жоғарылайды
және 2000 ж. 14 млрд.долл. жылына жоғары құрайды.
Биотехнологиялық процес үшін жаңа перспективалар биодатчикті өңдеумен
байланысты.Қазіргі кезде негізінде
ферменті және микробты электродтар
иммонодатчиктер және электродты резисторлар құрылады және
қолданылады.Әртүрлі областағы биодатчиктер болашақта қолдану мысалы,соның ішінде қанадғы
биологиялық активтік органикалық затты анықтау, сондай-ақ
әртүрлі ортадағы токсинді заттардың концентрациясы,
вирустар мен токсиндерді қосқанмен, нервно-параличті газды ;ортадағы басқа ксенобиотикті және
пестицидтер мөлшерін бақылау; адамның , жануардың және
өсімдіктің ауруының диагностикасы;тамақ өнімдерінің
сапалық анализі және басқалар. Биодатчикті әртүрлі
бағалау 2010 ж. 0,5-14 млрд. дейін долл. құрайды. Болашағы
үлкен протоинженерия –технологияда генетикалық деңгейде табиғи
ақуыдардың қасиеті өзгереді, және жаңа ақуызды
алуда (өсімдіктің өсуін реттеуші, инсектициттер, ЭЕМ – ға
арналған белсенділігі жоғары және төзімді
ферментті,биосенсормен және биоэлементтер).Хлықты тамақ өнімімен
қамтамасыз етіу проблемасын шешуде биотехнологияның алдында маңызды роль тұр.Осы аумақты
жаңартуға байланысты өнімділігі жоғары және ауруға және өсімдік
культурасына және ауыл шаруашылық жануарларына төзімді жоғарғы
өсімдікке азотфиксациялаушы генді
ендіру және эффективті
биопестицидті және биогербицидті алу. Әлемдік бәсеке
таластықта биотехнологияның дәстүрлі өнімі 2010
ж. 50млрд.долл. асатамды құрайды. Мұндайда әлемдік
сату көлемі ( млрд. долл. жылына):
тамақ өндірісіне және ауыл шаруашылық арналған өнім-21,20;
медициналық препараттар-10,08; басқа өнімдер-18,40; құрайды.
Жаңа энергия көзін құруда биотехнологияның жоғарғы
перспективасы.Экологиялық таза биотехнология әдісімен энергияны
алу, қазіргі кезде энергетикалық потенциал қоғамына маңызды
әсер етуде. Спирт алу, метаногенез процесін жаңарту бойынша зерттеу
жалғасуда,сондай-ақ әртүрлі энергия түрінің
пайда болуы және биоотын элементін құруда, үлкен
экономикалық-экологиялық қолайлылыққа уәде
береді. Биотехнологиялық энерготасмалдағышты сату көлемі
анализ бойынша 2010 ж. шамамен 16,35 млрд.долл. жылына құрайды.
Биотехнологияны кеңінен қолдану
өндіретін өндірістерде ауыр
индустриядан жоғарғы технологияға ауысады.
|
10 кесте – Биотехнологияның жаңа әдісімен
алынған, әлемдік рынок өнімінің
болжамы млрд. долл. |
|
Қолдану аумағы |
|
|
|
Фармацевтикалық өнімдер: |
|
|
|
Терапевтикалық препараттар |
0.2 |
32.0 |
|
Диагностикалық заттар |
– |
10.0 |
|
Вакциналар |
0.1 |
3.0 |
|
Азықтық қоспа |
1.7 |
9.0 |
|
Аспаптар мен құрал жабдықтар |
0.5 |
4.8 |
|
Ауыл шаруашылығы |
– |
5.0 |
|
Қоршаған ортаны қорғау |
– |
2.0 |
|
Химия |
– |
0.3 |
|
Барлығы : |
2.5 |
66.1 |
Биогеометалургия әдісін
қолдану өндірісте үлкен
көлемдегі қалдықты сондай-ақ қиын өңделетін
руданы және тау жыныстарын қолдануға мүмкіндік жасайды
және балансталады.Генетикалық
инженерия биотехнологияның
дамуында приоритетті бағыттың бірі болып қарастырылады.Генетикалық
инженерия биотехнологияның
дамуында приоритетті бағыттың бірі болып қарастырылады. Ген
инженерия өнімінің бәсеке таластығында 2000 ж. шамамен
40млрд.долл. құрады және 40 дейін өнім атауларын қосты.
