ТИПТІК ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ

 

Жоғары кәсіби білім

 

бакалавриат

 

 

Анатомия, спорттық морфология негіздері

050108 – «Дене шынықтыру және спорт»

Мамандығына арналған

 

 

Сағат көлемі – 3 кредит (135 сағат)

 

 

 

 

 

АЛҒЫС СӨЗ

 

1. ӘЗІРЛЕГЕН ЖӘНЕ ҰСЫНҒАН Қазақетан спорт және туризм академиясының «Дене шынықтыру және спорт» мамандығы бойынша республикалық оқу әдістемелік бірлеетігі.

 

2. Қазақстан Республикасының  білім  және  ғылым  миниетрлігінің бұйрығымен  БЕКІТІЛДІ ЖӘНЕ ІСКЕ ҚОСЫЛДЫ 09.01.2006 ж. №779

 

3. БІРІНШІ РЕТ ЕНГІЗІЛГЕН

 

4. Типтік оқу бағдарламасы 050108-„Дене шынықтыру және спорт“ мамандығы бойынша Қазақетан Республикасының мемелекеттік жалпыға міндетті  білім беру етандартына сәйкес әзірленген

 

 

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым миниетірлігінің рұқсатынсыз осы типтік бағдарламаны көбейтуге және таратуға болмайды

 

Мазмұны

1. Кіріспе

2. Организмнің құрылысының жасушалық және ұлпалық деңгейі

3. Организмнің өсу және даму заңдылығы. Ұрықтық жапрақшалары.

4. Қаңқа сүйектер және олардың байланыстары

5. Қаңқа бұлшық еттері

6. Жалпы динамикалық морфология

7. Жеке динамикалық тәнтану

8. Ішкі мүшелер

9. Жүрек-қан тамырлар жүйесі

10. Ішкі секрециялық мүшелер

11. Жүйке жүйесі

12. Сезім мүшесі

13. Жас шамасының морфологиясы

14. Конетитуциональды морфология және жыныстық диморфизм

15. Спорттық морфология

 

Қосымша А. Практикалық (семинарлық) және зертханалық тақырыптардың үлгілік тізімі

Қосымша Б. Ұсынылған әдебиеттер

 


Түсініктеме

Анатомия – спорттың сан алуан түрінен жаттықтырушыларды өне ден тәрбиесінен дәріс беретін мұғалімдерді медициналық, биологиялық даярлықтан өткізетін іргелі теориялық пән. Оның негізгі мақсаты тек қана білім объектісін емес, мамандардың болашақ қызметін де қамтамасыз етпек. Сонымен қатар олар осы бағдарлама арқылы тәжірибе жүзінде көптеген нәтижелерге қол жеткізбек.

«Анатомия, спорттық морфология негіздері» курсының бағдарламасы жас шамасы, конетитуционалдық, динамикалық, онымен қатар, спорт морфологиясындағы адам организмінің макроскопиялық және микроскопиялық құрылымы туралы қазіргі заманғы деректерді есепке ала отырып даярланған.

Адам анатомиясы зерттеу дене тәрбиесі институтының алдына мынадай міндеттер қояды:

- Студенттердің диалектикалық – материалиетік дүниетанымының қалыптасуына ықпал ету.

- Студенттердің жалпы биологиялық, теориялық және әдістемелік, даярлығының ауқымын кеңейту.

- Адам организмінің құрылысын оның барлық ұйымдастыру деңгейінде тереңдете оқыту.

- Жас шамасы конетитуционалдық, спорт морфологиясының, сондай-ақ жыныстық диморфизм негіздерімен таныстыру және спортшы денесінің қалыпты жағдайы мен қимыл – қозғалысының анатомиялық талдау тәсілі мен морфологиялық зерттеу әдістерін қолдануды дағдыға айналдыру.

Қозғалыс аппаратын жан-жақты және тереңдете зерттеуге үлкен мән беріледі.

Белсенді қозғалыс аппараты – бұлшық ет ең алдымен, атқаратын қызметіне қарай және әрқайсысы қатысатын қимылдарға сәйкес қарастырылады. Ас қорыту, тыныс алу, зат алмасу мүшелері тамыр, жүйке жүйелері адамның қозғалыс әрекеті мен оны басқару жүйесін қамтамасыз етудің негізгі тірегі ретінде қарастырылады. Осы орайда етуденттер жәй және күрделі қозғалыстарды орындау кезінде адам организміндегі мүшелер мен жүйелердің қызметтік келісімі мен бірлесіп бағынуы жүйкесінде болатындығын жақсы түсінуі тиіс.

Спорт тәжірибесі көрсеткендей, адам денесінің қозғалысы мен қалыпты жағдайына анатомиялық талдау жасау мүше аппараттары мен жүйелерін зерттеудің  қортынды  кезеңі болып табылады. Сонымен қатар, етуденттер адам организмінің өсуі, дамуы туралы заңдылықтарды зерттейтін спорттық морфологиялық басқа да ғылымдармен танысады.

Курстың пререквизиттері. Анатомия ғылым, әрі дәріетендіру пәні ретінде адамның дене құрылысын оқып үйрену үшін биология, антропология, физика, экология, т.б. жануарлардың және тарихи даму процесіндегі атқаратын қызмет білімдерге байланысты.

Курстың поетреквизиттері. Спорттық ғылым саласы сондай-ақ спорттық іріктеудің морфологиялық аспектілері, адам организмі дене тәрбиесі мен спорттық жүйелі жаттығуларға бейімделудің жалпы заңдылықтарын қарастырады. Оқушыларды физиология, биохимия  сияқты  пәндерді меңгеруге даярлайды.

 

Пәннің мазмұны

1. Кіріспе

 

Анатомия- ғылым әрі оқыту пәні. Анатомияның мазмұны және оның биология ғылымдарының ішінде алатын орны. Анатомияның міндеттері және медициналық - биологиялық және спорттық-педагогикалық пәндермен байланысы. Анатомияның әдістемелік негіздері.

Адам  организмінің  қалыптасуындағы  әлеуметтік биологиялық факторлардың маңызы. Анатомиядағы зерттеулердің әдісі. Адамның дене құрылысындағы симметриялық бірліктердің мәні, азықтары.

Организм және оның құрамдық компоненттері. Мүшел, мүшелер аппаратының немесе жүйелерінің компоненттері. Мүшелер аппараты пен жүйелердің таратудың негізгі принциптері. Қозғалыстарды атқару, реттеу және қамтамасыз ету мүшелері, аппараттары, жүйелері.

 

2. ОРГАНИЗМ ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ ЖАСУШАЛЫҚ ЖӘНЕ ҰЛПАЛЫҚ ДЕҢГЕЙІ

 

Жасуша организмнің өмір сүру әрі даму құрылысындағы негізгі қызмет атқаратын бір бөлшегі. Жасушаның негізгі бөлігі, пішіні және мөлшері. Жалпы және арнаулы мәндегі органеллдер, жасушаның қосылыстары. Органеллдердің жасушаның пластикалық және энергетикалық процеетеріне қатысуы. Ядро және оның құрылымдық компоненттері. Ядроның құрылысы мен пішіні. Хромосомдар. ДНҚ, тұқым туралы түсінік. Ядроның атқаратын қызметінің мәні. Өзін- өзі сезіну (жасушаның құрылымдық элементтерінің өздігінен өнуі). Жасушаның өмір сүру циклі. Жасушалардың бөліну түрлері. Адам организмінің жасуша аралық құрылымы.

Ұлпалар. Ұлпалардың жалпы мінездемесі және топтастырылуы.

Эпителиальдық ұлпалар. Олардың атқаратын қызметтері, шығу тегі мен құрылымдық ерекшеліктері. Жасушаның өз пішініне, қабатының қанша екендігіне қарай және де атқаратын қызметіне байланысты талдау.

Қабықты, ауыспалы, бездер эпителийі. Бездердің түрлері, пішіндсрі мен құрылымы. Сыртқы және ішкі секрециялық бездер туралы түсінік. Эпителий ұлпаның регенерациясы.

Ішкі ортадағы (дөнекер) ұлпалар. Олардың құрамы, қызметі және топтастырылуы. Қан және сарысу. Қан плазмасы мен формалық элементтері (олардың сипаттамасы мен сандық құрамы).

Біріктіруші ұлпа: жеке дара біріктіретін ұлпаларды топтастыру. Бытыраңқы (қалыптасқан,қалыптаспаған) біріктіру ұлпалар, оның жасушалық элементтері (фиброциттер, фиброблаетар, гиетоциттер, т.с.с).   Жасуша   аралық   заттар   (элаетикалық   және коллагенді талшықтар). Тыгыз талшықты біріктіру ұлпалар. Шеміршек ұлпа оның сан алуан түрлілігі, құрылысы мен атқаратын қызметін сипаттамасы. Плаетикалық сүйек ұлпа. Сүйектің микроскопияли құрылысы. Сүйектің плаетинкалары, олардың құрылыстары жәі орналасуы.

Остеон-   құбыр   тәріздес   сүйектегі   нығыздалган заттардың құрамдық болшсгі. Қатқыл талшықты сүйек ұлпа. Сүйек ұлпасының регенерациясы.   Біріктіруші   ұлпалардың   сан   алуан түрлерін механикалық қасиеттерін қосқан кездегі беріктігі, созылу, ажыра айналып кету.

