КОЛЛОИДТЫҚ
ХИМИЯ
Көлемі 3 кредит (135 сағат)
Авторлар:
химия ғылымдарының
докторы, профессор Қ. Б. Мұсабеков
химия ғылымдарының
докторы, профессор Ә. Қ. Қоқанбаев
химия ғылымдарының
кандидаты, доцент Ә.М. Тәжібаева
Пікір жазғандар:
химия ғылымдарының
кандидаты, профессор Х.Қ.Оспанов
Қ.И.Сатпаев атындағы
ҚазҰТУ жалпы химия кафедрасының професоры,
химия ғылымдарының
докторы, профессор У.М. Маканов
АЛҒЫ СӨЗ
Коллоидтық химия курсы
студенттерді денелердін коллоидтық күйлері мен дисперстік жүйелердегі
беттік құбылыстардын қазіргі ілімінің негіздерімен
таныстырады. Бұл курс білімнің осы аралық саласының
іргелі теориялық және эксперименттік негіздерінің нақты
түсініктерін беру керек.Курста дисперстік жүйелердің ерекшелігін анықтайтын беттік құбылыстарға
ерекше назар аударылған.
Қазіргі коллоидтық
химияның негізгі мәселері - дисперстік фазалардың пайда болу
жағдайы, олардың ерекше қасиеттері, сондай-ақ өзіндік
ерекше механикалық (реологиялық) және электрлік касиеттері
бар гетерогендік құбылыстардың пайда болуы мен дамуы - курста
толығымен қараластырылуы керек. Коллоидтық процестерді игеру
мақсатымен олардың молекулалы механизмдеріне және олардың
сандық теорияларын жасауға көңіл бөлу керек.
Коллоидтық химияның (маңызының) мәнінін
(универсалдығы) ембебаптығы көрсетілуі керек.
Коллоидтық
химия физика-химиялық механика деп аталатын дисперстік материалдарды
алудын және оларды қазіргі техникамен өндеудін заңдылықтарын
зерттейтін жаңа пәнімен тығыз байланысты.Физика-химиялық
механиканы меңгеру үшін денелердің қалыптасу, құрылымтузу
механизмі мен физика-химиялық заңдылықтарын, олардың
деформациялырының ерекшеліктерін, берілген жағдайда бұзылуын
терең білу қажет. Көрсетілген процестерді меңгеруде
орта әсерінің физика-химиялық заңдылықтарын,
температураның әcepi және дисперстік жүйелердің
физика-химиялық құрылымдарымен бірлескен механикалық әсерлерін
пайданалудын ерекше мәнін көрсету керек.
Курста коллоидтық химияның тарихи дамуының
жолдары қысқаша көрсетіліп, оның жаратылыстанудағы
орны анықталады*.
_____________________
* Бағдарлама М.В.Ломоносов атындағы (Мәскеу
мемлекеттік университетінің) ММУ-дің типтік бағдарлама
негізінде жасалды.
ПӘННІҢ МАЗМҰНЫ
Kipicпe
Коллоидтық химияның
анықтайтын негізгі мақсаты және бағыты. Коллоидтық бөлшектер және коллоидтық
жүйелер; заттың коллоидтық (дисперстік) күйі. Дисперстілікті сандық түрде анықтау:
дисперстілік және меншікті бет, дисперстік фаза бөлшектерінің бетінің қисықтылығы.
Беттік құбылыстардың
дисперстік жүйелерде журетін процестердегі ролі.
Дисиперстік жүйелердің
классификациясы: дисперстік фаза мен дисперсиялық ортанын агрегаттық күйлері бойынша;
дисперстік фаза бөлшектерінің
концентрациясы бойынша және т.б. Лиофильдік және лиофобтық
дисперстік жүйелердің өздеріне тән
ерекшеліктері. Үлкен молекулалық
қосылыстардың ерітінділері мен дисперсияларының табиғаты.
Коллоидтық химияның
басқа химиялық пәндермен, физика, биология, геология, медицина және т.б. пәндермен
өзара байланысы. Коллоидтық химияның дамуының негізгі
(сатылары) этаптары. Қазақстанда.
коллоидтық химия. Коллоидтық
химия және ғылыми-техникалық прогресс (ҒТП). Коллоидтық химияның қолданбалы
мәселелері.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
БЕТТІК ҚҰБЫЛЫСТАР
Беттік құбылыстар термодинамикасы
Фазалардың бөлу беті, оның күшінің өрісі.
Бос беттік энер-гия. Меншікті бос беттік энергия (беттік керілу). Беттік
керілуді күштік және энергетикалық тұрғыдан
сипаттау. Гиббстің артық шамалар әдісі. Бөліну беті және
бөлетін бет туралы ұғым. Беттік құбылыстардың
термодинамикасы: бірінші және екінші заңдарының біріккен теңдеуі.
Сұйықтықтың өзінің
буының шекарасындағы беттік керілу температураның әсері.
Меделеев бойынша (кризистік) дағдарыстық температура. Өзара
аздап еритін екі сүйықтықтың қаңыққан
ерітінділерінің бөлу бетінің фазааралық керілуі.
Антонов ережесі, оның қолдану жағдайлары.
Қатты денелердің бос беттік энергиясы,
оның байқалу ерекшеліктері. Бос беттік энергиясы мен сублимация
жылуының (Стефен ережесі) серпінділік модулінің, идеалды мықтылық-тың
және заттың бас қасиетте-рінің байланысы. Сүйықтық
және қатты дене беттеріндегі беті (фазааралық) керілуді анықтау
әдістері.
Капилллярлық құбылыстар
және жұғу.
Капиллярлық қысым. Лаплас заңы. Сүйық бетінің
қисықты-лығының бу қысымына әсері.
Капиллярлық конденсация. Томсон заңы. Затты изотермикалық
айдау.
Ерігіштің дисперстік бөлшек-тердің
бетінің қисықтылығына тәуелділігі
(Гиббс-Оствальд-Фрейндлих заңы). Кристалдың тепе-теңдік
формасы (пішіні) (Гиббс-Кюри-Вульф заңы).
Жұғылу (жұғу). Юнг заңы (күштік және
энергетикалық қорыту). Жұғудың сандық
сипаттамалары (шектік бұрыш, адгезия және когезия жұмыстары,
жылулық эффектісі).
Капиллырдағы сүйықтық деңгейінің өзгеруі.
Жюрен теңдеуі, сүйықтың капиллярлық тұрақтысы.
Таңдамалы жұғылу (термодинамикалық жағдайы).
Екінші текті беттік күштер және сыналық
қысым туралы түсінік-тер (ұғымдар). Үшфазалық
жанасу (түйісу) сызығы (жүтылу сызығы), сызықтық
керілу. Сызықтық керілуді ескеретін жұғудың
шектік бұрышының теңдеуі.
Реалдық денелердің жұғылуы,
химиялық әрекеттің және беттін кедір-бүдырының
әсері. Жұғылудың гистерезисі.
Кеуекті ортада капиллярлық ағу, оның
практикада қолданылуы (мұнайды ығыстыру, салмақсыздықтағы
ағу және т.б.).
Беттік құбылыстар және
қатты денелердің механикалық қасиеттері.
Қатты денелерді бұзғандағы және майдалағандағы
(дисперси-гирлеудегі) жаңа беттің пайда болуы. Гриффитс теориясы,
сызаттардың өздігінен таралу жағдайлары.
Қатты денелердің мықтылығының адсорбциялық
төмендеуі (азаюы). Ребиндер эффектісі: Ребиндер эффектісінің байқалуының
термодинамика-лық жағдайлары. Қатты денелер мен сұйықтардың
химиялық табиғаттының оның байқалу мүмкіндігіне
әсері. БАЗ-дың әсері. Электрокапиллярлық эффектісі.
Табиғи және техноло-гиялық процестердегі Ребиндер эффектісінің
байқалуы (мысалдар).
Кристалдардың беттік қабаты ерігендегі олардың мықтылығының
артуы (Иоффе эффектісі).
Фазалар бөлу бетіндегі
адсорбция.
Адсорбция – фазааралық керілуді азайта отырып, заттар-дың
фазалардың бөлу бетінде өздігінен шоғырлануы. Беттік
активті – және беттік активті емес заттар (мысалдар). «Беттік активтілік»
ұғымының салыс-тырмалылығы (жанасу фазалы-рының
табиғатына тәуелділігі). Беттік активті металдар.
Адсорбция процесінің термодинамикасы. Гиббстің адсорбциясының
теңдеуі.
Органикалық беттік активті заттар (БАЗ). БАЗ-ды молекула-лық құрылысы
(аниондық кати-ондық, иондық емес, амфолит-тік) бойынша классификация-лау.
БАЗ-ды олардың әсер ету механизмдері (жұқтырғыштар,
диспергаторлар (майдалағыштар), стабилиза-торлар (тұрақтандырғыштар),
жуғыш заттар) бойынша клас-сификациялау. БАЗ-дың молеку-ларының
гидрофильдік-липоль-дік балансы (ГЛБ) туралы ұғым. Үлкен
молекулалық БАЗ (мысалдар, кіші молекулалық БАЗ-дан өзгешеліктері).
ББЗ-дың биологиялық ыдырау мәселесі. БАЗ-дың қолдану
аймақтары.
Беттік керілудің БАЗ-дың концентрациясына тәуелдәгә.
Шишковский теңдеуі. Беттік активтілік, оның БАЗ-дың гомолоктық
қатары бойынша –өзгеруі. Адсорбция жұмысы. Траубе-Дюкло
ережесін термодинамикалық негіздеу.
Органикалық БАЗ-дың беттік активтілігін анықтау әдістері. БАЗ-дың ерітіндісі – газ бөлу
бетіндегі адсорбциялық тепе-теңдіктің динамикалық
сипаты. Лэнгмор теңдеуі, оның Гиббс, Шишковский және Фрумкин
теңдеулермен байланысы.
Ериітін БАЗ-дың моноқабатының құрылысы.
Беттік қабаттағы заттың екіөлшемдік күйі, сиретілген және қаныққан
қабаттардағы молекулардың ориентациясы (бағытталуы).
БАЗ-дың моноқабаттың күйінің теңдеуі.
Адсорбциялық қабаттағы БАЗ-дың молекулаларының
шамаларын есептеу.
Ерімейтін БАЗ-дың беттік қабыршықтары; беттік қысым,
оны өлшеу әдістері. Екіөлшемдік қысым изотермасы. Қабыршықтардың
негізгі (типтері) түрлері; газтәрізді, сұйықтықсозылған,
сұйық, қатты. Қабыршықтардың бір түрінен
басқа түрлеріне кешу жағдайлары. Лэнгмор-Блоджетт қабаттары
- өздігінен ұйымдасқан коллоидтық құрылымдар.
БАЗ-дың өзара ерімейтін (араласпайтын) сұйықтардың
бөліну бетіндегі адсорбциясы.
Газдардың қатты дене бетіндегі адсорбциясы. Физикалық
адсорбция және хемосорбция туралы ұғымдар; адсорбцияның
жұмысы, жылуы және энтропиясы. Газдардың адсорбциясының
изотермалары. Қатты дене бетіндегі газдардың Лэгмюр теориясы
бойынша локализация-ланған адсорбциясы. Полянидің полимолекулярлық
адсорбциясының потенциалдық теориясы. БЭТ теориясы. Адсорбенттердің
меншікті беттін анықтаудың адсорбциялық әдістері.
БАЗ-дың ерітіндідегі қатты дене бетіне адсорбциясы. Ребиндердің
полярлықты теңестіру ережесі. БАЗ-дың модификациялық әсері;
қатты дене бетінің гидрофилизациясы және гирофобизациясы.
Флотация процесіндегі жұғылуды меңгеру. БАЗ-дың
адсорбциялық қабаттарының майлау әсеріне және үйкеліске
әсері. Электролиттердің әсері.
Дисперстік жүйелердегі электрбеттік құбылыстар.
Қос электрлік қабат (ҚЭҚ). ҚЭҚ-тың
пайда болу себептері. Фазалардың бөлу бетінің электрлік
энергиясы есепке алатын термодинамикалық тепе-теңдік.
ҚЭҚ құрылысының моделі (Гельмгольц,
Гуи-Чепмен, Штерн, Грэм теориялары). Күшті және өлсіз
зарядталған беттер үшін потенциалдың беттен алыстаған
сайын өзгеруі: электролит концентрациясының және иондарының
зарядтарының әсерлері.
Электрокинетикалық құбылыстар; электрофорез, электросмос,
ағу және шөгу потенциалдары. Гельмгольц-Смохуловский
теориясы. Электрокинетикалық потенциал; оған әр түрлі
факторлардың әсерлері. Электрокинетикалық потенциалды анықтау
әдістері.
Гидрофобтық золь мицелласының құрылысы.
Электролиттің концентрациясы мен табиғаттың коллоидтық
бөлшектердің заряды мен оның шамасына әсерлері.
Иондардың алмасуының негіздері. Лиотроптық қатарлар.
Дисперстік жүйелердегі изоэлектрлік жағдай; изоэлектрлік нүктені
анықтау әдістері. Электрокинетикалық құбылыстардың
практикалық қолданылуы.
Электркапиллярлық құбылыстар. Липпман теңдеуі.
Электрбеттік құбылыстар: капиллярлық осмос, диффузиофорез –
туралы түсініктемелер.
Беттік өткізгіштік, диафрағмадағы тасымалдану санының
өзгеруі. Электрокинетикалық – белсенді диафрагмалар. Доннаның
(мембраналық) жарғақтық тепе-теңдік.
КОЛЛОИДТЫҚ
(ДИСПЕРСТІК) ЖҮЙЕЛЕР
Лиофобтық жүйелер.
Дисперстік жүйелердегі (зольдер, эмульсиялар (майғындар),
суспензиялар (жүзгіндер), көбіктер, аэрозольдер) алудың
диспергациялық әдістері. Дисперсті жүйелерді алу процесіндегі
БАЗ-дың ролі. Дисперстеу жұмысының қатты денелердің
беттік энергиясымен байланысы. Ребиндер эффектісін дисперстеу жұмысын
азайту үшін пайдалану. Табиғатта және техникадағы
дисперстеу процестері. Дисперстік жүйелерді алудың конденсациялық
әдістері. Химиялық реакциялар нәтижесінде зольдердің түзілуі.
Бірінші текті фазалық ауысудағы (көшірудегі) коллоидтық
бөлшектердің гомогендік және гетерогендік түзілуінің
термодинамикасы (Гиббс-Фольмер теориясы). Жаңа фаза туынтектерінің
пайда болу жұмысы. Ерітіндіден кристаллизациялану, қаныққан
будың конденсациясы, қайнау процестеріндегі дисперстік фаза бөлшектерінің
пайда болуы. Дисперстік жүйелердегі бөлшектердің шамасын (өлшемін)
реттеу әдістері.
Зольдерді тазартудың негізгі әдістері (диализ және
ультрасүзгілеу) әдістері.
Зольдердің бөлшектерінің концентрациясы мен шамаларын анықтау әдістері.
Лиофильдік дисперстік жүйедер.
Лиофильдік коллоидтық жүйелердің түзілуінің
термодинамикасы. Өзіндік дисперстенудің (критериясы) көрсеткіші
(Ребиндер-Щукин критериясы).
БАЗ-дың ерітінділеріндегі мицелла түзілу. Мицелла түзілудің
кризистік концентрациясы (қоюлығы) (МТКҚ-ң анықтаудың
негізгі әдістері. МТКҚ-ның өзгеруінің эмпирикалық
заңдылықтары және БАЗ-дың гомологтық қатарындағы
БАЗ-дың ерітінді ауа бөліну шекарасындағы беттік керілудің
минималдық (ең аз) мәні БАЗ-дың әр түрлі қоюлықтарындағы
тура және кері мицеллардың құрылысы.
Мицелла түзілудің термодинамикасы: жылулық эффектілер,
гидрофобтық әрекеттесулердің ролі, фазалық күйлердің
диаграммасы, МТКҚ-ның температураға тәуелділігі. Крафт
нүктесі.
Солюбилизация (БАЗ-дың тура мицеллаларында және глобулярлық
белоктардағы органикалық заттардың коллоидтық еруі),
температура мен концентрацияға тәуелділігі. Сусыз ортадағы
солюбилизация. Биологиялық жүйелердегі (майлардың
организмдегі солюбилизациясы, дәрілерді сіңіру) солюбилизацияның
ролі.
Жоғары молекулалық қосылыстардың (ЖМҚ)
коллоидтық химиялық қасиеттері.
Жоғары молекулалық қосылыстар молекулалық
коллоидтар ретінде. Жоғары молекулық қосылыстарға Рауль
заңын қолдану.
ЖМҚ осмос қысымы, диффузиясы, седиментациясы, тұтқырлығы
және оптикалық қасиеттері. Жоғары молекулық қосылыстардың
еріткішпен әрекеттесуі. Полимердің ісінуі. Полиэлектролиттер.
Сірнелер, олардың қасиеттері.
Синерезис. Полимерлерді электролиттермен және еріткіштің
активтілігін төмендету арқылы ерітінділерден ығыстыру.
Концентрация ЖМҚ-лардың адсорбциясы.
Микроэмульсиялар (микромайғын-дар), микротамшылардың құрылы-сы,
түзілу жағдайлары, фазалар диаграммасы.
Мицеллярлық жүйелер мен майғындар.
Эмульсиялар және көбіктер.
Майғындар. Классификациясы, майғындардың дисперстік дәрежесі
мен түрлері (типтерін) анықтау әдістері. Эмульгаторлар, тура
және кері эмульсияларды (майғындарды) тұрақтандырудағы
БАЗ-дың таңдаудың принциптері. Майғындарды тұрақтандырудағы
БАЗ-дың молекулаларының ГЛБ-сының ролі. Эмульсиялық
(майғындық) фазалардың ауысуы. Қатты майғындар.
Майғындарды бұзу әдістері. Майғындарды практикада қолдану.
Деэмульгирлену (майғынсыздану), мұнайларды сусыздандыру және
тұзсыздандыру.
Көбіктер. Көбіктердің құрылысы және
оларды классификациялау. Көбіктердің еселігі. Көбіктүзгіштер,
көбіктұрақтандыр-ғыштар және көбіксөндіргіштер,
олардың әсерлерінің тиімділігі және пайдаланған
БАЗ-дың көбіктүзгіштік қабілетіне әсері.
Көбіктік қабыршықтар, құрылысы, тұрақтылық
факторлары. Қара көбіктер. Көбіктерді практикада қолдану.
(Мысалдар). Көбіктерді физика-химиялық процестерді (дислокацияның
басталуы, қозғалуы және т.б.) модельдеуде пайдалану.
Аэрозольдер
Аэрозольдерді дисперстік фаза бөлшкетерінің агрегаты күйлеріне
байланысты классификациялау. Аэрозольдерді алу және олардың бөлшектерінің
шамасын өлшеу әдістері. Аэрозольдердің (жоғары және
дерекі дисперстік) молекулалықкинетикалық қасиеттері.
Аэрозольдердің электрлік қасиеттері, бөлшектердің
бетінде зарядтың пайда болу себептері. Лиозольдердің агрегативтік тұрақтылығы.
Аэрозольдерді бүзу тәсілдері, оның ерекшеліктері. Аэрозольдерді
техникада бүзу әдістері (сүзгілер, электрсүзгілер).
Аэрозольдерді практикада қолдану (мысалдар).
ДИСПЕРСТІК
ЖҮЙЕЛЕРДІҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ
Седиментациялық тұрақтылық.
Дисперстік жүйелердің молекулық-кинетикалық қасиеттері.
Броундық қозғалыстың Эйнштейн-Смолуховский жасаған
теориясы, оны эксперименттік тексеру (Перрен, Сведберг, Вавилов). Коллоидтық
жүйелердегі диффузия. Фик заңы, Эйнштейн теңдеуі.
Полидиспестік жүйелердегі седиментациялық талдау.
Сведберг-Свен-Оден теңдеуі. Фигуровский әдісі. Седиментация
константасы. Бөлшектердің талдауының дифференциалдық қисығы,
интегралдық қисығы, оларды тұнбаның жинақталу
кинетикасының мәліметтері бойынша құру.
Седиментациялық-диффузиялық тепе-теңдік. Авогадро санын
анықтаудың Перрен әдісі. Ультрамикродиспестік бөлшектер
мен макромолекулаларының массасын өлшеу ультрацентрифуганы
пайдалану (Думанский, Сведберг). Дисперстік жүйелердің молекулалық-кинетикалық
қасиеттерін зерттеудің ғылыми-философиялық маңызы.
Агрегаттық тұрақтылық.
Дисперстік жүйелердің агрегаттық және
седиментациялық тұрақтылықтары. Дисперстік жүйелердің
агрегаттық тұрақтылығына әсер ететін негізгі
факторла. Марангони-Гиббс эффектісі: оның пайда болу себептері. Қабыршықтардың
жұқалауының гидродинамикалық ерекшеліктері.
Құрылымдық-механикалық тосқауыл (бөгеу)
(Ребиндер теориясы). Коллоидтық жүйелердің БАЗ-коллоидтарға
тұрақтандырғыштардың адсорбциялық қабаттарының
реологиялық қасиеттері. Қорғаушы коллоидтар. Гидрофобтық
өольдердің тұрақтылығының теориясы (ДЛФО
теориясы). Жұқа қабыршықтар термодинамикасы. Дерягиннің
сыналық қысымы. Сыналық қысымның молекулалық
құрамдасы. Жұқа қабыршықтар және
сфералық бөлшектер үшін жанасатын фазалардың молекулалық
табиғатын еске алу.
Зольдердің электролиттермен
коагуляциялануы (ұюы).
Гидрофобтық зольдерді электролиттермен ұйыту (коагуляциялау). Ұю
(коагуляция) табалдырығы, электролиттің кризистік (дағдарыстық)
ұйыту концентрациясының ұйытатын ионның шамасы мен
зарядына тәуелділігі (Шульце-Гарли ережесі). Ұю процесі кезінде
электролиттердің қоспаларының әсерінен антагонизмі мен
синергизмі. Күшті және әлсіз зарядталған зольдерді ұйыту
(концентрациялық және бейтараптану ұюы). Шульце-Гарди
ережесін негіздеу және ДЛФО теориясындағы Эйлерс-Корф критериясы (көрсеткіші).
Флокуляциялау, гетерокоагуляциялау, адагуляциялау (анықтамалары,
мысалдар). Ұю коагуляциясы. Жылдам ұю кинетикасы. (Смолуховский).
Баяу ұю теориясының негізгі қағидалары (Н.Фукс). Ұю
процесінің қайтымдылығы. Пептизациялану.
Физика-химиялық
механикасының негіздері.
Еркін-дисперстік жүйелердің жұмсалған қысым
арқылы ағуының заңдылықтары. Ньютон заңы.
Дисперстік фаза бөлшектерінің концентрация мен пішіндерінің ағу
заңдылықтарына әсерлері (Эйнштейн заңы).
Диспер-стік жүйелердегі құрылым түзілу. Кеңістік
құрылымдарының пайда болуы мен дамуы. Құрылым
эле-менттерінің арасындағы жаңасу-лардың табиғаты.
Периодтық Кристалдық құрылымдар. Кристалдық құрылымдардың
механикалық қасиеттері. Дисперстік жүйелердегі реологиялық
модельдер. (Максвелдің, Кельвиннің, Бингамның, Шведовтың
модельдері) арқылы сипаттау. Дисперстік жүйелердің
серпілімділік (жоғарғыпластикалық) табиғаты.
Толық реологиялық қисық. Шектік жылжыту (жылжу)
кернеуі. Дисперстік жүйелердің қалыптасуының әр түрлі
сатысында олардың құрылымдық-механикалық қасиеттері
реттеудің физика-механикалық әдістері – физика-химия
механиканың негізгі мақсаты.
Табиғатты қорғаудың
коллоидтық-химиялық негіздері.
Дисперстік жүйелердің агрегаттық және
седиментациялық тұрақтылықтарының өзгеруіне
негізделген табиғи және тоқтау суларды тазарту әдістері.
Микросүзу мен ультрасүзу. Гетерокоагуляциялау – дисперсияларда бөлу
әдісі. Коагулянттар (ұйытқыштар) мен флокулянттарды суды
тазартуға пайдалану. Электрсүзу. Дисперсияларды бөлудің
мембраналық (жарғақтық) әдісі. Қоршаған
ортаның ластануындағы аэрозольдердің ролі. Топырақ
эрозиясымен күресудің коллоидтық-химиялық негіздері, қорғаушы
бөліктерін бетке бекіту. Өрт сөндіруде және мұнай
шығаруда көбіктер мен эмульсияларды (майғындарды) пайдалану.
ҰСЫНЫЛАТЫН
ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ (ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ TI3IMI
1.
Ертндіден
адсорбциялау және адсорбенттердін меншікті беттерін
2.
өлшеу.
3.
Екі сұйықтық
шекарасындағы беттік керілуді өлшеу. Сұыйқтық-бу жүйелеріндегі беттік керілудін температураға тәуелділігі.
4.
Қатты дене
бeтiндeгi жұғуға (жуғылуға) адсорбциялық
кабаттардың
5. әcepi.
6.
Қатты
денелердің мықтылығының адсорбциялық төмендеуі.
7.
Беттік белсенді
заттардың суды ерітінділеріндегі мицелланың түзілуі.
8.
Электрфорез және электросмос әдістермен
электрокинетикалық потенциалды өлшеу.
9.
Физикалық түрленудегі жаңа фазаның кризистік туынтегінің тузілу жұмысын анықтау.
10.
Лиофобтық зольдердің электролиттермен ұюы
(коагуляциялануы)
11.
Дисперстік фазалардың бөлшектерінің әрекеттесуін зерттеу.
12.
Нефелометриялық әдіс.
13.
Коллоидтық жүйелердің молекулалық-кинетикалық қасиеттерін
ультрамикроскоптық әдіспен зерттеу.
14.
Жузгіндердің (суспензияларды) седиментациялық талдау.
15.
Дисперстік жүйелердегі коагуляциялық және
кристаллизациялық құрылым
түзілу.
16.
Дисперстік жүйелердің реологиялық қасиеттері
17.
Көбіктерді алу және олардың тұрақтылығын зерттеу.
18.
Эмульсияларды (майғындарды) алу және олардың тұрақтылығын зерттеу.
ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ
ЖҰМЫСТАРҒА
БАСШЫЛЫҚ ETETIH
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Практикум по коллоидной химии и
электронной микроскопии /Под ред. С.С.Воюцкого, Р.М.Панич. М.:Химия, 1974,240с.
2. Лабораторные работы и задачи по коллоидной химии / Под
ред.Ю.Г.Фролова, А.С, Гродского. М.:Химия,1986, 120с.
3. Практикум по коллоидной химии /Под ред. И.С.
Лаврова. М.: Вые, шк. 1983.231с.
4. Методические разработки к практикуму по коллоидной химии. 4-е,изд./ Под ред. В.Ю.Траскина. М.: Изд. Химического ф-та МГУ,
1986.
4.1: Поверхностные явления.
4.2: Получение. молекулярно-кинетические, оптические и
электрические свойства дисперсных систем
4.3: Устойчивость и структурно-механические свойства дисперсных систем.
5. Аманжолова Е.С., Мусабеков К.Б.,
Тусурбаев Н.Н., Әбенова Р.С. Дорені дисперстік жүйелерді
седиментациялап тұндыру әдістемесі. Алматы, 2002, «Қазақ
университеті», 28 б.
ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР TI3IMI
Негізгі:
1. Щукин Е.Д., Перцов А.В.,
Амелина Е.А. Коллоидная химия, М:
Высш. школа, 1992. 416 с.
2. Фридрихсберг Д.А. Курс коллоидной химии. Л.: Химия, 1995, 385 с.
3. Воюцкий С.С. Курс коллоидной химии. М.: Химия, 1975, 512 с.
4. Фролов Ю.Г. Курс коллоидной химии. М.: Химия, 1989. 462 с.
Косымша:
1. Коканбаев Э. Коллоидтық
химия терминдерінің орысша-қазақша және қазақша-орысша
сөздіктері, Алматы, "Баспасез", 1992 ж.
2. Шелудко А. Коллоидная химия / Под ред. Б.В. Дерягина, 1984, 320 с.
3. Адамсон А. Физическая химия поверхностей. М.: Мир, 1979', 568c.
4. Ребиндер П,А. Избранные труды. Поверхностные
явления в дисперсных системах. Коллоидная
химия. М,: Паука. 1978. 368
5. Физико-химическая механика. М.; Наука 1979. 380с.
6. Русанов А.И. Мицеллообразование в растворах ПАН. СПб,:
,\и\ня, і992. Абрамзон А.А. Поверхностно-активные вещества,
свойства и применение. Л.: Химия, 1981. 304с.
7. Мицеллообразование, солюбилизация и микроэмульсии, М.: Мир. 1980. 600с.
8. Фелленберг Г.
Загрязнение природной среды. М.: Мир,1997.
«Коллоидтық
химия» пәні бойынша 2009 – 2010 оқу жылы мемлекеттік тілде оқу
- әдістемелік қамтамасыз етілуі картасы
|
Мамандық
пен кафедра пәннің атаулары |
Студенттер саны |
Дәрістер
топтамасы, даналар саны немесе элект.басылымдар |
кітаптар |
әдістемелік нұсқалар |
Мемлекеттік тілде
ОӘК жоғының себебі |
Ағымды оқу
жылында ОӘКбасылып шығару жоспарында бары |
||
|
Атаулардың
саны |
Даналар саны |
Лаб. сабақ,
дана саны |
Практ.сабақ,
даналар саны |
|||||
|
050506, 050720, 050721 Коллоидтық химия, «Химия» кафедрасы |
465 |
2 1 дана электрондық нұсқа |
1.
Щукин Е.Д., Перцов А.В., Амелина Е.А. Коллоидная
химия, М: Высш. школа, 1992.
416 с. 2.
Фридрихсберг Д.А. Курс коллоидной химии. Л.: Химия, 1995, 385 с. 3.
Воюцкий С.С. Курс коллоидной химии. М.: Химия, 1975, 512 с. 4.
Фролов Ю.Г. Курс коллоидной химии. М.: Химия, 1989. 462 с. 5.
Коканбаев Э. Коллоидтық химия терминдерінің орысша-қазақша
және қазақша-орысша сөздіктері, Алматы, "Баспасөз",
1992 ж. 6. Шелудко А. Коллоидная химия /
Под ред. Б.В. Дерягина, 1984, 320 с. 7. Адамсон А. Физическая химия
поверхностей. М.: Мир, 1979', 568c. 8. Ребиндер П,А. Избранные
труды. Поверхностные явления в дисперсных системах. Коллоидная химия. М,: Паука. 1978. 368 9. Физико-химическая механика.
М.; Наука 1979. 380с. 10. Русанов А.И. Мицеллообразование
в растворах ПАН. СПб,: 1992. Абрамзон А.А. Поверхностно-активные
вещества, свойства и применение. Л.: Химия, 1981. 304с. 11. Мицеллообразова-ние, солюбилизация и
микроэмульсии, М.: Мир. 1980. 600с. 12. Фелленберг Г. Загрязнение природной среды. М.: Мир,1997. |
100 100 75 75 75 50 50 50 50 |
1.
Практикум по коллоидной химии и электронной
микроскопии /Под ред. С.С.Воюцкого, Р.М.Панич. М.:Химия, 1974,240с. 2. Лабораторные работы и задачи по коллоидной
химии / Под ред.Ю.Г.Фролова, А.С, Гродского. М.:Химия,1986, 120с. 3. Практикум по коллоидной химии /Под ред. И.С. Лаврова. М.: Вые, шк. 1983.231с. 4.
Методические разработки к практикуму по коллоидной химии. 4-е,изд./ Под ред. В.Ю.Траскина. М.: Изд. Химического ф-та
МГУ, 1986. 5. Аманжолова Е.С., Мусабеков К.Б., Тусурбаев
Н.Н., Әбенова Р.С. Дорені дисперстік жүйелерді седиментациялап тұндыру
әдістемесі. Алматы, 2002, «Қазақ университеті», 28 б. |
70 50 75 50 75 |
|
1. Коллоидты
химиядан есептер жинағы. Қыбраева Н.С., Иманғалиев Т.Ә. 2. Физикалық химиядан сыртқы бөлім
студенттеріне арналған әдістемелік нұсқау. Қыбраева
Н.С., Жақыпбекова П.С.,Мирзаев А.А. |
Ф. 7-11-11
ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М. ӘУЕЗОВ
атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ
Химия-технологиялық
факультеті
«Химия»
кафедрасы
|
КЕЛІСІЛДІ |
БЕКІТЕМІН |
|
ХТФ деканы _________________ Назарбекова
С.П. «_____»__________ 2009 ж. |
ОІ және АТ
проректоры _________________ Үмбетов Ө.Ү. «_____»___________ 2009 ж. |
ОҚУ ЖҰМЫС
БАҒДАРЛАМАСЫ
Пән бойынша: «Коллодтық химия»
Факультет: химия-технологиялық
Мамандығы: 050606 – Химия
Оқу түрі: күндізгі
Курс: 4
Семестр: 7
Кредит саны: 2
Дәріс: 30 сағ.
Лабораториялық: 15 сағ.
ОСӨЖ: 15 сағ.
СӨЖ: 30 сағ.
Барлығы: 90 сағ.
Сынақ: семестр, емтихан 7 семестр
Ағымдық бақылау (модуль) саны: 3
Барлығы: ағымдағы және аралық бақылау
балы: 60
Қорытынды бақылау: 40
ШЫМКЕНТ,
2009
Жұмыс оқу бағдарламасы «Коллоидтық химия» пәні
бойынша типтік бағдарламаға сәйкес жазылған. №
Жұмыс оқу бағдарламасын дайындаған: х.ғ.к.,
доцент м.а. Иманғалиев Т.А.
Жұмыс оқу бағдарламасы «Химия» кафедра мәжілісінде
талқыланған
«_____»__________ 2009 ж., № _____ хаттама.