Осылардың ішінде негізгісі болып
интерферондар, адам гормондары,моноклональды антидене,қатерлі ісік
ауруына қарсы қолданылатын агенттер, вакциналар,
тромболитиктер.Биотехнология өнімін сатудың әлемдік көлемі
көптеген жетекші батыс фирманың мамандарының болжамы бойынша
жыл сайынғы өсуі шамамен 7,5% құрайды және 2000
ж. 60-65 млрд. жетеді. Шамамен 80% дәстүрлі өнімді береді және
20% жаңа өнімді береді.Жалпы көлемінен өңделетін препарат
фермент негізінде 32 % дейін алынады; 40-50 % өнімі аминқышқылын,
медициналық препараттарын, рекомбинантық
ДНК негізінде алынатын өнімді құрайды. Биотехнологияны ендіруде сфераның кеңеюімен
«адам-өндіріс-табиғат» жүйесіндегі қатынас өзгереді,
еңбек өнімділігі жоғарылайды, оның сапасы принципиальды
өзгереді.Өндірістің биологизациясы жалпы маңызды бағыт, болашақта
өндірістік процестің өздігінен ретелуін құруда.Ең
соңында адам баласының болашақтағы прогресіне позитивті
әсер етуі керек,демек но осфераны құруда.
Бұл проблеманы шешудің негізгі жолының бірі –биологияны әрмен
қарай дамыту және
биотехнологияны қолданумен сфераны кеңейту. Биотехнологияны ендіру
адам баласына қажетті әр түрлі сферада экологиялық таза
технологияны құруға әкеледі, табиғи ресурстарды
рациональды қолданумен және тұйық өндірістік
циклді құру.
|
11 кесте-1990-2010 ж.ж. Биодатчиктің рыноктағы болжамы
12 кесте - 2010 жылғы биотехнологияның дәстүрлі
өнімінің рыноктағы
болжамы
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Өзін тексеруге арналған сұрақтар
1. Биологиялық технологияның даму бағытындағы
оптимальдығын анықтау.
2. Жаңа әдіспен алынған өнімнің
рыноктағы болжамы.
3. Биотехнологияны ендіру сфераларының кеңеюі.
4. Генноинженерия өніміне сипаттама.
6. Жаңа биотехнологиялық процесті қою.
7. Соңғы өнімді бөліп алу және
тазарту әдісі.
8.Флотирлеу.
9.Сепарирлеу.
10.Термоөңдеу және булау.
11.Фильтрлеу.
12.Дайын биопрепарат түріне байланысты өнімді
бөліп алу.
13.Биотехнологиялық процесті басқару және бақылау.
Қосымша
Дәріске проблемалы
сұрақтар
Модуль 1. Биологиялық аумақ және шикізат базасы.
1.
Биотехнологиялық әдістің қандай
артықшылығы бар.
2. Биотехнологияның
дамуына қандай бағыт перспективтілеу.
3. Биотехнология аумағын
таңдауда қандай принципен регламенттейді.
4. Микроорганизмде өзінше
зат алмасуы немен қорытындыланады.
5. Штамды таңдауда өндірістің
түрі қай жағынан әсер етеді.
6. Биотехнологиялық өндіріс
қалай сипаталады.
7. Биотехнология өндірісіне
арналған шикізатқа қандай талаптар қойылады.
8. Біріншілік және
екіншілік метаболитте қандай айырмашылықтар бар.
9. Микроорганизм түрін қандай биохимиялық,физиологиялық
және
морфологиялық сипатамасы анықтайды.
Модуль 2. Микроорганизмді культивирлеу және соңғы
өнімді алу.Өндірістің эффективті ұйымына арналған
қандай өсу көрсеткіші маңызды.
1.
Лабораториялық зерттеуден өнеркәсіптік өндірістен
ауысу қалай іске
2.
асырылады.
3.
Биопрепаратың қандай түрі бөліп
алу технологиясын анықтайды.
4.
Тірі микроорганизм негізіндегі препарат қандай
талабпен қанағаттандырды.
5.
Биопрепат үшін қандай жұқа
тазарту әдісі қолданылады.
6.
Биопрепарат сапасына қандай қорытынды сатысы әсер
етеді.
Әрбір модуль
бойынша семинарлық сабақтың, практикалық жұмыстың,
лабораториялық жұмыстың аты және номері.
Модуль 1. Биологиялық аумақ және шикізат базасы.
1.
Спир, сүт қышқылы және май қышқылының
ашуын іске асыратын
микроорганизмге сипаттама,
2.
Биотехнология өндірісінің шикізат базасы. Қоректік
ортаны зарарсыздау
және дайындау.
Модуль2. Микроорганизмді культивирлеу және соңғы
өнімді бөліп алу.
1.
Периодты культивирлеу жағдайындағы
микроорганизмнің өсу ерекшелігі.
2.
Биотехнология өндірісінің өнімі-биопрепараттар
Модуль бойынша СӨЖО
аты және номері.
Модуль 1. Биологиялық аумақ және шикізат базасы.