Бұлшық етті ұлпалар. Бұлшық еттің өзіндік қасиеттері, алуа түрлілігі: біріңғай салалы , көлденең жолақты бұлшық етті ұлпалық жүректің бұлшық ет ұлпасы.

Біріңғай салалы бұлшық ет ұлпасы, оның орналасуы және атқаратын қызметіне байланысты ерекшеліктері. Біріңғай салалы бұлшық ет жасушалары, миофибриллдер, протофибриллдер.

Көлденең жолақ бұлшық ет ұлпасы. Бұлшық ет талшыгы (мион)е; қаңқаның бұлшық ет ұлпаның негізгі элементі болып табылады оның пішіні мен мөлшері.  Бұлшық ет талшықтың: біріктіруші (миофибрилл    системасы),    трофикалық (ядро-саркоплазмалық құрылымының тұтастығы), мембранды (Т-системасы), тірек (бұлшық етті талшық қабықшасы) және (М-жолақтар) жәнс жүйке (сезім элементтері) аппараты.

Саркомер.   Протофибриллдер,   олардың   құрамы   мен алуан түрлілігі.   Бұлшық   етті   талшықтарын   құрылымдық қысқаруы. Бұлшық ет талшықтардың турлері: қызыл, ақ, ауыспалы. Олардың құрылымы    мен    атқаратын    қызметінің    сипаттамасы, спорт тәжірибесіндегі мәні. Қозғалатын бөлшектер (үлкен , кіші) және олардың атқаратын  қызметтері.   Бұлшық  ет көлемінің өздігіненб) жаңаруы және өсуі.

Жүректің бұлшык ет ұлпасы, оның қаңқалық бұлшық еттерден айырмашылығы.     Кардиомиоцит     және     оның     құрылымдық компоненттері,   олардың   ажырауы.   Жүректің   ерекше бұлшық еттерінің сипаттамасы.

Жүйке ұлпасы.    Нейрон - жүйке ұлпасының негізгі қызмет атқаратын құрылымдық бөлшсгі. Жүйке ұлпаның тіректік және трофикалық  элементтері.   Макро  және  микроглия. Нейрондардың  құрылысы,      пішіні     және     көлемі.      Нейрон     өскіндерінің  қабыршақтары. Нейрондар өскіндердің сипаттамасы (нейриттер мен  дендриттер).

Синапстер және олардың жүйке импульстерін   берудегі мәні.  Рецепторлар. Нейронның түрлері. Жүйкелік тіндер, перифериялық жүйке өскіндері, олардың қабықшалары құрамдарының вариативтілігі. Жүйке ұлпалары элементтерінің регенерациясы.

 

3. ОРГАНИЗМНІҢ ӨСУ ЖӘНЕ ДАМУ ЗАНДЫЛЫҚТАРЫ.

 

Жыныстық жасушалар. Ұрықтану. Эмбриогенездің сатылары. Ұлпалар (гистогенез) мен мүшелердің (онтогенез) дамуы. Организмнің сырттай дамуы.

 

4. ҚАҢҚА СҮЙЕКТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БАЙЛАНЫСТАРЫ

 

Қаңқа және оның қызметі туралы түсінік. Сүйек қаңқасының құрамдас бөлігі. Сүйек құрылысы. Сүйектің үстіңгі қабаты. Тығыз әрі кеуекті заттар. Ұзын, қысқа, аралас, тегіс, ауа өткізгіш  сүйектердің ерекшеліктері. Сүйекті ми және оның атқаратын қызметінің  мәні. Сүйектің пішіні және оның атқаратын қызметпен байланысы. Сүйектің химиялық құрамы. Сүйектің жас шамасының өзгеруіне байланысты, механикалық қасиеті мен химиялық құрамы. Сүйектің эндесмальді, энхондральді, перихондральді түрлері туралы түсінік. Сүйектің ұзындығы мен қалыңдығы жағынан өсуі. Сүйектің қартаюы, өсуі, дамуы барысындағы ішкі және сыртқы факторлар. Механикалық салмақтың сүйектің интенсивті дамуына ықпал ету.     Сүйектердің     байланыстары     туралы     ілім. Сүйектердің байланыстардың топтастыруы: фиброздық (синдесмоздьгк,  сүйекаралық жарғақтар, байламдар, тігістер және сүйектенуі),  шеміршекті (синхондроздар, симфиздер). Буындар. Буынның негізгі элементтері. Қосымша пайда болған буындар. Буындарды топтастыру: байланысқан сүйектердің санына қарай, қызметтік таралу біліктердің санына қарай. Жай, күрделі, қос камералы, аралас буындар. Буындағы қозғалыс пен айналысатын біліктері, пішіндері.

Буын пішіндері арасындағы қызметке қатысты тәуелділік. Қозғалыстың ауқымы мен буынның үстіңгі бетімен арақатынасы. Буындағы қозғалысты тежеу, әрі шектеу.

Дене    қаңқасы.  Омыртқа бағанасы.  Оның негізгі бөліктері. Омыртқа құрылысының жалпы көрінісі. Мойын, кеуде, бел омыртқаларының құрылысындағы ерекшеліктер. Сегізкөз бен  кұймышақтың құрылысы. Омыртқалардың байланысы: (омыртқалардың денелері арасында, доғаларының және өсінділерінің  аралықтарындағы байланыстар. Омыртқа аралық дискілері және  олардың құрылысы. Омыртқааралық буындар. Омыртқа бағананың байланыс аппараты. Омыртқа бағананың бас сүйектермен  байланысуы. Сегізкөзбен құймышақтың бірігуі. Омыртқа бағананың  тұтастығы.   Оның  тіректік  және   серпімділік  қасиеті. Омыртқа бағананың физиологиялық тұрғыда иілуі және оның қызметтік мәні. Омыртқа бағананың қозғалысы.

Қозғалыс барысындағы омыртқа бағананың иілуіндегі өзгерістер. Адам денесінің сыртқы қабатында омыртқа бағананың  құрылыстардың проекциясы.

Кеуде қуысы. Кеуде қуысының сүйектік негіздері. Төс сүйек пен  қабырғалардың құрылысы. Қабырғалардың қозғалыстары. Кеуде қуысы қабырғаларының доғалары, төсасты бұрыш. Кеуде қуысының  тұтастығы, пішіндері. Кеуде қуысының жас шамасы және оның ас жыныс арқылы көрінетін ерекшеліктері. Адам денесінің сыртқы  қабатында кеуде сүйектер құрылыстардың проекциясы. Кеуде сүйектердің қозғалысын көрсету.

Бас қаңқасы. Бас сүйектердің жалпы сипаттамасы. Ми және бет  сүйектері. Ми сауыты сүйектер. Бас сүйектер құрылысының  ерекшеліктері. Ми саутының сыңар сүйектері: шүйде, сына тәрізді,  мандай және торлы сүйектер. Ми сауытының жұп сүйектері: төбе  және самай. Бас сүйектің бет жағындағы бөліктеріндегі сүйектер:  жұптасқан - жоғарғы жақ, әлпет, таңдай, мұрын, жақ сүйектері:  төменгі жақ, кеңсірік, құрмау сүйек. Бас сүйектердің тұтастығы. ор

Бас қаңқа сүйектердің байланысы: тігіетері, самай астыңғы жақ та сүйек буындары оның құрылысы және қозғалысы. Бас сүйектердің төбесі,  сыртқы және ішкі негіздері. Көз шарасы оның қабырғалары мен хабар алу жолдары. Мұрын қуысы , оның қабырғалары, ауа  өткізетін    кеңсіріктері.    Ауыздың    сүйектері.    Бас сүйектерінің рентгентәнтануы. Бас қаңқасының жас шамасы, жыныстық және жеке қасиеттерге байланысты ерекшеліктері.

Қол қаңқасы. Қол сүйектерінің иық белдеуі және еркін қозғалатын бөлімдері. Жауырын мен бұғана. Тоқпан жілік, шынтақ  және шыбық сүйектері, білезік сүйектер, алақан және қол бастың ет саусақтары, олардың құрылысы мен орналасу жағдайы. Қол ет сүйектердің байланыстары. Кежеге (тос-бұғана) және топша  (акромион-бұғана) буындар, олардың пішіндері, айналу біліктері  және қозғалыстары шектетін байламдары. Иық, шынтақ, проксимальді және дистальді шыбық- шынтақ буындар, қоспа  (шыбық- білезік) буын, олардың құрылыстары мен пішіндері, буын  қабылары, буын қуыстары, байламдары, айналу біліктері мен  қозғалыстары. Қол бас буындардың және байланыс аппаратының  ерекшеліктері. Білезік-аралық буын. Қол бастың үлкен саусақтың ет білезік- алақан буыны және 2-5 саусақтардың буындары. Алақан -саусақ және бақайшық аралық буындары. Қол сүйектердің  рентгентәнтануы. Адам денесінің сыртқы қабатындағы қолдың  қаңқасының пайда болуы және жобалануы. Қол сүйектердің қозғалыстарын көрсету.