Кафедра меңгерушісі: т.ғ.д.,
проф. Тлеуов А.С.
Жұмыс оқу бағдарламасы Химия-технологиялық
факультетінің әдістемелік комиссиясында мақұлданған
«_____»__________ 2009 ж., № _____
хаттама.
Төрайымы
Ибрагимова Г.Н.
1.
Пәннің мақсаты,
міндеті және оқу процесінде алатын орны
1.1.
Пәнді оқытудың
мақсаты
Коллоидтық химия – материя қозғалысының
әр түрлі формаларының әсерлесуін физикалық және
химиялық құбылыстардың байланысын зерттеп химияның
көптеген жалпы сұрақтарын туғызып және шешеді.
Кванттық және компьютерлік механика оқытудағы негізгі
мақсат. Коллоидтық химияның заңдарын, заңдылықтарын
беріп, болашақ инженерлерге немесе зерттеушілерге химиялық
процестердің механизмін ашуға көмектеседі.
1.2.
Пәнді оқытудың
міндеті
Химиялық процестердің
бағытын, жылдамдығын және оған әсер ететін әр
түрлі факторларды, қажетті өнімдердің шығымын
арттыру шарттарының негізгі заңдылықтарын үйрету және
түсіндіру. Химиялық реакциялардың механизмін және жүру
шарттарын білу, оның нәтижесін алдын ала көре біледі,
реакцияны тез және керекті бағытта жүргізеді.
1.3.
Пәнді оқып үйрену
үшін студенттердің меңгеруіне қажетті пәндер
тізімі
Бұл
пәнді оқитын студенттер төмендегі пәндерді жақсы
меңгеруі тиіс: «Математика», «Физика».
2.
Оқу жоспарынан көшірме
|
семестр |
апта саны |
семестрлер мен сабақтардың
түрі бойынша сағаттардың бөлунуі |
барлығы |
||||
|
дәріс |
лаб. |
ОСӨЖ |
СӨЖ |
қорытынды тексеру |
|||
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
|
7 |
15 |
30 |
15 |
15 |
30 |
емтихан |
90 |
3.
Пәннің мазмұны
|
Модульдің аты, бөлімі,
қысқаша мазмұны |
Модуль сағат саны, бөлім тақырып бойынша |
өзекті мәселелер |
әдебиеттер |
Тақырыпты меңгерген
студент нені білу қажет |
||
|
Беттік құбылыстар термодинамикасы. Фазалардың бөлу беті, оның күшінің өрісі.
Бос беттік энер-гия. Меншікті бос беттік энергия (беттік керілу). Беттік
керілуді күштік және энергетикалық тұрғыдан
сипаттау. Гиббстің артық шамалар әдісі. Бөліну беті және
бөлетін бет туралы ұғым. Беттік құбылыстардың
термоди-намикасы: бірінші және екінші заңдарының біріккен
теңдеуі. Сүйықтықтың өзінің буының
шекарасындағы беттік керілу температураның әсері. Меделеев
бойынша (кризистік) дағдарыстық температура. Өзара аздап
еритін екі сүйықтықтың қаңыққан
ерітінділерінің бөлу бетінің фазааралық керілуі.
Антонов ережесі, оның қолдану жағдайлары. |
1 |
1 |
1 |
1,2,3 |
1,2 |
Коллоидтық, химиялық және химия құбылыстар |
|
Қатты денелердің бос беттік энергиясы, оның байқалу
ерек-шеліктері. Бос беттік энергиясы мен сублимация жылуының (Стефен
ережесі) серпінділік модулінің, идеалды мықтылық-тың
және заттың бас қасиетте-рінің байланысы. Сүйықтық
және қатты дене беттеріндегі беті (фазааралық) керілуді анықтау
әдістері. Капилллярлық құбылыстар және жұғу.
Капиллярлық қысым. Лаплас заңы. Сүйық бетінің
қисықтылығының бу қысымына әсері.
Капиллярлық конденса-ция. Томсон заңы. Затты изотермикалық
айдау. |
1 |
1 |
1 |
4,5 |
4,5,6 |
Қатты денелердің бос беттік энергиясы, оның байқалу
ерек-шеліктері. |
|
Ерігіштің дисперстік бөлшек-тердің бетінің қисықтылығына
тәуелділігі (Гиббс-Оствальд-Фрейндлих заңы). Кристалдың
тепе-теңдік формасы (пішіні) (Гиббс-Кюри-Вульф заңы). Жұғылу (жұғу). Юнг заңы (күштік және
энергетикалық қорыту). Жұғудың сандық
сипаттамалары (шектік бұрыш, адгезия және когезия жұмыста-ры,
жылулық эффектісі). Капил-лырдағы сүйықтық деңгейінің
өзгеруі. Жюрен теңдеуі, сүйық-тың капиллярлық
тұрақтысы. Таңдамалы жұғылу (термодина-микалық
жағдайы). |
1 |
1 |
1 |
6,7 |
7,8,9 |
Ерігіштің дисперстік бөлшек-тердің бетінің қисықтылығына
тәуелділігі мен заңдарын |
|
Екінші текті беттік күштер және сыналық қысым
туралы түсінік-тер (ұғымдар). Үшфазалық жанасу
(түйісу) сызығы (жүтылу сызығы), сызықтық
керілу. Сызықтық керілуді ескеретін жұғудың
шектік бұрышының теңдеуі. Реалдық денелердің жұғылуы,
химиялық әрекеттің және беттін кедір-бүдырының
әсері. Жұғылудың гистерезисі. Кеуекті ортада
капиллярлық ағу, оның практикада қолданылуы (мұнайды
ығыстыру, салмақсыз-дықтағы ағу және
т.б.). Беттік құбылыстар және қатты денелердің
механикалық қасиеттері. Қатты денелерді бұзғандағы және майдалағандағы
(дисперси-гирлеудегі) жаңа беттің пайда болуы. Гриффитс теориясы,
сызаттардың өздігінен таралу жағдайлары. |
1 |
1 |
1 |
8,9 |
10,11 |
Екінші текті беттік күштер және сыналық қысым
туралы түсініктер мен ұғымдарын |
|
Қатты денелердің мықтылығының адсорбциялық
төмендеуі (азаюы). Ребиндер эффектісі: Ребиндер эффектісінің байқалуының
термодинамика-лық жағдайлары. Қатты денелер мен сұйықтардың
химиялық табиғаттының оның байқалу мүмкіндігіне
әсері. БАЗ-дың әсері. Электрокапиллярлық эффектісі.
Табиғи және техноло-гиялық процестердегі Ребиндер
эффектісінің байқалуы (мысал-дар). Кристалдардың беттік қабаты
ерігендегі олардың мықтылығының артуы (Иоффе
эффектісі). |
1 |
1 |
1 |
10 |
12,13 |
Ребиндер эффектісі: Ребиндер эффектісінің байқалуының
термодинамика-лық жағдайлары. |
|
Фазалар бөлу бетіндегі адсорбция. Адсорбция – фазааралық керілуді азайта отырып, заттар-дың
фазалардың бөлу бетінде өздігінен шоғырлануы. Беттік
активті – және беттік активті емес заттар (мысалдар). «Беттік
активтілік» ұғымының салыс-тырмалылығы (жанасу
фазалы-рының табиғатына тәуелділігі). Беттік активті металдар.
Адсорбция процесінің термодинамикасы. Гиббстің адсорбциясының
теңдеуі. Органикалық беттік активті заттар (БАЗ). БАЗ-ды
молекула-лық құрылысы (аниондық кати-ондық,
иондық емес, амфолит-тік) бойынша классификация-лау. БАЗ-ды олардың
әсер ету механизмдері (жұқтырғыштар, диспергаторлар
(майдалағыштар), стабилиза-торлар (тұрақтандырғыштар),
жуғыш заттар) бойынша клас-сификациялау. БАЗ-дың молеку-ларының
гидрофильдік-липоль-дік балансы (ГЛБ) туралы ұғым. Үлкен
молекулалық БАЗ (мысалдар, кіші молекулалық БАЗ-дан өзгешеліктері).
ББЗ-дың биологиялық ыдырау мәселесі. БАЗ-дың қолдану
аймақтары. |
1 |
1 |
1 |
11 |
14,15 |
Фазалар бөлу бетіндегі адсорбция. |
|
Беттік керілудің БАЗ-дың концентрациясына тәуелдәгә.
Шишковский теңдеуі. Беттік активтілік, оның БАЗ-дың гомолоктық
қатары бойынша –өзгеруі. Адсорбция жұмысы. Траубе-Дюкло
ережесін термодинамикалық негіздеу.
Органикалық БАЗ-дың беттік активтілігін анықтау әдістері. БАЗ-дың ерітіндісі – газ бөлу
бетіндегі адсорбциялық тепе-теңдіктің динамикалық
сипаты. Лэнгмор теңдеуі, оның Гиббс, Шишковский және
Фрумкин теңдеулермен байланысы.
Ериітін БАЗ-дың моноқабатының құрылысы.
Беттік қабаттағы заттың екіөлшемдік күйі, сиретілген және қаныққан
қабаттардағы молекулардың ориентациясы (бағытталуы).
БАЗ-дың моноқабаттың күйінің теңдеуі.
Адсорбциялық қабаттағы БАЗ-дың молекулаларының
шамаларын есептеу. Ерімейтін БАЗ-дың беттік қабыршықтары;
беттік қысым, оны өлшеу әдістері. Екіөлшемдік қысым
изотермасы. Қабыршықтардың негізгі (типтері) түрлері;
газтәрізді, сұйықтықсозылған, сұйық,
қатты. Қабыршықтардың бір түрінен басқа түрлеріне
кешу жағдайлары. Лэнгмор-Блоджетт қабаттары - өздігінен ұйымдасқан
коллоидтық құрылымдар. |
1 |
1 |
1 |
12 |
16,17 |
Беттік активтілік, оның БАЗ-дың гомолоктық қатары
бойынша –өзгеруі. |
|
БАЗ-дың өзара ерімейтін (араласпайтын) сұйықтардың
бөліну бетіндегі адсорбциясы. Газдардың қатты дене
бетіндегі адсорбциясы. Физикалық адсорбция және хемосорбция
туралы ұғымдар; адсорбцияның жұмысы, жылуы және
энтропиясы. Газдардың адсорбциясының изотермалары. Қатты
дене бетіндегі газдардың Лэгмюр теориясы бойынша локализация-ланған
адсорбциясы. Полянидің полимолекулярлық адсорбциясының
потенциалдық теориясы. БЭТ теориясы. Адсорбенттердің меншікті
беттін анықтаудың адсорбциялық әдістері. БАЗ-дың
ерітіндідегі қатты дене бетіне адсорбциясы. Ребиндердің полярлықты
теңестіру ережесі. БАЗ-дың модификациялық әсері; қатты
дене бетінің гидрофилизациясы және гирофобизациясы. Флотация
процесіндегі жұғылуды меңгеру. БАЗ-дың адсорбциялық
қабаттарының майлау әсеріне және үйкеліске әсері.
Электролиттердің әсері. |
1 |
1 |
1 |
13,14 |
18,19 |
Физикалық адсорбция және хемосорбция туралы ұғымдар;
адсорбцияның жұмысы, жылуы және энтропиясы. |
|
Дисперстік жүйелердегі электрбеттік құбылыстар. Қос
электрлік қабат (ҚЭҚ). ҚЭҚ-тың пайда болу
себептері. Фазалардың бөлу бетінің электрлік энергиясы
есепке алатын термодинамикалық тепе-теңдік. ҚЭҚ құрылысының
моделі (Гельмгольц, Гуи-Чепмен, Штерн, Грэм теориялары). Күшті және
өлсіз зарядталған беттер үшін потенциалдың беттен
алыстаған сайын өзгеруі: электролит концентрациясының және
иондарының зарядтарының әсерлері. Электрокинетикалық құбылыстар;
электрофорез, электросмос, ағу және шөгу потенциалдары.
Гельмгольц-Смохуловский теориясы. Электрокинетикалық потенциал; оған
әр түрлі факторлардың әсерлері. Электрокинетикалық
потенциалды анықтау әдістері. Гидрофобтық золь мицелласының
құрылысы. Электролиттің концентрациясы мен табиғаттың
коллоидтық бөлшектердің заряды мен оның шамасына әсерлері.
Иондардың алмасуының негіздері. Лиотроптық қатарлар.
Дисперстік жүйелердегі изоэлектрлік жағдай; изоэлектрлік нүктені
анықтау әдістері. Электрокинетикалық құбылыстардың
практикалық қолданылуы. |
1 |
1 |
1 |
15 |
20 |
Дисперстік жүйелердегі электрбеттік құбылыстарды |
|
Электркапиллярлық құбылыстар. Липпман теңдеуі. Электрбеттік
құбылыстар: капиллярлық осмос, диффузиофорез – туралы түсініктемелер.
Беттік өткізгіштік, диафрағмадағы тасымалдану санының
өзгеруі. Электрокинетикалық – белсенді диафрагмалар. Доннаның
(мембраналық) жарғақтық тепе-теңдік. Лиофобтық
жүйелер. Дисперстік жүйелердегі (зольдер, эмульсиялар (майғындар),
суспензиялар (жүзгіндер), көбіктер, аэрозольдер) алудың
диспергациялық әдістері. Дисперсті жүйелерді алу
процесіндегі БАЗ-дың ролі. Дисперстеу жұмысының қатты
денелердің беттік энергиясымен байланысы. Ребиндер эффектісін
дисперстеу жұмысын азайту үшін пайдалану. Табиғатта және
техникадағы дисперстеу процестері. Дисперстік жүйелерді алудың
конденсациялық әдістері. Химиялық реакциялар нәтижесінде
зольдердің түзілуі. Бірінші текті фазалық ауысудағы
(көшірудегі) коллоидтық бөлшектердің гомогендік және
гетерогендік түзілуінің термодинамикасы (Гиббс-Фольмер теориясы).
Жаңа фаза туынтектерінің пайда болу жұмысы. Ерітіндіден
кристаллизациялану, қаныққан будың конденсациясы, қайнау
процестеріндегі дисперстік фаза бөлшектерінің пайда болуы.
Дисперстік жүйелердегі бөлшектердің шамасын (размерін)
реттеу әдістері. Зольдердегі тазартудың негізгі әдістері
(диализ және ультрасүзгілеу). Зольдердің бөлшектерінің
концентрациясы мен шамаларын анықтау әдістері. |
1 |
1 |
1 |
16 |
20,21 |
Электркапиллярлық құбылыстарды |
|
Лиофильдік дисперстік жүйелер. Лиофильдік коллоидтық жүйелердің
түзілуінің термодинамикасы. Өзіндік дисперстенудің
(критериясы) көрсеткіші (Ребиндер-Щукин критериясы). БАЗ-дың
ерітінділеріндегі мицелла түзілу. Мицелла түзілудің
кризистік концентрациясы (қоюлығы) (МТКҚ-ң анықтаудың
негізгі әдістері. МТКҚ-ның өзгеруінің
эмпирикалық заңдылықтары және БАЗ-дың гомологтық
қатарындағы БАЗ-дың ерітінді ауа бөліну шекарасындағы
беттік керілудің минималдық (ең аз) мәні БАЗ-дың
әр түрлі қоюлықтарындағы тура және кері
мицеллардың құрылысы. |
1 |
1 |
1 |
17 |
22 |
Лиофильдік дисперстік жүйелер. Лиофильдік коллоидтық жүйелердің
түзілуінің термодинамикасы |
|
Мицелла түзілудің термодинамикасы: жылулық эффектілер,
гидрофобтық әрекеттесулердің ролі, фазалық күйлердің
диаграммасы, МТКҚ-ның температураға тәуелділігі.
Крафт нүктесі. Солюбилизация (БАЗ-дың тура мицеллаларында және
глобулярлық белоктардағы органикалық заттардың
коллоидтық еруі), температура мен концентрацияға тәуелділігі.
Сусыз ортадағы солюбилизация. Биологиялық жүйелердегі
(майлардың организмдегі солюбилизациясы, дәрілерді сіңіру)
солюбилизацияның ролі. Жоғары молекулалық қосылыстардың
(ЖМҚ) коллоидтық химиялық қасиеттері. Жоғары
молекулалық қосылыстар молекулалық коллоидтар ретінде. Жоғары
молекулық қосылыстарға Рауль заңын қолдану. ЖМҚ
осмос қысымы, диффузиясы, седиментациясы, тұтқырлығы
және оптикалық қасиеттері. Жоғары молекулық қосылыстардың
еріткішпен әрекеттесуі. Полимердің ісінуі. Полиэлектролиттер.
Сірнелер, олардың қасиеттері.
Синерезис. Полимерлерді электролиттермен және еріткіштің
активтілігін төмендету арқылы ерітінділерден ығыстыру.
Концентрация ЖМҚ-лардың адсорбциясы. Микроэмульсиялар (микромайғын-дар),
микротамшылардың құрылы-сы, түзілу жағдайлары,
фазалар диаграммасы. Мицеллярлық жүйелер мен микромайғындардың
практикалық (химияда, мұнай өндіруде, биологияда) қолданулуы.
Шын лиофильдік және лиофобтық жүйелердің арасындағы
жүйелер: коацерваттар, бентониттік батпақтардың дисперсиясы. |
1 |
1 |
1 |
18 |
23 |
Мицелла түзілудің термодинамикасы: жылулық эффектілер,
гидрофобтық әрекеттесулердің ролі |
|
Майғындар (эмульсиялар ) және көбіктер. Майғындар. Классификациясы, майғындардың
дисперстік дәрежесі мен түрлері (типтерін) анықтау әдістері.
Эмульгаторлар, тура және кері эмульсияларды (майғындарды) тұрақтандырудағы
БАЗ-дың таңдаудың принциптері. Майғындарды тұрақтандырудағы
БАЗ-дың молекулаларының ГЛБ-сының ролі. Эмульсиялық
(майғындық) фазалардың ауысуы. Қатты майғындар.
Майғындарды бұзу әдістері. Майғындарды практикада қолдану.
Деэмульгирлену (майғынсыздану), мұнайларды сусыздандыру және
тұзсыздандыру. Көбіктер. Көбіктердің құрылысы
және оларды классификациялау. Көбіктердің еселігі. Көбіктүзгіштер,
көбіктұрақтандыр-ғыштар және көбіксөндіргіштер,
олардың әсерлерінің тиімділігі және пайдаланған
БАЗ-дың көбіктүзгіштік қабілетіне әсері. Көбіктік
қабыршықтар, құрылысы, тұрақтылық
факторлары. Қара көбіктер. Көбіктерді практикада қолдану.
(Мысалдар). Көбіктерді физика-химиялық процестерді (дислокацияның
басталуы, қозғалуы және т.б.) модельдеуде пайдалану. |
1 |
1 |
1 |
19 |
24 |
Майғындар (эмульсиялар ) және көбіктер. Майғындар. Классификациясы, майғындардың
дисперстік дәрежесі мен түрлері |
|
Аэрозольдер. Аэрозольдерді дисперстік фаза бөлшкетерінің
агрегаты күйлеріне байланысты классификациялау. Аэрозольдерді алу және
олардың бөлшектерінің шамасын өлшеу әдістері.
Аэрозольдердің (жоғары және дерекі дисперстік) молекулалықкинетикалық
қасиеттері. Аэрозольдердің электрлік қасиеттері, бөлшектердің
бетінде зарядтың пайда болу себептері. Лиозольдердің агрегативтік
тұрақтылығы. Аэрозольдерді бүзу тәсілдері, оның
ерекшеліктері. Аэрозольдерді техникада бүзу әдістері (сүзгілер,
электрсүзгілер). Аэрозольдерді практикада қолдану (мысалдар).
Седиментациялық тұрақтылық. Дисперстік жүйелердің
молекулық-кинетикалық қасиеттері. Броундық қозғалыстың
Эйнштейн-Смолуховский жасаған теориясы, оны эксперименттік тексеру
(Перрен, Сведберг, Вавилов). Коллоидтық жүйелердегі диффузия. Фик
заңы, Эйнштейн теңдеуі. Полидиспестік жүйелердегі седиментациялық
талдау. Сведберг-Свен-Оден теңдеуі. Фигуровский әдісі.
Седиментация константасы. Бөлшектердің талдауының
дифференциалдық қисығы, интегралдық қисығы,
оларды тұнбаның жинақталу кинетикасының мәліметтері
бойынша құру. |
1 |
1 |
1 |
20 |
25 |
Аэрозольдер. Аэрозольдерді дисперстік фаза бөлшкетерінің
агрегаты күйлеріне байланысты классификациялауын |
|
Седиментациялық-диффузиялық тепе-теңдік. Авогадро санын
анықтаудың Перрен әдісі. Ультрамикродиспестік бөлшектер
мен макромолекулаларының массасын өлшеу ультрацентрифуганы
пайдалану (Думанский, Сведберг). Дисперстік жүйелердің молекулалық-кинетикалық
қасиеттерін зерттеудің ғылыми-философиялық маңызы.
Агрегаттық тұрақтылық. Дисперстік жүйелердің
агрегаттық және седиментациялық тұрақтылықтары.
Дисперстік жүйелердің агрегаттық тұрақтылығына
әсер ететін негізгі факторла. Марангони-Гиббс эффектісі: оның
пайда болу себептері. Қабыршықтардың жұқалауының
гидродинамикалық ерекшеліктері. Құрылымдық-механикалық
тосқауыл (бөгеу) (Ребиндер теориясы). Коллоидтық жүйелердің
БАЗ-коллоидтарға тұрақтандырғыштардың
адсорбциялық қабаттарының реологиялық қасиеттері.
Қорғаушы коллоидтар. Гидрофобтық өольдердің тұрақтылығының
теориясы (ДЛФО теориясы). Жұқа қабыршықтар
термодинамикасы. Дерягиннің сыналық қысымы. Сыналық қысымның
молекулалық құрамдасы. Жұқа қабыршықтар
және сфералық бөлшектер үшін жанасатын фазалардың
молекулалық табиғатын еске алу. Сыналық қысымның
электростатикалық құрамдасы. Дисперстік фаза бөлшектерінің
әрекеттесу энергиясының олардың ара қашықтығына
тәуелділігі. |
1 |
1 |
1 |
21 |
26 |
Седиментациялық-диффузиялық тепе-теңдіктерін |
|
Зольдердің электролиттермен коагуляциялануы (ұюы). Гидрофобтық
зольдерді электролиттермен ұйыту (коагуляциялау). Ұю (коагуляция)
табалдырығы, электролиттің кризистік (дағдарыстық) ұйыту
концентрациясының ұйытатын ионның шамасы мен зарядына тәуелділігі
(Шульце-Гарли ережесі). Ұю процесі кезінде электролиттердің қоспаларының
әсерінен антагонизмі мен синергизмі. Күшті және әлсіз
зарядталған зольдерді ұйыту (концентрациялық және
бейтараптану ұюы). Шульце-Гарди ережесін негіздеу және ДЛФО
теориясындағы Эйлерс-Корф критериясы (көрсеткіші). Флокуляциялау,
гетерокоагуляциялау, адагуляциялау (анықтамалары, мысалдар). Ұю
коагуляциясы. Жылдам ұю кинетикасы. (Смолуховский). Баяу ұю теориясының
негізгі қағидалары (Н.Фукс). Ұю процесінің қайтымдылығы.
Пептизациялану. Физика-химиялық механикасының негіздері.
Еркін-дисперстік жүйелердің жұмсалған қысым арқылы
ағуының заңдылықтары. Ньютон заңы. Дисперстік
фаза бөлшектерінің концентрация мен пішіндерінің ағу
заңдылықтарына әсерлері (Эйнштейн заңы). Диспер-стік
жүйелердегі құрылым түзілу. Кеңістік құрылымдарының
пайда болуы мен дамуы. Құрылым эле-менттерінің арасындағы
жаңасу-лардың табиғаты. Периодтық (оралымдық) құрылымдар.
Гель-дердің (сірнелердің) тұзілуі және қасиеттері.
Коагуляциялық (ұюылық) құрылымдар. Түзілу
жағдайлары, механикалық қасиеттері, тиксотропия құбылысы. |
1 |
1 |
1 |
22 |
27 |
Зольдердің электролиттермен коагуляциялануын |
|
Кристалдық құрылымдар. Кристалдық құрылымдардың
механикалық қасиеттері. Дисперстік жүйелердегі реологиялық
модельдер. (Максвелдің, Кельвиннің, Бингамның, Шведовтың
модельдері) арқылы сипаттау. Дисперстік жүйелердің
серпілімділік (жоғарғыпластикалық) табиғаты. Толык
реологиялық қисық. Шектік жылжыту (жылжу) кернеуі.
Дисперстік жүйелердің қалыптасуының әр түрлі
сатысында олардың құрылымдық-механикалық қасиеттері
реттеудің физика-механикалық әдістері – физика-химия
механиканың негізгі мақсаты. Табиғатты қорғаудың
коллоидтық-химиялық негіздері. Дисперстік жүйелердің
агрегаттық және седиментациялық тұрақтылықтарының
өзгеруіне негізделген табиғи және тоқтау суларды
тазарту әдістері. Микросүзу мен ультрасүзу.
Гетерокоагуляциялау – дисперсияларда бөлу әдісі. Коагулянттар (ұйытқыштар)
мен флокулянттарды суды тазартуға пайдалану. Электрсүзу.
Дисперсияларды бөлудің мембраналық (жарғақтық)
әдісі. Қоршаған ортаның ластануындағы
аэрозольдердің ролі. Топырақ эрозиясымен күресудің
коллоидтық-химиялық негіздері, қорғаушы бөліктерін
бетке бекіту. Өрт сөндіруде және мұнай шығаруда
көбіктер мен эмульсияларды (майғындарды) пайдалану. |
1 |
1 |
1 |
23 |
28 |
Кристалдық құрылымдар. Кристалдық құрылымдардың
механикалық қасиеттері. Дисперстік жүйелердегі реологиялық
модельдер. |
3.1. Өзекті
мәселелер тізімі
1. Коллоидтық химия пәні,
оның мазмұны, теориялық әдістер.
2. Беттік құбылыстар.
Беттік керілу.
3. Электрокинетикалық құбылыстар.
4. Коллоидтық
(дисперстік) жүйелер.
5. Физика – химиялық
механикасының негіздері.
3.2.
Лабораториялық жұмыстардың
сабағының тақырыптары мен нөмірлері.
1. Ертіндіден адсорбциялау және
адсорбенттердің меншікті беттерін өлшеу.
2. Екі сұйық шек
арасындағы беттік керілуді өлшеу.
3. Электрофорез және
электроосмос әдістермен электрокинетикалық потенциалды өлшеу.
4. Лиофобтық зольдердің
электролиттермен ұюы (коагуляция).
5. Коллоидтық жүйелерді
алу әдістері.
6. Беттік белсенді заттардың
сулы ерітінділердегі мицелланың түзілуі.
7. Көбікті,
эмульсияларды алу әдістері.
3.3. СӨЖ
тапсырмаларының тақырыптары мен нөмірлері
1. Сүйықтықтың
өзінің буының шекарасындағы беттік керілу температураның
әсері. Меделеев бойынша (кризистік) дағдарыстық температура. Өзара
аздап еритін екі сүйықтықтың қаңыққан
ерітінділерінің бөлу бетінің фазааралық керілуі.
Антонов ережесі, оның қолдану жағдайлары.
2. Ерігіштің
дисперстік бөлшек-тердің бетінің қисықтылығына
тәуелділігі (Гиббс-Оствальд-Фрейндлих заңы). Кристалдың
тепе-теңдік формасы (пішіні) (Гиббс-Кюри-Вульф заңы).
3. Екінші текті беттік күштер
және сыналық қысым туралы түсінік-тер (ұғымдар).
Үшфазалық жанасу (түйісу) сызығы (жүтылу сызығы),
сызықтық керілу. Сызықтық керілуді ескеретін жұғудың
шектік бұрышының теңдеуі.
4. Қатты денелердің
мықтылығының адсорбциялық төмендеуі (азаюы).
Ребиндер эффектісі: Ребиндер эффектісінің байқалуының
термодинамикалық жағдайлары. Қатты денелер мен сұйықтардың
химиялық табиғаттының оның байқалу мүмкіндігіне
әсері. БАЗ-дың әсері. Электрокапиллярлық эффектісі.
Табиғи және технологиялық процестердегі Ребиндер эффектісінің
байқалуы (мысалдар).
5. Адсорбция процесінің
термодинамикасы. Гиббстің адсорбциясының теңдеуі.
6. Ериітін БАЗ-дың
моноқабатының құрылысы. Беттік қабаттағы
заттың екіөлшемдік күйі,
сиретілген және қаныққан қабаттардағы
молекулардың ориентациясы (бағытталуы). БАЗ-дың моноқабаттың
күйінің теңдеуі. Адсорбциялық қабаттағы
БАЗ-дың молекулаларының шамаларын есептеу.
7. Газдардың қатты
дене бетіндегі адсорбциясы. Физикалық адсорбция және хемосорбция
туралы ұғымдар; адсорбцияның жұмысы, жылуы және
энтропиясы. Газдардың адсорбциясының изотермалары. Қатты дене
бетіндегі газдардың Лэгмюр теориясы бойынша локализацияланған
адсорбциясы. Полянидің полимолекулярлық адсорбциясының
потенциалдық теориясы.
8. ҚЭҚ құрылысының
моделі (Гельмгольц, Гуи-Чепмен, Штерн, Грэм теориялары). Күшті және
өлсіз зарядталған беттер үшін потенциалдың беттен
алыстаған сайын өзгеруі: электролит концентрациясының және
иондарының зарядтарының әсерлері.
9. Лиофобтық жүйелер.
Дисперстік жүйелердегі (зольдер, эмульсиялар (майғындар),
суспензиялар (жүзгіндер), көбіктер, аэрозольдер) алудың
диспергациялық әдістері. Дисперсті жүйелерді алу процесіндегі
БАЗ-дың ролі. Дисперстеу жұмысының қатты денелердің
беттік энергиясымен байланысы. Ребиндер эффектісін дисперстеу жұмысын
азайту үшін пайдалану. Табиғатта және техникадағы
дисперстеу процестері. Дисперстік жүйелерді алудың конденсациялық
әдістері. Химиялық реакциялар нәтижесінде зольдердің түзілуі.
Бірінші текті фазалық ауысудағы (көшірудегі) коллоидтық
бөлшектердің гомогендік және гетерогендік түзілуінің
термодинамикасы (Гиббс-Фольмер теориясы). Жаңа фаза туынтектерінің
пайда болу жұмысы. Ерітіндіден кристаллизациялану, қаныққан
будың конденсациясы, қайнау процестеріндегі дисперстік фаза бөлшектерінің
пайда болуы. Дисперстік жүйелердегі бөлшектердің шамасын
(размерін) реттеу әдістері. Зольдердегі тазартудың негізгі әдістері
(диализ және ультрасүзгілеу). Зольдердің бөлшектерінің
концентрациясы мен шамаларын анықтау әдістері.
10.
Солюбилизация
(БАЗ-дың тура мицеллаларында және глобулярлық белоктардағы
органикалық заттардың коллоидтық еруі), температура мен
концентрацияға тәуелділігі. Сусыз ортадағы солюбилизация.
Биологиялық жүйелердегі (майлардың организмдегі
солюбилизациясы, дәрілерді сіңіру) солюбилизацияның ролі. Жоғары
молекулалық қосылыстардың (ЖМҚ) коллоидтық
химиялық қасиеттері. Жоғары молекулалық қосылыстар
молекулалық коллоидтар ретінде. Жоғары молекулық қосылыстарға
Рауль заңын қолдану.
11.
Көбіктер. Көбіктердің
құрылысы және оларды классификациялау. Көбіктердің
еселігі. Көбіктүзгіштер, көбіктұрақтандыр-ғыштар
және көбіксөндіргіштер, олардың әсерлерінің
тиімділігі және пайдаланған БАЗ-дың көбіктүзгіштік
қабілетіне әсері.
12.
Аэрозольдердің
электрлік қасиеттері, бөлшектердің бетінде зарядтың
пайда болу себептері. Лиозольдердің агрегативтік тұрақтылығы.
Аэрозольдерді бүзу тәсілдері, оның ерекшеліктері.
Аэрозольдерді техникада бүзу әдістері (сүзгілер, электрсүзгілер).
Аэрозольдерді практикада қолдану (мысалдар).
13.
Агрегаттық тұрақтылық.
Дисперстік жүйелердің агрегаттық және седиментациялық
тұрақтылықтары. Дисперстік жүйелердің агрегаттық
тұрақтылығына әсер ететін негізгі факторла.
Марангони-Гиббс эффектісі: оның пайда болу себептері. Қабыршықтардың
жұқалауының гидродинамикалық ерекшеліктері. Құрылымдық-механикалық
тосқауыл (бөгеу) (Ребиндер теориясы). Коллоидтық жүйелердің
БАЗ-коллоидтарға тұрақтандырғыштардың адсорбциялық
қабаттарының реологиялық қасиеттері. Қорғаушы
коллоидтар.
14.
Флокуляциялау,
гетерокоагуляциялау, адагуляциялау (анықтамалары, мысалдар).
15.
Дисперстік жүйелердің
агрегаттық және седиментациялық тұрақтылықтарының
өзгеруіне негізделген табиғи және тоқтау суларды
тазарту әдістері. Микросүзу мен ультрасүзу.
Гетерокоагуляциялау – дисперсияларда бөлу әдісі. Коагулянттар (ұйытқыштар)
мен флокулянттарды суды тазартуға пайдалану. Электрсүзу.
Дисперсияларды бөлудің мембраналық (жарғақтық)
әдісі.
4. Пәннің
оқу-әдістемелік материалмен қамтылуы
4.1. Негізгі және қосымша
әдебиеттер:
негізгілері:
1. Щукин Е.Д., Перцов А.В.,
Амелина Е.А. Коллоидная химия. М.:Высш.школа, 1992, 416 с.
2. Фридрихсберг Д.А. Курс
коллоидной химии. Л.: Химия, 1995, 385 с.