1.
Биотехнологияның ғылыми жетістігінің қойылатын
орны.
2. Микроорганизмде катаболизмнің және анаболизмнің көп жақты
процесі.
3. Микробтық жасуша
метаболитік мүмкіндігі.
4. Биотехнология өндірісінің
шикізат базасы.
5. Биопрепаратты алуға
арналған микроорганизмге сипаттама.
Модуль2. Микроорганизмді культивирлеу және соңғы
өнімді бөліп алу.
6.
Үздіксіз культивирлеу жағдайында
микроорганизмнің өсу ерекшелігі.
Хемостат, турбидостат, оксистат.
7. Мутантты микроорганизм жасушасын тапсырылған қасиетімен генно - инженерялық әдіспен
алу.
8. Биотехнология өндірісінің
соңғы өнімін тазарту және алу әдісі.
СӨЖО арналған жеке тапсырманың мазмұны
және түрі.
1.
Жалпы биотехнологияның актуальды проблемасы бойынша
реферат.
(20-25 бет текст қолмен жазылған.)
2.
Өз бетінше алынған экспериментік мәлімет
ойынша кинетикалық параметрдің типтік есебі. ( 2-3 график, 5-7 бет есебі).
3.
Графикалық суреттер
биотехнологияның белгілі
проблемасы (1 парақ формат
А1) түсіндірме жазба (5-7 бет қолмен жазылған текст).
4.
Жалпы биотехнологияның проблемасымен жұмыс
жасалған әдебиетер анализімен патенттік ізденіс (15-20 бет қолмен жазылған текст)
5.
Лектордың келісімімен жеке тапсырманың басқа
түріде ұсынылады
(создание лабораториялық қондырғыны құру, макет және т.б.).
Модуль бойынша СӨЖ аты мен номері
Модуль 1. Биологиялық аумақ және шикізат базасы.
1. Плакат, макет,қолданылатын құрал дайындау.
2. Ғылыми және оқу
жұмысын жүргізуге арналған қондырғы жинау.
Модуль 2. Микроорганизмді культивирлеу және соңғы өнімді бөліп
алу.
1. Тақырып тапсырмасы бойынша
экспериментік жұмысты орындау.
2.Жариялауға арналған мақала және тезис баяндама
дайындау.
3. Студентік конференцияға баяндама дайындау.
Қолданылған әдебиеттер
1. Биотехнология –
принципы и применение / под ред. И. Хиггинса, Д. Беста и
Дж. Джонса. – М., 1988.
2. Быков В. А.,
Винаров Ю. Ю., Шерстобитников В. В. Расчет процессов
микробиологических производств. – Киев, 1985.
3. Виестур У. Э., Шмите И. А., Жилевич
А. В. Биотехнология – биологические
агенты, технология, аппаратура. – Рига,
1987.
4. Воробева
Л. И. Промышленная микробиология. – М., 1989.
5. Лиепиныш
Г. К., Дунце М. Э. Сырье и питательные субстраты для
промышленной
биотехнологии. – Рига, 1986.
6. Перт С. Дж.
Основы культивирования микроорганизмов и клеток. – М., 1978.
7. Мосичев
М. С., Складнев А. А., Котов В. Б. Общая технология
микробиологических производств. – М., 1982.
8. Деймен А.,
Соломон Н. Промышленная микробиология. – М.,1984.
9. Виестур
У. Э., Кузнецов А. М., Савенков В. В. Системы ферментации.
– Рига,
1986
10. Биотехнология.
/Под ред. А. А. Баева. – М., 1984.
11. Егорова Т. А.
Основы биотехнологии. – М.: Издательский центр «Академия»,
2003. – 208
с.
12. Муромцев Г. С. и
др. Основы сельскохозяйственной биотехнологии. – М.:
Агропром,
1990. – 435 с.
13.
Сельскохозяйственная биотехнология / Под ред. В. С. Шевелухи. – М.:
Агропром,
1998. – 429 с.
14. Биотехнология /
Т. Г.Волова –Новосибирск: Издательство СоРАН, 1999.–252 с.
15. Солдатова А. В., Шумова Т. А. Культура клеток насекомых и ее использование
для
получения вирусных и энтомопатогенных препаратов. – М., 1983.
Приходько Н. А., Есимова А. М., Надирова Ж.К.
«БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ӨНДІРІСТІҢ
НЕГІЗДЕРІ»
Басуға 2007ж. қол қойылған. қағаз пiшiмi
Офсеттiк басылым. Көлемi б.т. Таралымы
Тапсырыс №
М.Әуезов атындағы Оңтүстік
Қазақстан мемлекеттік университетіің типографиясында шығарылды,
Шымкент қаласы Тауке-хана даңғылы 5