Аяқтың қаңқасы. Аяқ сүйектерінің мықын белдеуі және еркін қозғалатын бөлімдері. Қасаға (екі шат сүйегінің бірігуі). Жамбас  сүйек, оның үш сүйегі: мықын, отырғыш және шат. Ортан жілік, тізе  тобығы, үлкен және кіші жіліншіктер, аяқ басының сүйектері: тілерсек, табан және бақай сүйектері, олардың құрылыстары мен  орналасу жағдайы. Аяқ қаңқасының байланысуы.  Сегізкөз -мықын буын құрылысы мен қозғалысы. Қасаға екі шат  сүйегінің бірігуі. Жамбастың тұтастығы. Жамбастың үлкен және кіші  астаулары. Жамбастың жас шамасына, жынысқа, жеке қасиеттерге байланысты ерекшеліктері.

Жамбас-сан (ұршық) және тізе буындары, балтыр сүйектерінің байланысулары. Балтыр-табан (тілерсек) буыны, оның құрылысы,  пішіні, буынның қабы, қуысы, байлам аппараты, қосымша  құрылыстары, айналу біліктері мен қозғалыстары. Аяқ бастың  буындары мен байлам аппаратының ерекшеліктері: топай асты буын, топай-өкше-қайық буындары, өкше-текше, тілерсек- табан, табан- бақай және башпай-аралық буындары. Аяқ бастың қозғалыстары. Аяқ бастың тұтастығы. Аяқ бастың ұзыннан және көлденең орналасқан күмбездер. Аяқ бас күмбездерінің белсенді және сылбыр тартылғыштары. Жалпақ табан туралы түсінік.

Аяқ сүйектері мен буындардың рентгентәнтануы. Адам денесінің  үстіңгі қабатындағы аяқ қаңқалық құрылымының жобалануы. Аяқ буындары қозғалыстарының көрінісі.

 

5. ҚАҢҚА БҰЛШЫҚ ЕТТЕРІ

 

Бұлшық еттің қызметі. Оның пішіндері: ұзын, қысқа, кең,  ұршықты және шеңберлі бұлшық еттер. Күшті және етті бұлшық  еттер. Бұлшық еттің атқаратын қызметі мен байланысы. Бұлшьіқ еттердің құрылысы. Бұлшық еттің өзінікі дәнекер ұлпа шандыр  қабығы (фасция), эндомизий және перемизиясы. Бұлшық еттің  шектен тыс әрекеті. Бұлшық еттің қосымша аппараты және оның  қызметтік мәні. Бұлшық еттің қамтамасыз етілуі және жүйкеленуі.  Одақ және қарама- қарсы бұлшық еттер. Бұлшық ет жұмысына сипаттама: бұлшық еттің күйі, қалпы. Бұлшық еттердің шексіз  (басым), шартты және аудару, салу күштері. Бұлшық еттің тарту  күшінің жолы. Бір, екі және көп буынды бұлшық еттер. Бұлшық  еттердің шектен тыс әрекеті. Бұлшық ет жұмысына сипаттама. Бұлшық еттердің жеңу, беру, үстап қалу және баллистикалық  жұмыстары. Бұлшық ет топтары мен бұлшық ет күштерінің тепе-тендігі туралы түсінік. Бұлшық ет күштерінің сәті. Бұлшық еттердің  күштерін қосу және алу. Күш паралеллограммасы. Екі күштің әрекеті. Бұлшық ет жұмысы мен бастырық (рычаг) заңы. Бұлшық еттердің бөліктері. Адамның қозғалыс аппаратындағы   I, II, III түрі  бастырықтардың сипаты. Дене мен мойынның бұлшық еттері. Дене бұлшық еттерінін атқаратын қызметі. Омыртқа бағананы қозғалтатын бұлшық еттер. Омыртқа  бағанының мойын  бөлігінің алға иілуіне қатысатын бұлшық еттер. Омыртқа бағанасын жазатын бұлшық еттер, олардың  орналасуы,  басталатын  және  бекитін  орындары,  адам денесінің  жоғары  қабатындағы  жобалануы.   Әртүрлі  тірек  қалпында  арқа  бұлшық еттердің қызметтері. Омыртқа бағанасын мойын болігін  бүгетін  бұлшық  еттер.   Мойын  бұлшық  еттері:  үстіңгі,  құрмау  сүйегіне бекитін бұлшық еттер және терендегі. Бас қозғалысына  қатысатын бұлшық еттер.  Құрсақ бұлшық еттері. Әртүрлі тірек қалпында құрсақ бұлшық еттердің қызметтері, құрсақ қуысынын сығымдалуы және оның спортшылар үшін атқаратын қызметі. Ұйқы және     жақасты     үшбұрыштары-     мойынның    топографиялық құрастырлары. Мойынның шандыр қабықтары. Омыртқа бағанының  бел бөлігін бүгетін бұлшык еттер.  Тыныс  қозғалысына қатысатын  бұлшық  еттер.  Демді  ішке алдыратын бұлшық еттер: жәрдемдесу, кеуде қуысқа дәлелді әрекет ету. Көкет, оның орналасуы, құрылысы мен атқаратын қызметі, Қабырғааралық бұлшық еттер (сыртқы және ішкі). Демді шығаратын құрсақ бұлшық еттері, қабырға асты, кеуде қуысының көлденең бұлшық еті. Тыныс алудың түрлері.

Бас бұлшық еттері. Шайнау бұлшық еттері. Бас бұлшық етерінің қызметі, құрылысы сипаттамасы. Төменгі жақ сүйектің  қозғалысына қатысатын бұлшық еттердің топтары: котерілу, төмен  түсу, алға және артқа қозғалу және бір жағына жылжу. Ымдау және  шайнау бұлшық еттері. Бастың шандыр қабықтары.

Қолдың бұлшық еттері. Кежеге (төс-бұғана) буында иық белдеуді сүйектерді қозғалтатын бұлшық еттер: алға, артқа, жоғары, төмен және сагитальді біліктің айналасында жауырынның төменгі  бұрышын ішке және сыртқа бұру. Қолдың иық белдеу сүйетерінің  қозғалысына қатысатын бұлшық еттер. Бұлшық еттердің басталатын  жері және бекітуі, буындардағы білектердің (остредің) айналуына  қатысты орналасуы.

Иық буынындағы бұлшық еттердің қызметтері: бүгу, жазу,  алшақтату, жақындату, пронация, супинация. Бұлшық еттердің бастау жері және бекуі.

Білек сүйектердің қозғалысына қатысатын бұлшық еттердің  қызметтік топтары: бүгу, жазу, пронация, супинация, олардың басталатын жері мен бекуі. Қол басының және саусақтардың  қозғалысына қатысатын бұлшық еттердің қызметтік топтары: бүгу, жазу, алыстату, жақындату. Қолдың шандыр қабықтары.  Проксимальдық, диетальдық тіректердің барысында қолдың бұлшық  еттерінің атқаратын қызметі. Адам денесінің жоғарғы қабатындағы қолдың бұлшық  еттерінің  атқаратын  қызметі.  Адам денесінің  жоғарғы  қабатындағы  қолдың  бұлшық  еттерінің пайда болуы,  жобалануы.

Аяқтың бұлшық еттері. Ұршық (жамбас- сан) буынындағы  санның қозғалысына қатысатын бұлшық еттердің қызметтік ; топтары: бүгу, жазу, алшақтату, жақындату, пронация мен супинация. Тізе буынында балтыр сүйектердің балтьірдьі қозғалтатын  бұлшық еттердің топтары: бүгуші, жазушы, пронациялық,  супинациялық. Тілерсек буынындағы аяқ басының қатысатын бұлшық еттердің қызметтік топтары: бүгу, жазу, алыстату, жақындату, пронация, супинация.

   Аяқ бастың бақайлардың қозғалысқа келтіретін бұлшық еттер. Аяқтың шандыр қабықтары. Аяқ басының күмбездерін үстаушы бұлшық еттер, олардың басталатын жері мен бекуі. Аяқтың топографиялық құрылымы және оның атқаратын қызметі. Аяқ пен қолдың бұлшық еттерінің салыстырмалы сипаты. Адам  енесінің
жоғарғы қабатында аяқтың бұлшық еттерінің жобалануы.

 

6. ЖАЛПЫ ДИНАМИКАЛЫҚ МОРФОЛОГИЯ

 

Динамикалық морфологияны анықтау және оның аралас ғылымдармен байланысын (жастық және конституциональдік морфологиямен) жыныстық    диморфизммен, биомеханикамен, спорттық морфологиямен т.б. Динамикалық морфологияны топтастыру. Динамикалық морфологияның және жеке бөлімдерінің «негізгі   міндеттері. Қозғалыс туралы анатомиялық негізгі ілім дамуының қысқаша тарихы. М.Ф.Иваницкийдің үлесі және динамикалық морфологияның дамуындағы оның мектебі. Адамның  қалыпты жағдайлары мен қозғалыстардың анатомиялық анализдерін  алғастыруы.   Зерттеудің   жаттығулардың   немесе қозғалыстардың  морфологиясы. Механика заңдары позициясынан жаттығулардың  немесе қозғалыстардың мінездемесі. Әрекеттегі күштері. Кеңістіктегі адам денесінің қозғалысы мен қалыпты жағдайын шарттастыратын сыртқы және ішкі күштер туралы түсінік. Адам денесінің жалпы  ауырлық орталығы (ЖАО) немесе жалпы салмақ орталығы мен жеке дене бөлшектерінің ауырлық орталықтары. Дененің жалпы ауырлық орталықтарын анықтау әдістері. Адам денесінің жастық, жыныстық жеке айырмашылықтарына қарай ЖАО-ның орналасуы. Адам дене көлемінің орталығы және оның мөлшері, салмағы туралы түсінік. Тірек алаңы. Дененің тепе-тендігін сақтайтын шарттар (тізбектердің қалпылары және олардың адам денесінің тепе- тендігіне әсер етуі). Тұрақты бұрыш. Қозғалыс аппараты элементтердің озарлығы және олардың сыртқы дем алу сақтайтын бағыттау жұмысы. Жеке жаттығуларды орындау кезінде қамтамасыз ету жүйелерінің (ішкі мүшелердің, жүрек-қан тамырларыдың) қалыптары. Дене  қозғалысының немесе қалыпты жағдайдың организмге әсері.  Қолдың морфокинезиялық талдауы. Дене тәрбиесі сабақтарына және спортпен айналысқанда орындалатын қоддың негізгі  қимылдары. Затты денеге жақындатқанда, денеден итергенде, қолмен  соққы бергенде, бұлғау қозғалыстарда, қолмен тірену кездеріне  және локомоторлық функцияларын орындағанда қозғалыс аппараттың жұмыстары.