3. Воюцкий С.С. Курс
коллоидной химии. М.: Химия, 1975, 512 с.
4. Фролов Ю.Г. Курс
коллоидной химии. М.: Химия, 1989, 462 с.
қосымшалары:
1. Қоқанбаев Ә.
Коллоидтық химия терминдерінің орысша-қазақша және
қазақша-орысша сөздіктері. Алматы, «Баспасөз», 1972.
2. Өтелбаев Б.Т.,
Жанабаев Б.Ж. Физикалық химия. Шымкент, 1996.
3. Жайлауов Б.Н. Физколлоидты
химия. Алматы, 1984.
5.
2009/2010 оқу жылында жұмыс оқу бағдарламасына
енгізілген қосымшалар
Оқу жұмыс бағдарламасына төмендегі өзгерістер
енгізілді:
1. _______________________________________________________________
_______________________________________________________________
2. _______________________________________________________________
_______________________________________________________________
3. _______________________________________________________________
_______________________________________________________________
Жұмыс оқу бағдарлама кафедра мәсілісінде талқыланып
енгізілген өзгерістер бекітілді
____________________________________________________________________
Енгізілген өзгерістер келісілді:
Факультет деканы ____________________________________________________
«_____» ____________________ 2009 ж.
Ф- 7-11-12
М. ӘУЕЗОВ
атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ
Химия-технологиялық
факультеті
«Химия»
кафедрасы
|
КЕЛІСІЛДІ |
|
ХТФ деканы _________________ Назарбекова
С.П. «_____»__________ 2009 ж. |
Курс БАҒДАРЛАМАСЫ
(силлабус)
Пән бойынша: «Коллодтық химия»
Факультет: химия-технологиялық
Мамандығы: 050606 – Химия
Оқу түрі: күндізгі
Курс: 4
Семестр: 7
Кредит саны: 2
Дәріс: 30 сағ.
Лабораториялық: 15 сағ.
ОСӨЖ: 15 сағ.
СӨЖ: 30 сағ.
Барлығы: 90 сағ.
Сынақ: семестр, емтихан 7 семестр
Ағымдық бақылау (модуль) саны: 3
Барлығы: ағымдағы және аралық бақылау
балы: 60
Қорытынды бақылау: 40
ШЫМКЕНТ,
2009
МЖСО (ГОСО) ҚР 3.08.95 –
2004 ж. ҚР Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы
бойынша 03.08.2007 ж. № 359 050606 – «Химия» мамандарының студенттеріне
арналған жұмыс бағдарламасы бекітілген.
Оқу әдістемелік
кешенді құрастырған: х.ғ.к., доцент м.а. Иманғалиев
Т.А.
«Хмия» кафедрасының мәсілінде
бекітілген.
«_____»__________ 2009 ж., № _____
хаттама.
Кафедра меңгерушісі:
т.ғ.д., проф. Тлеуов А.С.
Оқу-әдістемелік кешені факультеттің әдістемелік
комиссиясында талқыланған
«_____»__________ 2009 ж., № _____
хаттама.
Төрайымы
Ибрагимова Г.Н.
Администратор
Болысбек А.А.
1.
Пән аты: Коллоидтық
химия
Дәріскер (лектор): х.ғ.к., доцент м.а. Иманғалиев
Т.А.
Жұмыс
телефоны: 21-46-00, 352 бөлме, бас
ғимараты.
2.
Сабақ өту
мерзімі: ОҚМУ, бас ғимарат, 356, 339, 341 ауд.
3.
Курсты оқытудың өзектілігі мен қажеттілігі.
3.1. Пәнді окытудың
мақсаты мен міндеттері
Коллоидтық химия - материя козғалысының
әр турлі формаларының әсерлесуін физикалық және
химиялық құбылыстардың, байланысын зерттеп химияның
көптеген жалпы сұрақтарын туғызып және шешеді.
Коллоидтық химия окытудағы негізгі максат Коллоидтық химияньң
заңдарын, заңдылыктарын 6epiп, болашақ инженерлерге немесе
зерттеушшерге химиялық процестердің механизмін ашуга көмектеседі.
3.2.
Коллоидтық химияның негізгі міндеті - химиялық процестердің
бағытын, жылдамдығын және оған әсер ететін әр
түрлі факторларды, қажетті өнімдердің
шығымын арттыру шарттарының негізгі заңдылыктарын үйрету
және түсіндіру. Химиялық реакциялардың механизмін және
жүру шарттарын білу, оның нәтижесін алдын- ала көре
біледі, реакцияны тез және керекті бағытта жүргізеді.
4. Курстың пререквизиті (курсты оқып білу үшін
студент нені білу керек).
Бұл пәнді оқитын студенттер төмендегі пәндердә
жақсы меңгеруі тиіс:
«Математика», «Физика».
5. Курс
постреквизиті (курсты меңгерген студент нені біліп
іске асыра алуы қажет).
«Коллоидтық
химия» пәнін оқыған студент курстың теориялық
негіздерін меңгеріп эксперимент жұмыстарың жасауда машықтанады.
Термодинамикалық есептеуледі, технологиялық процестерде қолданады.
6. Сағаттардың
кредит және сабақ түрлері бойынша бөлінуі.
|
Кре дит саны |
Сабақ
түрі |
СӨЖ |
Қорыты-нды |
Бақылау түрі |
||
|
Байланыс сағаты |
||||||
|
дәрістер |
лаборато-риялық жұмыстар
|
ОСӨЖ |
||||
|
3 |
30 |
15 |
45 |
45 |
емтихан |
тест |
7.Пән мазмұны.
Лекциялық сабақтардың
КТЖ күнтізбелік-тақырыптық жоспары)
Лекциялық сабақтар саны: 30 сағат.
Топ: _____________________________
|
№ |
Мерзімі |
Модуль
аттары, лекция тақырыптары, дәріс сабақтарының реті |
Дәрісті өткі зу түрі |
Студенттің
түсіну қабілетін дамытудағы ТОҚ және әдістер |
Студенттер нені білу және іске
асыру керек |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
|
|
|
Беттік құбылыстар термодинамикасы. Фазалардың бөлу
беті, оның күшінің өрісі. Бос беттік энергия. Меншікті
бос беттік энергия (беттік керілу). Беттік керілуді күштік және
энергетикалық тұрғыдан сипаттау. Гиббстің артық
шамалар әдісі. Бөліну беті және бөлетін бет туралы ұғым.
Беттік құбылыстардың термодинамикасы: бірінші және
екінші заңдарының біріккен теңдеуі. |
2 |
Ә
3, 4 |
Беттік құбылыстар
термодинамикасын Бірінші және екінші заңдарының біріккен теңдеуі.. |
|
|
|
Капилллярлық құбылыстар және жұғу Капиллярлық қысым. Лаплас заңы. Сүйық
бетінің қисықтылығының бу қысымына әсері.
Капиллярлық конденсация. Томсон заңы. Затты изотермикалық
айдау. |
2 |
Ә 4, 5 |
Капилллярлық құбылыстар және жұғу |
|
|
|
Жұғылу (жұғу). Юнг заңы (күштік және
энергетикалық қорыту). Жұғудың сандық
сипаттамалары (шектік бұрыш, адгезия және когезия жұмыста-ры,
жылулық эффектісі). |
2 |
Ә
4, 5, 6 |
Жұғылу
ұғымын түсіну, олардың сипаттамаларын |
|
|
|
Беттік құбылыстар және қатты денелердің
механикалық қасиеттері. Қатты денелерді бұзғандағы және майдалағандағы
(дисперсигирлеудегі) жаңа беттің пайда болуы. Гриффитс теориясы,
сызаттардың өздігінен таралу жағдайлары. |
2 |
Ә
5, 6 |
Механикалық
қасиеттер. Гриффитс теориясы, сызаттардың өздігінен таралу
жағдайлары. |
|
|
|
Фазалар бөлу бетіндегі адсорбция. Адсорбция – фазааралық керілуді азайта отырып, заттардың
фазалардың бөлу бетінде өздігінен шоғырлануы. Беттік
активті – және беттік активті емес заттар (мысалдар). «Беттік
активтілік» ұғымының салыс-тырмалылығы (жанасу
фазалы-рының табиғатына тәуелділігі). Беттік активті
металдар. |
2 |
Ә
6, 7 |
Фазалар бөлу бетіндегі адсорбция. Беттік
активті – және беттік активті емес заттар |
|
|
|
Беттік керілудің БАЗ-дың концентрациясына тәуелдігі.
Шишковский теңдеуі. Беттік актив-тілік, оның БАЗ-дың
гомолоктық қатары бойынша өзгеруі. Адсорбция жұмысы.
Траубе-Дюкло ережесін термодинамикалық негіздеу. Органикалық БАЗ-дың беттік
актив-тілігін анықтау әдістері.
БАЗ-дың ерітіндісі – газ бөлу бетіндегі адсорбциялық
тепе-теңдіктің динамикалық сипаты. Лэнгмор теңдеуі,
оның Гиббс, Шишковский және Фрумкин теңдеулермен
байланысы. |
2 |
Ә
7, 8 |
Беттік
керілудің БАЗ-дың концентрациясына тәуелдігі. Тиісті теңдеулер
мен ережелерін. |
|
|
|
БАЗ-дың өзара ерімейтін (араласпайтын) сұйықтардың
бөліну бетіндегі адсорбциясы. Газдардың қатты дене
бетіндегі адсорбциясы. Физикалық адсорбция және хемосорбция
туралы ұғымдар; адсорбцияның жұмысы, жылуы және
энтропиясы. Газдардың адсорбциясының изотермалары. Қатты
дене бетіндегі газдардың Лэгмюр теориясы бойынша локализация-ланған
адсорбциясы. Полянидің полимолекулярлық адсорбциясының
потенциалдық теориясы. БЭТ теориясы. |
2 |
Ә
8, 9 |
Физикалық
адсорбция және хемосорбция туралы ұғымдар; адсорбцияның
жұмысы, жылуы және энтропиясы. |
|
|
|
Дисперстік жүйелердегі электрбеттік құбылыстар. Қос
электрлік қабат (ҚЭҚ). ҚЭҚ-тың пайда болу
себептері. Фазалардың бөлу бетінің электрлік энергиясы
есепке алатын термодинамикалық тепе-теңдік. |
2 |
Ә
8,9, 10 |
Дисперстік
жүйелердегі электрбеттік құбылыстар. |
|
|
|
Электркапиллярлық құбылыстар. Липпман теңдеуі.
Электрбеттік құбылыстар: капиллярлық осмос, диффузиофорез –
туралы түсініктемелер. Беттік өткізгіштік, диафрағмадағы
тасымалдану санының өзгеруі. Электрокинетикалық – белсенді
диафрагмалар. Доннаның (мембраналық) жарғақтық
тепе-теңдік. |
2 |
Ә
9, 10 |
Электркапиллярлық құбылыстар. |
|
|
|
Мицелла түзілудің термодинамикасы: жылулық эффектілер,
гидрофобтық әрекеттесулердің ролі, фазалық күйлердің
диаграммасы, МТКҚ-ның температураға тәуелділігі.
Крафт нүктесі. |
2 |
Ә
10, 11 |
Мицелла түзілудің
термодинамикасы |
|
|
|
Майғындар (эмульсиялар ) және көбіктер. Майғындар. Классификациясы, майғындардың
дисперстік дәрежесі мен түрлері (типтерін) анықтау әдістері.
Эмульгаторлар, тура және кері эмульсияларды (майғындарды) тұрақтандырудағы
БАЗ-дың таңдаудың принциптері. Майғындарды тұрақтандырудағы
БАЗ-дың молекулаларының ГЛБ-сының ролі. Эмульсиялық
(майғындық) фазалардың ауысуы. Қатты майғындар.
Майғындарды бұзу әдістері. Майғындарды практикада қолдану.
Деэмульгирлену (майғынсыздану), мұнайларды сусыздандыру және
тұзсыздандыру. |
2 |
Ә
11 |
Майғындар. Классификациясы |
|
|
|
Аэрозольдер. Аэрозольдерді дисперстік фаза бөлшкетерінің
агрегаты күйлеріне байланысты классификациялау. Аэрозольдерді алу және
олардың бөлшектерінің шамасын өлшеу әдістері. Аэрозольдердің
(жоғары және дерекі дисперстік) молекулалық-кинетикалық
қасиеттері. |
2 |
Ә
12 |
Аэрозольдер,
және олардың дисперстік фаза бөлшкетерінің агрегаты күйлеріне
байланысты классификациялау. |
|
|
|
Седиментациялық-диффузиялық тепе-теңдік. Авогадро санын
анықтаудың Перрен әдісі. Ультрамикродиспестік бөлшектер
мен макромолекулаларының массасын өлшеу ультрацентрифуганы
пайдалану (Думанский, Сведберг). Дисперстік жүйелердің молекулалық-кинетикалық
қасиеттерін зерттеудің ғылыми-философиялық маңызы. |
2 |
Ә
12 |
Седиментациялық-диффузиялық
тепе-теңдік |
|
|
|
Зольдердің электролит-термен коагуляциялануы (ұюы).
Гидрофобтық зольдерді электролит-термен ұйыту (коагуля-циялау). Ұю
(коагуля-ция) табалдырығы, электролиттің кризистік (дағдарыстық)
ұйыту концентрациясының ұйытатын ионның шамасы мен
зарядына тәуелділігі (Шульце-Гарли ережесі). Ұю процесі кезінде
электро-литтердің қоспаларының әсерінен антагонизмі
мен синергизмі. |
2 |
Ә
13 |
Зольдердің электролит-термен коагуляциялануы |
|
|
|
Кристалдық құрылымдар. Кристалдық құрылымдардың
механикалық қасиеттері. Дисперстік жүйелердегі реологиялық
модельдер. (Максвелдің, Кельвиннің, Бингамның, Шведовтың
модельдері) арқылы сипаттау. Дисперстік жүйелердің
серпілімділік (жоғарғыпластикалық) табиғаты. |
2 |
Ә
14 |
Кристалдық
құрылымдар, олардың
механикалық қасиеттері. |
|
|
|
барлығы: |
30 |
|
|
7.2. Лабораториялық сабақтың күнтізбелік-тақырыптық
жоспары.
Лабораториялық сабақтың саны: 15 сағат.
|
№ |
Мерзімі |
Модульдің аты, сабақтың
тақырыбы, реті |
Тапсырма реті, реферат тар, жаттығу лар, әдебиет тер мен әдістеме лік құрал дар |
Лабораториялық сабақтың өткі зілу түрі |
Бақы лау түрі |
Студент нені білу және
іске асыру керек |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
1 модуль |
||||||
|
1. |
|
Ертіндіден адсорбциялау
және адсорбенттердің меншікті беттерін өлшеу |
1, 2, 3 |
Лаб |
Коллоквиум |
меншікті
беттерін өлшеу әдістерін |
|
2. |
|
Екі сұйық
шек арасындағы беттік керілуді өлшеу |
4, 5 |
лаб |
- “ - |
беттік
керілуді өлшеу әдісін |
|
3. |
|
Электрофорез және
электроосмос әдістермен электрокинетикалық потенциалды өлшеу |
6, 7, 8 |
лаб |
- “ - |
потенциалды
өлшеу әдістерін дұрыс қолдануын |
|
4. |
|
Лиофобтық
зольдердің электролиттермен ұюы (коагуляция) |
9, 10 |
лаб |
- “ - |
Коагуляция тәсілдерін |
|
5. |
|
Коллоидтық
жүйелерді алу әдістері |
11, 12 |
лаб |
- “ - |
Алу жүйелерін дұрыс қолдану |
|
6. |
|
Беттік
белсенді заттардың сулы ерітінділердегі мицелланың түзілуі |
13, 14 |
лаб |
- “ - |
Мицелланың түзілу әдістерін |
|
7. |
|
Көбікті,
эмульсияларды алу әдістері |
15 |
лаб |
- “ - |
эмульсияларды
алу әдістерін |
7.3.
Студенттердің өз бетінше жүргізетін жұмыстарына
берілетін
тапсырмалар тізімі
|
№ |
модуль бойынша СӨЖ-дің тақырыбы |
СӨЖ тапсыр- малары |
Ұсынылған әдебиет |
Бақы лау түрі |
Тапсыру мерзімі |
|
1. |
Сүйықтықтың өзінің буы-ның
шекарасындағы беттік керілу температураның әсері. Меделеев
бойынша (кризистік) дағдарыстық температура. Өзара аздап
еритін екі сүйықтықтың қаңыққан
ерітінділерінің бөлу бетінің фазааралық керілуі. Антонов
ережесі, оның қолдану жағдайлары |
1 - 15 |
1, 2 |
есептер, сұрақтар |
әр сабақтын соңында |
|
2. |
Ерігіштің дисперстік бөл-шектердің бетінің қисықты-лығына
тәуелділігі (Гиббс-Оствальд-Фрейндлих заңы). Кристалдың
тепе-теңдік формасы (пішіні) (Гиббс-Кюри-Вульф заңы) |
16 - 30 |
1, 2 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
3. |
Екінші текті беттік күштер және сыналық қысым
туралы түсініктер (ұғым-дар). Үшфазалық жанасу
(түйісу) сызығы (жүтылу сызығы), сызықтық
керілу. Сызықтық керілуді ескеретін жұғудың
шектік бұры-шының теңдеуі |
31 - 45 |
2, 3 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
4. |
Қатты денелердің мықтылы-ғының адсорбциялық
төмендеуі (азаюы). Ребиндер эффектісі: Ребиндер эффек-тісінің байқалуының
термо-динамикалық жағдайлары. Қатты денелер мен сұйық-тардың
химиялық табиғат-тының оның байқалу мүм-кіндігіне
әсері. БАЗ-дың әсері. Электрокапиллярлық эффектісі.
Табиғи және технологиялық процестер-дегі Ребиндер
эффектісінің байқалуы (мысалдар) |
46 -60 |
2, 3 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
5. |
Адсорбция процесінің термодинамикасы. Гиббстің адсорбциясының
теңдеуі |
61- 75 |
3, 4 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
6. |
Ериітін БАЗ-дың моноқаба-тының құрылысы.
Беттік қабаттағы заттың екіөлшем-дік күйі, сиретілген және қаныққан
қабаттардағы молекулардың ориентация-сы (бағытталуы).
БАЗ-дың моноқабаттың күйінің тең-деуі.
Адсорбциялық қабат-тағы БАЗ-дың молекулала-рының
шамаларын есептеу |
76 - 90 |
3, 4 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
7. |
Газдардың қатты дене бетін-дегі адсорбциясы. Физика-лық
адсорбция және хемо-сорбция туралы ұғымдар; адсорбцияның
жұмысы, жылуы және энтропиясы. Газдардың адсорбциясының
изотермалары. Қатты дене бетіндегі газдардың Лэгмюр теориясы
бойынша локали-зацияланған адсорбциясы. Полянидің
полимолекуляр-лық адсорбциясының потенциалдық теориясы |
91 - 106 |
5, 6 |
Есептер, коллоквиум |
әр сабақтын соңында |
|
8. |
ҚЭҚ құрылысының моделі (Гельмгольц,
Гуи-Чепмен, Штерн, Грэм теориялары). Күшті және өлсіз
зарядтал-ған беттер үшін потенциал-дың беттен алыстаған
сайын өзгеруі: электролит концен-трациясының және
ионда-рының зарядтарының әсерлері |
107 - 120 |
5, 6 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
9. |
Лиофобтық жүйелер. Дисперстік жүйелердегі (зольдер,
эмульсиялар (майғындар), суспензиялар (жүзгіндер), көбіктер,
аэрозольдер) алудың диспергациялық әдістері. Дисперсті жүйелерді
алу процесіндегі БАЗ-дың ролі. Дисперстеу жұмысының қатты
денелердің беттік энергиясымен байланысы. Ребиндер эффектісін
дисперстеу жұмысын азайту үшін пайдалану. Табиғатта және
техникадағы дисперстеу процестері. Дисперстік жүйелерді алудың
конденсациялық әдістері. Химиялық реакция-лар нәтижесінде
зольдердің түзілуі. Бірінші текті фаза-лық ауысудағы
(көшірудегі) коллоидтық бөлшектердің гомогендік және
гетероген-дік түзілуінің термодинами-касы (Гиббс-Фольмер
теориясы). Жаңа фаза туынтектерінің пайда болу жұмысы.
Ерітіндіден кристаллизациялану, қанық-қан будың
конденсациясы, қайнау процестеріндегі дисперстік фаза бөлшекте-рінің
пайда болуы. Диспер-стік жүйелердегі бөлшек-тердің шамасын
(размерін) реттеу әдістері. Зольдердегі тазартудың негізгі әдістері
(диализ және ультра-сүзгілеу). Зольдердің бөлшектерінің
концентра-циясы мен шамаларын анықтау әдістері |
121 - 135 |
7, 8 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
10.
|
Солюбилизация (БАЗ-дың тура мицеллаларында және глобулярлық
белоктардағы органикалық заттардың коллоидтық еруі),
темпера-тура мен концентрацияға тәуелділігі. Сусыз ортадағы
солюбилизация. Биология-лық жүйелердегі (майлар-дың
организмдегі солюбили-зациясы, дәрілерді сіңіру) солюбилизацияның
ролі. Жоғары молекулалық қосы-лыстардың (ЖМҚ) кол-лоидтық химиялық қасиет-тері.
Жоғары молекулалық қосылыстар молекулалық коллоидтар
ретінде. Жоғары молекулық қосылыстарға Рауль заңын
қолдану |
136 - 150 |
7, 8 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
11.
|
Көбіктер. Көбіктердің құрылысы және
оларды классификациялау. Көбік-тердің еселігі. Көбіктүз-гіштер,
көбіктұрақтандыр-ғыштар және көбіксөндір-гіштер,
олардың әсерлерінің тиімділігі және пайдаланған
БАЗ-дың көбіктүзгіштік қабілетіне әсері |
151 – 165 |
8, 9 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
12.
|
Аэрозольдердің электрлік қасиеттері, бөлшектердің
бетінде зарядтың пайда болу себептері. Лиозольдердің агрегативтік
тұрақтылығы. Аэрозольдерді бүзу тәсіл-дері, оның
ерекшеліктері. Аэрозольдерді техникада бүзу әдістері (сүзгілер,
электрсүзгілер). Аэрозоль-дерді практикада қолдану (мысалдар). |
166 - 180 |
8, 9 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
13.
|
Агрегаттық тұрақтылық. Дисперстік жүйелердің
агрегаттық және седимента--циялық тұрақтылықтары.
Дисперстік жүйелердің агрегаттық тұрақтылығына
әсер ететін негізгі факторла. Марангони-Гиббс эффектісі: оның
пайда болу себептері. Қабыршықтардың жұқала-уының
гидродинамикалық ерекшеліктері. Құрылым-дық-механикалық
тосқауыл (бөгеу) (Ребиндер теория-сы). Коллоидтық жүйелердің
БАЗ-коллоидтарға тұрақтан-дырғыштардың
адсорбция-лық қабаттарының реоло-гиялық қасиеттері.
Қорғау-шы коллоидтар |
181 - 195 |
9 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
14.
|
Флокуляциялау, гетероко-агуляциялау, адагуляциялау (анықтамалары,
мысалдар) |
196 - 210 |
10, 11 |
есептер |
әр сабақтын соңында |
|
15.
|
Дисперстік жүйелердің агрегаттық және
седимен-тациялық тұрақтылықтары-ның өзгеруіне
негізделген табиғи және тоқтау суларды тазарту әдістері.
Микросүзу мен ультрасүзу. Гетероко-агуляциялау – дисперсия-ларда
бөлу әдісі. Коагулянт-тар (ұйытқыштар) мен
флокулянттарды суды тазартуға пайдалану. Электрсүзу.
Дисперсия-ларды бөлудің мембраналық (жарғақтық)
әдісі |
211 - 225 |
11, 12 |
Есептер, коллоквиум, бақылау жұмысы,
тесттер |
әр сабақтын соңында |
Студенттің өзіндік жұмыстарын ұйымдастыруға
арналған әдістемелік
нұсқаулар (оқытушылар таңдауы).
СӨЖ - тақырыптарына немесе тарауларына:
1. Тақырыпта немесе тарауында кездесетін анықтамаларды айқындау,
қысқаша (0,5 беттен аспайтын) эссе
жазу.
2. Тақырып бойынша әдебиеттерден, интернеттен
алынған материалдар
негізінде қысқаша түсініктеме
жазу (1-2 бет).
3. Глоссарий жазу - ұғымдар мен терминдер
анықтамасын түсіндіріп жазу.
4. Презентация - таңдаған
тақырыбы бойынша студенттің өз
ойын - пікірін
дүниетануын білдіруі және оны қорғауы.
Презентация тақырыпты қалай,
айқындауы, ашуы, қызықтыруымен
бағаланады (8-10 минут).
5. Іскерлік ойын
-Болашақ мамандығына қажетті дағдыларды қалыптастыру
мақсатында келешек
мамандығында атқаратын жұмыстарын ойын
ретінде
белгілі рольде, топта ойнау (алдын-ала дайындалу керек).
6. Айқындап
жағдайды үйрену нақты
жағдайларда қойылатын сұрақтарға өз
ойынша жауап беру немесе жауаптарды өзінше
жобалау.
7. Топтық
жоба 4-5 студенттен құралған
топтар, оқу материалы бойынша
оқу жобаларын жасап, оларды қорғайды.
КТК (КВН) түрінде өткізуге
болады.
8. Жеке жоба маңызды және өте қызық
ғылыми зерттеулер нәтижелері,
жетістіктерді қамтитын баяндамалар
білім деңгейі жоғары студенттер ұс-
ынысы бойынша тақырыпқа сәйкес
жасалады.
9. Тақырып бойынша өзін-өзі
тексеру сұрақтарына ауызша жауап беру (10-
15 минут). Жауаптар тақырып қалай ашылғандығына
(айқындағанына)
және басқаларды қалай қызықтырғанына
байланысты бағаланады.
10. Жазба жұмыстары. модуль бойынша рейтинг бақылау сұрақтарына
жазба түрде жауап жазу.
11.Тесттер тақырып
соңында студенттердің білім деңгейін анықтау үшін
5 минутта өткізілетін тест сұрақтары.
12. Рефераттар мен
баяндамалар. Студент немесе студенттер таңдауы
бойынша пән тараулары
тақырыптарын оқып үйреніп, талдау жасап,
өзінше қорытындысын шығару.
13. Пікір студенттер бір-бірлерінің рефераттарын талдау жасап, өз
пікірлерін
жазуы.
14. Eceп шығару әрбір
студенттің есептеу сызба жұмыстары, типтік есептері
есептеу жобалау жұмыстары
жазба түрде тапсырылады.
15. Есептер құрастыру
лекциялық тақырыпқа
есептер ойлап тауып оларды
шығарып жазба түрде тапсыру.
Студенттердің
білім деңгейіне байланысты
тапсырмаларды жеңілдету
немесе күрделі ету жоспарлану қажет. Мәселен, барлық
студенттерге кейсті талдау тапсырылса,
дайындығы жоғары (1 немесе 2) студентке кейс жазуды тапсыруға болады.
Барлық СӨЖ тапсырмалары уақытылы
тапсырылуы қажет; уақытында
тапсырылмаған тапсырмалар
төмендетіп бағаланады
(әрбір тапсырмадан кешіккен күніне 0,1 балл алып тастау).
СӨЖ ұйымдастыру үшін:
- СӨЖ тапсырмаларын семестр басында студентке беру;
- Ағымды және межелі бақылау түрлерін
дайындау;
- СӨЖ консультациясының
уақытын белгілеу.
Студенттерден
а) СӨЖ тапсырмасын уақытылы
орындауды;
б) белгіленген уақытта тапсыруды;
в) СӨЖ-ге үлкен
жауапкершілікпен қарауды талап ету қажет.
СӨЖ-ді іске асыруға арналған
жоғарыда ұсыныстар мен интерактивті әдістерді қолдану
арқылы студенттердің білім деңгейін көтеруге болады. Интерактивті әдістер студенттің:
- Тыңдау және өзара қарым-қатынасын;
- Басқаға жанашырлық таныту, жанкүйерлік
қабілетін дамытуды;
- Көзқарасын дамытуды және түсінуді;
- Белгісіз сұрақтарға жауап тауып, белгілі
мәселелерді шешуді;
- Аналитикалық ойлау және өз ойын талқылауды
қалыптастырады.
8. Ұсынылған әдебиттер:
8.1. Негізгі және қосымша
әдебиеттер:
негізгілері:
1. Щукин Е.Д., Перцов А.В.,
Амелина Е.А. Коллоидная химия. М.:Высш.школа, 1992, 416 с.
2. Фридрихсберг Д.А. Курс
коллоидной химии. Л.: Химия, 1995, 385 с.
3. Воюцкий С.С. Курс
коллоидной химии. М.: Химия, 1975, 512 с.
4. Фролов Ю.Г. Курс
коллоидной химии. М.: Химия, 1989, 462 с.
қосымшалары:
5. Қоқанбаев Ә.
Коллоидтық химия терминдерінің орысша-қазақша және
қазақша-орысша сөздіктері. Алматы, «Баспасөз», 1972.
6. Өтелбаев Б.Т.,
Жанабаев Б.Ж. Физикалық химия. Шымкент, 1996.
7. Жайлауов Б.Н.
Физколлоидты химия. Алматы, 1984.
9. Баға қою саясаты
Принциптері:
- Субьективтік
Айқындығы
- Жоғары диференциациялану
Мұнда:
9.1. Жұмыстарды
бағалау ережесі:
• Бал білімді бағалау графигіне сәйкес қойылады
• 1 балл, практикалық сабақтарға белсенді қатысқан және сабақ
жібермеген студенттерге қосылады.
• Сабаққа қатыспаған, өз
мерзімінде СӨЖ тапсырмаған студенттерге
жоғары балл қойылмайды.
9.2.
Емтихан бағалары:
Минимум 20-балл
Максимум 40-балл
Емтихан бағасы ағымды рейтинг негізінде қойылады.
9.3. Қортынды
баға:
50-74 балл – қанағаттандырарлық
75-89 балл – жақсы
90-100 балл - өте жақсы
9.4 Білімді бақылау
кестесі:
|
Айлар |
Қыркүйек |
Қазаң |
Қараша |
Желтоқсан |
|||||||||||
|
Күндер |
1-6 |
8 -13 |
15 - 20 |
22 - 27 |
29- 4 |
6 -11 |
13-18 |
20-25 |
27- 1 |
3-8 |
10 - 15 |
17-22 |
24-29 |
1 - 6 |
8 -13 |
|
Апта саны |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
|
Кіріспе бақылау
макс/мин |
3/2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Лекции макс/мин |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Практикалық немесе
семинар сабақ макс/мин |
|
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
1/05 |
2/1 |
1/0,5 |
2/1 |
1,05 |
2/1 |
1,05 |
1/0,5 |
|
СӨЖ макс/мин |
|
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
1,05 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
2/1 |
|
|
Шекаралық бақылау макс/мин |
|
|
|
|
|
|
3/1 |
|
|
|
|
|
|
3/1 |
3/2 |
|
Жалпы балл макс/мин |
3/2 |
7/4 |
11/6 |
15/8 |
19/10 |
23/12 |
30/15 |
32/16 |
36/18 |
39/19,5 |
43/21,5 |
46/23 |
50/25 |
56/27,5 |
60/30 |
|
Қорытынды бақылау баллы(макс/ мин) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
40/20 100/50 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
-
10. Kypc саясаты
1. Сабаққа кешікпеу.
2. Сабақтан себепсіз қалмау, ауырып қалған
жағдайда анықтама алып
келу.
3. Сабаққа іскерлік киім үлгісінде
келу.
4. Сабақ үстінде сөйлеспеу, газет
оқымау, ұялы телефонды өшіру,
сабаққа қатысы жоқ
істермен айналыспай керек.
5. Қатыспаған сабақтар тақырыбын оқытушы ұсынған
консультацияда
қайта тапсыру қажет.
6. Тапсырмалар орныдалмаған жағдайда қортынды
балл төмендетіледі.
7. Сабақтарға үзбей қатысу.
8. Оқу процесіне белсенді қатысу.
9. Үй
тапсырмаларын орындауға тырысу. (еңбек қорлықты
қалыптастыру).
10. Курстастары
мен оқытушыларға адал, ашық
төзімді сыйластық
қарым-қатынаста болу.
11. Сабақтарды
тыңдап тақырыпты талқылауда белсенділік таныту.
12. Ұжыммен жұмыс
жасауға дағдылану және ұяң студенттердің
пікірталасқа қатысуын қалыптастыруға
атсалысу.
13. Өз
мойнына жүктелген тапсырмалар мен міндеттерді дер кезінде
жауапкершілікпен ұқыпты орындау.
14. Оқу бөлмелерінде
темекі тартпау.
15. Сабаққа
алкогольды ішімдіктер ішіп келмеу.
11. Академиялық әдеп
пен академиялық мінез-құлық
саясаты.
Академиялық мінез-құлық саясаты
мен әдеп,
университеттің ішкі ережесіне, студенттің әдеп
кодексіне негізделген:
- Оқытушылармен,
қызметкерлермен және жолдастарымен (студенттермен) сыпайы қарым-қатынаста
болу.
- Университет,
факультет тарабынан өткізілетін тәрбие
іс шараларына қатысу
- Университетте
мәдениеттілік сақтау
- Корпустарда,
аудиторияларда тазалық сақтау.
ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРІЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ
атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ
«Химия»
кафедрасы
«Бекітемін»
ХТФ деканы
__________ Назарбекова С.П.
«_____»__________ 2009 ж.
ДӘРІСТЕР
КУРСЫ
Пән бойынша: «Коллоидтық химия»
Факультет: Химия-технологиялық
Мамандығы: 050606 – «Химия»
Оқу түрі: күндізгі
Курс: 4
Семестр: 7
Кредит саны: 2
Дәріс: 30 сағат
Лабораториялық: 15 сағ.
ОСӨЖ: 15 сағ.
СӨЖ: 30 сағ.