Қол бұлшық еттердің орналасуы және олардың спецификалық  ерекше  дамуы.  Адамның  калыптасу  процесіндегі  еңбек мүшесі ретіндегі қолдың маңызы.

Аяқтың морфокинезиялық талдауы. Дене тәрбиесі сабақтарында  және спортпен айналысқанда орындалатын аяқтың негізгі  қимылдары. Аяқпен локомоторлық функциясын, рессорлық және  тіректік қозғалыстарын жүргізгенде қозғалыс аппаратының жұмысы.  Дененің ерекше қалыптарында (аяқтың ұшымен көтерілгенде,  отырғанда және т.б.) секіргенде, аяқпен соққы бергенде тірек- қимыл аі аппаратының қызметтік сипаттамасы.

Дененің әртүрлі жағдайындағы ішкі мүшелердің, (кек еттің) және ішкі мүшелердің араласуы. Оны зерттеу әдістері. Кейбір  гимнастикалық жаттығулар негізінде (буынға түру) көк еттін  араласуы. Көкеттің араласуының спортшы квалификациясына қатысты болуы. Кеңістіктегі дене жагдайының өзгеруіне байланысты  спортшы жаттығуларды орындағанда асқазанның, тоқ ішектің,  бауырдың, өттің, бүйректердің, бүйрек тостағаншықтардың,  несепағарлардың, жатырдың және жатыр түтікшелерінің араласулары.  Адам қозғалысы негізіндегі ішкі мүшелердің араласуының жалпы заңдъшықтары.

 

7. ЖЕКЕ ДИНАМИКАЛЫҚ ТӘНТАНУ

 

Дене қалыптары мен тұрмыстық тәнтанулық сипаттамасы. Дене қалыптардың классификациясы. Адам денесінің жоғарғы және төменгі қалыптағы кезіндегі сыртқы күштердің әсері. Дене қалыптары: тұру, буынға түру, тік қолмен асылу, бүгілген қолмен асылу, шалқая асылу, аяқ басымен асылу, бүгілген аяқпен асылу,  қоссырыққа тірену, гимнастикалық көпір. Дененің үдемелі қозғалыстардағы тәнтанулық сипаты. Қозғалыстардың квалификациясы және жалпы сипаттамасы. Жүріс- дененің тірек ауданының серпілген күрделі, локомоторлық, үдемеліқ циклдық қозғалыс. Тірексіз кезінде бұлшық еттер жұмыстардың ерекшеліктері. Жүру кезіндегі қол мен аяқтардың үйлестіру қиысқан қозғалыстары.

Жүрудің алуан түрлері: аяқты бүгіп жүтіру, спорттық жүру,  қарсылықты жеңіп жүру, сәтімен жоғары және төмен жүру, аяқтың ұшымен жүру. Жүрудің фазалары, кезеңдері, дәуірі. Жай, бір және  екі қадам. Жүру кезінде адам денесіне әсер ететін сыртқы және ішкі ізгі күштер. Жүруге дененің жалпы ауырлық орталығының орын  ауыстыруы. Жүрудің әр кезеңіндегі тірек- қимыл аппаратының  жұмысы.

Жүгіру мен жүрудің ара қашықтықтары. Жүгірудің фазалары. Жүгіруде жеке фазалары мен кезендерінде дене тұрақтылығының  сипаты.

Тұрған орыннан секіру- секіру кезіндегі қозғалыстың негізгі фазалары. Секірудің әрбір кезеңдерінде организмге әрекет етуінің  сыртқы және ішкі күштердің сипаттамасы. Секірудің дененің жалпы ізгі ауырлық орталығының орналасқан жері және оның орын ауыстыру  қисығы. Секірудің әрбір кезеңдерінде тірек-қимыл аппаратының  жұмысы және дененің жеке бөлшектерінің қалыптары. Ұзындыққа  секіру кезіндегі тыныс алу. Секіру кезіндегі қозғалыстарда қимыл  аппаратқа, ішкі мүшелерге қимыл үйлесіміне әрекет ету.

Айналдыру қозғалысының тәнтанулық сипаттамасы. Айналдыру  қозғалысының жалпы сипаттамасы және оларды топтастыру. Сыртқы  және ішкі күштердің өзара әрекетінің ерекшеліктері. Айналдыру  қозғалысы кезіндегі адам денесінің инерциялық сәтін өзгерту. Артқа шыр айналу (сальто)- еркін білік (ось) маңындағы дене  қозғалысы. Артқа шыр айналу кезіндегі қимылдың кезеңі мен  сатысы. Әр кезендегі және сатысындағы организмнің ішкі күштері мен ауырлық күшінің сипаттамалары. Дененің жалпы ауырлық  орталығы және оның орын ауыстыруы. Әр қозғалыс қальшта дене  бөлшектерінің қалыптары мен қозғалыс аппаратының жұмысы. Артқа шыр айналу негізіндегі тыныс алу. Айналдыру қозғалыстарының организмге ықпалы.

 

8. ІШКІ МҮШЕЛЕР

 

Ішкі мүшелердің жалпы сипаттамасы, олардың атқаратын  қызметтері. Ішкі мүшелердің топтастырылуы. Түтікті мүшелердің  қабырғаларының жалпы құрылыстары: кәлегейлі, бұлшық етті, сірі ілу, және адвентициялық қабаттары. Кілегейлі қабатындағы лимфалық құрылыстары және олардың маңызы. Бұлшық етті қабаттары. Периетальтиканың механизмі. Сірі қабатының висцеральдік және париетальдік жапырақтары. Паренхиматоздық мүшелердің құрылысы, олардың сегменттерге және бөлшектерге бөлінуі. Паренхиматоздық және түтікті мүшелердің қанмен қамтамасыз ету қан және жүйкелендірілуі. Ішкі мүшелердің дамуы.

Ас қорыту жүйесі. Ас қорыту жүйесі мүшелерінің жалпы сипаттамасы және атқаратын қызметі. Ішкі мүшелердің топтастырылуы. Құрылыс және түтікті мүшелердің қабырғалардың  құрылысы: кілегейлі, бұлшық етті, сірі немесе адвентициялық қабаттары. Кілегейлі қабатының лимфойдтық (сарысу) құрылыстары және олардың маңызы. Бұлшық ет қабатының талшықтары  периетальтиканың механизмі. Сірі қабатының висцералдік және париетальдік жапырақтары. Паренхиматоздық мүшелердің  құрылыстары, олардың сегменттерге және кіші бөлшектерге бөлінуі.  Түтікті және паренхиматоздық мүшелердің қанмен қамтамасыз етуі  және жүйкеленуі. Ішкі мүшелердің дамуы.

Ауыз қуысы. Ауыздың кіреберіс қуысы: ауыз саңсауы, кіреберіс бөлігінің қабырғасы.

Тістер. Сүтті және тұрақты тістср, олардың құрылысы, негізгі ауыз _ қуысы, оның қабырғалары.

Тіл. Жұмсақ таңдай. Сілекей бездері.

Жұтқыншақ оның құрылысы, орналасу жағдайы. Жұтқыншақ бөлшектерінің атқаратын қызметтері. Жұтқыншақтың лимфойдық  сақинасы оның бездерінің атқаратын қызметі. Жүту қызметінің механизмі. Жұтқыншақ бұлшық еттері.

Өңеш. Оның белшектері. Орналасу жағдайы, құрылысы.

Асқазан, пішіні, орналасу жағдайы. Асқазанның бездсрі, асқазан қабырғасының құрылысы.

Жіңішке   ішектер,   бөліктері,   орналасу   жағдайы, қатпарлары, бүрлері,    ішек    бездері.    Жіңішке    ішектегі   заттарды соратын механизмдер.

Тоқ ішек. Оның бөліктері орналасу жағдайы. Ток ішектін қабырғасының құрылысы. Тоқ ішектің жіңішке ішектен морфологиялық айырмашылығы. Тік ішек құрылысының ерекшеліктері.

Бауыр. Орналасуы және адам денесінің сыртқы қабатында жобалануы. Бауырдың сыртқы кұрылысы: сыртқы қабаты, шеттері, бөліктері, қақпасы мен байламдары. Бауырдың ішкі құрлысы. Бауырдың қан айналымының ерекшеліктері. Бауырдың сегменттері. Бауырдың негізгі бөлшегі. Өт қабы, оның құрылысы, орналасу жағдайы мен атқаратын қызметі.

Ұйқы безі, орналасуы, құрылысы мен атқаратын қызметі. Бездің ішкі секреторлық белігі.

Ішперде. Ішперденің париетальдық және висцеральдық жапырақшалары. Құрсақ қуысы. Ішкі мүшелердің ішпердеге қатысы Ішперденің құрылыстары: шажырқайы, байламдары, шарбылары ішперденің атқаратын қызметінің мәні. Спортшы әйелдердің құрсақ қуысының ерекшеліктерін ескере отырып, оларға берілетін дене жаттығуларын дұрыс молшерлеу.

Тыныс алу жүйесі. Тыныс алу мүшелердің жалпы сипаттамасы.  Өкпе және тыныс жолдары. Мұрын қуысы. Мұрын жолдары, оның  құрылысы, атқаратын қызметінің мөні. Жұтқыншақ ауа өткізетін  жол.

Көмекей. Оның орналасуы мен атқаратын қызметі. Көмекейдің қаңқасы шеміршектер жене олардың байланыстары. Көмекейдің  байламдары. Дауыс саңлауы. Көмекей қуыстары, кілегейлі қабықшаның құрылысындағы ерекшеліктер. Көмекейдің бұлшық еттері: көмекей саңылауын кеңейтуі, көмекей саңылауын тарылтуы  және дауыс байланыстарының өзгеруі. Дауыс құрылымының механизмдері.

Кеңірдек.  Оның  қабырғалырының     құрылысы  мен орналасу жағдайы.

Бронхылар оның құрылысы мен бұтақтану сипаты. Бронхиальдік ағашы.

Өкпе. Орналасуы, пішіні, жоғарғы қабаты, шеттері, бөлімдері және атқаратын қызметі. Өкпенің қақпасы және тамыры. Өкпенің газ  алмасу механизмдері. Өкпенің сегменттері. Өкпенің бөлшегі Ацинус  пен альвеолдық құрылысы. Өкпенің газ алмасу механизмдері.

Плевра. Оның париетальдық және висцеральдық жапырақшалары. Өкпе және плевра шекарасының адам денесінің жоғарғы қабатына жобалануы. Плевра қуысы, синустар.    Көкірек қуысы. Бөлімдері, бөлімдеріндегі мүшелер.

Көкірек қуысы. Оның бөлімдері және әр бөлігінде орналасқан  мүшелер.

Несеп - жыныс жүйесі. Несеп шығару мүшелері. Жалпы көрінісі. Бүйректер, олардың орналасуы, пішіні, құрылысы, атқаратын қызметі. Бүйректің қақпасы, бүйректің үлкен және кіші табақтары, бүйректің бекіту аппараты. Бүйректің ішкі құрылысы: қыртыс және милы заттар. Бүйректің сегменттері. Нефрон құрылысы. Бүйрек қан айналысының ерекшелігі.

Несепағар, орналасуы, қабырғаларының құрылысы, атқаратын  қызметі.

Үрпі канал, құрылысы, атқаратын қызметі және жыныстьгқ ерекшелігі.   Несеп  шығару  мүшелердің  адам  денесінің жоғарғы қабатына жобалануы.  Ер адамның жыныстық мушелері. Жалпы керінісі. Ен (аталық ұрық безі) оның ішкі, сыртқы құрылысы. Еннің қосалқысы, шәуһат кезегі, шәуһат кепіршігі, олардың қызметі мен құрылысы, орналасу жағдайы. Бөліп шығару өзек, қуық түбі безі, шәуһат шығарғыші өзек жолы бульбоуретралық бездер, олардың орналасуы, құрылысы және атқаратын қызметтері. Сыртқы ер жыныс мүшелер. Ер шаты. Несеп тежыныс диафрагмасы.

Әйел адамдардың жыныстық мүшелері. Жалпы көрінісі. Аналық безі оның орналасуы, құрылысы  атқаратын қызметі. Жатыр  түтіктері олардың құрылысы, орналасу жағдайы, атқаратын қызметі,  Жатыр, оның қабырғасының құрылысы мен атқаратын қызметі. Жатыр қуысы. Жатыр байламдары. Овариоменетральдік кезеңі,  Қынап, сыртқы жыныс мүшелері. Әйел шаты. Сүт бездері.

 

9. ЖҮРЕК ҚАН ТАМЫРЛАР ЖҮЙЕСІ

 

Тамырлар жүйесінің жалпы көрінісі. Қан өткізу жүйесінің  қызметі. Тамырлардың  топтастырылуы. Қан  тамырлар қабырғаларының құрылысы. Артерия   мен   вена тамырларынын айырмашылығы.   Бұлшық   етті   және   эластикалық   артериялар. Мүшелердің сыртындағы және ішіндегі тамырлар.

Капиллярлар. Қан микроциркуляторлық жолдары: артериялар, капиллярлар, соңғы капиллярлар жәнс венулалар. В.В.Купряновтың мектебі, соның әдісімен шағын айналымындағы қан ағысын зерттеу. Қан айналым шеңберлері: үлкен, кіші және жүректің. Артерия тамырлардың заңдық жалпы қалыптасуы. Вена арнасының қуысы. Мүшелердің ішкі қан айналымы. Ғажап торы. Веноздық қойнаулары  (синустары). Анастомоз және коллатераль қан айналымы туралы  түсініктер. В.Н. Тонковтың жұмыстары және оның коллатеральдік  қан айналымы туралы мектебі.

Жүрек. Пішіні, орналасу жағдайы,    жоғарғы қабаты, шеттері, шекарасы.   Жүректің   фиброздық   құрамы.   Жүректің құрылысы:  эндокард,    миокард,    эпикард,    перикард.    Жүрек беліктсрі: жүрекшелер,   қарыншалар,   олардың   құрылысы   мен атқаратын қызметі. Оң жақ және сол жақ жүрекше-қарынша саңылаулары. Жүректің  қақпақшалары,   олардың  құрылысы,   орналасуы және атқаратын қызметі. Жүректің емізік бұлшық еттері мен сіңірлі шектері. Жүректен қанды алып шығатын тамырлар (қолқа, өкпе тамыр), жүрекке қан алып келетін тамырлар (жоғарғы және төменгі куысты   веналар).   Жүректің   қанмен   қамтамасыз   етілуі және жүйкелендірілуі. Жүректің өткізу жүйесі және атқаратын қызметінің мәні.

Үлкен қан айналымдағы тамырлар. Қолқа. Оның бөліктері мен орналасу жағдайы. Қолқаның өреу бөлімінің тарамдары. Қолқа доғасының бұтақтары: иық-бас күретамыры, жалпы оң және сол жақ жалпы ұйқы артериялар, олардың жолдары және қамтамасулары. Сыртқы ұйқы артерия және оның негізгі тарамдары. Ішкі ұйқы артерия оның орналасуы, жолы негізгі тарамдары, қамтамасыз ету аймақтары. Үлкен ми негізіндегі қан айналымы. Бұғана асты артерия, оның орналасу жағдайы, тарамдары, қамтамасыз ету орындары. Қолдағы артериялар: қолтық асты, қар, шынтақ, шыбық, қол бас, олардың жолдары және олардың қамтамасулары. Төмендеген қолқаның бөліктері: кеуде қолқа және құрсақ қолқа. Қолқаның кеуде бөлігі, оның париетальді және висцеральді тарамдары. Қолқаның құрсақ белігі, оның париетальді және висцеральді тарамдары. Жалпы мықын артериялар, олардың ішкі және сыртқы тамырларға бөлінуі. Ішкі мықын артерияның қамтамасыз ету аймақтары. Сыртқы мықын артерияның бұтақтары, аяқты қамтамасыз етуі.

Аяқтағы артериялар: сан, тізе асты (тақым) артериялар, үлкен жіліншіктің артқы және алдыңғы артериялар,аяқ бастың артериялары.

Веналар. Жоғарғы қуысты вена, орналасуы мен ағысы. Мойын мен бас вена тамырлары. Бұғана асты вена. Қолдың сыртқы және терең веналары. Теменгі қуысты вена, орналасуы мен ағысы. Қақпа венасы. Терең және сыртқы аяқ веналары.

Кіші қан айналымдағы өкпе тамырлар. Өкпе тіңі, өкпенің артериялары мен өкпе веналары.

Иммуногенез мүшелер мен лимфатикалық жүйе. Лимфатикалық жүйе және оның жалпы көрінісі. Лимфа капиллярлар, тамырлар, лимфа сабақ және лимфа өзегі, олардың құрылысы, ерекшеліктері және атқаратын қызметтері. Лимфаның құрамы. Шеткі, аралық және орталық лимфалар. Массаждың теориясы мен тәжірибесі үшін лимфалық жүйе бойынша білімнің маңызы.

Иммуногенез мүшелері. Айырықша безі, оның орналасуы, құрылысы, атқаратын қызметі. Қызыл сүйекті ми. Талақ , оның орналасуы. Сыртқы және ішкі құрылысы. Қанмен қамтамасыз етілуі және оның қызметі. Бадамша бездері, топтастырған және жеке лимфалық түйіндсрі, олардың орналасқан жерлері, құрылысы мен атқаратын қызметі.