Барлығы 90 сағ.
Сынақ: семестр, емтихан 7 семестр
Ағымдық бақылау (модуль) саны: 3
Барлығы: ағымдағы және аралық бақылау
балы: - 60
Қорытынды бақылау: - 40
Шымкент
2009
1 дәріс
Коллоидты жүиелерді алу әдістері
және оны тазарту
Бізге белгілі, дисперсті фазадағы бөлшектің мөлшері
бойынша зольдер, нақты ерітінділер мен суспензиялар, эмульсиялар арасында
аралық орын алады, сондықтан олар бірнеше молекулалардың
немесе агрегатқа ерітілген заттың иондарының қосындысынан,
болмаса ұнтақтауға ұшыраған үлкен бөлшектерден
алынады. Осыған байланысты коллоидты жүйелерді талдау (синтездеу) әдісін
Сведберг конденсациялық (ірілену) және дисперстеу (ұнтақтау)
деп бөлді. Бүл әдістерден басқа пептизация әдісі
де ерекше орын алады, өйткені түнбаға түскен ерітіндіні
коллоидты ерітіндіге айналдырумен сипатталатыны белгілі, сонымен қатар
бастапқы бөлшектер коллоидты мөлшерде (r=10-5 – 10-7) болады.
Кейбір жағдайларда дисперсті ортада өздігінен үлтақталып
коллоидты жүйелер түзілуі мүмкін. Қолданылатын талдау әдістерін
қарастырмай, коллоидты жүйелерді алу негізінде екі шартқа
байланысты, өйткені біріншіден дисперсті ортада аз еритіндігін ескерсек,
ал екіншіден коллоидтық бөлшектердің мөлшерін (r=10-5
– 10-7 см) тұрақты
сақтап қалатын заттарды білуіміз керек.
Конденсациялық әдіс
Әдетте, іріленудің (конденсация) нэтижесінде коллоидты жүйенің
түзілуі кристалдық процесімен бірге жүреді деп саналады, ал түзілген
коллоидты бөлшектер майда кристалдар ретінде болады. Осындай көзқараста
болған, мысалы, орыс ғалымы П.П. Веймарн бірінші болып
конденсациялық әдіспен лиозольдің түзілуін толық
зерттеген. Ол жай кристалдардың түзілуі
екі сатыда жүреді деп түсіндіреді.
|
|
Коллоидтық ерітінді |
|
||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
Конденсациялық әдіс |
|
|
Дисперстік әдіс |
|||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||
|
физикалық |
|
|
|
химиялық |
|
|
Механикалық әдіс |
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
Тікелей конденсациялау |
|
|
|
Суландыру (гидролиздеу) |
|
|
Электрленген әдіс |
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
Еріткіштерді алмастыру |
|
|
|
Тотығу әдісі |
|
|
Ультрадыбысты әдіс |
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
Тотықсыздандыру әдісі |
|
|
Химиялық әдіс |
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
|
|
|
|
Заттарды екі рет ауыстыру әдісі |
|
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
БАЗ (беттік активті заттар арқылы) |
|
Суландыру арқылы |
|
Электролит арқылы |
|
Химиялық пептизация арқылы |
|
|||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
1. Бірі аса қанық ерітіндіде зародыштың (кристалдану
орталығы) пайда болуы, аса қаныққан химиялық
реакция арқылы аз еритін қоспаның алынумна экеп соғады,
өйткені қоспалардың еруінің төмендеуі жақсы
ерітетін еріткіштерді нашар еріткіштермен алмастыруы және еріндіні салқындатуына
байланысты.
2. Зародыштың өсуі одан үлкен кристалдардың түзілуіне
экеп соғады. Көп уақыт бойы зародыштың пайда болуы өсуіне.
экеп соғады деп түсіндірген. Мүндай көзқарасты
Тамман эрі қарай дамытты. Оның айтуынша аса қанық
ерітіндінің кейбір бөлімдерінде ерітінді түрақты жағдайда
болса, онда ерітілген заттың молекулалары немесе иондары өздігінен,
сыртқы әсерсіз өлшенген бөлшектерсіз-ақ кристалдық
қатарға орналаса алуы, сонымен қатар майда зародыштардың
түзілуіне және олардың эрі қарай өсуіне экеліп соғады
деп түсіндіреді. Осы көзқарасқа байланысты зародыштың
түзілу жылдамдығы «Ui» салыстырмалы аса қаныққан
ерітінділерге тура пропорционал болса, оны мына теңдікпен көрсетуге
болады:
(3.1)
Мұнда
К - пропорционалдық
коэффициенті;
С - аса қаныққан
ерітіндінің концентрациясы;
С - қаныққан
ерітіндінің концентрациясы (заттың жай ерітіндісі).
Мына айырым (СП - СН)
кристалдар түзетін заттар артық мөлшермен алынғанын көрсетеді,
ал белгілі дәрежеде заттың ерітіндіден бөліну жылдамдық
өлшемінің қызметін атқарады, Қаныққан
ерітіндінің концентрациясы «Сң» ерітілген заттың еріткішпен
эрекеттесуін көрсетеді, соның салдарынан заттың ерітіндіден бөліну
кедергісінің, өлшемі болып табылады.
Мына (СП – СН)/ айырымы үлкен
және "СН" көрсеткіші кіші болған сайын,
зародыш тез түзіледі деп санайды, содан кристалдану орталығы пайда
болады және коллоидты бөлшектердің мөлшері болып шығады,
себебі бөліне алатын заттың барлығы түзілген
кристалдану орталығының үлкен сандарының арасында
орналасады. Бірақ-та жақын арада тексеру жүзінде
зародыштардан кристалдың түзілуі эдеттепдей, ерітіндіде
концентрацияның флуктуация салдарынан молекулалардың немесе
иондардың соқтығысуының нэтижесіңде емес, ол
ерітілген заттың жүйеде кездей соқта пайда болғанын анықтады.
Мысалы, бөтен өлшенген бөлшектерден
тазартылған, ерітінді көп уақыт бойы, тағы аса қаныққандықтың
әсерінен де кристалдардың түзілмеуі анықталды.
Керісінше, осындай ерітінділерде ерітілген заттың басқа
зародыштарын немесе кристалдарын енгізгенде, онда кристалдану тез түзіла
бастайды.
Мүның барлығы түзілген
зародыштарының (кристалдану орталықтарының) алдын ала дайын бөлімінің
бетінде түзіледі деген ұғымға экеп соқты.
Жаңа дисперсті фазаның тузілу теориясы
Гиббстің (1878 ж.) беттік қүбылыс термодинамикасында
зерттеудің нэтижесінде туады және біздің ғасырдың
20-жылдарында Фольмер мектептері тексерді және асық қанық
конденсацияланған будың зерттеулерінде дами бастады. Фольмердің
бүл көзқарасы аса қанық буда, зародыштың түзілуі,
кітаптың басқа бөлімінде қарастырылған
аэрозольдарға арналған. В.Томсонның заңы бойынша мүнда
тек мынаны айтуымыз қажет, кез-келген фазаның қанық
буында кіші бөлшектің ерігіштігі немесе қысымы,
термодинамикадан шығатындай үлкен бөлшектерге қарағанда
көп.
Басқаша айтқанда дисперсті фазаның
үлғаюы, оның қоршаған ортада ерігіштігін
арттыратыны немесе берілген фазадағы заттың қоршаған
ортадан шыға алатын қабілеттілігін көрсетеді.
Сондықтан да, салыстырмалы ірі
кристалдармен. қаныққан ерітіндісі, сондай заттардың
салысты малы майда кристалдарға қарағанда әлі қанық
емес болуы да мүмкін. Мұндай жағдайда өздігінен аса ірі
кристалды зародыштар түзілмейді, ал флуктуация нәтижесінде түзілген
өте майда зародыштар кристалдарды тудыра алмайды екен, себебі оларға
қарағанда ерітінді аса қанық емес.
Жаңа фаздың зародышы, өте жоғары
дәрежелі, аса қаныққан түрде түзілуі мүмкін,
алайда үлкен зародыштар статистикалық мәліметтер бойынша түзіледі.
Аса қаныққан ерітіндідегі заттың өзгеруі
нэтижесінде коллоидты жүйенің түзілуі, кристалданған
зародыштың келесі өсу сатысына байланысты. Кристалдардың өсуін
түсіндіру үшін көп уақыт бойы көптеген теориялар үсынылды.
Гиббс, Кюри соңынан орыстың оқымыстысы
Г.В.Вульф интерпретациялық қүбылысқа сэйкес
кристалдардың өсуі, заттардың барлық шектескен беттік
энергиясы мен кристалдардың сырт бейнесі арасындағы байланысты қарастырған.
Диффузиялық теория бойынша, шектескен кристалдың түзілу
процесі шексіз үлкен жылдамдықпен жүреді, сондықтан да
ерітінідіден кристалға өту тек заттың қанша қонатын
жылдамдығына тэуелді, яғни диффузия жылдамдығына байланысты.
20-жылдары Фольмер кристалдардың өсуін
түсіндіру үшін адсорбциялық теориясын үсынды, өйткені
кристалданатын заттың бөлшектері беттің жетілуінен және
екі өлшемді кристалдың түзілуінен -өзіндік адсорбциялық
қабаттың пайда болуы кристалдардың шектесуіне экеп соғады.
Оқымысты Странский кристалл өскенде
иондық қатар немесе екі өлшемді кристалдың түзілуінің
мүмкіндігін, Фольмердің теориясына сүйене отырып түсіндірген.
Егер кристалдың өсуін диффузиялық механизммен алатын болсақ,
онда өсу жылдамдығын «U2» деп, мынадай теңдеумен бейнелейміз:
(3.2)
Мүндағы
D - диффузиялық коэффициент;
S - кристалдың беті;
σ - ерітіндінің қалыңдық
қабаты (бүл қабатта заттың концентрациясы қаныққан
концентрациядан (Сн), асқындық концентрацияға (Сп) дейін өседі).
Зародыштың өсуінің нәтижесінде
еріген заттың кристалдық фазаға өтуімен қатар,
бірге үлкейген бөлшектердің ерігіштігінің төмендеуінен
ерітіндінің қанығу дәрежесі азаяды. (3.2)-теңдеу
кристалдың өсу жылдамдығын бейнелейді, бірақ барлық
жағдай үшін емес. Көп жағдайда өсу жылдамдығы
мен қанығу дәрежесін байланыстыру аса қиын, сол
себептен процестің көптеген детальдары түсініксіз.
Мысалы, кейбір жағдайларда кристалдың өсу
жылдамдығы диффузиямен емес, кристалдың шектесуінде заттың
молекуласының өзгеру жылдамдығымен анықталады. Қазіргі
кезде кристалдар өсу процесі шектелген ірі кристалдар үшін жақсы
зерттелгені бізге белгілі. Ұсақ коллоидты бөлшектердің
түзілу процесі өсудің тек бастапқы сатысымен ғана
есептеледі. Коллоидты жүйелерді алуда зародыштың түзілу
жылдамдығы «U1i» үлкен болуы, ал кристалдардың өсу
жылдамдығы «U2» кіші болуы шарт, өйткені тек осындай жағдайда
ғана түзілген көптеген кристалдардың эрқайсысы коллоидты
мөлшермен сэйкес келеді. Керісінше, егер «Ui» жылдамдығы аз, ал
«Иг» жылдамдығы үлкен болса, онда түзілген заттың аз ғана
мөлшері зародышқа ауысады да, процестің өсу нэтижесінде
ірі кристапдардың саны аз түзіледі.
Бірінші жағдайда полидисперсті золь түзілетінін
ескеру қажет. Шынында да, зольдің бастапқы түзілу
процесінде зародыштың аз жылдамдықпен түзілуі және оның
жоғары жылдамдықпен өсуінен, процестің соңында, үлкен
мөлшердегі кристалдарға дейін өсетін зародыштың азғана
саны пайда болады. Осы уақытта зародышта түзілген кристалдар,
процестің соңында кіші күйіді қалады.
Коллоидты жүйелерді алуда өте маңызды мэселе ерітіндінің
-концентрациясының әсері болып табылады. Химиялық реакцияның
нэтижесінде нашар еритін заттар түзілгенде, аз концентрациялы заттардан
-зольдер, көп концентрациядан -тұнба және өте көп
концентрациядан -гельдер түзіледі.
Мысалы: калий (IV) гексацианферратммен темір
хлориді ҒеСІ3 әрекет-тескенде берлин лазурі ерітіндісі пайда
болады. Егер калий (IV) гексацианферратымен темір хлоридінің
концентрленген ерітінділерін эквивалентті мөлшерімен тез араластырсақ,
онда берлин лазурі қою "гель" түрінде бөлінеді. Осы
гельдің азгана мөлшерін үлкен көлемді суда араластырсақ
түрақты "золь" береді.
Егер бастапқы заттардың концентрлі
ерітіндісінен 10 рет сүйытылған ерітіндіні, алсақ онда
реакция нэтижесінде қанша араластырсақта зольге ауыса алмайтын тұнба
түзіледі. Ал егер темір хлориді мен калий (IV) гексацианферраты
ерітінділерін өте жоғары сүйылтып, сонан соң
араластырсақ, онда берлин лазурінің түрақты золін
аламыз. Бүл қүбылыстарды келесі түрде түсіндіруге
болады.
Өте жоғары сүйытылған
ерітіндінің кристалдану жылдамдығы үлкен емес, себебі,
кристалдардың өсуі үшін алдымен еріген затты жуып тазарту
керек. Мұндай жағдайда барлық зат кристалдық фазаға
өту үшін көп уақыт керек, сонда зародыштың көп
саны түзіледі. Өте жоғары мәнмен концентрленген
ерітінді де зародыштың түзілу жылдамдығы жоғарыт өйткені
кристалдандыру заттың көп мөлшерін тез пайдалана алмайды да,
жаңа зародыштың түзілуі тоқталады. Орташа мәнмен
концентрленген ерітіндіде зародыштың пайда болу жылдамдығымен
ерітіндінің кристалдану жылдамдығы бірдей болса, онда өсу
процесі нэтижесінде үлкен коллоидты бөлшектер түзіледі.
2 дәріс
Пептизация әдісі
Пептизация деп үю (коагуляция) кезінде түзілген тұнбаның коллоидты ерітіндіге өту процесін айтамыз.
Пептизация ұғымын Грэм деген галым
пепсиндердің әсер етуімен,
белоктардың еру пептизациясы процесінің ұқсастығына
негіздеп енгізген. Пептизация процесі - тұнбаны
жуғанда, арнайы заттар (пептизаторларды) қолданганда жүреді.
Пептизация кезінде ұйытатын ион бөлінеді немесе пептизаторлар Тұлбаның коллоидты бөлшектерімен адсорбцияланады, Мүндай
адсорбциялану кезінде коллоидты бөлшек
айналасында сольватты қабат немесе қос
электрленген қабаттың түзілуінен әсер етеді. Осының арқасында коллоидтық
бөлшектер арасында жабысу күші пайда болады. Жылу қозгалысының әсер етуі нәтижесінде босаңданған
коллоидты бөлшектер берілген сұйық
көлемінде бір қалыпты таралады. Осындай пептизация процесін ұюга кері процесс деп санауға
болады. Бұл жерде мына бір нәрсені түсіну керек. Тұнбаны пептизациялау әрқашан
да жақсы нәтиже бере бермейді.
Пептизация процесі кристалдану құбылысына әр уақытта кедергі
жасайды және де бөлшектердің бір-бірімен бірігуіне әкеліп
соғады. Сонымен бірге ұю соғадыімен алынган көп
валентті ионы бар үйыган
(золь) ерітіндінің пептизациясын жүргізу
өте қиын. Өйткені пептизация процесі кезінде үю процесі сияқты, пептизатор саны мен
пептизацияланган тұнба арасындагы
стехиометриялық қатынастар ескерілмейді. Тұлбаны
пептизациялау және "лиозоль"
алу үшін, бөлшектердің бүкіл
бет қабаты адсорбцияланған
пептизатор қабатымен қосылуы
керек. Осы түжырым арқылы
Фаянс мынандай шешімге келді. Күміс
бромидінің тұрақты золін алу үшін, оның бөлшектерінің
барлық беттері пептизаторлармен 1/4 - 1/10 бөлікке дейін жабылуы
керек, бүл кезде бромид
ионы электролит қызметін атқаруы
тиіс, өйткені пептизатор мөлшеріне
алынған зольдегі бөлшектердің дисперстілігіне тэуелді
болады. Тұлбаға енгізілген
пептизаторды сәл ұстап түрғанның өзінде,
бірнеше біріншілік бөлшектерден тұратын үлкен бөлшектер
түзіледі. Пептизация процесі
белгілі бір жылдамдықпен жүреді, егер де пептизатор мөлшері жеткілікті түрде болса, онда бастапқыда процесс жылдам, тез жүреді,
соңында бірте-бірте жылдамдыгы
азаяды. Пептизация процесін жылдам жүргізу
үшін, берілген жүйені жақсылап араластыру өте қажет.
Өйткені жүйені араластырған кезде, пептизатордың
агрегатқа қосылуы жылдам жүреді
де, ол бөлшектердің бір-бірінен үзілуіне және олардың
ерітіндіге өтуіне әсерін тигізеді. Пептизация процесінің тез, өте жылдам өтуі,
температураның артуына байланысты. Пептизация кезінде пептизатор мен пептизацияланған
заттар мөлшері арасындағы
байланыс байқалады. Бұл ереже - "тұнба ережесі" деп аталады. Ерітіндіге өткен тұнба мөлшері, тұлбаны
пептизациялау үшін алынған
пептизаторды тұрақты ұстап тұрган
жағдайда да алдымен үлкейеді,
содан соң біраз уақыттан кейін кішірейеді. (1-сурет).
Тұнба ережесін былай түсіндіруге
болады. Тұңбаның бір бөлшегін
пептизациялау үшін пептизатордың
ең кіші мөлшері керек. Егер жүйенің
пептизатор мөлшері көпболып,
ал тұнба мөлшері аз болса,
онда тұнба жеңіл зольге айналады. Бірақ тұнбаға
пептизаторды қосқан кезде, тұнбаның бір бөлігіне
пептизаторды аз мөлшерде қосуға
тура келеді. Бүл
кезде жүйедегі коллоидты ерітіндінің
тұнбасы төмендейді.

Содан кейін, жүйеде
пептизацияланатын зат көбейсе, тұнба еруін тоқтатып қана
қоймайды, сонымен бірге еріп болған тұнбаны
да аламыз. Коллоидты бөлшектер ерітіндіде болу үшін, пептизатордың коллоидты бөлшек арасына таралуы азаяды. Ерітуге алынған
және коллоидты еріген тұнба мөлшері
арасындағы байланысты алатын болсақ,
еріген зат құрамы қаныққаннан кейін, еріту үшін
алынған тұнба мөлшеріне байланысты болмайды. Осы түсінік
арқылы пептизация процесі қарапайым
ерігіштіктен дараланады. Бұл
айырмашылық коллоидты ерітінділерге
пептизаторлардың керектігімен түсіндіріледі, сол уақытта ғана
ерітіндіге үшінші компонент керек емес. Егер, ерітінді үшін бірдей тұнба мөлшерін
алып, оларды эртүрлі пептизаторлармен пептизацияласа, онда енгізілген
пептизатор мөлшерінің үлғаюымен
Тұңба бірте-бірте пептизацияланып, соңында толық
пептизацияға ұшырайды. (3.2-сурет).
3.2-суреттегі
графикті былай түсіндіруге
болады. Тұнбаның коллоидты ерітіндісіне, белгілі пептизатор мөлшері керек. Пептизация соғадыі техникада эртүрлі тұнбаларды
коллоидты ерітіндіге өткізу үшін қолданылады,
сонымен бірге препаративті химияда зольдер алу үшін қолданылады.
Бірақ, пептимзация соғадыі кері міндет атқаруы да мүмкін. Мысалы, қызылшадан қантты
алған кезде, өсімдік күрамындағы пектин және тағы басқа заттар қосылып,
пептизацияға үшырауы мүмкін.
Дисперстік әдіс
Коллоидты жүйелерді ірі бөлшектер арқылы алу үшін, алдымен
бөлшектеді дисперстеу керек. Ол үшін дисперстік әдіспен қысқаша
танысайық
Дисперстік деп - қатты
немесе сұйық денені ұнтақталған
заттармен әрекеттестірмеу, соның арқасында заттың ұнтақталуы
көбейеді де, осыдан дисперстілігі жоғары және меншікті
фазааралық беті бар дисперсті жүйе
түзіледі. Дисперстеу (ұлтақтау)
өздігінен жүрмейді, заттарды бөлшектеу де молекулааралық
күшті үзетін сыртқы жұмысты қажет етеді.
Дисперстік соғады
өндіріс саласында және технологиялық процестерде ма^ізы өте
зор; жоғары дисперсті ұнтақтарды алуда, полимерлер үшін
активті толтырушы (наполнитель) қызметін атқаратын және
пигменттерді бояу үшін, графит суспензиясын,
үн және басқа да тагам өнімдерін
дайындауға пайдаланылады. Адсорбцияның көмегімен үнтақтаудың
жеңіл түрде өтуі,
Ребиндер эффектісі
немесе беріктіктің
адсорбциялық төмендеуі деп
аталады, ал заттың үнтақтау эффектісі жоғарыласа, онда
заттардың беріктігі бэсендейді. Беріктіктің адсорбциялық төмендеуінің
практикада үлкен маңызы бар
екені белгілі. Бірақ, олар дисперсті жүйелерді алу үшін
гана емес, сонымен қатар эртүрлі
материалдарды үнтақтаганда, мысалы, металл кесетін станоктарда металдарды өңдеу үшін
қолданылады. Беріктіктің адсорбциялық төмендеуі нәтижесінде
аталған процестер тез, оте жылдам өтеді,
өйткені энергиялық шыгымдар
азайып металл кесетін станоктардың
жүмыс істеу мерзімі де артады.
Дисперстеу соғадыімең коллоидты жүйелер
алганда мына бір нәрсені ескеру қажет. Қарапайым жай
механикалық ұнтақтауда коллоидты бөлшектің мөлшері бірнеше
микрометрге жуық ұнтақ түзіледі. Сонымен бірге механикалық үнтақтау кезінде,
бөлшектер бір-бірімен қабысады. 1912 жылы П.П.Веймарн осы процеспен жүмыс істей отырып, мынадай құбылысты
байқады. Қарапайым келіде металл хлорид ін, сульфидін, ерімейтін тотықтарды езіп, ол
заттарга қант немесе басқа
да органикалық заттарды қосқанда, өнімнің
дисперстілігі анагүрлым артатындыгын байқады. Осындай нәтижелер
Сведберг лабораториясында да алынды.
Күкіртті
мочевинамен езген кезде, одан алынган қоспаны суга ерітетін болсақ,
онда күкірт суспензиясы түзілетіні байқалды. Ал, үшінші
компоненттің (судың) әсер етуі беріктіктің адсорбииялық
томендеуімен гана түсіндіріледі, өйткені бүдан басқа
заттың үнтақталуына тек
қана стабилизаторлық электролиттер әсер етуі мүмкін. Қорытындылай келе, алынган жүйенің
дисперстілігімен салыстырганда үнтақтау әдісі конденсациялық
соғадыке орын беретіні мэлім. Өйткені, ерітінділерге стабилизаторлық
электролиттер қатысып түрса
да, дисперстік соғадыімен мөлшері 1
микрометрге жуық болатын бөлшегі
бар коллоидтық жүйені алу өте
сирек кездеседі.
Бақылау сұрақтары
1. Коллоидты жүйелерді
алу әдістері қандай?
2. Пептизация әдісі
неге негізделген?
3. Конденсация және
дисперстік әдістердің негізі неде?
Әдебиеттер
1. Воюцкий С.С. Курс
коллоидной химии. М.- Мир., 1995, 16 – 32 с.ъ
2. Фролов Ю.Г. Курс
коллоидной химии. М. – Химия, 1989.
3. Қоқанбаев Ә.
Коллоидтық жүйелердің жалпы қасиеттері. Алматы, Қазақ
университеті, 2002.
3 дәріс
Конденсация
әдісімен лиозольдерді алу
Синтездің бұл тобына лиозольдерді
тікелей конденсациялау, еріткішті алмастыру және химиялық реакциялардың
әртүрлі әдістерімен алу жолдары жатады. Мысалы, сынап золін
алуды тікелей конденсациялау синтезі ретінде қарастыруға болады.
Осы мақсатта оқымысты Нордлуд сынап буын су қабатынан өткізе
отырып, сынаптың судағы жоғары дисперстелген эмульсиясын
алды. Осындай әдіспен күкірттің, селеннің, теллурдың
зольдерін алуға болатынын дәлелдеді.
Вольттық дугамен алынған платинаның,
алтынның, күмістің және мыстың буларын әртүрлі
еріткіштерде конденсациялау арқылы олардың судағы, спирттегі,
глицериндегі және бензолдағы тиісті зольдерін алуға болады.
Жоғарыдағы аталған зольдердің мицеллаларының қүрылысы
бүгінгі кезге дейін өте аз қарастырылған. Осының
барлығы тиісті жүйелерді алу кезінде электролиттердің тұрақтылық
(стабилизатор) міндетін жоғары температурада ауамен олардың буларын
жанастыру арқылы алынған заттардың тотықтары атқарады.
Электролиттердің қасиеттерін бойына сіңірген
тотықтардың мұндай жағдайда түзілуі жүйенің
электр өткізгіштігінің едәуір өсуімен түсіндіріледі.
Бірақ конденсацияланған будағы стабилизаторлық
электролиттер енгізгенде ғана тұрақты зольдер алуға
болады. Золь алатын затымыз белгілі мөлшерде алынған еріткіштерді
стабилизатордың қатысуымен ерітеді де, ал ерітіндіні басқа
ерімейтін сүйықтармен араластырады. Осының нәтижесінде
затымыз ерітіндіден бөлінеді де, бірақ жүйедегі
стабилизатордың қатысуы арқылы золь алатын затымыз түнбаға
түспей золь түзіледі.
Осындай әдіспен күкірттің және
канифолдың гидрозольдерін алуға болады. Бұл әдісті оқымысты
Перрен мастик пен гуммигуттың классикалық дисперстерін алуға қолданған.
Бұл заттардың еріткіштері ретінде этанолды пайдаланады. Спирт-тің
және бастапқы заттың қүрамында аз мөлшерде
болатын қоспапар стабилизатор-дың міндетін атқарады. Мұндай
әдіспен алынатын зольдердің мицеллаларының қүрылысы
элі қарастырылмаған, бірақ, барлық жағдайда
колллоидтық бөлшектері теріс зарядталатыны белгілі.
Коллоидты жүйелерді химиялық
реакциялардың нәтижесі арқылы алуға болады. Атап айтқанда,
алмастыру реакциясы, тотығу-тотықсыздандыру, гидролиз арқылы
алуға болады т.б. Золь алатын реакцияларды жүргізгенде, бастапқы
заттардың концентрациясын, олардың араласу ретін, температураны және
де басқа жағдайларды ескермесе тұрақты коллоидты жүйелерді
алуға болмайтынын айта кеткеніміз жен. Мысалы, екі рет алынган заттарды
алмасу реакциясы жолымен зольді алу. Егер де сұйытылған калий
иодиді және күміс иодидінің гидролизін алатын болсақ,
онда бастапқы заттарының мөлшері бір-біріне тең
ерьхінділерді араластырғанда золь түзілмейді.
AgNO3 + KJ →
AgJ↓ + KNO3
50 мл 50 мл
Мына көрсетілген химиялық реакция
бойынша күміс иодидінін тұнбасы түзіледі. Егер де бастапқы
заттың біреуін артық мөлшерде алсақ, онда золь түзіледі.
Оқымысты П.П.Веймарнның тэжірибесі бойынша коллоидты жүйелерді
алу кезінде қатысатын заттардың біреуінің артық мөлшерде
алынуы дисперстік фазаның ерігіштігін төмендетуге эсер ететіндігін
көрсеткен. AgNO3 немесе калий иодидінің артық мөлшері
қатысында AgJ-ң тұрақты золін алуды, бұл
электролиттердің күміс иодиді бөлшегінде қос
электрленген қабат түзе отырып, стабилизаторлар болуымен түсіндіруге
ыңғайлы.
Теріс зарядталған бар иодид золінің тұрақтылығы
оң зарядталғандағыға қарағанда тұрақты.
Мұның себебі, күміс иодиді агрегатында иодид иондары күміс
катиондарына қарағанда көбірек. Осындай әдіспен күміс
хлоридінің және бром иодидінің зольдерін алуға болады,
бірақ бұл зольдердің тұрақтылығы томен. Мұның
себебі, қосылыстарының ерігіштігі жоғары болуына байланысты.
Дисперсті фазаның ерігіштігі неғүрлым
жоғары болса, коллоидты агрегаттардың қайта кристалдануы соғүрлым
жеңіл өтеді және золь тезірек ескіреді. Алмасу реакциясы арқылы
синтездеу әдісін гидрозольдерді алуға ғана пайдаланбайды.
Мысалы, ацетондағы күміс иодидінің золін ацетондағы
калий иодиді және күміс нитраты ерітінділерін араластыру арқылы
алуға болады. Бұл зольді ацетонға қарсы гидрозольді
диализдеу жолымен алу өте жеңіл. Бұл жағдайда бастапқы
зат ретінде тұрған алтын хлорсутекті қышқыл
Н[АиСІ4]4НгО калий карбонатының судағы
ерітіндісімен эрекеттесіп калий
ауратын түзеді.
2H[AuCl4]
+ 5K2CO3 → 2KAuO2 + 5CO2 +
8KCl + H2O
Алынған ерітіндіні қыздырады және
элсіз формальдегид ерітіндісін тамшылата отырып қосады. Тотықсыздану
реакциясы төмендегідей теңдеумен өтеді.
2KAuO2 + 3HCHO + K2CO3
→ 2Au + 3HCOOK + KHCO3 + H2O
Реакцияның нәтижесінде алтынның қызыл
золі алынады. Алтынның гидролизінде
калий аураты стабилизатор қызметін атқарады. Осы зольдің қүрылысын
төмендегі теңдеумен көрсетуге болады:
{m[Au]nAuO2- *(n-x)K+}-xK+
Бұл синтезді жүргізу кезінде барлық асыл металдар зольдерінің синтезіндей, реактивтердің және ыдыстардың тазалыгына көңіл аудару қажет. Алтынның монодисперсті золін осындай әдіспен алу үшін ерітіндіге тотықсыздандырмастан бүрын алдын-ала алтын хлоридін фосформен тотықсыздандыру жолымен жеке дайындалған, алтынның (зародыштан) золін енгіземіз.
Зародыштан зольдің қатысында калий ауратын тотықсыздандыру кезінде бөлінген алтын, зародышта тең мөлшерде таралады және ақырғы зольдің монодисперстілігін қамтамасыз етеді. Бөлінген барлық алтын зародышта жабысады және алынған зольде зародышқа қанша енгізілген болса, сонша бөлшек түзіледі.
Мұндай зольдің бөлшектерінің өлшемі, ерітіндіге тотықсыздандыру алдында неғұрлым аз зародыш енгізілсе, соғүрлым үлкен болады. Қажетті өлшемді бөлшегі бар монодисперсті коллоидты жүйелерді алудың мұндай әдісі коллоидты химияда зерттеу жүмыстары кезінде кеңінен пайдаланады.
Тотығу реакциясы жолымен золь алудың қарапайым мысалына сулы ортада күкірт сутекті оттегімен тотықтыру жатады. Бұл реакциямен күкірт -сутекті судың ауада лайлануы түсіндіріледі. Негізгі реакция мына теңдеумең жүреді:
2H2S + O2 →
2S + 2H2O
Күкірт золінің тұрақтылық болатын, пентатионды қышқыл түзетін күрделірек тотығу реакциясы қатар жүреді. Бұл синтезде пентатионды қышқылды. Н2S5Об тұрақтылық электролит деп шартты түрде қабылдап, онда алынған күкірт золінің мицелла қүрылысын төмендегі формуламен өрнектеуге болады:
{m[S]nS5O6-2
* 2(n – x)H+}-*2xH+
Гидролиз реакциясы жолымен коллоидты жүйелерді алудың мысалына қыздыру немесе олардың түздарының ерітінділерін диализдеу арқылы ауыр металл тотықтары және зольдердің гидраттарын синтездеу жатады. Мысалы, қайнаған суға ҒеСІз темір хлоридінің аз мөлшерін қоссақ, темір тотығы гидратының золі алынады. Бұл к ізде Ғе(ОН)3 қызыл күңгірт золі түзіледі:
ҒеСІз + ЗН2 0-> Ғе(ОН)3 + ЗНСІ
Ерітіндінің қайнауы хлорлы сутектің су буымен бірге ұшып кетуіне негізделген. Бұл процесте тұрақтылық (стабилизатор) ретінде – ҒеСІ3, темір хлоридінің жартылай гидролиздену реакциясы арқылы теңдеуді былайша жазуға болады:
ҒеСІз + Н20 → ҒеОCl3 + HCl
Басқа түрғыдан қарағанда темір хлоридінің өзін тұрақтылық деуге болады. Жүйеден хлорлы сутекті диализдеу арқылы да бөлуге болады.. Темір хлоридінің ерітіндісін ұзақ уақыт диализдеу кезінде темір тотығы гидратының золі түзілуі мүмкін. Бұл процеске тағы да бір көзқарас бойынша хлорлы сутек тұрақтылық болуы мүмкін, өйткені темір тотығы гидратының бөлшегі бетінде эр мезгілде жүйеде золь түзілу уақытында қатынасатын сутегі ионын адсорбциялауға қабілетті ОН-тобының үлкен саны болады.
Осылайша Ғе(ОН)3 золі мицелласы түрактылық түріне байланысты мынадай формулалармен өрнектелуі мүмкін.