 

10. ІШКІ СЕКРЕЦИЯЛЫҚ МҮШЕЛЕР

 

Ішкі секрециялық мүшелердің жалпы көрінісі және жіктелуі, қан және жүйке жүйелерімен қызметтік байланысы. Гормондар олардың адам организміне әсері. Эпифиз, гипофиз, қалқан безі, қалқан маңы бездері, ұйқы безінің эндокриндік бөлігі, бүйрек үсті бездері, олардың орналасуы, құрылысы және атқаратын қызметі. Хромаффиндік жүйе.

Жыныс бездерінің ішкі секреторлық бөлігі. Аталық безі және аналық бездерінің ішкі секрециялық маңызы. Организмнің жалпы қызметін реттеуде ішкі секрециялық бездердің мәні. Тура және кері байланыстары.

 

11. ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ

 

Жүйке жүйесінің жалпы көрінісі. Организмнің өмір сүру әрекетіндегі жүйке жүйесінің атқаратын маңызы. Рефлекторлық доға-рефлекетік материалдық нсгізі. Оның анатомиялық құрамы. Жүйке жүйесін талдау. Орталық, шеткі, соматикалық және  вегетативтік (автономдық) жүйке жүйесі құрамы. Жүйке жүйесінің дамуы.

Орталық жүйке жүйесі. Жұлын. Орналасуы, пішіні, құрылысы. Жұлынның сегменті және оның құрамдық элементтері: түбірлер, түйіндері, жұлын тармақтары. Жұлын тармақтары, жуандаулары, салалары, жұлынның ақ затының бауы. Жұлындағы сүр зат, оның ядролары, олардың жергіліктері қызметтері. Орталық канал.  Жұлынның түйіндері және жұлынның тармақтары. Жұлынның  қабыршықтары: қатты, тор, тамырлы. Қабыршық арасындағы кеңістіктер және олардың сипаттамасы. Жұлынды байлаттыру аппараттары.

Бас ми. Мидың жалпы көрінісі. Ми бөліктері. Ми діні.

Сопақша ми. Оның ораласуы, ақ және сүр заттардың құрылыстары. Ромб тәрізді шұңқыр. Сопақша мидың негізгі ядролары, олардың жергіліктері және атқаратын қызметтері.

Артқы ми. Оның бөліктері. Ми көпірі, оның құрылысы,  орналасуы, атқаратын қызметі. Ми көпірдің ядролары. Мишық, оның орналасуы, құрылысы және басқа жүйке жүйенің бөлімдерімен  анатомиялық байланысы. Мишықтың ядролары және олардың қызметтік маңызы. Мидың төртінші қарыншасы.

Ортаңғы ми. Оның бөлімдері, олардың орналасуы, құрылысы, байланыстары. Ортаңғы мидың төбесі және оның қызметінің мәні, Ми сабақтардың ядролары және олардың қызметтері. Мидың суағары.

Аралық ми. Оның бөлімдері. Таламус, эпиталамус, метаталамус және гипоталамус, олардың орналасуы, құрылысы және атқаратын қызметінің   мәні.    Мидың    үшінші қарыншасы    жәнс оның қатынастары.  Ми діні мен жұлынның ретикулярлы формациясы туралы түсінік. Оның қызметтік мәні.  

Шеткі ми. Үлкен мидың жарты шарлары, олардың кабығы. Мидың иіс  сезу  болігі.  Жарты  шарлардың  сыртқы  беттерінің көрінісі бөлімдері, салалары, қатпарлары. Жарты шарлардың сүр және ак заттары.   Жарты   шарлардың   қыртысы   және   құрылысы. Ми қыртысындағы анализаторлардың қыртыстық шеттердің жинақты орындары және олардың қызметтік мәні. Ми негізінің базальдік ядролары, олардың орналасуы және кызметтік мәні. Мидың бүйір қарыншалары, олардың қатынасулары. Қарыншалардың тамырлы өрімдері. Жұлын ми сүйықтығы. Сүйелді дене.

Ми қабықтары: қатты, торлы, тамырлы. Бас мидың қатты қабы. Мидың қатты қабының тамырлары. Торасты кеңістіктер,  цистерналары. Жұлын-ми сүйықтықтың айналмалуы. Жұлынның  қабылары, олардың оналасу ерекшеліктері.

Орта жүйке жүйесінің өткізгіш жолдары және олардың  рефлекторлық доға құрауына қатынасуы. Өткізгіш жолдардың  топтастырылуы.   Ассоциативтік,   комиссуральдік   және жобалық жолдары. Қысқа және ұзын жобалық өткізгіш жолдары. Өрлеу жолдары: латеральды жұлын таламус жолы, жіңішке және сыңарлы  бұталары, артқы және алдыңғы жолдары. Төмендеген жолдары:  латеральды және алдыңғы қыртыс-жұлын (пирамидалық) жолдары.  Нейрондық құрамы, ядролардың жинақтығы (нейрондардың и денелері) және олрдың қызметтік маңызы. Экстрапирамидалық жүйе.  Қызыл ядро- жұлын ми жолы, оның нейрондық құрамы ядролардың жинақтығы және қызметтің маңызы.

Шеткі жүйке жүйесі. Бас мидың тармақтары (қиян жүйкелері).  Бас  сүйек  жүйкелерінің  сипаттамасы.   Жұлын  мен  бас сүйек жүйкелерінің    ұқсастықтары    мен айырмашылықтары. Сезім мүшелерінің дамуындағы ерекше сезімталдығы қиян жүйкелерінің  иіс сезу (1), көз көру (11) және кіреберіс - құрыш (VIII) ерекшелік құрылыстары. Қозғалтқыш бас сүйек қиян жүйкелердің: көз қимыл . (111), блок тәрізді (IV), әкеткіш (VI), бет (VII), қосымша (XI) және тіласты (XII) құрылыстардың ерекшеліктері. Ядролардың  орналасуы, мидың негізінен, бас сүйек қысымынан шығу орындары  және жүйкелендіру орындары және жүйкелендіру орындары. Аралас қиян жүйкелер: үшкіл (V), тіл жұтқыншақ (IX), кезбе (X), олардың сипаттамасы, ядролары, жүйкелендіру орындары. 111, V, У11, 1Х, Х қиян жүйкелердің вегетативтік жеке жүйесімен байланыстары. Қиян жүйкелердің бас және мойын жоғарғы қабатына жобалануы.

Жұлынның жүйкелері. Олардың құрылуы, орналасу жағдайы, жүйке    талшықтары    мен    тармақтарының    құрамы. Жұлын  жүйкелерінің   артқы   тармақ   тары,   олардың   жолдары және  жүйкелендіретін    орындары.    Жұлын    жүйкелерінің алдыңғы тармақтары. Жүйке өрімдері.

Мойынның жүйке ерімі, құрылуы, орналасу жағдайы, негізгі тармақтары мен жүйкелендіру аймақтары. Адам денесінің жоғарғы қабатындағы мойын өрімдері тармақтарының жобалануы.

 Иық жүйке өрімі. Оның құрылуы, бөліктері мен орналасу жағдайы. Бұғана үстіңгі бөліктің тармақтары және олардың жүйкелендіру аймақтары. Бұғана асты бөліктің тармақтары: қолтық  асты, ортаңғы, шыбық , шынтақ, тері- бұлшьгқ ет жүйкелері, олардың жолдары және жүйкелендіру аймақтары. Қолдың бұлшық ет жеке топтарының және аймақтарының жүйкелері. Қол жүйкелерінің адам денесінң жоғарғы қабатына жобалануы.

Кеудедегі     жұлын     жүйкелерінің      алдыңғы тармақтары (қабырғааралық жүйкелері)  олардың жолдары мен жүйкелендіру  аймақтары.

Белдің жүйке өрімі. Оның құрылуы, орналасу жағадайы, негізгі тармақтары  (мықын-құрсақ асты,  мықын-шат,  сан-жыныс,  сан, жапқыш, санның сыртқы   терлік жүйкесі), олардың жолдары мен  жүйкелендіру аймақтары.  Сегізкөз   жүйке   өрімі.   Оның   құрылуы,   орналасу   жағдайы,  тармақтары (боксс, жыныстық, санның артқы терілік, отырғыш),  олардың жолдары және жүйкелсндіру аймақтары. Отырғыш жүйкенін  бұтақтары: үлкен жіліншіктереңді, кіші жіліншік және жалпы беттегі, олардың жолдары мен жүйкелендіру аймақтары. Құймышақ жүйке өрімі. Аяқ бұлшық ет жеке топтарының және тері аймақтарының жүйкелендірілуі. Аяқ жүйкелсрінің адам денесінің жоғарғы қабатына жобалануы. Рефлекторлық доға-рецепторлар, өткізгіш жолдары, дененің жеке бөлімдерінің    проприорецептивтік    анализаторлар.    Аффсрентік, орталық (қыртыс асты, қыртыс) эфференттік бөлімдері.  Вегетативтік  (автономдық)  жүйке жүйесі.  Вегетативті  жүйке жүйенің жалпы сипаттамасы, оның бөліктері. Вегетативті    жүйке  жүйенің(симпатикалық,       парасимпатикалық) соматикалықтан құрылыс-қызыметінің   айырмашылығы.      Вегетативті жүйкесінін жоғарғы  бөліктері.   Вегетативті  жүйке  жүйенің  бас   мида және жұлында шеткі орталықтары. Вегетативтік жүйке жүйенің омыртқа аралықтағы мен мүшелердің ішіндегі (интрамуральды) түйіндері.

Вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық бөлігі. Симпатикалық жүйке жүйесінің орталық және жеткі бөліктері. Симпатикалык діні,оның орналасу, құрылысы, түйіндері және бөлімдері. Ішкі ұйқы,  жүрек  және  ішкі  мүшелердің  жүйкелері. Симпатикалық жүйке жүйенің құрсақ (сәулелі) қолқа, жамбас және тағы басқа өрімдсрі, жоғарғы және теменгі шажырқай түйіндері. Симпатика жүйесінің рефлекторлық доғасы. Вегетативті жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлігі Вегетативті жүйке жүйенің парасимпатикалық белігінің ортаңғы-ми және  сопақша  ми  бөліктері  бас  ми  діні  беліктің вегетативті ядролары және жұлындағы ядросы, олардың жинақты орындары және қызметтері. Парасимпатикалық жүйке жүйенің шеткі бөлігі Парасимпатикалық талшықтары: көз қозғалтқыш, бет, тіл-жұтқыншақ, кезбс және жамбас жүйелер, олардың жұптасқан орны және қызметтік маңызы. Вегетативті жүке жүйенің бейімдслу трофикалық қызметі, оның спортшыларға тиісті маңызы.

 

12. СЕЗІМ МҮШЕЛЕРІ

 

Сезім мүшелерінің көп қызметтік сипаты. Талдағыштар туралы морфологиялық білімді дамыту туралы Павлов ілімінің мәні. Талдағыштар құрылысының схемасы (сенсорлық схемасы).      

Көз мүшесі. Анализаторлардың шеткі өткізгіш және қыртыс  бөлімдері, олардың қызметтік бірлігі. Көз жанары және олардың  қабықшалары: фиброздық (талшықты), тамыры және торлы, олардың құрылысы және атқаратын қызметінің мәні. Торкөз қабықшаның  рецептолық аппараты. Көз алмасының камералары. Көздің мөлдір орталықтары: сулы, ылғал, өйнек дене. Көздің аккомодациялық  аппараты. Көздің қосымша аппараттары: бұлшық еттер, кірпіктер,  коньюктива және көз жас безі аппараты. Көз жанарының  тамырларымен жүйкесі. Көз аппаратының жолдары.  Кіреберіс- құрыш мүшесі. Сыртқы құлақ. Құлақ қалқаны, насыртқы дыбыс жолы, дабыл жарғағы. Ортаңғы құлақ: дабыл қуысы, дыбыс сүйектері, дыбыс түтігі, емізік сүйектің ұялары. Ішкі құлақ:  сүйек және жарғақ иірімдері. Вестибулярлы аппарат, вестибуляр  анализатордың рецепторлары, өткізгіш жолдары және орталықтары.

Спортшылардың қозғалысына вестибуляр аппаратының тигізетін маңызы. Дыбыс өткізетін және дыбыс қабылдайтын аппараттар. Спиральді мүшслер. Дыбыс қабылдау механизмі. Естілетін аппарат жолдары: рецепторлары, өткізгіш жолдары, қыртыс және қыртыс  асты есту анализаторлардың орталықтары.

Иіс сезу мүшесі. Мұрын құрылыстарының тыныс алу және иіс бөлімдері. Иіс сезу жүйке және оның шеткі аппараты. Иіс сезу рецепторлары,   өткізгіш   жолдары,   қыртыс   асты   және қыртыс орталықтары.

Дәм сезу мүшесі. Тілдің шығыршықты қабықшасы тілдің дәм сезу бүрлері, олардың орналасулары. Дәм сезу анализаторлардың рецепторлары, өткізгіш жолдары және орталығы.

Дененің жалпы сыртқы қабаты. Тері оның құрылысы, атқаратын қызметі. Эпидермис, нағыз тері (дерма). Тері астырғы қабаты. Терінің қосымшалары: шаш, тырнақ және май шығару бездері. Терінің қан тамырлары. Тері рецепторлары, олардың қыртыс асты және қыртыс орталықтары.

 

13. ЖАС ШАМАСЫНЫҢ МОРФОЛОГИЯСЫ

 

  Жас шамасы морфологиясын анықтау. Жас шамасы морфологиясының педагогикамен, теория және дене тәрбиесімен, медицинамен, антропогенетика, экология және басқа ғылымдармен тығыз байланысы.

Жас шамасы морфологиясының міндеттері. Зерттеу әдістері. Материалдардың бірінші статикалық баптау. Жас шамасы морфологияны топтастыру. Онтогенездік негізгі кезендері және оның морфологиялық сипаттамасы.

Организмнің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары: эндогендік, кезсңці біртіндеп қайталаушылық.   Жас   шамасын  дәуірлеу. Биологиялық   жас шамасы туралы түсінік. Биологиялық  жас шамасының бағалық көрсеткіштері мен нормативті таблицалар.  Жыныстық жағынан жетілу және оның көп қызметтік сипаттамасы. Тіс жас. Сүйек жас. Дене өлшемдерінің жас өзгерістері. Жыныс пісіп жетілуі және оның морфофункциональды сипаты. Ұл мен қыздың жыныстық жағынан жетілу ерекшеліктері. Организмнің даму, осу акцелерация және онтогенез факторлары. Биология жастың жеке (локальды) көрсеткіштері. Тірек- қимыл аппараттың: сүйек жүйенің, сүйектер байланыстардың және   бұлшық ет жүйенің жас шамасы  ерекшеліктері. Ішкі мүшелердің, жүрек тамырлардың және жүйке жүйенің жас шамасы ерекшеліктері. Ішкі секрециялық бездердің жас шамасы ерекшеліктері. Биологиялық жас шамасы, қозғалыстағы жас шамасы және дене құрылысы қасиеттері.   Жыныс жағынан жетілу мерзімін бақылау, дснс мөлшері және қозғаушы сапалардың дамуы.

 

14. КОНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ЖЫНЫСТЫҚ ДЕФОРМИЗМ

 

   Конституционалдық морфология және оның жалпы сипаттамасы. Соматотип туралы түсінік. Адам дене дамуы оқуының конституциональдық морфологиямен     байланысы. Адам конституциясының негізгі компоненттері: дене мөлшері, дене бітімі, үйлесімділігі, дене салмақ құрылысы, дененің этнотерриторияльдік вариативтілік мөлшері. Дененің жалпы және жеке бітімдері. Адам конституциясын оқып үйренудегі антропоскопия мен антропометрияның әдістері. Антропометриялық аспаптары. Антропометрия мен антропоскопия өткізу ережелері. Тексері материалдарын бірінші өндеу. В.Бунактың дене бітімдердің үйлесімділік түрлері. Дене бітімінің үйлесімділік нүсқалардыгФ жеңілдік схемалар. Адам денесінің даму және өсу кезеңіндегі дене бітімі үйлесімдерінің өзгеріетері. Дене салмағының құрамдары,  компоненттері және оларды анықтау әдістері. Май компонентін жас шамасы сипаттамасы. Самототиптердің топтастыруы және олардың сипаттамасы. И.В. Черноруцкийдің, В.Г. Штефко, А.Д.Островскийді, П.В.Бунактың, И.Г.Галант, В.П.Чтецовтардың схемалары және олардың топ қызметтік сипаттамасы. Дененің мөлшері мен салмақтың мөлшерін бағалауы. „Арманды" дене салмағы. Д.А Ждановтың „дене салмағын" жасандыру принципі. Дененің сымбаты  және оның анатомиялық негізі. Дене сымбатын топтастыру. Дене сымбатын жас шамасы өзгеріетері. Адам дене сымбатын анықтау әдістері.

Жыныстық диморфизм. Жыныстың пайда болуы. Ерлер мен әйелдердің морфологиялық айырмашылығы (дене өлшемдері, дене,| салмақ компоненттсрдің үйлесімділігі, жеке мүшелердің және  жүйелердің дамуы). Генетиктер, жыныстың генетикалық және соматикалық айырмашылығы. Олардың онтогенездік  айырмашьшығы.

 

15. СПОРТТЫҚ МОРФОЛОГИЯ

 

Спорттық морфологияның мазмұны мен әдісі. Медициналық биологиялық пән және спорттық морфологияның байланысы.  Спорттық морфологияның міндеттері.

   Спорттық морфологияның әдістері: антропометриялық (дене салмақтың компонентерін анықтау, плантография және педометрия,  динамометрия, гониометрия дене            түрлерін анықтау), антропоскопиялық, рентгенологиялық, ультардыбыстық эхолокация, микроскопиялық зерттеу, педагогикалық тәжірибе, жануарлармен эксперименттер.    Спорттық    морфологияны    топтастыру. П.Ф. Лесгафт- қызметтік және теориялық анатомияның негізін калаушы. Спорттық морфология негізінің қалыптастырудағы М.Ф.Иваницкий еңбегінің мәні.