{m[Fe(OH)3]nFeO+ * (n – x)Cl-}xCl-
{m[Fe(OH)3nFeO3+ * 3(n – x)Cl-}3xCl-
{m[Fe(OH)3nH+ * (n – x)Cl-}xCl-
Жалпы қорытындылай келгенде реакция кезінде индифферентті электролиттер түзілмесе, алынған лиозольдер тұрақты болатынын айта кету керек. Осыған байланысты мына АgМОз + КІ → АgІ + KNO3 реакцияларға қарағанда тұрақты коллоидты жүйелерге төменгі реакцияларды айтуға болады: 2Н2S + 5O2 → S5 + 2Н20 немесе Аg2О3 + ЗН2S → Аg5S + ЗН2O
4 дәріс
Дисперстік әдіспен лиозольдерді алу
Бұл әдіске коллоидты және
гетерогенді (әртекті) жүйелерді қарапайым механикалық
дисперстеу және ілеу (вибрация) әдісімен ұнтақтау арқылы
алу жатады. Мысалы, ультрадыбыстық тербелістер.
Осыған байланысты гидрозольдерді алу әдістерін
электр тогы арқылы заттарды шашырату, конденсациялық және
дисперстік әдістерін біріктіріп де қолдануға болады. Жоғарғы
дисперстік жүйелерді алу - заттарды механикалық дисперстеу әдісімен
де ірі өндірісте өте көп қолданылады.
Мысалы, цемент шығаратын заводтарда
шикізаттарды алу мэселесі таудан алынған ақ тастарды (әк тасы
СаСО3) екі кезеңмен ұнтақталатындығы
белгілі. Басқа да әртүрлі шар диірмендерде механикалық әдіспен
ұнтақталады.
Пептизация әдісімен
лиозольдерді алу
Пептизация әдісімен лиозольдердің алудың мынандай түрлерін
ескереміз:
а) тұнбаны
пептизациялық әдіспен жуу;
б) электролит
тұнбасының пептизациясы;
в) беттік
актив заттардың концентрациясы;
г) химиялық
реакция арқылы пептизациялау.
Тұнбаны жуу пептизациясы кезінде ұюға ұшырайтын
электролит бөлінеді. Осының нәтижесінде электрленген қос
қабаттың өсуіне байланысты, тебілу күштері тартылу күштерінен
басым болады жэке бір-бірінен бөлінген мицеллалар броундық қозғалыс
нәтижесінде дисперстік ортада тең болып таралады, яғни
коллоидты ерітінді түзіледі. Пептизацияның бұл түрі
арнайы пептизатор жүйесіне кіргізілмейді, себебі, стабилизатор тұнбада
болуы және жуу оның активтілігін арттыруды қамтамасыз етеді.
Тұнбаны жуу пептизациясы аналитикалық химия практикасынан белгілі,
алынған тұнбаны сумен жуған кезде, ол фильтр қағазы
арқылы өте бастайды, бұл деген тұнбаның
дисперстілігінің артуын және гидрозоль түзілуін көрсетеді.
Мысалы, гидрозольдің Ғе(ОН)3
былайша жүруі тиіс:
ҒеСІз + ЗМН4ОН →
Ғе(ОН)з ↓ + ЗМН4СІ тұнба
Ғе(ОН)3 түибаны
бірнеше рет сумен жуған кезде Fе(ОН)з/Н2О мынандай мицелла түзілуі мүмкін:
M[Fe(OH)3] *
Ұю кезінде алынган электролиттер:
NaCI ... бір жуғаннан кейін толық пептизацияланады
КСІ ... екі рет жуганнан кейін
Морфинхлор ... үш рет жуганнан кейін
ВаСІг... пелтизация белгілері 7 рет жуганнан кейін білінеді
AI2(SО4)2
Sr(NCО3)2 алты рет жуганнан кейін білінеді
Көріп отырганымыздай валенттілігі және
ұю ионының радиусы үлкенген сайын, соғұрлым тұнбаны
жуу пептизациясы қиын жүреді. Бұл жағдай былай түсіндіріледі,
егер ұю ионы көпвалентті немесе үлкен тұнбадан
ажырамайды да, сонымен бірге пептизацияны қиындатады. Электролиттермен
пептизациялауды былай байқауға болады. Ұю кезінде түзілген
электролитті тұнбага түскен кезде жоғарғы беті
адсорбцияланады. Осындай пептизация тұнбаны таза еріткішпен жууда әрқашан
әсер етеді, өйткені электролит арқылы пептизациялау процесіне
жаңадан алынған және сумен жуылган темір тотық гидратының
тұлбасына темір хлоридінің ерітіндісін кіргізу болып табылады. Толық
емес гидролиз нәтижесінде FеСІ3 не темірдің хлор тотығы
түзіледі. Бұл деген сөз темір тотыгы гидрат белуге
стабилиздеуге болады. Тұнбага негізделген зат алдымен сумен эрекеттесіп
содан соң бұл реакция өнімі тұнбаны пептизациялауда өзінің
зарядын бөлшекке беретін ион гана емес, оган қарама-қарсы
зарядталғам ион да эсер етеді. Алынган түлба Fe<OH3 қайтадан
FеСІз электролитпен эрекеттескенде ҒеОСІ стабилизаторлық электролит
түзеді, ал ҒеСІ3 пептизаторлық электролит міндетін
атқарады. Химиялық реакция былайша жүреді
2Fe(OH)3 ↓ +
FeCl3 ↔ 3FeOCl + 3H2O
пептизаторлық
стабилизаторлық
электролит электролит
Реакция нәтижесінде гидрозольдің мицелла күрылысы былайша
жазылады:
M[Fe(OH)3]3nFeO+
* 3(n – x)Cl-}+3xCl-
5 дәріс
Коллоидты
мицелланың құрылысы
Электрленген қос қабаттың құрылысымен
танысатын болсақ, алдымен мицелланың сыртқы қабаттарын құрайтый
және коллоидтық жүйені талдайтын физика-химиялык, қасиеттерін
негізге ала отырып, коллоидтық міцелланың құрылысын
жалпы толық қарастыруға болады.
Зольдердегі мицелланың құрылысы
оқымыстыларды өте ертеден-ақ қызықтырған,
сондықтан да осы сұрақка көптеген ойлар айтылды, қазіргі
кезде бір бөлігі тарихи көз қараспен ұсынылады.
1902 жылы Иордис түрлі зольдердің
химиялық әдіспен алу жолдарын тексере келіп, мынандай шешімге
келді.
Ұсынылған реакция нәтижесінде
коллоидтық мицелланың құрамы тұзілетін заттың
құрамына сәйкес келмейді, Демек, алынған зольдардің
дисперсті фазасы зат қоспасының қасиетін де сақтап тұрады.
Осы заттарды бөлгенде, мысалы, диализ әдісімен ерітінділер
(зольдер) тұрақтылығын жоғалтады. Иордис осылардың
негізінде, коллоидты жүйелер үшін қоспаның маңызы
зор екендігін дұрыс айтты.
Иордис шешіміне қорытынды - коллоидты бөлшектер күрделі кұрамның
күрделі біріккен қосылысын береді. Белгілі француз ғалымы
Дюкло Иордиспен ұқсастық көзқараспен шектелді. Ол
да Иордис сияқты, коллоидты жүйенің қасиеті оның құрамында
бастапқы заттардың аз мөлшерінің болуы өте тиімді
және бұл қоспалар коллоидты бөлшектердің құрамына
кіреді деп есептеді. Мысалы, Аs2S3 золінің бөлшектер
құрамы, яғни Аs2О3 және Н2S қышқылының
өзара әрекеттесуінің нәтижесінде тұзілген және
Н2S- тің аз мөлшерін, Дюкло мына теңдеумен өрнектеді:
As2O3 * nH2S
бұл теңдеуде Дюкло "п" - әріптік коэффициенттің
көмегімен коллоидты бөлшектердегі Н2S құрамының
кең мөлшерде өзгеру мүмкіндігі бар екендігін көрсетті.
Күрделі бөлшектер үшін Дюкло "мицелла" атын бірінші
болып ұсынды.
Мицелладағы стабилизаторлық
электролиттердің аз мөлшерін негізгі активті бөлік деп атап көрсете
білді. Осы бөлік электрленген жазықтықта бөлшектердің
қозғалысын қамтамасыз етеді және оның қатысуымен
оған электролиттер қосқан кездегі қызметі түсіндіріледі.
Иордис пен Дюклоның ұсыныстарын одан әрі
толықтырған Паули болды. Ол да мицелланың салыстырмалы
инертті ядродан және ионизациялану мүмкіндігі бар активті бөлшектерден
тұрады деп есептеді. Бұл мицелланың ионизациялануына мүмкіндігі
бар бөлшекті ол "күрделі ионогенді бірігу" деп атады.
Паули бұл күрделі бірігуді Вернер теориясы бойынша нағыз күрделі
бірігуді қосылыс деп қарастырды, сондықтан да мицелла құрылысын
мына түрде үсынды: мысалы, мышьяк сульфидінің золі келесі теңдеумен көрсетілген:
xAs2O3
* yAs2S4H- * yH+
Бұдан мышьяк сульфиді золінің бөлшектерінің
заряды қандай екендігін түсіндіреді, сол сияқты оған
электролитті енгізген кездегі ерітіндінің жаппы қү-рылымының
өзгеруін талдаған. Бірақ, бұл мицелладағы күрделі
ионогенді бірігу мен активсіз бөлігінің арасындағы байланыстың
қалай тұзілетіндігіне сызба нұсқасында толық түсінік
берілмеген. Бұл сызба нұсқада сонымен бірге коллоидты бөлшектердің
екі фазаның шекарасындағы пайда болған жалпы секірмелі
(скачок) потенциалды түсіндіре алмады, және де дзета потенциалдың
тек қана электр.кинетикалық ққұбылыстарда ғана
пайда болатынын ескермегендігін айта кету керек. Жоғарыда қарастырылған
ұсыныстармен бірге, коллоидты мицелланың құрылысын
химиялық гипотезамен атауға мүмкін болатынын және
мицелланың құрылысын түсіндіруге болатын өзгеше
бір физикалық немесе адсорбциялық жол пайда болды. 1914 ж. Панета
суда ерімейтін кейбір тұздардың кристалдары қоршаған
ортадағы иондарды өте жылдам адсорбциялайды, аз еритін қосылыстардың
кристалдары қарама-қарсы иондордың әсерлесуінің нәтижесінде
тұзілген. Бүған себеп, аз еритін тұздардың
гидратацияланған энергиясы кристалдық тордың энергиясынан аз
болғандығымен түсіндірілетіндігін көрсетті. Коллоидтық
жүйенің қүрылуын түсіндіруде бұл талдаудың
бүдан әрі дамуы және қолданылуы Фаянс ережесіне келіп
тіреледі. фаянс коллоидты бөлшектерді ультрамикроскопия-лық
кристалл болып келеді. Мысалы, АgІ ерітіндісінде артық мөлшерде
алынған пен аз мөлшерде «КІ» әрекеттесіп, алынған АgІ
кристалдардың өсуін толық есептеді. Сондықтан
ерітіндіде артық мөлшерде
болғандықтан ерітіндіде Аg+ және
иондарына ыдырайды, ал КІ молекуласы толық ыдырамайды. Ядроның
АgІ- тың бет қабатындағы адсорбцияланған ион
Фаянс-Панета ережесі бойынша тек қана Аg+ ионы болуы керек. Сонымен Аg+
потенциал анықтаушы ион болып есептеледі.
M[AgI] * nAg+
Егер де ерітіндінің құрамында КІ
молекуласы артық мөлшерде болса, онда КІ мына иондарға К+
және Г ыдырауы тиіс.
Сондықтан да ядроның бет қабатындағы
адсорбцияланатын ион Г және
К+ болып есептеледі, ал молекула күйінде
қалады. Бұл жағдайда ион Г потенциал анықтаушы ионы
болып есептеледі, өйткені Фаянс-Панета ережесі бойынша ядроның құрамындағы
ион болып есептеледі.
M[AgI] * nI-
Ең маңыздысы мицелла құрылысының
химиялық және физикалық теориясы бір дэлелге келіп отыр;
Ерітіндінің иондары - кристалдардың ары қарай өсуіне
кедергі жасайды, оған заряд беріп, сонымен қатар коллоидты жүйенің
агрегатты тұрақтылығын жоғарылатады. Химиялық және
жоғарыда келтірілген адсорбциялық көрініс алысқа
бармайтындығын айта кету керек. Мысалы, кәдімгі сабынды
стабилизатор ретінде қолданып көмірсутектердің:
{m[AgJ]nAg+(n
+ x)NO-3 }+xNO-3
_ _ _
ядро
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
гранула
Күміс нитратының концентрациясы калий иодидінікінен кем болған
жағдайда туындайтын мицелла теңдеуі:
{m[AgJ]nJ+(n -
x)K+}-xK+
_ _ _
ядро
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
гранула
Күміс нитратының концентрациясы калий
иодидінің концентрациясымен теңелгендегі мицелла тендеуі
{m[AgJ]nAg+ nNO-3
}0
_ _ _
ядро
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
гранула
Енді әртүрлі коллоидты ерітінділердегі
мицеллалардың пайда болуы мен құрылысын қарастырайық.
Оған бірінші мысал ретінде төменгі концентрациядағы темір
(III) хлоридін алайық. Ол күшті тұз қышқылы мен әлсіз
негіз темір (III) гидроксидінен пайда болған тұз болғандықтан,
оны қыздырғанда гидролизденеді:
ҒеСІз + ЗН2О = Ғе(ОН)3
+ ЗНСІ
Бұл реакция кезінде пайда болатын ҒеО+ ионы тұрактандырушы
міндетін атқарады:
Ғе(ОН)3 + НСІ = ҒеОСІ
+ 2Н2О
Ал тұрақтандырушы молекуланың езі келесі теңдеу
бойынша онан әрі гидролизденеді:
ҒеОСІ
ҒеО+ + СІ
Мұндағы темір (III) гидроксидінен тұратын коллоидты
мицелла темір (III) гидроксидінің көптеген молекуласынан тұрады.
Мүлда хлор ионы ядро құрамына енбейтін болғандықтан,
темір (II) оксидінің бір валентті катионы (Fe6+) потенциал анықтаушы
ион болады. Сондықтан темір (III) гидроксидінен туындайтын мицелланың
теңдеуі:
{m[Fe(JH)nFeO+(n
– x)Cl}+ xCl-
Бұл мицелланың және мышьяк
сульфидінің мицеллаларының пайда болуы мен мен құрылымы
суретте көрсетілген. Бұлар оң зарядталған зольге
жатады.
Кремний қышқылының золі теріс зарядталған. Ондағы
мицелла ядросы кремний қышқылының молекулаларынан жинақталады.
Осы ядро бетінде интермицеллярлы сұйықтық - зольдің
дисперсті ортасы және оның құрамына, еріткіш пен онда
еріген заттармен қатар мицелла құрамына енбейтін басқа
да (электролиттер мен электролит еместер) заттардың ерітіндісі.
Коллоидты мицелланың құрылысы кәдімгі
молекула құрылысынан әлдеқайда күрделі. Ондағы
негізгі бөлшектер ядро деп аталатын бейтарап ішкі және екі иондық
сферадан, яғни екі қабаттан тұратын ионогенді сыртқы бөлік
болып екіге бөлінеді.
Ядро коллоидты мицелланың негізгі массасын құрайды
және ол металл не бейметалдардың гидрозолі болған жағдайда
атомдардан тұратын комплекс немесе нейтрал молекула түрінде болады.
Ядро құрамына енетін атомдардың немесе молекулалардың
жалпы саны ете көп және ол ядро құрамындағы
атомдар мен молекулалардың өлшеміне, коллоидты жүйенің
дисперстілік дәрежесіне байланысты. Коллоидты химиядағы бұл
бағыт бірінші дами бастағанда осы коллоидты бөлшектерді ғалымдар
аморфты, яғни борпылдақ, қуыс болады деп ойлаған. бірақ
кезінде И.Г.Борщов жүргізген рентгенографиялық зерттеулер мицелла
ядросының құрылысы кристалды екенін көрсетті,
Гидрофобты гидрозоль пайда болу кезінде өсетін
ядро құрылысы, адсорбцияланған иондардың қабатынан
туындайтын стабилизатор (тұрақтандырғыш) деп аталатын
заттардың әсерінен тоқтап қалуы мүмкін, яғни
ядро құрылысын мысалы, төрт не одан да коп сатыдан тұрады
десек, онда әлгі тұрақтандырғыш көмегімен кез
келген сағыдағы ядро бөлігі кездесуі мүмкін. Ал
коллоидты мицелла ядросының айналасындағы ионды сфера адсорбциялық
және диффузиялық екі қабаттан немесе екі сферадан тұрады.
Адсорбциялық қабаттың (сфераның)
өзі ядро бетіне адсорбцияланған және оған өз
зарядының атауын беретін потенциал анықтаушы иондар қабаты
мен электр статистикалық тартылыс күшімен берік байланысқан
жылжымалы АВ жазықтығының сыртындағы кері иондар бөлігінен
тұрады. Осындағы ядро мен оның айналасындағы - ионды
атмосфера бірігіп, гранула деп аталатын катион немесе анион түріндегі көп
зарядты ион құрайды. Жылжымалы АВ жазықтығының
сыртындағы диффузиялық қабаттың адсобциялықтағыдай
жанасу шегі, анық дисперсиялық фазасы болмайды. Бұл қабат
адсорбциялық қабатқа орналасқан кері иондар мен
потенциал анықтаушы иондар санының орташа айырымына теңелетін
кері иондардан тұрады.
Гранула диффузиялық кері иондар қабатымен
бірігіп, коллоидты бөлшек - мицелланы құрайды, Мицелла әр
кезде де электр бейтарап. Сондай-ақ, ол ерітіндіде реакцияға қатысса
да, қатыспаса да, тіпті қоспа ретінде болса да әйтеуір
кездесе беретін электролит иондары кері ион құрай береді. Мысал
ретінде конденсация әдісі арқылы алынған күміс иодидінің
гидрозолін қарастырайық.
AgNO3 + KJ =
AgJ + KNO3
Коллоидты мицелланың құрылым
теориясына орай мұндағы ядро йодты күмістің бейтарап
молекулаларынан тұрады. Ондағы өзара әрекеттесетін
заттардың концентрацияларына байланысты үш түрлі жағдай
болуы мүмкін.
1. Күміс
нитратының концентрациясы иодты (салий концентрациясынан артық. Мұндайда осы жүйеде ерімейтін қатты иодты күміс
түйіршіктерінен (бөлшектерінен) басқа, күміс, калий және
нитрат иондары болады. Осы кездегі пайда болатын коллоидты мицелла ядросының кристалды торы оның құрамына берік еніп, оған ез зарядын
беретіндіктен, потенциал анықтаушы деп аталатын күміс ионының
есебінен толықтырылады. Күміс иондарының адсорбциялануы нәтижесінде
туындайтын электрлік заряд термодинамикалық потенциалды анықтайды.
Оң зарядталған ядро ерітіндіде қалған өз зарядына
кері иоиды (NO-3) тартады. Кері иондардың қалған бір
бөлігі адсорбциялық. қабатқа, ал екінші бөлігі
диффузиялық қабаттың құрамына кіреді. Күміс
иодидінің гидрозольді мицелласы-ның пайда болу жүйесі суретте көрсетілген.
2. Күміс
нитратының концентарциясы иодты калий концентрациясынан кем. Мұндай жағдайда, коллоидты бөлшек ядросының
бетіне тек иод анионы ғана адсорбцияланады. Олай болса құрамына
енетін осы иод анионы оның зарядын да анықтайды.
3. Күміс
нитратының концентрациясы мен иодты калий концентрациясы өзара тең.
Мұндайда коллоидты ерітінді (золь) электрлик күй
деп аталатын жағдайда, яғни электр кинетикалық, потенциал
(дзета-потенциал) нолге теңелетін күйде болады. Осындай жағдайда
диффузиялық қабаттың кері иондары адсорбциялық қабатқа
ауысқандықтан, гранулада ешқандай заряд болмайды.
Коллоидты
химиядағы мицелла құрылысын ерекше мицеллярлық теңдеумен
өрнектейді. Кез келген гидрофобты зольдің теңдеуін ықшамдап,
келесідей көрсетуге болады:
{m[ядро]nK+(n – x)A-}xA- - теріс
зарядталған мицелла
{m[ядро]nA-(n – x)K+}xK+ - оң зарядталған мицелла
Мұндағы:
К+- катиондар;
А'- аниондар;
n
- потенциал анықтаушы иондар саны;
х - диффузиялык, қабаттағы
иондар саны;
m - ядродағы бейтарап атом немесе молекула саны.
Квадрат
жақша ішінде ядро, ал фигуралы жақша ішінде гранула көрсетілген.
Қарастырылған
мысалдағы күміс нитратының концентрациясы калий иодидінің
концентрациясынан артық болған жағдайда туындайтын күміс
иодидінен қүралған мицелла теңдеуі: сулы эмульсиясын алған
кезде тамшының бетінде қос электрлі қабат пайда болады. Бұл
кезде « » потенциал болып көмірсутектің
ұзын тізбекті
радикалды май қышқылы қызмет етеді де, ал қарама-қарсы
ионға сілтілік
металдың катионы қызмет етеді. Бұл жерде ешқандай күрделі
бірігу тұзілісі
болмайды немесе кристалдық тордың мүмкін еместігі түсінікті,
өйткені,
көмірсутектің тамшылары химиялық инертті және аморфты
болуына
байланысты. Мұндай жағдайда. құрамына
көмірсутек радикалы кіретін
иондарды көмірсутек тамшылары адсорбциялайды. Осылайша, барлық
жоғарыда келтірілгендерді қорытындылай келе, коллоидты бөлшектердің
заряды барлық уақытта стабилизаторлық электролиттердің ұқсас
иондарымен анықталады, өйткені бұл иондар кристалл тұзеді
немесе
бөлшектің бетінде адсорбцияланады. Стабилизаторлық
электролиттер
ретінде эртүрлі индифферент емес заттар бола алады. Олардың иондары
негізгі затқа байланысты емес, дисперсті фазаның қүрылуына
көп мөлшерде
алынған (I болмаса Аg + ионының)
АgІ золінің тұзілуіне себеп болғанын
айта
кету керек. Егер де, ерітіндісін артық
мөлшерде алатын болсақ, онда
мицелла құрылысын
былайша жазуға болады:
m{[AgI]*nAg+(n – x) NO3-}xNO3- - мицелла
Мұндағы:
молекуласындағы иодталған күміс ядросы (кристалл түрінде);
потенциал анықтаушы ион
саны " n";
адсорбциялық қабаттағы
қарама-қарсы ион;
адсорбциялық қабат;
коллоидтық бвлшектер
(гранула);
диффузиялық қабаттағы
қарама-қарсы ион.
Егер де, КІ ерітіндісін артық
мөлшерде алатын болсақ, онда мицелла құрылысын былай
жазуға болады:
m{[AgI]*nI-(n – x) К+}xК+ - мицелла
AgNO3 + KI ↔ AgI + KNO3
золь
Егер
де, СА > С болса, онда коллоидтық бөлшектің заряды
потенциал анықтаушы ионның зарядына байланысты, ягни "+",
ал Сах{Іо <Сю болса, онда коллоидтық бөлшектің заряды
." -" болады.
Химиялық пептизацияда жүйеге
қосылатын (НСІ) затымыз пептизаторлық электролит болып есептеледі.
Тұнбаға түскен (НгЗпОз) затымыз әрекеттесіп
стабилизаторлық электролит тұзеді (SnOCI.2).
Мысалы, қалайы қышқылының
гидролизін алатын болсақ, онда реакция былай жүреді:
SnCl4 + 4H2O
= Sn(OH)4 + 4HCl
![]()
H2SnO3 H2O
H2SnO3↓
+ 2HCl ↔ SnOCl2 + 2H2O
![]()
SnO+ 2Cl-
M[H2SnO3]
* nSnO+ * 2(n – x)Cl-}2xCl-
Егер де, пептизаторлық электролит NaOH болса, онда реакция:
|
H2SnO3↓
+ 2NaOH |
|
Na2SnO3 + 2H2O |
m{[H2SnO3]
* nSnO3 * 2(n – x)Na+}-2xNa+
6 дәріс
Мицелла. Мицелла құрылысы.
Мицелла құрылысы Совет ғалымдары
А.В.Думанский, И.Н.Песков, С.М.Липатов, А.Н.Фрумкин және шетел ғалымдары
Веймарн, Паули, Фаянс, Кроит және басқалар қос электр қабатындағы
теорияларға сүйеніп, коллоидты бөлшек-тердің мицеллярлы
теориясы деп аталатын жаңа теория ұсынды. Әуелде бөлшек-тердің
мицеллярлы құрылысы жайлы түсінік пен көзқарас
коллоидты химияда қарастырылатын барлық жүйелерге, лиофилді
зольдерге таралды. Өйтсе де, соңғы зерттеулер көрсеткендей,
лиофилді зольдер, ягни жоғары молекулалық қосылыс-тардың
және полимерлердің ерітінділері лиофобты зольден өзгеше басқа
құрылымда болады екен. Қазіргі коллоидіы бөлшектердің
мицеллярлы теориясының мәні тек лиофобты (гидрофобты) зольдер үшін
сақталған. Кез келген лиофобты коллоидты ерітінді екі бөліктен
тұрады, олардың бірі - мицелла ла, екіншісі - интермицеллярлы сұйықтық.
Мицеллалар - зольдің, ягни коллоидты ерітіндінің дисперсті фазасының негізі
болып есептелетін коллоидты
бөлшектер, ал жинақталған кремний қышқылының
өзі келесі теңдеу бойынша одан әрі гидролизденеді.
H2SiO3
2H+ + SiO3
анионы мицелла ядросымен берік
байланысқандықтан, потенциал анықтаушы ион болады. Оның
компенсациялаушы ролін эрі адсорбциялық, эрі диффузиялық қабаттарға
бірдей таралатын сутек катионы атқарады. Бұл зольдің
коллоидты мицелла құрылысын және оның теңдеуі:
Коллоидты жүйелерді тазалау
Әртүрлі
әдістермен алынған мицелладан басқа лиозольдерде, электролит - стабилизаторда және еріткіште төменгі
молекулалы қоспалар болады. Мысалы,
күміс нитраты мен калий иодидінің
золінде әрқашанда индифферентті электролит калий нитратының белгілі мөлшері бар. Басқа жағдайда, түскен заттардың
бүзылуынан немесе өзге
себептерден электролиттер және төменгі молекулалы қоспалар коллоидты жүйеге түсуі мүмкін.
Коллоидты жүйеге бөгде
электролиттердің стабилизатор күйінде
әсер етуінен алынған
зольдерді көп жағдайда тазалауға тура келеді. Төменгі молекулалы қоспаны лиозольдерден диализ, электрлі диализ және ультрафильтрлеу әдістерінің көмегімен
бөлуге болады.
Диализ
Коллоидты жүйені тазалаудың бұл қарапайым
әдісін біз курстың басында қарастырдық. Қарапайым
диализатор ішіне диализдеуші сұйық құйылатын,
жартылай өткізгіш материалдан түратын қапта. Бұл қалта
ішінде суы бар ыдысқа салынады.
Қазіргі
кезде диализ әдісінің жылдамырақ
жұру процесін қамтитын, диализатор конструкциясының жетілген түрлері бар. Диализ интенсификацияны диализ жүретін жоғарғы қабаттың өсуімен,
диализдеуші сұйықтық қабатының азаюымен,
диффузияны арттырушы, көбінесе жиі-жиі немесе үздіксіз кезекпен сұйықтың
сатылап және қыздырумен жетеді. Жүйеге байланысты, диализге түсіруші, жартылай өткізгіш тосқауылдың табиғаты
әртүрлі болуы мүмкін. Бұрыңғы кезде
мембрана ретінде пергамент қолданылды.
Дәл қазіргі
уақытта коллодиядан, яғни целлюлозаның
нитрат ерітіндісінен дайындалған
мембрананы жиі қолданады. Кез-келген тесіктің диаметрін дайындау өте
оңай болғандықтан. Бұл тосқауылдар өте қолайлы.
Коллоидты мембрананың керекті
тесіктері - целлюлоза нитратына еріткіш
таңдау және алынған пленканы кептіру жағдайын жасау
жолына қарай концентрациясы жоғарылайды,
ал дисперсті ортаның күрамы тұрақты
болып қалады. Жиі-жиі ультрафильтрленгеннен кейін алынған зольді
дисперсті фазаның бастапқы қалпына келгенінше таза еріткішпен араластырады, мұлың қүрамында
төменгі молекулалы заттар аз
болады және де стабилизирлеуші
электролиттер де болады.
Ультрафильтрлеуді
кейде мицеллааралық сұйық, алү үшін қолданады.
Дегенмен, осы кезде есте сақтайтын
нәрсе, ультрафильтрлеу кезінде электролиттердің ультрафильтрде
адсорбцияланып кегу мүмкін және алынған ультрафильтраттың
құрамы дисперсті ортаның құрамына сәйкес
келмейді. Ескеретін жағдай, осы кезде мембраның екі шетіне электролиттердің әртүрлі
таралуымен сипатталатын мембраналық тепе-теңдігі орнатылады.
Әртүрлі
ұсақ тесікті ультрафильтрді қолдана
отырып, коллоидты жүйелерді монодисперсті
фракцияға тым көбірек бөлу үшін және осы фракциялардың дисперстілігін жуықтап анықтау
үшін ультрафильтрлеу әдісін қолдануға
болады. Алайда, есте сақтайтын жай көпшілік
мембрананың ұсақ тесіктерінің мөлшері жеткілікті
кең шекарада тербеледі, сондықтан мұндай әдіспен
монодисперсті жүйелерді практикалық күйде толығымен алу
мүмкін емес. Ультрафильтрлеуге көптеген аспаптар үсынылған.
Ультрафильтрлеу әрқашанда қысымның
астында жүргізілетіндіктен, ультрафильтрлеуге арналған барлық аспаптарда, басқа
мембранасы майда саңылаулары бар пластинка үстіне қойылады, ол үшін тірек болатын немесе
фарфор ыдысының қабырғаларына
тікелей алынады. Көбінесе, белгілі Бехгольд ультрафильтрін майда тесікті
фарфор ыдысының қабырғаларына
сұйылтылған коллодияны жағып, кептіру арқылы алады, қамтамасыз
етіледі.
Целлюлоза нитратынан тұратын коллоидты
мембрананы ерітуші органозольдерді тазалау барысында, яғни диализ әдісіне целлофан немесе қос нитрлеген коллодиядан алынған
пленка қолданылады.
Қорытындылай
келе ескеретін нәрсе, диализдің созылуы теқ қана
ерітіндіден қоспаны ажырату үшін
емес, сонымен бірге жүйеден стабилизаторды
түзету нәтижесінде стабилизация және үю жүйелеріне әкелуі мүмкін.
Электрлік диализ
Төменгі молекулалы қоспалар зольдерде электролит болып саналғандықтан, диализ жылдамдығын диализдеуші сұйықтыққа
электрленген жазық қосу арқылы арттыруға болады. Электрлік диализатордың көптеген
конструкциялары берілген. Паули қолданған қарапайым электрлік
диализатор суретте берілген
Бұл диализатор үш шыны камерадан тұрады. Бұл
камералар бір-бірінен жартылай өткізгіш тосқауылдар арқылы бөлінген.
Екі шеткі камерада электродтар орналасқан. Бұл камерада арнайы түтікшелермен, сыртқы сұйықтық
болатын, үздіксіз
дистилденген су құйылып
тұрады, ал ол суға ортадағы камерадан электролиттер диффундирленгеннен кейін екінші бір түтікшемен
су сыртқа шығарылып отырады.
Тазаланатын
золь орналасқан ортадағы
камерада зольдің араласуын қамтамасыз
ететін араластырғыш бар. Ескеретін
жағдай, егер де зольмен су арасындағы
электролит концентрациясы градиентінің төмендеуінен
диффузия жылдамдығы аз болса және зольдің күшті қызып
кетуінен қорықпайық, электрленген жазық қолдануға мүмкін
болса, онда қарапайым диализ
жолымен тазалағаннан соң ғана
электрлік диализ әдісін қолдану
өте қолайлы.
7 дәріс
Дисперсті жүйенің
қасиеттерін оптикалық әдіспен зерттеу.
Дисперсті жүйенің оптикасын
(біртекті еместігін) сипаттау.
Беттік қабаттың
қүрылысы мен құрамын аныктау.
Зерттелінетін заттардың әртекті болуы
коллоидты химияда оптикалық қасиеттерін анықтаудың
негізгі белгілері болып есептелінеді. Фаза аралық беттердің болуы және
олардың эртекті фаза аралық шекарада жарықтың,
электрондық, ионның т.б. сәулелердің таралу бағытының
өзгеруіне және оған сәйкес олардың оптикалық
қасиеттері біртекті емес екендігі бізге мәлім. Микрогетерогенді және
кедір-бұдыр дисперсті жүйелерге бағытталған сәуле
бөлшек бетіне түсіп, әртүрлі бұрышпен сынады және
шағылысады, осының нәтижесінде сәулелер жүйеден әр
түрлі бағытта таралады. Сәулелердің дисперсті жүйелерден
бұрылмай тік өтуіне, бөлшектердің бірнеше рет шағылысуы
және сынуы себеп болады. Дисперсті жүйелерден өтетін сәуле
жүтылмаса да, оның интенсивтігі бастапқы түсқен сәуле
интенсивтігінен кем болады.
Жүйеден ететін сәуле интенсивтігінің
кему дәрежесі, жүйе көлеміне, жүйе дисперстілігінің
жоғарылылығына және оның мөлшеріне, біртекті
еместігіне де байланысты болады. Сондықтан да жүйе дисперстілігінің
үлғаюы сәулелердің дифракциялық шашырауына ықпал
етеді.
Біз білетін осы келтірілген құбылыстардың
көбісі физика пәнінде қарастырылады. Коллоидты химия пәнінде
кейбір ерекше құбылыстар: жарықтың шашырауы, сәуленің
қосарланып сынуы, т.б. қарастырылады.
Дисперсті жүйелер мен заттың құрылымын
және құрамын зерттеген кезде оптикалық әдіс кеңінен
қолданылады. Коллоидты химияда жеке фазаның құрылымы
мен құрамы ғана емес, сонымен бірге фазааралық бет қабатының
және дисперсті жүйе құрылымының, жүйе
дисперстік бейнесін элементтердің құрылымын, бет кескінін, қабаттың
қалыңдығын, олардың құрамын, әрекеттесуші
қоспаның адгезия және адсорбциялық құрылысын,
заттардың беітік қабатын және беттік қабаттың құрылымын,
механикалық, электрлік т.б. қасиеттерін анықтайды.
Келтірілген дисперсті жүйенің қасиеті мен елшемдерін және
бет қатпарын оптикалық әдіс жәрдемімен анықтауга
болады.
Беттік қабаттың құрамын
зерттеуге және оның функционалдық топтарын анықтауға,
атом аралық және молекула аралық байланыстарды анықтауға,
атом аралық және молекула аралық байланыстарды анықтауға
спектрлік, рентгено-графиялық, электронографиялық т.б. қалыптасқан
оптикалық қасиеттер кеңінен қолданылады. Соңғы
жылдары қатты беттерді зерттеу айрықша орын алып отырғанын
атап өту қажет. Бұның себебі, катализ, адгезия, үйкеліс,
т.б. құбылыс-тардағы электрониканың дамуына байланысты
және беттік қабатты зерттеу үлкен мағынаға ие
болып отыр.
Өндірістің дамуы, беттік құбылыстарды
сандық және сапалық жағынан анықтау үшін жаңа
әдістерді қолдануға мәжбүр еткізеді. Осының
нәтижесінде зерттелінетін затты электрондармен, фотондар ағынымен,
иондармен, бейтарап . бөлшектермен, электр және магнит өрісімен
әсер етіп анықтау әдістері дами түсті.
Бұл сәулелердің барлығы да
(магнит өрісінен басқасы) эмульсияны тудырып, екінші бөлшектерді
электрондарды, иондарды, фотондарды және бейтарап бөлшектерді
тудырып, зерттелінетін бет туралы мәліметтерді детекторлар арқылы
диаграммалық қағазға түсіреді. Келтірілген мәліметтер,
бұл әдіспен беттерді зерттеу үшін вакуум (бос кеңістік)
қолданылатынын көрсетеді. Осы әдістердің көпшілігі
бетің 10 нм қалындығын гана зерттейді.
Кейінгі кезде қабаттарды зерттеу үшін
масс-спектрлер кеңінен қолданылады. Зерттелінетін зат беті
электрондар, иондар ағынымен әсерлескен кезде беттен ұшып шығатын
екінші иондар ағыны электр өрісі арқылы магнит өрісіне
жіберіліп, иондардың массасы мен заряд қатынасы арқылы
ажыратылып фотопластинкаға түсіріліп анықталады. Оптикалық
әдістерінің бірі толық ішкі шағылысу сұйықтар-дың
абсорбциялану шамасын, қабат қалыңдыгын анықтауға
жэрдемдеседі. Коллоидты химия пәнінде бөлшектердің мөлшерін,
көлемін, меншікті бетін, фаза дисперстілігінің мөлшерін, яғни
дисперстік сұрыптауға қолданылатын оптикалық әдістер
ғана қарастырылады.
Жарықтың шашырау құбылысы
Коллоидтық жүйелерде жарықтың
шашырау құбылысын алғаш Фарадей алтын күлдерін зерттеген
кезде байқаған болатын.
1868 жылы Тиндаль бұл құбылысты
толық жазған еді. Ерітінді арқылы жарық өткен
кезде алтын мөлдір зат болғандықтан оны ажыратуға
болмайды. Тиндаль жарықтың шашырауын қараңғы көлеңкеде
күлдің бүйір жағынан бақылауды ұсынды. Бұл
құбылыс коллоидты жүйенің ішкі жағына жинақталған
жарық сәулесі таралғанда жарқыраған конус
(Тиндаль конусы) пайда болган кезде айқын байқалады. Бұл құбылыс
Тиндалін эффектісі деп аталады. Осы бағытта жүргізілген зерттеулер әртекті
- дисперсті жүйелердегі жарықтың шашырауы, олардың
ерекше бір қасиетіне байланысты еместігін көрсетті. Жарықтың
шашырауы газдарда, таза сұйықтарда, таза ерітінділерде де байқалады.
Келтірілген жүйелердер жарықтың шашырауы тығыздық
пен мөлшердің ауытқуымен, яғни байланыс орталығымен
пайда болып, тез ыдырауьшан болады. Біртекті ортада жарық шашырамайды.
Гюйгенс принципі бойьшша тербеліс фронты жеткен ортаның әрбір нүктесін
тербеліс кезі ретінде қарастыруға болады.
Қайта туатын тербелістер толқынның
тарау бағытында бірін-бірі күшейтеді, ал басқа бағытта өшеді.
Толқынның таралу бағытын қарастыру кезінде мынадай қорытындыға
келуге болады, біркелкі изотропты ортада толқын өз күйінде қалады.
Мысалы, жазық толқын жазық күйінде қалады. Егер
де, жазық толқын біртекті емес орта арқылы ететін болса, онда
біртекті емес ортаның әрбір нүктесі өз алдьша тербеліс
нүктесін қүрайды. Біртекті емес ортаның бөлшектерінің
мелшеріне қарай толқьш фронтының бағыты пайда болады.
Біртекті емес орта бөлшектерінің мөлшері
жарық толқын үзындығынан едәуір үлкен болса,
онда негізінен жарықтың шағылу заңы орындалады. Ал, бөлшек
мөлшері толқын ұзындығынан аз болатын болса, онда
тербеліс барлық жаққа таралады. Осы жағдайда біртекті
емес ортаның әрбір нүктесінен шығатын тербеліс, белгілі
бір фаза айырымына еге болмағандықтан, аз да болса барлық бағытта
бірін-бірі күшейтеді. Міне, осылайша жарық шашырайды. Сонымен қорыта
келгенде жарықтың шашырауы шашыратушы ортаның мөлшері
(В) мен түскен толқьш ұзындығы (X) аралығындағы
қатынас бойынша анықталатын құбылыс.
Егер, яғни
шашыратушы орта белшектерінің мөлшері толқын
ұзындығынан әлдеқайда кіші болса, ұзын толқынды
сәулелерден гөрі, қысқа толқынды сәулелер көбірек
шашырайды да, шашыраған жарық көгілдір түсті болып көрінеді.
Жарықтың Рэлей шашырауы деп аталатын. Бұл құбылыс
Рэлей заңымен өрнектеледі.
Дисперсті жүйелерде біртекті емес орта
ретінде дисперсті фаза бөлшектері қарастырылады. Түскен жарықтың
электромагниттік өрісінің әсерінен шашыратушы бөлшектердің
электрондары тербеліс жасауға мәжбүр болып, нәтижесінде
жарық сәулесі барлық жаққа тарайды. Жарық
толкын ұзындығымен салыстырғанда бөлшек мөлшері
аз болса, онда тербеліс жиынтығын жалғыз электродиполінің
тербелісімен салыстыруға болады. Түскен жарықтың
жиілігімен бірдей жиілікте диполь тербеліс шығарады деп аламыз. Сонымен,
шашыраған жарық жиілігі түскен жарық жиілігімен сәйкес
келеді.
Индуктивтелген диполь поляризацияланған
"а" - бөлшегімен электр өрісінің кернеулігінің
көбейтіндісіне тең, Е(Р = αЕ). Бөлшектің
поляризациялануы дисперсті фазаның "n" - сыну керсеткішінің,
ортаның "по" дисперстік қатынасына және бөлшектің
«V» көлеміне пропорционал болады. Шашыраған жарықтың
интенсив-тілігі бөлшектердің поляризациялану квадратына немесе оның
радиусының алтыншы дәрежесіне пропорционал болады. Міне сондықтан
да бөлшеқ мөлшері өскен сайын жарықтың
шашырауы ұлғая түседі. Шашыраған жарықтың
интенсив-тілігі диполь тербеліс жиілігінің төртінші дәрежесіне
тура пропорционал, ал, толқын ұзындығьшың төртінші
дәрежесіне кері пропорционал болады. Біз бұдан толқын ұзындығы
кіші сәулелердің күштірек шашырайтьшын көреміз.
Ұсақ бөлшектерден тұратын
дисперсиялық жүйелерде ақ жарық шашыраған кезде көгілдір
больш, ал өткен кезде қызыл болып көрінеді, себебі, көк
сәуленің толқын ұзындығы қызыл сәуленің
толқын ұзындығынан едәуір кіші. Рэлейдің теориясына
байланысты дисперстік жүйелерде сфералық бөлшектер
бір-бірінен алыс тұратыны соншалықты, екінші рет шашырауды
ескермеуге болады. Міне, сондықтан да, шашыраған жарықтың
интенсивтілігі көлем бірлігінде бөлшек санына немесе дисперстік жүйелердің
« » тікелей мөлшеріне пропорционал болады.
Сфералық бөлшектерден тұратын
дисперстік жүйелердің бірлік көлемінен шашыраған жарықтың
интенсивтілігі « » үшін Рэлей теңде түскен жарықтың
толқып ұзьшдығынан ескерліктей кіші бөлшектен R-қашықтықта,
бағыты түсу сәуленін бағытымен "Ө" бұрышьш
жасаған кезде мьша түрде жазылады:
(4.1)
(4.2)
Соңғы қатынастан біртекгі емес
ортада дисперсті фаза және дисперсті орта бірдей болғанда шашыраудың
болмайтынын көреміз. Дисперстік фазадағы бөлшек мөлшері
түскен жарық ұзындығына жақындаған сайын
(4.1) - теңдеуі арқылы жазылған заңдылық
орындалмайды. Егер де, белшек мөлшері толқын ұзындығынан
көп үлкен болса, шашыраған жарықтың
интенсивтілігі толқын ұзындық квадратына кері пропорционал
болады. Біз бұл арқылы ұсақ бөлшектен тұратын
дисперстік жүйеден түскен табағы жарық шашыраған
кезде көк түске енетінін, ал, жүйе бөлшектен тұратын
болса, ақ түске енетінін түсіндіруге болады.
Опалесценция құбылысы арқылы
коллоидты бөлшектердің жарықты шашырату қасиетімен түсіндіріледі.
Опалесценция өтетін және шағылысқан жарықта
коллоидты ерітінділер түсінің құбылуы байқалады.
Кейде ерітінділер бір шама лайлы болып корінеді. Мысалы, хлорлы күмістің
және күкірттің коллоидті ерітінділері бірде қызғылт
сары түсті, екінші бір жағдайда аспан түстес көгілдір
болып көрінеді. Коллоидты ерітінділердің түсі еріген заттың
түсіне де байланысты. Мысалы, АЗ283 ашық сары түсті, ал
коллоидты ерітіндісі қызғылт сары түсті болады. Темір (III)
гидрооксиді қоңыр түсті, ал коллоидты ерітіндісі қою қызул
қоңыр түсті болады. Коллоидты ерітінділердің түсі
дисперсті фазаның бөлшектерінің өлшеміне де байланысты
болады.
Мысалы, алтыншы ірі дисперсті коллоидты
ерітіндісінің түсі көк, одан ұсақтау болса - күлгін,
ал өте ұсақ болса - ашық қызыл түсті
болатыны белгілі. Коллоидты жүйелердің жарықты шашырату
интенсивтігі тек қана жарық сәулесінің толқын үзындығы
мен коллоидты болшектің өлшеміне тәуелді емес екендігі,
сонымен қатар, басқа факторларға да тәуелді. Бұл
факторлардың өзара байланысын Рэлей теңдеуімен көрсетуге
болады:
(4.3),
мұндағы:
υ - бөлшектердің концентрациясы;
ν - бөлшектің көлемі;
λ - жарық толқынның ұзындығы;
n1 және n2 дисперсті
фаза мен дисперсті ортаның сыну көрсеткіштері;
Jp - ашыраған жарық
интенсивті;
J0 - жарық түсу интенсивтігі.
Бұл теңдеуден (4.3) жарықтың
шашырау интенсивтігі бөлшек көлемінінің квадратына тура
пропорционал екенін көруге болады. Сонымен қатар, дисперсті фазамен
дисперсті ортаның сыну көрсеткіштерінің айырымы неғұрлым
үлкен болса, жарықты шашыратуы да соғұрлым күшті
болады. Бұл теңдеудегі « » және « » берілген жүйе үшін
түрақты шама болғандықтан, Рэлей теңдеуін ықшамдап
былай жазуға болады:
(4.4)
мұндағы:
К – тұрақты шама.
Коллоидты жүйелердің жарықты
шашырату қасиетін негізге алып, нефелометр әдісімен дисперсті
фазаның концентрациясын және бөлшектердің мөлшерін
анықтауға болады. Жарықтың шашырауын нефелометрде
немесе фотоэлектроколориметрлерде өлшейді. Олардың жұмыс
істеу принциптері зерттелетін ерітіндінің шашыратқан жарық
интенсивтігін стандарт ерітіндінің шашыратқан жарық
интенсивтілігімен салыстыруға негізделген. Өлшеу кезіндегі алынған
мәліметтерді Рэлей теңдеуімен есептейді. Егер ерітінді көлеміндегі
дисперсті фазаның салмақтық концентрациясы C =
ν*υ*d тең болса, онда Рэлей теңдеуін былайша қайта
жазуға болады:
(4.5)
Мұндағы: с - дисперсті фазаның тығыздығы.
Бұл теңдеуді пайдаланып:
1. Стандарт және
зерттейтін коллоидты ерітінділердегі белшектердің көлемі бірдей болғанда,
ерітіндінің салмақтық концентрациясын анықтауға
болады;
2. Зерттейгін бөлшектердің
өлшемің анықтауға болады (стандарт ерітінді мен зерттейтін
ерітінді концентрациялары бірдей болуы керек);
3. Химиялық
лабораторияларда ертінділердің концентрациясын анықтау үшін
арнаулы приборлар: нефелометр - НФМ және фотоколориметр -
"ФЭК-57М" қолданылады.
4. Оптикалық әдіс
арқылы Рэлей теңдеуін қолданып, коллоидтың белшектердің
өлшемін және дисперсті фазаның концентрациясың
ультрамикроскоппен, нефелометрмен және турбидиметрмен анықтауға
болады.
5. Ультрамикроскоптың
жай микроскоптан айырмашылығы микроскоп арқылы шашыраған жарықты бақылайтын болса,
ал коллоидтық бөлшектердің жарық болған нүктелері
ультрамикроскоп арқылы қара фонмен салыстыру арқылы бөлшектердің
диаметрін 2-3 нм-ге дейін әсе бастағанын толық бақылауға
болады.
Нефелометр приборы арқылы
дисперстік жүйенің кюветадан өткен шашыраған жарық
интенсивтігін табуға болады, жарық интенсивтігі мына теңдеу
арқылы өрнектеледі:
Ip = I0*K*νυ2
= I0*K*C*υ
(4.6)
Мұндағы:
С= νυ - дисперсті
фазаның кәлемдік концентрациясы.
Сонымен,
стандарт ерітінділердің концентрациясымен коллоидтық бөлшектердің
өлшемін біле отырып, (4.6)-теңдеу арқылы зерттейтін
белшектердін өлшемін және дисперстік жүйелердің
концентрациясын анықтауға болады.
Дисперстік
жүйелерден өтетін жарық интенсивтігін турбидиметр аспабы арқылы
өлшейміз, егер де, шашыраған жарықты толығымен сіңірілген
деп есептесек, онда шашыраған жарықтың интенсивтілігі бағынады:
(4.7)
Мұндағы: r - ерітіндінің лайлануы;
l - ерітіндінің қалыңдық
қабаты;
I0 - зерттейтін ерітіндіден толық өтетін
жарық интенсивтігі;
In - ерітіндіге түсетін жарық
интенсивтігі.
(4,7) - теңдеуді жарықтың
оптикалық тығыздығы арқылы да өрнектеуге болады:
(4.8)
Мүндағы: D
- оптикалық тығыздық.
Ерітіндінің оптикалық
тығыздығын фотоэлектрколориметр приборы (ФЭК-56М) арқылы таба
отырып, коллоидтық бөлшектердін өлшемін және олардың
концентрациясын стандарттық ерітіндімен салыстыру арқылы анықтауға
болады (4.1-сурет).
8 дәріс
Ультрамикроскоп
Ультрамикроскоптың қарапайым микроскоптан айырмашылығы, зерттелінетін дисперстік жүйе, бүйір жағынан қуатты жарық ағымымен жарықталынады. Осы әдіс арқылы сындыру көрсеткіші өзгеше болатын зерттелінетін ортада қалқын тұратын бөлшектерден шашыраған жарықты бақылайды. Шын мәнінде әлбір бөлшектен «Тиндаль конусы» пайда болады.
Түскен жарықтың интенсивтілігі шашыраған сәулелердің интенсивтілігінен жоғары болғандықтан, түскен жарықтың таралу бағыты, шашыраған сәуле бағытына тарамауы, микроскоп арқылы бөлшектерді бақылауға мүмкіндік береді. Бөлшек диаметрі микроскоп аумағының ажыратқыштық күшінен көп кіші болған кезде де, ол қараңғы фонда жарқыраған нүкте болып кәрінеді. Бөлшектің көрінетін диаметрі оның шын диаметрімен микроскоптың ажырату күшінің қосындысына тең.
Ультрамикроскопты қолдану арқылы
диаметрлері 2-3 нм бөлшек мөлшерін анықтауға, олардың
санын, қозғалысын бақылауға болады. 1903 жылы Австралия
ғалымы Зигмонди ультамикроскопты құрастырды. Бұл оқиға
коллоидты химияның дамуына әсері үлкен болды. Коллоидты
химияның негізін қалаушылар Перрен және Сведберг жұмыстары
ультрамикроскопты пайдалану арқылы орындалған еді. Кез-келген
дисперсті жүйелерді фазалардың агрегаттық күйіне
байланыссыз ультрамикроскопты пайдаланып зерттеуге болады. Осыған орай
Зигмондидің рубин шынысын зерттеу кезінде ультрамикроскопты ашуына
сырттай себеп ретінде ескеруге болады. Қарапайым
саңлаулы микроскоп кескін суретте көрсетілген.
Зерттелінетін
аймақтарды жарықтандыру үшін жетілдірілген құралдарда
айрықша қондырғылар қолданылады. Мысалы, қарапайым
микроскопта бүйірден жарықтандыру үшін саңылаулы
диафрагмманың орнына конденсорлар қолданылады.
(1)
суретте (2) қараңғы өріс конденсоры көрсетілген.
Мұндағы орталық диафрагма (2) жарықтың зерттеу
аймағына (4) тікелей түсуіне кедергі жасайды. Бүйірден түсетін
сәуле (1) жазық - дәңес линза (3) бетінен шағылысады,
ал дөңес бет болса параболоид аралығына сәйкес келеді.
Сәуле шыны затының бетіне шоғырландырылады. Конденсордың
осындай құрылысы бөлшектердің жарықтану
интенсивтігін арттырып қана қоймайды, сонымен бірге жарықтану
бет ауданын да ұлғайтып, бөлшек
пішінің бақылауға мүмкіндік береді. Сыртқы пішіні
біртекті емес бөлшектер жылулық қозғалыстың әсерінен
айналып, бақылаушының көзіне жарқырауы, әртүрлі
мөлшерде бақылаушы көзіне жарықтың түсуінен
болады. Ретсіз жылулық қозғалыстағы бөлшектер түскен
сәулеге кездейсоқ тік орналасатын болса, онда оның жарқырауы
кенеттен артып жарқ етеді. Осылай жарқ етуді ванадидің,
темірдің оксиді зольдерін бақылағанда көруге болады.
Микроскоп
арқылы кескіндегі бәлшек санын анықтаған кезде мьша
теңдеулер пайдаланылады:
немесе (4.9)
немесе (4.10)
Мұндағы:
n - бөлшек саны;
m - сынаманың жалпы массасы;
р - бөлшек
затының тығыздығы;
r- сфера тәрізді бөлшектің
радиусы;
e- бөлшек куб тәрізді болғанда
оның қабырғасының ұзындығы;
c - массасы және - концентрациясы белгілі болған кезде
жоғарыдағы келтірілген теңдеуді былайша қайта жазуға
болады:
және (4.11)
Белшектердің ара қашықтығын
өлшеу арқылы олардың мөлшерін анықтауға
болады. Егер де бәлшекті куб тәрізді десе, онда оның көлемі
І3 , бөлшек аралығындағы бос кеңістікті
параллелипед көлеміне І2х тең десек, онда бөлшектің
өлшемі мынаған тең:
(4.12)
Бөлшектердің ара қашықтығын
микрометр окулярының жәрдемімен анықтаймыз. Қазіргі
кезде жүйенің пішіні күрделі барлық жұмысты
автоматтан жылдам орындайтын құралдар бар. Осындай құралдарға
жататын талассыз ультрамикроскопты Б.В.Дерягин, Г.Я.Власенко деген ғалымдар
ұсынды.
Электрондық
микроскоп
Электрондық микроскопта жарық сәулелерінің
орнына жылдам қозғалатын электрондар ағымы қолданылады,
ал бұл микроскоптың ажырату қабілетін арттырып, коллоидты бөлшектерді
тікелей керуге және суретке түсіруге мүмкіндік береді.
Электрондар ағымын қолдану, электрондардың кванттық және
толқындық табиғатқа еге болуына негізделген.
Электрондар ағымының толқын ұзындығы небәрі
0,02-0,05 А°, яғни атом мөлшерінен аз болғандықтан,
электрондық микроскопттың ажырату қабілеті 5-10 А°-ге дейін
жеткізуге болады.
Флуоресценциялық экранда пайда болатын
кескінді суретке түсіруге және оны үлғайтуға мүмкіндік
болғандықтан қазіргі электрондық микроскоптардың үлғайту
шегі ете үлкен. Электрондық микроскоптағы электрондар ағынының
жолы көрсетілген. Жалпы жағдайда жарық сәулесінің
жолы қарапайым микроскопқа ұқсайды. Электрондардың
тез шашырауынан және жұтылатындығынан электрондар ағымын
фокустау үшін электрмагниттік катушкалар қолданылады, ал ол
электрлік және магниттік өрісті тудырады. Электрондық
микроскоптағы электрондардың шашырауын азайту үшін жоғары
вакуум қолданылады. Осы бағытта зерттеу үшін алдын-ала
зерттелетін затты әте жүқа қабатпен нитрцеллюлозаға,
кварцқа, т.б. пленкаларға буландырып қабаттау арқылы жүзеғе
асырады.
Егер де осы келтірілген шарттар орындалмаса
электрондар әсерінен зерттелетін зат қабаты бар жұқа қабаттар
қызып, жанып кетуі мүмкін. Кебіне тікелей зерттелі-нетін заттың
орнына олардың әртүрлі қабаттағы ізі қолданылады.
Жұқа қабаттары іздерге қажетті
түс беру үшін, оларды белгілі бір толқындалған
металдармен буландырып қаптайды.
Электрондық микроскоптың кемшілігі
зерттелінетін затты зерттеуге дайындау өте қиын және де
микроскоп ішінде жоғарғы вакуум болуы керек.
Бақылау вакуумда жүретін болғандықтан, электрондық
микроскопта коллоидты жүйелерді зерттеу мүмкін емес, тек олардың
құрғақ қалдықтарындағы бөлшектерді
зерттеуі мүмкін.
1 - жылдам электрондар саны;
2 – зерттелінетін зат;
3 - аралықтағы кескін;
4 – объектив линзасы;
5 – конденсаторлық линза;
6 – проекциялық линза;
7 – флуоренциялы экрандағы кескін;
8 – фотографиялық пластинка.
9 дәріс
Коллоидты жүйелердің молекулалық-кинетикалық
қасиеттері
Броундық қозғалыс
Коллоидты жүйедегі (зольдегі) - дисперсті
фазаның бөлшектері ерітінді мен еріткіш молекулаларының соқтығысуы,
қақтығысуы салдарынан ретсіз қозғалыста болады.
Мысалы, кез келген коллоидты ерітіндіні ультромикроскоп арқылы қараса,
ондағы золь бөлшектерінің ретсіз қозғалыста
екенін көруге болады.
Бұл құбылысты 1827 жылы ағылшын
оқымыстысы, ботаник Р.Броун байқаған. Ол есімдік тозаңының
судағы жүзгенін микроскоп арқылы бақылағанда,
олардың ретсіз қозғалыста болатынын көрғен. Әуелде
Броун бұл қозғалыстарды өсімдік тозаңы сияқты
тірі организмдерге тән құбылыс деп тұжырымдады.
Кейіннен органикалық, бейорганикалық заттан әзірленген жүзгіндер
мен эмульсиялардағы белшектердің өлшемі 1-5 мк болса, олар
ретсіз қозғалыста болатынын байқады.
1888 жылы Гуи, 1900 жылы Экснер броундық қозғалыстың
табиғаты молекулалық-кинетикалық теорияға, яғни
жылу әсерінен пайда болатын қозғалысқа негізделуі мүмкін
деген пікір айтты. Бұл пікір Эйнштейн және Смолуховский есептеулері
арқылы дәлелденіп, Перрен және Сведберг зерттеулеріндегі асқан
дәлдікпен жүргізілген тәжірибелер кезінде нақтылы
деректермен толықтырылды.
Көптеген тәжірибелер броундық қозғалыс
зат табиғатына тәуелсіз, ал белшектің өлшеміне, ол
орналасқан ортаның температурасы мен тұтқырлығына
тәуелді екенін көрсетті, еріткіш молекулаларының тынымсыз соққылауы
салдарының да дисперсті фазаның бөлшектері ретсіз қозғалысқа
түседі.
Әрбір бөлшектің қозғалысы
немесе белгілі мерзімдегі орын ауысып жылжуы қақтығысудың
орташа мәні ретінде қабылданды, Мысалы, бір бөлшек бір
секундта шамамен 10^*^ рет қақтығысуға душар болады
екен. Бөлшек өте кішкене болса, оның жан-жағынан немесе
әр тұсынан тиетін соққы саны бірдей бола бермейді және
кеңістіктегі мүндай бөлшек ете күрделі ізбен
(траекториямен) жылжиды. Егер дисперсті фазадағы бөлшектің өлшемі
мен массасы белгілі бір шектен асьш кететін болса, онда қақтығысулардың
бірін-бірі жою мүмкіндігі арта түседі. Сондықтан да өлшем
4-5 ммк болатын бөлшектер өте жай тербелмелі қозғалыста
болады. Ал бөлшек мұнан ірі болса, броундық қозғалыс
байқалмайды. Коллоидты жүйені микроскоп арқылы бақылағанда,
ондағы белгілі бір бөлшекті х деп белгілеп, оның
траекториясын анықтасақ, ол суретте керсетілгендей болады да,
белгілі мерзімдегі орташа жылжуы "Дх"-ке теңеледі. Бұл түрлі
көптеген қозғалыстың статистикалық нәтижесі
немесе көлеңке іспеттес проекциясы. Ал броундық қозғалыстағы
белшектің шын мәніндегі траекториясын молекулалардікіндей дәл
көріп бақылау мүмкін емес, өйткені олар өте көп.
Ондағы әлбір бөлшек тек бір секундтың өзінде
есепсіз соқтығысып, өз бағытын есепсіз өзгертеді.
Ал адам өте үлкейтілген бөлшектің бір секундтағы
тек 10 шақты қозғалысын көре алады екен. Сондықтан
броундық қозғалыс теориясына газ молекуласына қолданып
келген орташа квадраттық жылдамдық орнына орташа квадраттық
жылжу деген ұғым енгізілді. Ол - көрсетілгендегідей бөлшектің
«4» уақытта "А" мен "В" жағдайға өзгеруі.
Кейде оны орташа проекция деп те атайды. Бөлшектің орташа жылжуының
(∆х) уақыт пен диффузия коэффициентіне тәуелділігі Эйнштейн
теңдеуімен өрнектеледі:
(5.1)
Мұндағы:
∆х - орташа жылжу;
∆х - орташа квадраттық жылжу;
T - жылжуға
кеткен уақыт;
D - диффузия
коэффициент!.
Дисперсті ортадағы молекулалардан үлкен
өлшемде болатын дисперсті шар тәрізді бөлшектің
диффузия коэффициентінің мәні былай анықталады:
(5.2)
Соңғы екі теңдеудің
коллоидты химиядағы мәні ерекше. Онда диффузия
коэффициентін анықтау арқылы шар тәрізді коллоидты белшектің
радиусын
есептеуге және сол сияқты жоғарғы молекулалық қосылыстардың
шамасын
өлшеуғе болады. Ал бөлшек күрделі пішінді болса, соңғы
теңдеудің оң
жақтағы соңғы мүшесі (6πηr) біршама күрделенеді.
Ол үшін (5.2) теңдеудегі
диффузия коэффициентінің мәнін оның алдындағы (5.1) теңдеуге
қойып,
бөлшектің орташа жылжыуын есептейді:
(5.3)
Броундық қозғалысты жан-жақты
зерттеғен Перрен өз тәжірибесінде алған мәліметтерге
сүйеніп және математик Ланжевеннің көмегімен Авогадро
санының NA мәнін дәл анықтайды. Броундық
қозғалыс тек коллоидты химияны, табиғаттану ілімдерін дамытып
қана қоймастан, жалпы диалектикалық, материалистік көзқарастың
дұрыстығын, ғылымилығын дәлелдеді.
Коллоидтық
жүйелердің және нақты ерітінділердің диффузиясы
Диффузия деп жылулық қозғалыс
салдарынан жүйедегі коллоидты бөлшектердің, иондардың,
молекулалардың бір-біріне өту құбылысы, яғни
ерітіндінің концентрациясының теңелуін айтады.
Сонымен диффузия мрлекулалардың жылулық
қозғалысының көрінісі болып табылады. Міне, сондықтан
да жүйенің температурасы жоғарылауына байланысты диффузия тез
жүреді екен. Диффузия құбылысы қайтымсыз, ол диффузияланатын
заттың сол ортадағы концентрацияны теңескенге дейін жүре
береді, себебі бөлшек-тердің ретсіз таралуы жүйенің ең
жоғарғы энтропиясы мәніне байланысты. Диффузия құбылысы
осмостық қысымға да байланысты. Мұндай көзқарасты
1885 жылы Нернст ұсынған болатын. Осмостық қысым
жартылай мөлдір кедергілерде (мембраналарда) байқалатын болғандықтан,
бұл қысымды кедергілермен байланыссыз қарастырудың ешқандай
мағынасы болмайды. Сонымен бірге осмостық қысым молекулалардың
бейтарап қозғалысы нәтижесінде пайда болатындықтан, оны
кейде диффузия құбылысының нәтижесі ретінде қарастыруға
болады. Мұндай көзқарастың заңды екендігі
теориялық жолмен алған мәлімет-тердің, тәжірибе
жолымен алған мәліметтермен сәйкес келуінде.
Диффузия нәтижесінде массаның
тасымалдануы жылу мен токтың тасымалдануына сырттай ұқсас.
Фик 1885 жылы осы ұқсастықты пайдаланып, диффузияның
бірінші заңын тағайындады.
Фиктің I заңы былай жазылады:
(5.21)
Мундағы:
m
-диффузияланған заттың массасы;
D
-диффузия коэффициентi, ол ортамен байланысты болады;
-dc/dx - концентрация градиентi немесе концентрация кемуі;
S
-диффузия жүретін аудан;
r
-диффузияның жүру уақыты;
dc
-концентрация;
dx
-концентрация кеміген бөлік.
Теңдеудің
оң бөлігіндегі теріс таңба -dc/dx туындысының теріс мәнге ие болуында, оған себеп "х"-тың мән!
артқан сайын «с» кемиді. (5.2.1)- теңдеуді мынандай түрде де жазуға болады:
(5.22)
iD - шамасын диффузияның меншікті ағымы деп атайды, себебі бірлік уақыт ішінде бірлік ауданнан
диффузия нәтижесінде тасымалданатын зат мөлшер!н сипаттайды.
Жалпы
жағдайда да диффузия ағымы «х» және «r » функциясы болып
табылады, себебі (- ) концентрация
градиенті келтірілген шамаларға байланысты
болады. Егер де концентрация градиенті тұрақты
болса, диффузия ағымы да тұрақты болады және жүйеде
тұрақты диффузия процесі қалыптасады.
Осы жағдайға байланысты мына теңдеуді жазуға болады:
(5.23)
Егер де, ; S = 1 және с = 1 деп алсақ, онда D = m (5.24)
Мұндағы: (5.24)- теңдіктен
диффузия коэффициенті «D» сан жағынан зат мелшеріне тең екендігін көреміз.
(5.2.3) теңдіктен диффузия коэффициенті см2/с-пен өлшенетінін
көреміз. Диффузия құбылысын қарастырған кезде
процестің өте жай өтетіндігіне байланысты көбіне секунд
орнына тәулік алынады. Эйнштейн 1908 жылы жүйенің диффузия
коэффициенті «D», абсолюттік температурасы «Т», дисперсті ортаның тұрақтылығы
«η»және дисперсті фаза бөлшектерінің радиуысымен
байланысатын теңдеуін қорытындылап берді. Бұл теңдеуді
шешу үшін заттың ертіндідегі концентрациясы сол жақтан оң
жағына қарай азаятынын және көлденең қимасы
8 см2 болатын трубаны қарастырайық.
Ойша
х1, х11
және х12, х12 жазықтықпен шеістелген қалыңдығы
шексіз аз, көлемі V = Sdx болатын трубадағы ерітіндіні бөліп алып
зерттейік. Ерітіндінің концентра-циясын және осмостық қысымын,
сол жағындағы «с» және «П», ал оң жағындағы «с2» және «n2» деп
белгілейік. Сонымен бірге с > с2 және n1 > n2. Бұл жағдайда
трубада еріген заттың диффузиясы байқалады, ал массаның
тасымалдауы солдан оңға қарай жүреді (суреттен кәрсетілгендей).