Дене шынықтыру, оқытушыларға, жаттығушыларға оқу- жаттығу процеетерді (спорт жаттығуларды) ғылым арқылы құрау үшін, жекелендіру мен спорттық нәтижесін прогноздану үшін спорттық  морфологияның маңызы.

   Бейімделудің жалпы теориялық негізі.  Бейімделу мен қайта бейімделу туралы түсінік. Қозғалыстың көп қызметтік жүйесі және оның   компоненттері.   Бейімделу   реакцияларын анықтайтын факторлар:   мөлшердің   әсер   етуі,   бір   мерзімді,   көп мерзімді әрекеттері, организмнің реакциясы. Организмнің реакция шамасы туралы түсінік (оның реактивтілігі). Реакция шамасын анықтайтын факторлар: тұқым қуалаушылық, физиологиялық жағдайы, жынысы, жас  шамасы,   денсаулығы,   алғашқы  тәжірибе,   дене құрылысы (конституциясы) және        тағы басқалар. Стресс-морфофункциональдық бейімделудің механизмі  ияқты. Бейімделудің кезендері және оның морфологиялық сипаттамалары (аландау, қарсылық және әлсіреу).

Организмді дене күші жүктемелеріне үйрену жолдары. Спорттық әрекет жағдайына бейімделудегі регенерацияның, атрофияның, гипертрофияның мәндері. Регенерация түрлері. Бейімделудің  компенсаторлық жән деструктивтік өзгеріетері.  Спорттық әрекет жағдайына организмнің рационалдық және рационалдық емес бейімделу критерийлері. Сүйектердің остеоңдардың етруктуралық өзгеріетері. Сүйектердің тығыз және кеуекті заттардың өзгеруі. Бейімделуді басқару және оның морфологиялық бақылау.

Күшті жүктемелерге бейімделу. Сүйек жүйесі. Сүйектің өсуінің -қызметтік   ерекшеліктері.    Сүйектің   құрылысы   мен   қызметтік шарттасқандығының негізгі зандылықтары. Спортшыларды сүйекті бейімдеудегі нормалардың мәні.  Сүйектің химиялық құрамынын өзгеруі.   Спортшылардың   денесіндегі   (омыртқа   бағанасы   мен  қабыртқалар),   аяқ   -   қолдарындағы,   бас   сүйегіндегі   бейімделу өзгерістері.

Сүйектердің    байланыстары.    Байланыстардың синовиальдіқ фиброздық     және     шеміршекті     өзгеріетері.     Спортшылардың буындарындағы компоненттердің өзгеруі (сүйектердің бір —бірімен түйісіп  жанасатын  буын  беттері,   буын  қабы,  буын  саңылауы). Спортшылардың буындарындағы қозғалыстардың топографиясы.

Бұлшық   ет   жүйесі.   Микро   және ультрамикроскопиялық деңгейдегі   бұлшық   ет   талшықтарының   морфофункциональдық өзгеріетері. Бұлшық ет тамырлардың және жуйкелердің өзгеріетері. Бұлшық еттердің сыртқы пішіндердің өзгеріетері: көлемі, ұзындығы,  талшықты және сіңірлі бөліктердің сәйкеетігі. Бұлшық еттің ішкі өзгерісі:  ет талшықтарының бағыттары  мен  орналасу жағдайы өзгерту,     эндомизийдің    және     перимизийдің құрылыстарын Спортшылардың бұлшық етіндегі күштің топографиясы.

Ішкі мүшелер, жүрек-тамырлар, жүйке жүйесі және эндокринді аппарат. Асқазанның бейімделуі-оның қабырғаларының құрылымы және  қызметі  (эвакуаторлық,  секреторлық және экскреторлық) бауырдың-оның     мөлшері  және   ішкі  құрылысы; бүйректердің салмағы, мөлшері, нефронның компоненттері; жүрек- оның салмағы мөлшері,  қуысы,  миокарды,  перифериялық тамырлары, қанның микроциркуляторлық   жолы,   қан   тарату   жүйесі,   оның үлгі элементтері,    жүйке    жүйенің    қыртыс    және    қыртыс асты структуралары, перифериялық жүйке тармақтары және оның шеткі аппараттары, гипофиздің және бүйрек үсті бездердің.

Спортқа іріктеу кезіндегі морфофункциональдық көрсеткіштердің мәні. Спотрттағы іріктеудің формасы мен әдісі. Спорттық іріктеудегі морфологиялық үлгі      мен  өнеге. Спорттық іріктеудің анатомоантропологиялық   өлшемдері.   Спорттық   іріктеу кезінді қолданылатын морфологиялық көрсеткіштерге әулеттік және шеттіі орталық әсердің салыстырмалы мәні.

 

Қосымша А

 

Практикалық (семинарлық) және зертханалық сабақтардың тізімі

 

1. Қаңқа- сүйектер жене олардың байланыстары. Жастық өзгсрістер. Бастың, тұлғаның, қолдардың, аяқтардың қаңқалары.

2. Қаңқа бұлшық еттері: тұлғаның бұлшық еттері, тыныс жүйесінің бұлшық еттері, бас және мойынның бұлшық еттері, қолдың бұлшық еттері, аяқтың бұлшық еттері.

3. Жалпы динамикалық анатомия.

4. Жеке динамикалық анатомия.

5. Ішкі мүшелер: ас қорыту жүйесі, тыныс жүйесі, несеп- жыныс  жүйесі.

6. Жүрек- тамыр жүйесі: жүрек, артерия, және вена тамырлары,  сарысу жүйесі.

7.  Ішкі секреция бездер.

8.  Жүйке жүйесі, схемасы және дамуы. Жұлын жүйке сегменті, бас ми, статикалық жүйке жүйесінің шеткі бөлігі, өткізгіш жолдары, киян жүйкелер, өрімдср.

9.  Анализаторлар. Көз, құлақ сезім мүшелер.

10. Антропометрия.

11. Жас ерекшсліктерінің спорттық морфологиясы.

 

Оқу лабораториялық құрал – жабдықтар

 

1.  Антропометриялық өлшеулері және дене ұзындытарьш санау.

2. Дене массасының компоненттерін санау және спортшылардың қалыптарын сол арқылы анықтау әдістері: шынайы анатомиялық және гистологиялық препараттар, рентгенграммалар, анатомиялық муляждар,    атластар,    анатомиялық    стендтер, диапозитивтер, компьютерлер (анатомиялық дискеталар) т.б.

3.  Спорттық машықтану және іріктеудегі жекелей жүргізу кезіндегі қолданылатын дене бөлімдерінің қатысын анықтаудың әдістері.

4.  Стандарттары    және    антропометрлік    өлшемдердің денелік дамытудың есептеу әдістері.

 

Рефераттардың және бақылау жұмыстардың тақырыптары

 

1. Динамикалық анатомия. М.Ф.Иваницкий бойынша, тұру қалпының мінездемесі, тұрудың түрлері.

2. Жүрудің анатомиялық мінездемесі. (М.Ф.Иваницкий бойынша)

3. Жүгірудің анатомиялық мінездемесі

4. Қолмен асылып тұрудың анатомиялық мінездемесі

5. Тақыммен асылып тұру қалпының анатомиялық мінездемесі

6. Тіреу қалпының анатомиялық мінездемесі ;

7. Шалқасынан (төрт тағандап) тұру (көпір) қалпының анатомиялық мінездемесі

8. Секірудің анатомиялық мінездемесі

9. Сальтоның анатомиялық мінездемссі

10. Сүйек- буын аппаратының анатомиялық мінездемесі

11. Бұлшық еттердің дене шынықтыру жаттығуларга бейімделуі.

12. Жүрек тамырлар жүйесінің дене шынықтыру жаттығулары бейімделуі.

13. Жүйке жүйенің дене шынықтыру жаттығуларға бейімделуі.

 


Ұсынылатын әдебиеттер

 

1. Спорттық морфологая негізіндегі тәнтану. Жұмашева С.К. Алматы, Республика. 1994.

2. Анатомия человека.Иваницкий М.Ф. Томдар 1-11. М., ФиС, 1965, 1966.

3. Анатомия человека. Привес М.Г. Л. Медицина,1969

4. Атлас анатомии человека 3 том. М.Медицина, 1974.

5. Анатомия человека. Учебник ддя студентов институтов физической культуры. Под ред. Козлова В.И. М., ФиС, 1978

6. Анатомия человека. Методическое указание для студентов заочного обучсния. Гладышева А.А. М., 1980

7. Анатомия человска. Учебник. Под. ред. Гладышевой А.А М., ФиС, 1984.

8. Анатомия понінің тәжірибслік сабақтарға арналған әдістемелік нұсқаулар. Юмашева С.К., Алматы, 1993.

9. Анатомия человска. Сапин М.Р., Брыскина З.Г. Учебное пособие. М., Просвсщенис. 1995.

10. Адам анатомиясы. Керимбеков Е.Б.Алматы, Рауан, 1992.

11. Адам анатомиясы. Рақышев А. Алматы, Білім 1995.

12. Движение человеческого тела. Иваницкий М.Ф. Учебное пособие, М., ФиС, 1985.

13. Методические указание к лабораторным занятиям по анатомии (нервная система и органы чуветв). Алма-Ата, 1985.

14. Практикум по анатомии человека 4.1. (М., ФиС, 1969.

15. Нервная система и органы чувств. Рашидов И.И., Атматы, 2000.