Ал, диффузия бөлшектердің бейтарап жылулық қозғалысы
нәтижесінде жеке жағдайда олар түрлі жылдамдықпен қозғалыс
бағыттарында әртүрлі болады. Бағытталған ағым
ретінде жалпы қарастырылған кезде, пішімді тұрақты
жылдамдық туралы айтуға болады. Мұндай жылдамдыққа түзу сызықты қозғалатын
барлық бөлшектер еге болады. Диффузия-ланатын бөлшектердің тұрақты
жылдамдығын түсіндіру үшін, жеке бөлшектерғе әсер
етуші «f» қозғалушы күші, кері бағытталған «f '» үйкеліс күшімен теңеседі деп аламыз, онда
f = f ' (5.25)
f '- үйкеліс күші бөлшек аралық
үйкелій коэффицменті "В" мен бөлшектердің орташа қозғалыс
жылдамдығы "и" мен көбейтіндісіне тең
f ' = В * u (5.26)
Сфералық бөлшектер үшін
"В" коэффициенті Стоке заңы бойынша « » (мұндағы
-орнаның динамикалық тұтқырлығы, - бөлшек
радиусы). Бір бөлшекке әсер етуші қозғаушы күшті
есептеу үшін, элементар қабаттың бірлік көлеміне сәйкес
келетін қозғаушы «Ғ» күшін анықтау керек, сонда:
(5.27)
Егер де, элементар қабаттағы еріген
заттың молярлық концентрациясы «с» болса, онда бір бөлшекке сәйкес
келетін қозғаушы күші «f» мынаған тең болады:
(5.28)
Мұндағы:
R - универсал газ тұрақтысы;
Т -
абсолюттік температура;
NA
- Авогадро саны;
«f
'» және «f» мәндерін (5.2.6) теңдікке қоямыз,
сонда
Бұл теңдікі былайша қайта
жазамыз
(5.29)
Мұндағы: UC = m екенін ескерсек, онда
(5.2.10)
(5.2.9) және (5.2.10) теңдеулерін теңестіреміз,
сонда
(5.2.11)
Бұл теңцік 5.2.11 Эйнштейн теңдеуі
деп аталады. Сфераға жуық бөлшектер үшін (В= ) соңғы
теңдікті былаша қайта жазамыз:
(5.2.12)
Коллоидты жүйедегі броундық қозғалыс
пен диффузияны зерттеу дисперсті жүйенің табиғатын тереңірек
түсінуге көмектесіп, осы жүйе мен молекулалық дисперсті
жүйелер арасындағы молекулалық-кинетикалық орта қасиеттерін
анықтайды. Сөйтіп, бұлар молекулалардың бар екенін оның
материялығын айқындаумен қатар, табиғаттану ілімін
материалистік тұрғыдан түсінуге өз септігін тигізді.
10 дәріс
Коллоидты жүйелердің осмостық қысымы
Сұйытылған коллоидты ертінділер үшін
осмостық қысым n-ні мына теңдеу арқылы анықтауға
болады:
(5.3.1)
Мұндағы:
mж
- еріген зат массасы;
m - бөлшек
массасы;
V - жүйенің
көлемі;
Т -
абсолюттік температура;
NA
- Авогадро саны;
ν
- бөлшектің концентрациясы.
Бұл 5.3.1 теңдеу нағыз
ерітінділерге арналған белгілі Вант-Гофф тендеуімен сәйкес келеді:
(5.3.2)
Мұндағы;
M - 1 моль
еріген заттң массасы;
с - салмақтың концентрациясы.
Нағыз ерітінділерге қолдануға
болатын молекулалық-кинетикалық теңдеуді, коллоидты
ерітінділерге де қолдануға болатындығын ескеруге болады, бірақта
мұндай заттың иондық массасы, бөлшек массасымен
ауыстырылады. Нағыз ерітінділермен салыстырғанда, лиозольдердің
осмостық қысымының ерекшелігі тұрақсыздығы
және оның мәнінің аздығына, байланысты болады.
Лиозольдердің осмотикалық қысымының төмен болуын
былайша түсіндіруге болады. Коллоидтық жүйелердің
осмостық қысымдары «n1» және «n2»
болатын бірдей температурадағы екі жүйе үшін, мьша теңдеуді
жазуға болады.
Бұл теңдікті бір-біріне бөлсек,
онда:
(5.3.3)
Бұл (5.3.3)-теңдіктен дисперсті жүйелердің
осмостық қысымы тек бөлшектің концентрациясына
байланысты болып, ал табиғаты мен бөлшек мөлшеріне байланысты
болмайтынын көреміз. Бұл теңдеу кез-келген коллоидты бөлшектердің
аз қысымға ere болатындығын түсіндіреді, себебі
коллоидты жүйелердің массасы үлкен және де олардың
салмақтық концентрациясы да аз болады,
Томас Грэм лиозольдердің осмостық қысымы
аз және оны өлшейтін құралдың сезгіштігі темен
болғандықтан, ол коллоидты жүйелердің осмостық қысымы
жоқ деп үйғарған еді.
Лиозольдердің осмостық қысымдарының
тағы бір ерекшелігі оның түрақсыздығында деуге
болады.
Табиғаттары үқсас фазалары
бірдей салмақтық концентрациясы тең, тек бөлшек өлшемдерінде
ғана айырмашылығы бар екі коллоидты жүйелер үшін мына
теңдікті жазуға болады,
(5.3.4)
Мұндағы:
«r1 » және «r2 »
бірінші және екінші жүйенің радиустары «р» дисперсті фазаның тығыздығы,
Соңғы (5.3,4)- теңдіктен екі жүйенің
осмостық қысымдарының бөлшек радиустарының үш
дэрежесінің қатынасына тура пропорционал болатындығын
кереміз. Сонымен бірге соңғы теңдіктен бөлшек радиусының
аз езгерісі осмостық қысымның езгеруіне үлкен әсер
ететінін кереміз. Бұл келтірілген байланыстан бөлшек мөлшерінің
ұлғаюуы, олардың бір-бірімен бірігіп жабысуына, оның нәтижесінде
осмостық қысымның төмендеуіне әсерін тигізетінін
көреміз. Жүйенің агрегат күйінің бүзылуының
нәтижесінде бөлшектердің ыдырауы осмостық қысымның
шоғырлануына себеп болады. Коллоидты жүйелердің агрегаттық
күйі, сыртқы әсер нәтижесінде тез езгеруі осмостық
қысымның тез езгеруіне әсерін тигізеді.
Осмостық қысымның тұрақтысыздығы
осмометрия, эбулиоскопия және криоскопия эдістері арқылы бөлшек
мөлшерін анықтауға болмайтындығын керсетеді. Осмометр
эдісі арқылы жоғары молекулалық заттардың молекулалық
салмағын анықтауға болады, себебі олар нағыз
ерітінділерден тұрады, ал молекулалық салмақты анықтауда
ерітінді тұрақтылығы қажет емес.
Седиментация
Седиментация сұйық не газды ортадағы
ұнтақталған заттың бөлшектері қарама-қарсы
бағытталған екі күштің әсерінде болады. Олардың
біріншісі бөлшекті темен тартып тұнбаға немесе шегіндіге түсіруге
бағытталған ауырлық күші, ал келесісі бөлшектерді
берілген келемде біркелкі таратуға үмтылған, яғни бөлшек
концентрациясы мол жақтан, аз жаққа ауысуына әсер
ететін өздігінен жүретін диффузиялық күш. Дисперстік жүйеге
әсер ететін ауырлық және диффузиялық күштің
қайсысының басым болуына байланысты оның күші анықталады:
ауырлық күші артық болса, ондайда дисперсті жүйенің
бөлшектері кебірек шөгеді, ал диф-фузиялық күш басым
болса, онда дисперстік жүйедегі бөлшектер тұнбаға түспей
жүзгім түрінде болады. Осы айтылғандарға орай, дисперсті
фазаның жүйе көлемінде біркелкі таралып; тұрақты
күйде болуын седиментациялық немесе кинетикалық тұрақтылық
деп атайды, ал ауырлық күші әсерінен бөлшектердің
тұнбаға түсу процесі седиментация деп аталады.
Дисперсті фаза өте ұсақ, болса
диффузия жылдамдығы үлкен болады. Ал олар іріленген сайын диффузия
жылдамдығы баяулайды. Бөлшектің радиусы 2 нм-ден үлкен
болса, броундық қозғалыс байқалмайды. Демек олардың
диффузиялық қабілеті нөлге тең. Мұнда ауырлық
күші диффузиялық күштен басым.
Егер дисперсті жүйедегі ауырлық күші
мен диффузия күші өзара тең болса, онда седиментация мен
диффузия жылдамдықтарының тепе-теңдігімен сипатталатын
седименментациялық тепе-теңдік деп аталатын күш орнамды. Мұндайда
берілғен дисперсті жүйенің бірлік өлшемі арқылы
ауырлық күшінің әсерінен темен қарай қанша
бөлшек өтсе, диффузиялық күш ықпалынан жоғары
қарай сонша бөлшек етеді. Осындай седиментациялық тепе-тендік
тек коллоидты жүйеге ғана емес, молекулярлық -дисперстік жүйелер
үшін де тән құбылыс. Сондай-ақ бұл тепе-теңдік
жүйедегі бөлшек концентрацияларының уақыт еткен сайын
баяу болса да теөеннен жоғары қарай кеми беретіндіғімен
де сипатталады.
Жүйедеғі бөлшектердің тұнбаға
түсу жылдамдығы осы бөлшектердің
өлшеміне, дисперстік ортаның тұтқырлығына және
бөлшек тығыздықтарына
тәуелді
f 1 = f2
f1 = mg = 4/3πr3(d – d0)*g
; f2=6πrην (5.4.1)
Мұндағы:
ν -бөлшектердің тұнбаға түсу
жылдамдығы;
r - бөлшек радиусы; «d» және «d0»
- дисперсті бөлшек пен дисперстік ортаның тығыздықтары;
η - дисперстік ортаның тұтқырлығы;
g - еркін
тусу үдеуі.
Сұйық бағанасындағы бөлшектер
өзінің өлшеміне сәйкес әртүрлі биіктікте,
айталық ірідері темен, ал ұсақтары жоғары орналасады
екен. Бұл құбылысты сипаттау үшін Лапластың
гипсометриялық немесе барометрлік заңын коллоидты жүйеге
пайдалануға болады: золь баганасының биіктігін арифметикалық
прогрессияда көбейткенде, бөлшек концентрациясы геометриялық
прогрессияда кемиді.
Бұл
зандылықты математикальщ тұрғыдан өрмектесек:
(5.4.2)
(5.4.3)
(5.4.4)
Мұндағы:
h - елшенетін бағана биіктігі;
g - еркін түсу үдеуі.
5.4.1- кестеде әр түрлі дисперсті
дэрежеде ұсақталған кейбір дисперсті жүйелердін мәліметттері
келтірілғен.
Әуелде Лапластың гипсометриялық
заңы газ тәрізді және молекулалық -дисперстік жүйелерге
арналып тұжырымдалған болатын. Бертін келе Перрен оны коллоидтық-дисперстік,
тіпті ірі дисперстік жүйелерге қолданды. Осы мақсатпен Перрен
радиустері әртүрлі кептеген шариктер эзірлеп, оларды әлшеміне
орай сұрыптап, дисперстік ортаны да белгілі сипатта даярлап, көптеген
тәжірибелер жүргізді. Олардың нәтижесі Лаплас заңына
қайшы келмеді. Сонымен, ол әртүрлі биіктегі бөлшектердің
санын анықтай келіп, Авогадро санының мәнін асқан дәлдікпен
табуға болатынын көрсетті. Перрен өз тәжірибелерінің
нәтижесінде басқа да эдістер мен теңдеулері көмегімен
анықталған Авогадро санынын мәнінен алшақ емес, қанағаттарлықтай
дерек алды. Олай болса Перрен еңбектеріндегі зерттеулер тек молекулалық-кинетикалық
теорияның дұрыстығын дәлелдеп қана қоймай,
оны коллоидтық-дисперстік жүйелерге де қолдануға
болатынын бұлжытпай, ешбір шүбэсіз дәлелдеп берді.
Седиментациялық талдау әдістерінің
бәрі де дисперстік фазадағы бөлшектердің тұнбаға
шөгу жылдамдығын анықтауға негізделеді. Тәжірибе
кезінде анықталған бөлшектердің шогу жылдамдығын
пайдаланып, олардың басқа да өлшемдерін (дисперстік дәрежесін,
бөлшек радиусын, бағана биіктігін және т.б.) табуға
болады
|
Ұнтақталған зат |
Бөлшек диаметрі, нм |
Бөлінді концентрациясы екі есе кемитін биіктік.м |
|
Оттек |
0.27- |
5000 |
|
Жоғары дисперсті
алтын |
1.85 |
2.15 |
|
Орташа дисперсті алтын |
8.35 |
0.025 |
|
Ірі дисперсті алтын |
186.0 |
|
|
|
|
2 *10-7' |
Мысалы, дисперстік жүйедегі бөлшектердің
радиуысын табу үшін жоғарыдағы 5.4.3- теңдеуді ықшамдап
жазуға болады:
n = 6,78*10-2 (5.4.5)
Коллоидты жүйедегі бөлшектердін
дисперстік дәрежесі өте жоғары болғандықтан, ондағы
бөлшектердің тұнбаға шөгу жылдамдығы баяу.
Ал кейде оны жылдамдату мақсатымен ультрацентрифуга аспабын пайдаланады.
Осындай аспаптарының көмегімен көптеген белоктың, күрделі
және жоғары молекулалық қосылыстардың молекулалық
массалары анықталады. Оның
кейбір жекеленген мысалдары 5.4.2- кестеде керсетілген.
|
Белокты
зат |
Белінді
масса |
|
Пепсин |
39
200 |
|
Жұмыртқадағы альбумин |
43
500 |
|
Гемоглобин |
68
100 |
|
Фитоциан |
279
000 |
|
Октопус-гемоцианин |
2
785 000 |
11 дәріс
Коллоидты жүйелердің
электркинетикалық қасиеттері.
лектр
кинетикалық құбылыс.
Коллоидты ерітінділердегі фазааралық жанасу
шегінде электрлік зарядтар туындайды. Коллоидты жүйенің электрлік қасиетін
түсіну үшін, ондағы электр кинетикалық құбылыстарды
және олармен тығыз байланыста болатын коллоидты бөлшектер мен
электролиттердің өзара әрекеттесуін, сол сияқты осындағы
бір фазаның екіншіден салыстырмалы жылжуынан туындайтын жайларды қарастыру
қажет.
Коллоидты химиядағы электр кинетикалық
құбылыстардың және онымен байланысты электрлік
зарядтардың туындайтынын Санкт-Петербург университетінің профессоры
Ф.Рейсс 1808 жылы ашты. Ол өз тәжірибелерінде бір түйір ылғалды
балшыққа (1), екі шыны түтігін (4 және 5) қадайды.
Сонан соң ол
осы шыны түтік ішіне бірдей етіп жуылған кварцты қүмын
(2) салып, бірдей деңгейге дейін су қуяды. Шыны түтікке оң
және теріс электродты енгізіп, оны тұрақты ток кезіне қосады.
Біраз уақыт өткен соң электр өрісінің әсерінен
балшық бөлшектері бөлініп, құм арқылы сүзіліп
өтеді де, оң зарядталған полюске жылжып кетеріледі. Демек,
балшықтың бұл бөлшектері теріс зарядталған. Осы түста,
осы оң зарядталған шыны түтік ішіндегі су (3) лайланады. Мұнда
оң зарядталған белікте су тек лайланып қана қоймай, оның
деңгейі темендеп, теріс полюсті электроды бар шыны түтіктегі су деңгейі
кетеріледі. Олай болса мұндағы су оң зарядталған.
Бұл құбылыстарды онан әрі
зерттегенде, олардың коллоидты жүйелерге де тән екені байқалды.
Дисперсті фазаның электр өрісінде өзіне кері зарядталған
электродқа қарай жылжуы электрофорез деп аталады.
Теріс электродтағы су деңгейінің
көтерілу себебін табу мақсатымен Рейсе басқа да тәжірибелер
жүргізді (6.1.2-сурет). Ол негізінен U тәрізді шыны түтікшеге
(1) жуылған қүм (2) салып, оған (3) су қүяды.
Бұл құрылғыдағы майда құм сүзгіш
диафрагма ролін атқарады. Енді ондағы оң және теріс
полюсті электродтарды тұрақты токқа қосқанда,
шамалы уақыт өткен соң оның теріс полюсті белігіндегі
су деңгейі жоғары көтеріліп, екінші беліктегі төмендейді.
Осы екі бөлік, электрофорез кезіндегі коллоидты бөлшектер электр өрісінде
белгілі бір жылдамдықпен қозғалады. Сол сияқты осындай
электр өрісіндегі сұйықта белгілі бір жылдамдық-пен
жылжумен қатар коллоидты бөлшектер мен сұйықтардың
мөлшері оған жұмсалатын потенциал айырымына және
диэлектрлік өткізгіштігіне тура пропорционалды да, осы ортаның тұтқырлығына
кері пропорционалдық байланыста болады екен. Бертін диафрагмалар деп
аталатын қуыс заттар арқылы сұйықтың ондағы
электр өрісі әсерінен жылжуы электроосмос құбылысы деп
аталады.
Кезінде көпшілік назарына ілінген осы екі құбылыс
жан-жақты және тиянақты зерттеліп, электрофорез бен
электроосмос құбылыстарына кері құбылыстары ашылды.
Мысалы, 1859 жылы Квинке диафрагмалы қуыс (кеуек) зат не өте ұсақ
түтікшелер (капиллярлар) арқылы сұйықты «механикалық
күшпен, айталық үлкен қысым туғызып өткізетін
болса, онда әлгі диафрагма мен капиллярлы өткізгіштерде осы сұйықтың
өтуіне қарсы тұрып, кедергі боларлықтай потенциал
айырымы туынндайтынын ашты. Бұл құбылыс
ағу өсері, ал онда пайда болатын потенциал айырымы ағу
потенциалы деп аталады.
1879
жылы Дорн басқа электр кинетикалық құбылысты байқайды:
жылжымайтын сұйық арқылы қатты фаза қозғалғанда, мысалы, судағы құм, тас түйірі секілділер шеккенде, оған қарсы
тұратын потенциал айырымы пайда болады. Әрине, мұндай
құбылыс электрофорезге кері, өйткені
электрофорез кезінде электр өрісі әсерінен зарядталған
коллоидты бөлшек жылжыса, коллоидты бөлшекті күшпен жүргізгенде
электр өрісі туындайды. Мұны
седиментация (шөгу), ал осы кезде пайда болатын потенциал айырымын
седиментация потенциалы деп атайды.
Коллоидты
жүйеге электр қозғаушы күш әсер өткенде, фазада қозғалыс болады: егер жалпы
салыстырмалы жағдайдагы тұрақты фазада (ол сұйық
та болуы мүмкін) қатты фаза қозғалысқа келсе,
онда электрофорез; егер қозғалыссыз қатты фазамен салыстырғанда,
сұйық орта қозғалысқа келсе, онда электроосмос құбылысы
байқалады. Коллоидты жүйедегі бір фаза тұрақты болып,
екінші фаза механикалық қозғалысқа келсе, онда электр қозғаушы
күш туындайды: қозғалыссыз сұйықтықпен
салыстырғанда, қатты дисперсті фаза жылжығанда жүйеде
пайда болатын седиментация потенциапы; егер қозғалыссыз қалатын
қатты фазада (беткі қабатта) сұйық фаза жылжитын болса,
онда коллоидты жүйеде ағу потенциалы пайда болады.
Коллоидты
жүйедегі электр кинетикалық құбылыстарды жан-жақты
және нақты зерттеу нәтижесінде кейбір жалпы қорытындылар
тұжырымдалды:
1. Барлық коллоидты жүйелер
(зольдер) электрофорез, және
электроосмос құбылыстары кезінде диспертсі фазаның зарядтық
белгісіне
қарай оң және теріс зарядталған болып бөлінеді.
2. Барлық коллоидты жүйелер
(зольдер) электрофорез және
электроосмос процестері тек бір бағытта қана жүрмейді. Олардың
екеуі
қарама-қарсы екі процестің біріккен түрі.
3. Белгілі бір жағдай жасалғанда
зольдің коллоидты бөлшектері қайта
зарядтала алады, яғни өз зарядының белгісін керіге ауыстырады.
4. Коллоидты бөлшектің заряд
шамасы коллоидты ерітіндінің
және қосымша ретіндегі басқа да заттар мен ерітінділердің концентрациясына,
сондай-ақ олардың табиғатына байланысты өзгереді.
Қос
электр қабатының жылжымалы немесе диффузиялық және
жылжымайтын немесе адсорбциялық бөліктерінің арасындағы
потенциал айырымын электр кинетикалық потенциал деп атайды. Әдетте
бұл потенциалды гректің "дзета" әрпімен белгілейді
және осыған орай оны дзета-потенциал деп те атай береді.
Дзета-потенциалының
беткі қабатынан бастап нөлге, дейін мәнінің толық
кемуі қатты беттегі қабаттың және оған кері барлық
иондар арасындағы ең үлкен потенциал айырымына сәйкес
келеді. Потенциалдың мұндай ең үлкен айырымын
термодинамикалық потенциал деп атайды және оны гректің
эпсилон (е) әрпімен белгілейді. Ал, электркинетикалық потенциал
болса, ол тек термодинамикалық потенциапдың бөлігі ғана,
термодинамикалық потенциалдың өзі электркинетикалық
потенциал мен жылжымайтын қабаттағы адсорбцияланған кері
иондар тудыратын потенциалдың кемуінен құралады.
Қолданбалы
жағдайда электр кинетикалық потенциалдың шамасын есептеп шығару
және оның оң не теріс екенін анықтау үшін
электрофорез және электроосмос, ағу потенциалдарынан алынған
мәліметтерді пайдаланады:
(6.1.1)
Мұндағы:
К - коллоидты бөлшектің түрінетәуелді болатын тұрақтылық
(мысалы, егер
бөлшек шар тәрізді болса, К=6, ал цилиндр
тәрізді болса, онда К=4);
η - дисперсиялық ортаның тұтқырлығы;
D - диэлектрлік тұрақтылық;
Е - кернеу өрісінің
градиенті;
U - электр өрісінің әсерінен
жылжитын бөлшектің орташа жылдамдығы.
Мицелладағы
дзета-потенциалдың кемуі 6.1.3-суретте кескінделген. Ондағы OA -
мицелла ядросының беткі қабатындағы максимал электр
кинетикалық потенциал; АВ - адсорбциялық қабаттағы
потенциалдың кемуі; 06 - гранула бетіндегі электр кинетикалық
потенциал, яғни дзета-потенциал; ВС - диффузиялық қабаттағы
потенциалдың кемуі. суретте көрсетілгендей, дзета - потенциалдың
шамасы кері иондардан тұратын - диффузиялық қабаттың
қалыңдығымен тығыз байланысты. Kepi иондардың қабаты
барынша тығыз, жинақы болса, онда дзета потенциал нөлге теңеледі.
Дзета потенциалдың шамасын, кері иондардан тұратын диффузиялық
қабаттың қалыңдығымен анықталады дедік,
демек оның шамасы фітіндіде кездесетін электролит концентрациясына кері тәуелділікте
болады екен. Олай болса электролит концентрациясының артуы, ондагы кері
иондардан тұратын диффузиялық қабаттың қалыңдығын
кемітуге әкеледі және осының салдарынан
дзета-потенциал да азаяды. Массалық әрекет заңына орай
электролит концентрациясы-ның артуы
диффузиялық қабаттағы кері иондар концентрациясын кемітеді.
Мүнда
диффузиялық қабаттағы кері иондардың белгілі бір белігі
адсорбциялық қабатқа ауысады, мұның салдарынан дзета-потенциал азаяды. Коллоидты
жүйенің (зольдің) концентрациясын азайту адсорбциялық қабаттағы
кері иондардын ауысуына байланысты диффузиялық қабаттын
қалыңдығын арттырады. Дзета-потенциал басқа
эяектрлиттерге өте сезімтал.
12 дәріс
Қос иондық электр қабаты
Қос иондық электр қабаты мен екі
фазааралық шегінде потенциал айырымының пайда болуы иондардың
адсорбциялану процесі мен иондардың алмасуында әрі негізгі,әрі
басты роль атқарады, сондай-ақ теория мен қолданбалы жай үшін
қажетті құбылыстарды түсіндіруге пайдаланылады Олар:
электродты процестер; электр капиллярлық және электр кинетикалық
құбылыстар; қуысты денелердегі масса мен энергия алмасу
процестері; поляризация құбылысы мен оған байланысты өтетін
өзгерістері; көбінесе дисперсті жүйенің тұрақтылығымен
анықталатын коллоидты бөлшектердің өзара электростатикалық
әрекеттесуімен байланысты өтетін құбылыстар. Осы ерекше
құбылыстардың бәрі де электрлі беттік құбылыс
деп аталатын қос электр қабаты арқылы өзара тығыз
байланысқан. Мұндай жалпы атаумен фазааралық бетте қос
электр қабатының пайда болуы мен оның салдарынан туындайтын өзгерістер
аталады. Бұл құбылыстар электрохимияда, қатты денелер
физикасында, геофизикада қолданылады. Қазіргі коллоидты химияның
негізі болып саналатын коллоидты бөлшектер, яғни иондар, полюсті
молекулалар, зарядталған беткі қабат пен оның кейбір актівті
орталықтары іс жүзінде беттік құбылыстармен байланысты.
Қос
электр қабатының теориялары
Қос электр қабатының пайда
болуына байланысты құбылыстарды түсінікті баяндау үшін
оның ішкі құрылысына арнайы талдау жасап және ондағы
потенциал айырымы мен беткі қабаттағы заряд мөлшерінің
арасындағы байланысты анықтау қажет. Енді осы жайлы түсіндіретін
бірнеше қос электр қабатының теорияларына тоқталайық.
Гелъмгольц
теориясы
Қос электр қабатының шамасын
елшейтін бірінші теорияны 1879 жылы Гелмьгольц зерттеп ұсынды. Ол қос
электр қабатын сұйық ерітінді ішінде беткі қабаты қарама-қарсы
зарядталып бірінен-бірі молекулалық өлшемде (қашықтықта)
орналасқан параллель жазық конденсатор ретінде қарастырды
(6.2 сурет). Мұнда жазық конденсатор теориясына орай параллель қабырғаның
бірінде пайда болатын потенциал айырымы « » екінші қабырға алыстаған
сайын түзу сызықты тәуелділікпен кемиді де, оған
жеткенде нөлге теңеледі. Ендеше мұндай қос электр қабатында
туындайтын потенциал айырымы жазық конденсатордан теорияға сәйкес
түзу сызықты байланыста күрт төмендеуі керек. Осы қабаттың
бетінде пайда болатын заряд (σ) мөлшерін жалпы
физикадағы белгілі теңдеу бойынша анықтауға болады:
(6.2.1)
Мұндағы:
σ - беткі қабаттың
заряды;.
ε - ортаның
(ерітіндінің) диэлектрлік өткізгіштігі;
φ0- дисперсті фаза мен ерітінді арасьшдағы
потенциал айырымы;
δ
- екі қабаттың ара қашықтығы; π=3,14.
Гуи-Чэпмен теориясы
Кептеген
тәжірибе кезінде алынған мәліметтер мен зерттеулер көрсеткен
нәтижелерге зер салғанда, жалпы потенциал айырымы мен электр
кинетикалық потенциал мәндері бірдей емес. Демек, Гельмгольцтін қос
электрлік қабатындағы электр кинетикалық
құбылыстарды жазық конденсатор теориясына негіздей түсіндіруі
сәтті болмады.
Сондықтан бір-біріне тәуелсіз 1910
жылы Гун, ал 1913 жылы Чэпмен қарсы иондардың диффузиялық қабаты
пайда бопатынын ұсынды. Бұл жаңа теория өзіне дейінгі
кемшіліктердің басым көпшілігіне нақтылы жауап берумен қатар,
едәуір алға басқандықты көрсетті. Бұл
теория бойьшша қарама-қарсы иондар тек фазааралықтағьі
беткі қабаттарға ғана жинальш, нақтылы жекеленген қабаттар
құрастырмастан, жанасу шегінен едәуір алыстап, сұйық
ертіндіге дарып кетеді екен. Мұндай қос электр қабатында
болатын құрылым ең әуелі қатты дененің
беткі қабатындағы зарядтардың ерітіндіден өзіне
эквивалентті мөлшердегі кері иондарды тартып, жақындату, сол сияқты
кері иондар жылу әсерінен пайда болатын қозғалыс нәтижесінде
сұйық ерітінді көлеміне таралу бейімділігіне байланысты.
Фаза араларындағы жанасу шегінің өзінде
және оған өте жақын аралықтарда электр өрісінің
әсері басым болады. Фазааралық жанасу шектен алыстаған сайын әлгі
электр өрісінің тартылу күші бірте-бірте әлсірей береді
және жылу әсерінен иондар қозғалысы күшейіп, кері
иондар алыстайды да, сұйық фазадағы орташа концентрацияға
теңеледі. Осылайша қатты және сұйық фаза арасында
қарсы иондардан тұратын диффузиялық тепе-теңдік қабаты
туындайды. Әрине, бұл диффузиялық тепе-теңдік қабаты
әркез динамикалық қозғалыста болады. Сондай-ақ, қатты
денедегі беткі қабатқа адсорбцияланған потенциалды анықтайтын
ионға кері зарядталған иондар одан тебіліп, ерітіндіге таралады. Бұл
жай / потенциалды анықтаушы және кері иондардың қос
электр қабатында әр түрлі таралуына себепкер болады
(6.2.2-сурет).
Суретте ордината осіне концентрация мәні, ал
абциссаға тегіс және қатты қабырғадан алыстағандықты
көрсететін қашықтық өлшемі көрсетілген. 1- қисық
кері ион концентрациясының қатты, жазық қабырғадан
алыстағандағы тәуелдідігін, ал 2-қисық осы аралыққа
потенциал анықтаушы иондар концентрациясының қалайша
езгеретінін көрсетеді. Кері және
потенциал анықтаушы ион концентрациялары ондағы қос электр қабатының
мәніне (1/х) тең. Ендеше 1/х қос электр қабатының
қалыңдығын, яғни оң және теріс зарядталған
екі пластина аралығын көрсетеді.
Гуи-Чэпмен
теориясындағы қос электр қабаты мен ондағы потенциал
кемуі 6.2.3-суретте кескінделген. Ондағы қатты қабырғадағы
беттік зарядқа кері зарядтар одан әр түрлі
қашықтықта болғандықтан, потенциалдың кемуі
қисықпен өрнектеледі. Потенциал кемуін кескіндейтін қисық
компенсациялаушы кері ион кеп түста иілғіштеу, ал аз түста
жатықтау болады. Kepi иондардың диффузиялық қозғалысы
жылуға байланысты болғандықтан, абсолюттік температура
кезінде барлық кері иондар қатты дененің беткі қабатында
болуы керек. Егер осы айтылған пікірге жүгінсек, онда Гельмгольц,
Гуи-Чэпмен теориясының құрамдық
бір белігі болып, ол теорияның көптеген
қайшылықтарын түсіндіреді. Суретте ордината осі оң
зарядталған қатты денедегі беткі қабатты және оның
зарядын, ал абцисса осі одан алыстаған иондарды көрсетеді. Мұндағы
қос электр қабатының оң зарядталған белігі қозғалыссыз
да, ал кері зарядталған АВ бөлігі қозғалмалы, яғни
теріс зарядталған АВ бөлігі тартылыс күші көбейсе жақындайды
да, жылу әсерінен туындайтын диффузия кемегімен алыстайды (AiBi).
Ендеше қозғалыссыз қабатқа ете жақын аралық
{Δ) өлшенеді. Суреттегі қисық потенциал кемуіне
тікелей тәуелді және соны өрнектейтіндіктен оның әлбір
нүктесі өзіне тұтас нүктелер арасындағы потенциалды
сипаттайды. Бұл, потенциал электр өрісін қабаттастырғандағы
фазаның немесе осы фазаны шартты кескіндейтін АВ қабаттың
жылжуын анықтайды, яғни электроосмос не электрофорез
құбылыстарын
тудырады. Оны электр кинетикалық потенциал немесе жай
ғана потенциал деп атайды да «S» деп белгілейді.
Ол жалпы потенциал айырымының (φ0)
бір бөлігі екен. Сондықтан да қалайша және
неліктен электр кинетикалық потенциал нөлден өзгеше де, ал
жалпы потенциал айырымына тең емес екені
түсінікті. Бұл теория сондай-ақ неліктен ондағы потенциалдарға
әртүрлі факторлар түрліше әсер ететінін де түсіндіреді.
Пікірлерді қорыта келіп, келесі тұжырымды жасауға болады:
қатты беттен алыстаған сайын кері
иондардың концентрациясы кемиді және диффузиялық қабаттың
қалыңдығы көлемдік концентрация квадратына (кері
пропорционалды кемиді; концентрациялары тең болған жағдайда
диффузиялық қабат қалыңдығына жоғарғы
валенттіліктегі ион көбірек әсер етеді.
|
|
|
|
6.2.1. - сурет |
6.2.2 - сурет |
|
|
|
|
6.2.3 - сурет |
6.2.4 сурет |
13 дәріс
Коагуляция
(ұю) және тұрақтандыру.
Коллоидты ерітінділердің коагуляциясы
Коллоидты жүйелер дисперсті фаза мен
дисперстік орта арасындагы өзара әрекеттесудің әлсіз
болатындығымен, тұрақсыздығымен, уақыт өткен
сайын өзінің дисперстілігін кемітуге бейімділігімен сипатталады.
Коллоидты бөлшектердің ірілену жылдамдығы әр түрлі.
Мысалы, алтын сияқты асыл металдардың золі өте тұрақты,
ал кейбір топтағылар айлап, апталап, тәуліктеп ғана өзгеріссіз
қалады, келесі бір топтагылар тұрақтылығы сағатпен,
минутпен, тіпті секундпен өлшенеді.
Коллоидты ерітінділердің термодинамикалық
тепе-теңсіздігі мен олардың бұзылу жылдамдықтарының
араларында белгілі бір тәуелділік жоқ. Мұндай өзгерістерді
тек жекеленген коллоидты жүйедегі бөлшектердің ірілену
механизмін нақтылы зерттеп ғана сипаттауға болады.
Коллоидты ерітінділердің дисперстілігін
азайтудың екі тәсілі бар. Олардың бірі қайта
кристалдану кезінде кездесетін ұсақ бөлшектердің
ірілерге келіп енуімен жүзеге асады. Келесісі - дисперсті фазадағы
бөлшектердің бір-біріне жабысуы. Екінші тәсіл жиі кездеседі және
оны коагуляция, яғни коллоидты ерітіндінің ұюы деп атайды.
Коагуляция процесі кезіндегі дисперстіліктің өзгерісін жүйе
лайлығының көбейюінен байқауға болады. Ал, жоғары
дисперсті металл золіндагі ұю құбылысы бояу түрінің
өзгеруі арқылы жүреді, мысалы, алтын золі үйығанда,
оның реңі қызыл түстен көгілдірге түрленеді.
Ұю процесінің бірде жылдам, бірде баяу жүруінің мәні
қолданбалы жағдайлар үшін өте қажетті болғандықтан,
оны зерттеудің орны ерекше. Ендеше коллоидты ерітінділерді ұйыту құбылыстарының
бірден-бір кеп таралған түрлерін қарастырайық.
Электролиттер
арқылы ұйытқандагы негізгі заңдылықтар
Коллоидты жүйелерді алғаш зерттеген ғалымдарға
электролит мөлшерінің өзгерісіне сәйкес зольдер тұрақтылығьшың
да езгеретіні сол кездің өзінде - ақ белгілі болған
(Ф.Сельми, Т.Грэм, М.Фарадей, Н.Борщов). Бертін келе нақтылы мәліметтер
жинақталып, негізгі теориялық қорытындылар жасалды. Бұл
ретте әсіресе электролит арқылы коллоидты ерітінділердің ұю
теориясына әйгілі совет ғалымдары Б.В.Дерягин шәкірттерімен,
Г.А.Ребиндер және оның ғылыми мектебі, Ю.М.Глазман және
басқалар үлкен үлес қосты. Сонымен тәжірибе
кезіндегі мәліметтер мен теориялық ерітінділерді электролит көмегімен
ұйыту заңдылықтарын ұю ережелері деген атпен былай
топтастыруга болады:
·
ұюды (коагуляцияны) кез келген электролит тудырады,
бірақ оның жылдамдығы электролит концентрациясы белгілі бір мәнге
жеткенде ғана байқалады; осы мәннен асқанда коллоидты
ерітіндінің ұюы байқалатьш ең кіші концентрацияны
"Ұю табалдырығы" дейді;
·
коллоидты бөлшек зарядьша, тек электролиттегі кері
зарядталған ионның ғана үйыту
қабілеті байқалады және
мұндай электролиттің валенттілігі көбейген сайын оның
ұйыту қабілеті де артады;
·
мұны күкіртті мышьяк гидрозолінің ұюып
зерттегенде 1882 жылы Шульц және 1900 жылы Гарди бірімші болып анықтағандықтан,
Шульц - Гарди ережесі деп те атайды;
·
органикалық қатардағы иондар дың ұйыту
әсері, олардың адсорбциялық қабілетіне орай өседі;
·
бейорганикалық иондар қатарында, олардың
гидротациялану активтілігі валенттілік төмендеген сайын ұйытушылығы
артады; мысалы, бір валентті катиондар мен аниондар қатарындағы
олардың гидротациялану және ұйыту активтіліктері келесі жүйе
бойьшша өзгереді:
|
Ұйыту активтілігінің
өсуі |
|
|
|
Li+ Na+ R+ Rb+ |
|
|
|
Гидротация дәрежесінің
өсуі |
|
Ұйыту активтілігінің
өсуі |
|
|
|
Cl- Br- I- CNS |
|
Гидротация дәрежесінің
өсуі |
|
|
Мұндай бір валенттіліктегі гидротация дәрежесінің
кему ретіне орай орналасқан қатарларды литротопты немесе Гофмейстер
қатары деп атайды;
кебінесе ұю процесі басталған сәтте
Дзета-потенциал төмендеп, өз шегіне (шамамен 0,036) жетеді;
электролит қосьш ұйытылған
коллоидты ерітіндідегі тұнбаға ұйып түскен шөгіндіде,
әрқашан оны осы күйге жеткізген иондар бірге болады; мысалы,
барий хлоридінің көмегімен күкіртті мышьяктың золін ұйытқанда
тұнбаға түскен теріс зарядталған бөлшектерден тұратын
шөгіндімен бірге барий катионының едәуір саны кездеседі.
Ұю процесін теориялық тұрғыдан
зерттеудің екі түрлі мақсаты бар: зольдердің
агрегаттылық тұрақтылығын қамтамасыз етегін жағдайды
анықтау; толық не жартылай тұрақтылығынан айырылған
жүйелердің ұю жылдамдығын зерттеу. Мұндағы
екінші мәселенің шешілуі біршама женілдеу. Смолуховский тәжірибе
нәтижесінде алынған деректерге қайшы келе бермейтін ұю құбылысының
кинетикалық құбылысын ұсынды. Ал, коллоидты жүйенің
тұрақтылығына бағытталған проблемалық мәселерлі
де болса, 83 шешіун толық таппай отыр.
Ұю
кинетикасы
Ұю процесі әр уақытта дисперсті
жүйелердің термодинамикалық тұрақсыз жағдайында
ғана пайда болуы бізге мәлім. Мұндай ұю процесін жүйенің
агрегаттық тұрақтылығын ұю жылдамдығы арқылы
да түсіндіруге болады. Ал, ұю жылдамдығы әр жүйелерде
әртүрлі болып өзгеруі мүмкін, өйткені, кейбір жүйелерде
ұю процесі бірнеше секунд ішінде болуы мүмкін. Кейбір жағдайда
алынған коллоидтық жүйелер бірнеше күн бойы, болмаса,
айлап та, жылдап та тұрақты болады екен.
Осыған байланысты ұю кинетикасьшың
теориясын М. Смолуховский, Г.Мюллер, Н.АФукс т.б. оқымыстылар өздерінің
ғылыми жұмыстарында айқын ашып түсіндірген болатын.
Мысалы, М. Смолуховский ұю кинетикасын
монодисперстік зольдің сферикалық бөлшектерін тексере отырып,
коллоидтық бөлшектердің броундық қозғалысы
арқылы бір-бірімен соқтығысуын дәлелдеген.
Осындай бөлшектердің бір-бірімен соқтығысу
санын анықтау үшін бір бөлшекті қоршайтын бөлшектердің
диффузиялық ағымы қарастырылады да, бастапқы координаты
белгілі бір бөлшекке сәйкес түсіндірген. Сонымен, соқтығысу
теориясына сәйкес құралған бөлшектердің
диффузиялық коффициентін және ол өлшеміндеғі бөлшектердің
диффузиялық коэффициентінің (Dnm=Dn + Dm)
қосындысына тең деп алуға болады. Бұл айтылған
броундық қозғалыс теориясына сәйкес салыстырмалық
диффузиялық «Dnm» коэффициенті екі бөлшектің
салыстырмалы «Δn - Δ m» ығысуына Эйнштейн-Смолуховский заңымен
байланысады.
Броундық қозғалыс кезінде
бір-біріне қарсы және әр жаққа қарай
қозғалатын бөлшектердің ықтималдылығы
бірдей, яғни оң және
теріс
болуы да мүмкін болғандықтан кебейтіндісінің орта мәні нәлге
тең.
Жүйеде орташа мөлшері «Vn»
сфералық беттен әртүрлі «X» қашықтықта
орналасқан «n» өлшемдегі бөлшектердің ағымы
орталықтағы өлшеміндегі бөлшектерде тұрақты
және де ол орталық бөлшектермен соқтығысу санына
тең болуы керек.
Фиктің I заңына сәйкес сфералық
«S» бет арқылы өтетін ағым мына теңдеумен сипатталады:
(7.2.1)
Орталықта орналасқан бөлшектерден
«х=Rnm» қашықтықта Vn -өлшемдегі
молекулалар соқтығысқан кезде шеттегі молекулалардың мөлшері
дейін кемиді. (7.2.1) - теңдеуді R- «∞
» және «Vn» дейінгі шек
аралығында интегралдайық, сонда:
немесе (7.2.2)
(7.2.2) - теңдеу ұю процесіндегі бөлшектердің
уақыт бірлігінде ортаның молекулаларымен соқтығысуын да
сипаттайды. Сонымен қатар, бұл теңдеуден соқтығысу
саны көлем бірлігіндегі молекулалар санына пропорционал болады. Уақыт
бірлігіндегі жалпы бөлшектердің өзара соқтығысуы
мынаған тең, болады:
(7.2.3)
Мұндағы:
VE - әртүрлі мөлшердегі
бөлшектердің соқтығысу энергиясы, олардың
бірігуіне қажет орташа энергиясынан, яғни потенциалдық
барьерден артық болған кезде орьшдалады. Соқтығысудың
тиімділігі Больцман факторына пропорционал болады.
Ұю нәтижесінде азаятын бөлшектердің
жалпы саны –(dVE/dr) -теңдеуімен анықталады. Ал бөлшектердің
«r» уақыт еткеннен кейінгі санын анықтау үшін бұл теңдеуді
«VE = VB» және ден «VE» шек аралығында
интегралдаймыз, сонда:
және
(7.2.4)
Мұндағы:
- дисперсті жүйелердегі
бөлшектердің алғашқы саны.
Теориялық. жолмен ұю жылдамдығының
тұрақтылығын анықтау қиын болғандықтан
Смолуховский жарты ұю уақыты "θ" деген үғымды
ендірді, яғни бұл «θ - ұю» уақытында алғашқы
мөлшердегі бөлшектердің жартысына дейін кемитіндігін көрсетеді.
Сонымен (7.2.4) теңдеуге сәйкес
I + Kυ0 θ = 2; Kυ0 = I/ θ; VE = υ0/(1+r/ θ) (7.2.5)
Жүйенің көлем бірлігіндегі жалпы
бөлшек сандары « » ұю, кезіндегі барлық қатардағы
бөлшек қосылыстарының кемуі ретінде қарастырсақ,
сонда:
VE = Σ υ1 = υ1 + υ2 + υ3 + … + υn = υ0 /(1 + r/ θ) (7.2.6)
Әрбір қатардағы бөлшек
саны (m-өлшемдегі) былайша анықталады:
(7.2.7)
Егер
де жарты ұю «r» уақытына тең болса,
онда
Vz = V0/2; υ1 = υ0 /4; V2 = υ0 /8; V3 = υ0 / 16
Сонымен
жарты ұю кезінде белшеістердің бастапқы У» саны жалпы бөлшектер
үшін екі, ал екілік, үштік 1/4; 1/8; 1/16 есе кемиді. Cуретте ұю кезіндегі әртүрлі бөлшектердін
«Vm» санының взгеруі керсетілген

Тұнбага түсу тұрақтылығы
Диффузия-құбылысын
тексерген кезде жүйеге әсер етуші гравитациялық өрісті
ескерген жоқпыз. Шамасы үлкен бөлшектер үшін бұл құбылысты
ескеруіміз керек, өйткені мұндай бөлшектер
өpic әсерінен тұнбаға түседі.
Кейбір ғылыми кітаптарда бұл тұнбаға түсуді
седиментация деп атайды. Жүйедегі бөлшектер белгілі бір тепе-теңдікте
болып ауыр бөлшектері тұнбаға түсіп, жеңілдері қалқып
жүреді. Дисперсті жүйелердегі бөлшектердің келемі
бойынша бірнеше таралуын седиментациялық немесе жүйелердің тұрақтылығы
деп аталады. Седиментациялық тұрақты немесе түрақсыз
деп әлбір бөлшектері еркін және жылулық қозғалыста
қатысатын еркін дисперсті жүйелерді қарастырған кезде ғана
айтуға болады.
Ірі
дисперсті жүйелер, мысалы: шаң немесе сумей араласқан қүм
седиментация-лық тұрақсыз болып тұнбаға түседі,
себебі оның бөлшектері өте ауыр,
жылулық (броундық) қозғалысқа қатыса
алмайды. Ал, бұған көрісінше жоғары
дисперсті жүйелер жылулық қозғалысқа қатысып,
диффузияланады. Коллоидты жүйелерді (аэрозольдер, лиозольдер) тұрақтылығы
женінен келтірілғен екі аралыққа жатқызуға болады.
Дисперсті
жүйелердегі қалқьш жүрген бөлшектердің әлбір
қабаттағы орналасу деңгейінің биіктігі бойынша таралуын
Перрон газдар мен молекулаларға арналған барометриялық теңдеуді қолданып табуға болатындығы
туралы пікірді айтқан еді. Перронға осы бағыт бойынша жүргізген
зерттеулері үшін 1926 жылы Нобель сыйлығы берілген болатын.
Енді
барометрлік теңдеуді жазамыз:
(7.3.1)
Мұндағы:
Дж/г. Больцман тұрақтысы
Бұл
теңдеуді гипсометр заңы деп атайды, бүған газ
молекулаларының биіктік бойынша таралуы бағьшады.
Дисперсті
фазаның концентрациясы "С" сандық «V» концентрациясына пропорционал болғандықтан (7.3.1) теңдеуді
былайша қайта жазуға болады:
(7.3.2)
Бұдан
(7.3.3)
Бұл (7.3.3) - теңдеу арқылы
кез-келген еркін дисперсті жүйелердің биіктік деңгейі бойьшша
сандық концентрациясьшың. V0 -ден V n немесе
V0/ Vn -қа дейін азаюын анықтауға
болады. Төменгі келтірілген кестеде (7.3.3) теңдеу бойьшша есептелінген
V n / V =2 және V0/
Vn =10-6 болған кездегі "һ"-тың
мәндері келтірілген.
Әртүрлі дисперсті жүйелердегі
заттардын биіктік деңгейі бойьшша концентрациясьшың азаюы.
|
Жүйе |
Бөлшек диаметрі, нм |
Биіктік деңгейі һ концентрациясының
бойынша азаюы.см |
|
|
|
|
2 рет |
108 рет |
|
Оттегі |
0.27 |
500 000-( 5 нм) |
10000 ООО (100 нм) |
|
Алтын |
1.86 |
2.5 |
4300 |
|
зольдері |
8,35 |
2.5. |
50 |
|
-II- |
186 |
2 10-5 (0.2 мкм) |
4 10"* (4 мкм) |
|
-Ц- |
230 |
3 10-3 (30 мкм) |
6 10-2 (600
мкм) |
|
Гуммигут
суспензиясы |
|
|
|
7.3.1-кестедегі
келтірілген мәліметтен "һ"-тың сан мәні бөлшек
диаметрімен массасының артуына байланысты тез азаятындығын көреміз.
Диаметрі
230 нм гуммигут суспензиясының диаметрі 180 нм алтын зольдерден "һ" мәнінің артық болуы, алтынның
тығыздығы гуммигуттан көп рет артық болғандықтан.
Бөлшектердің
биіктік деңгейі бойынша таралуы гипсометрлік заңға бағынады,
монодисперсті жүйелер үшін ғана орындалады. Ал, жартылай
дисперсті жүйелердегі бөлшектердің биіктік деңгейі
бойынша таралуын сипаттау өте қиын. Төменде жартылай
дисперсті күмістің гидрозоль бөлшектерінің қозғалыс
жылдамдығына броундық қозғалыспен седиментацияның
әсері келтірілген.
|
Бөлшек диаметрі, мкм |
0.1 |
1 |
1.0 |
|
Бөлшектердің бір
секундтта жүріп өтетін
кашықтығы, мкм |
|
|
|
|
Броундық қозғалыс
нәтижесінде |
10.0 |
3.1 |
1.0 |
|
Седиментация нәтижесінде |
0.0676 |
6.75 |
676.0 |
Броундық
қозғалыс пен седиментациянық қозғалыс
жылдамдығын салыстыру арқылы, күміс
бөлшегінің диаметрі 0.1 мкм-дек аз болған
кезде, жүйенің барлық көлеміне
біркелкі таралады, ал күміс бөлшегінің диаметрі 10 мкм болғанда
негізінен тұнба түзеді, ал диаметрі 0,1 мен 10 мкм аралығьшда
болса, онда олардың биіктік деңгейі бойьшша таралуы гипсометрлік заңдылыққа
бағынады.
14 дәріс
Штерн теориясы
1924 жылы Штерн қос электр қабатының
теорияларын біріктіріп, олардың негізінде өз теориясын ұсынды.
Бұл Гельмгольц және Гуи-Чэпмен теорияларының біріккен түрі.
Қос электр қабатының теориясын ұсынарда ол екі жайға сүйенді: иондардың
өздеріне тән өлшемі болғандықтан, олар қатты
фазаға өз радиусынан кіші болатын аралыққа дейін жақындай
алмайды; қаты - фазаның беткі қабаты иондармен электрлік тұрғыдан
емес, езгеше әрекеттеседі. Қос электр қабатындағы қарсы
иондар қабатының пайда болып құрастырылуы олардың
зарядталған беткі қабатпен электр статистикалық әрекеттесумен
ғана емес және адсорбция құбылысы арқылы жүреді
екен. Енді осындағы адсорбция өте аз аралыққа
әсер етеді және оның ықпалы беткі қабаттағы
бірінші кері ион қабатынан кейін күші жоқ деп саналады. Бұл
теорияда кері ион қаншама кіші болса да оның соңғы өлшемі ескеріледі. Олай болса, ондағы кері иондар
беткі қабатқа жабысып қалмастан өз радиусындай қашықта орналасады.
Электр статистикалық және адсорбциялық
күштер арасындағы қатынастар иондардың концентрациясын,
олардың беткі қабаттағы зарядын анықтайды. Егер кері
иондардың адсорбциялық қабілеті өте күшті болса,
онда адсорбциялық және электр кинетикалық күштердің
ықпалы нәтижесінде бірінші қабаттағы иондар концентрациясы
әседі. Адсорбциялық күш, электр статистикалық тартылыс
күшінен басымдау болса, онда бірінші қабаттағы иондар
потенциалды анықтаушы және бір зарядты болуы мүмкін.
Бұл теория бойынша кері иондардың бірінші қабаты,
кейде бірнеше қабаты адсорбциялық және электр статистикалық
күштер әсерімен қатты бетке тартылады. Мұның салдарынан, Гельмгольц теориясында қарастырылғандай қалыңдығы
« » болатын жазық конденсатор құрайтың 1 -2 молекулалық ретпен өлшенетін кері
иондардың бір бөлігі қабырғаға өте жақын орналасады.
Нақ осындай қабаттарда потенциалдың күрт кемитіні байқалады
және оны гельмгольцтік, штерндік немесе адсорбциялық потенциал деп
атайды. Қалған кері иондар потенциал анықтаушы иондарды
конденсациялау үшін жұмсалады.
Потенциал анықтаушы иондар Гуи-Чэпмен теориясындағыдай, жылу әсерінен ерітіндіге диффузия арқылы
таралады. Қос электр қабатының бұл бөлігіндегі
потенциал бірте-бірте кемиді және оны кейде Гун қабаты деп те
атайды. (6.2.4-сурет).
Суретте көрсетілгендей потенциалдың кемуі
(φ) диффузиялық беліктегі потенциал кемуі (φ0) мен жазық конденсатор
астарларының арасьшдағы потенциал айырымыныц (φ0
- φδ) қосьшдысьшан
түрады. Жылжымалы АВ шегінің тұрақты орны белгісіз.
Демек, Гельмгольц және Гуи қабаттарындағы шекте пайда болатын
потенциалдың дзета потенциалға теңелуі шартты емес. Жүйеге
электролитті енгізу салдарынан диффузиялық қабаттағы кері
иондардың кәпшілігі сығыла келіп, адсорбциялық қабатқа
ауысады. Осы кездегі қос электр қабаты Штерн теориясьша орай
Гельмгольц теориясьшда қарастырылатьш қабатқа жақьшдай
түседі, ал дзета-потенциал бірте-бірте азайьш нелге жақьшдайды. Әрине,
электролит концентрациясын кеміткен сайын жоғарыда келтірілген құбылыстар
кері бағытта болады.
Штерн теориясына сүйеніп есептелғен қос
электр қабатындағы сыйымдылық мәні, тәжірибе
кезінде алынған мәліметке жақындайды. Сондай-ақ, ол
электр кинетикалық потенциал белгісінің жүйеге дисперсті
фазадағы зарядқа кері болатын заряды бар кеп валентті иондарды қосқандағы
оң зарядтан теріске, не көрісінше өзгеру себептерін түсіндіреді.
Мұндай көп валентті иондар, әздерінің полюстенуіне
байланысты болатын күшті адсорбциялық қабілеті мен электр
статистикалық әрекеттесу күштерінің көмегі арқылы
адсорбциялық қабатқа тартылады. Осы түстағы
адсорбцияланған иондардың көптігі сонша, олар беткі қабаттағы
зарядтарды нейтралдап қана қоймай, ондағы бөлшектерді
кері зарядтайды. Ондағы қос электр қабатының потенциал өзгерісінің
сипаты мүлдем езгереді, мысалы суретте көрсетілген «φ0» және «S» потенциалдар және басқалар
өздерінің бұрынғы белгісін керіге ауытырады. Мұндайда
потенциал өзгеріссіз қалады, өйткені қатты фазаның
кристалды торын басқа тектегі иондар өзгертіп, оны толықтыра
алмайды. Осылайша әртүрлі мәндегі потенциалдар пайда болады және
жүйедегі электролит концентрациясының онан эрі өсуі диффузиялық
қабаттың сығылып, потенциалдың кемуіне саяды. Мысалы,
теріс потенциалы бар бөлшектерді қайта зарядтау үшін алюминий
және торий сияқты кеп валентті иондар жиі қолданылады. Егер
бір валентті иондардың адсорбциялық потенциалы күшті болса, онда олардың қайта зарядтауға қабілеті
болады. Оларға көптеген алколоидтардың иондары, мысалы,
стрихинин және хинин, негіздік бояулар, тағы басқалар жатады.
Қос электрленген қабаттың
пайда болуы
Коллоидты химия – пәнінде қос электрленген қабатымен фазааралық
электр құбылысының жалпы теориясы қарастырылады. Қос
электрленген қабаттың пайда болуының үш түрін
ажырата білуіміз керек. Осы үш түрдің біреуіне сәйкес
электрондардың немесе иондардың бір фазадан басқа фазаға
өтуіне байланысты қос электрленген қабаты
пайда болады. Мысалы, металл бетінен ұшып
шыққан электрондар, газды фаза шекарасында электрондар бұлтын
түзеді. Электрондардың сандық өтуі, электрондардың
шығу жұмысы арқылы анықталады. Температураның жоғарылауына
байланысты электрондар ағынының интенсивтілігі артады. Осының
нәтижесінде металдың беттік қабаты оң, ал газдың
фазасы теріс зарядталады.
Газ бен металл шекарасында пайда болатын электрленген
потенциал, электронныц одан әрі бөлінуіне
кедергі жасайды, яғни металл бетінің оң заряды, газ фазасының
теріс фазасымен конденсацияланып қос электрленген қабаттың өрісін
туғызады. Бүдан басқа қос электрленген қабат су
мен суда азғана еритін күміс иодидімің фазааралық
беттерінде де пайда болады. Күміс иодидін суда еріткен кезде, суға
кебіне күміс катиондары өтеді, себебі иод ионына қарағанда
олар тез гидратталады. Осының нәтижесінде күміс иодидінің
бетінде теріс иондар жиналады, ал оған жақын орналасқан оң
зарядталған күміс иондарымен
бейтарапталады. Егер де суға
күміс нитраттарын қосатын болсақ, онда күміс ионының,
электрохимиялық потенциалы артады. Заттағы беттердің зарядын
анықтау үшін Фаянс-Панета ережесі қолданылады. Осы ережеге
байланысты кристалдық тордың құрамына енетін иондардың
біреуі ғана адсорбцияланып, коллоидтық бөлшектер құрайды.
Заттардың бетінен ерітіндіге өтетін иондар изоэлектрленген күйіне
айналып, сонан соң бөлшектің заряды нөлге тең болады да потенциал анықтаушы
ионның заряды қарама-қарсы ионның зарядымен тенеседі.
Осыған байланысты потенциалды анықтаушы ионның зарядын логарифм арқылы сипаттауға болады:
ИЭН+ = - lgС+ немесе ИЭН- = - lgС- (6.3.1)
Мұндағы:
С+ және С- потенциалды анықтайтыи иондардың
концентрациясы.
Изоэлектрленген нүкте
(ИЭН) ерігіш кебейтіндісімен тікелей байланыста болады.
ПР = СV+ + С V-
немесе
lg ПР = V+ lg С+ + V- С- (6.3.2)
(6.3.1) теңдеуді ескеріп,
(6.3.2) теңдеуді қайта жазамыз:
рПР = - lgПР = V+ ИЭН+
+ V- ИЭН-
Су ерітіндісіндегі күміс
иодидінің концентрациясы 10-10,6 М, болған кезде ерігіндідегі
оның беттік электрленген заряды нольге тең болады. Agl ерігіштік
кебейтіндісін білу арқылы -10-16 (20°С), беттік потенциал
нольге тең болған кездегі күміс иондарының
концентрациясын анықтауға болады.
[Ag+] = 10-16/10-10,6
=10-5,4 М; бұл келтірілген мәліметті катионның
немесе анионның изоэлектрлік нүкте (ИЭН) арқылы да жазуға
болады:
ИЭН Ag + = 5,4 немесе ИЭН І + = 10,6;
Біз бүдан ядроның бет
қабаты оң зарядталу үшін, күміс ионының
концентрациясы >10-5,4, иод ионы үшін <10-10,6
моль/л екендігін көреміз. Егер де потенциал анықтаушы иондар Н+
және ОН- болса, онда изоэлектрленген нүкте су көрсеткішінің
мәні арқылы анықталады.
Ерігіш көбейтіндісі деп, тұрақты
температурадағы қаныққан ерітіндідегі қиын еритін
электролиттегі ион концентрациясының көбейтіндісін айтады.
РНиэн - заттардың
изоэлектрленген нүктесі олардың қышқылдық
негізіне байланысты. Күміс ерітінді иондарының протонға
мынадай ыдыраған константаларымен сипаттауға болады:
АН1
А- + Н- және АН+2
АН + Н+
;
(6.3.4)
Беттердің бейтараптану
кезіндегі константаларды олардың көбейтіндісі
арқылы былайша жазуға болады:
K1K2=(H+ион)2 немесе рНиэн = ½ (рК1
+ рК2)
Сонымен кез-келген ерітіндідегі
орналасқан заттардың қышқылдық қасиеттері
азайған сайын, осы ерітіндідегі оның изоэлектрлік нүктесі
шешуші міндет атқарады. (6.3-1) - (6.3.5) теңдеулер сүйытылған
ерітінділерге сәйкес келеді және ерітінді активтілігі иондардың
мөлшеріне тең деп қарастыруға болады. Қос
электрленген қабаттың пайда болуының екінші түрі
иондардың адсорбциялануына байланысты.
Фазааралық қабаттағы
электролит иондарының таңдамалы адсорбциялануы нәтижесінде қос
электрленген қабаты пайда болады. Мысалы, су-металл жүйесінде
натрий хлорріді ерітіндісін қосқанда, металл бетіне хлорид
аниондары ғана адсорбцияланады, Сонымен, ерітіндідегі металл бетіндегі
артық теріс зарядтар, ал оған өте жақын жерде артығырақ
оң зарядтар (натрий иондары) пайда болып, фазааралық беттерде қос
электрленген қабаттар пайда болады.
Мұндай жүйеде металл
бетіне адсорбцияланатын беттік активтік заттардың органикалық
иондары және осы иондарға су фазасы жағьшан қарама-қарсы
иондар (бейорганикалық иондар) қос электрленген қабатты құрайды.
Беттік активті заттардың (БАЗ) адсорбциялануы араласпайтын екі сұйық
шекарасында да болуы мүмкін, мысалы, су мен бензин.
Судағы бағытталған
БАЗ-дың полярлы молекулалар тобы ыдыраған кезде бензол бетінің
заряды БАЗ-дың органикалық бөлігіндегі молекулалардың
зарядымен сәйкес келеді.
Егер де дисперстік фаза құраушы
заттардың зарядтары өзгере алмайтын болса, онда әсерлесу нәтижесінде
пайда болатын полярлық молекулалар қос электрленген қабатты
туғызады. Қос электрленген қабаттың пайда болуының
үшінші түрі осыған негізделген. Ыдырамайтын полярлы
молекуланың адсорбциялануының нәтижесінде де қос
электрленген қабат пайда болады. Қос электрленген қабаттың
қалыптасуына электролиттер қатыспайтын болса, онда беттердегі заряд
шамасының оң не теріс екенін анықтау үшін Кена ережесін
қолдануға болады.
Кена ережесі бойынша коллоидтық
бөлшектердің заряды судың диэлектрлік өтімділігіне
байланысты. Сондықтан да коллоидтық бөлшектердің
зарядын анықтау үшін, алдымен стабилизаторлық электролиттердің
болуы шарт, егер де ондай электролиттер реакцияға қатыспайтын
болса, онда Кена ережесі қолданылады.
15 дәріс
Рентгенграфия
және электронграфия әдістері
Бұл екі әдіс те
рентген сәулелерін немесе электрондар ағымымен қолдану арқылы
жүзеге асырылады да, олардың жұмыс істеу мақсаты
физикалық химия курсында толық қамтылатын болғандықтан
біз тек олардың негізгі мақсатына тоқталамыз. Рентгенграфия әдісін
қолдану арқылы коллоидты бөлшектің ішкі құрылысынан
мағлүмат аламыз. Бөлшеқ мөлшерінің аз
болуына коллоидты жүйелерде рентгенография жәрдемімен Лауэ
диаграммасын алу қиын, көбіне Дебай-Шеррер диаграммасын алумен
шектемеді. Дебай-Шеррер диаграммасын зерттеу арқылы кептеген зольдердің
кристалдық құрылымы тағайындалған. Ауыр
металдардың және олардың қосылыстарының зольдерін
тексеру кезінде жақсы нәтижелер алынады, оған себеп ауыр
атомдардың сәулені шашырату қабілеті жоғары болады, ал
дисперсті орта зерттеу кезінде әсері аз болады. Сонымен бірге дисперсті
фаза құрылымын дайындау әдісімен зольдердің жалпы құрылымына
байланысты болады. Жоғары молекулалық заттарды, жасанды және
табиғи полимерлердің құрылымын тексеру кезінде
рентгенграфия үлкен роль атқарады. Соңғы кезде
Дебай-Шеррер диаграммасын алу үшін фотопленкаға түсірмей,
тікелей диаграммалық лента жазып алу әдісі қолданылады. Бұл
әдіс зерттеуді жүргізуге өте тиімді және жылдам жүргізуге
мүмкіндік береді. Рентген қүрылымдарын талдау арқылы құрылымы
күрделі молекулалар анықталды. Мысалы, пенициллин, В12 витамині,
гемоглобин т.б.
Рентгенграфиялық зерттеу әдісін
жетілдіру, яғни рентген сәулесінің ете аз бұрышпен
шашырауы арқылы бөлшектердің орташа өлшемін анықтауға
болады. Осы әдіс арқылы белок молекуласьшың өлшемімен,
оның гидратациялану дәрежесі тағайындалды.
Электронграфия әдісі,
электрондық сәуленің ете аз енуіне байланысты коллоидты жүйелермен
жоғары молекулалық заттардың тек беткі қабатьш
зерттеуге мүмкіндік береді. Электронграфия беткі қабаттағы
орналасқан атомдардың ара қашықтығын анықтауға
жәрдем етеді. Бұл әдіс адсорбциялық қабаттарды
зерттеуге негізделген.
Электронграфия мен рентгенграфия әдістері
қоспаларды зерттеу, коллоидты жүйелердің жоғары
молекулалық зат ерітіндісінің және бұл қүрылымдардағы
деформация, қыздыру, ісіну т.б. әсері негізіндегі ішкі қүрылым
өзгерісі туралы кептеген мәліметтер алуға мүмкіндік
береді.
Турбидиметр
Турбидиметрлік әдіс
дисперсті жүйе арқылы - өткен жарықтың
интенсивтігін өлшеуге негізделген. Түскен жарық ағымының
интенсивтілігінін элсіреуі, оның дисперсті жүйедегі шашырауынан болады.
Шашыраған жарықты жапған жұтылу ретінде қабылдайтын
болсак, Бугер-Ламберт-Беер заңына сәйкес қатынасты алуға
болады. Жарық интенсивтілігінің «dІ» әлсіреуі, түскен
жарықтың «І» интенсивтілігінің зерттелінітін жүйенің
«dх» қалыңдығына пропорционал болады:
dІ = rIdx (4.13)
Мұндағы:
- пропорционалдық
коэффициент, көбіне оны «лайлану» деп атайды. Келтірілген теңдеуді
« »- дең « »- е дейінгі шекте интеғралдап х=0 ден « » -ге дейінгі жүйелер
қалындығы үшін былайша жазылады:
немесе
(4.14)
Мұндағы:
І0 - жүйе арқылы
өткен жарық интенсивтіліғі.
Соңғы келтірілген теңдікті
қорытып шығару кезінде жарық интенсивтігінің әзгеруі
шашырау нәтижесінде деп алған едік. Міне, сондықтан да бұл
соңғы теңдеу жарықты жұтпайтын жүйелер үшін
ғана, яғни ақ зольдер үшін ғана қолданылады.
Егер де зольдер жарықты шашыратумен қатар жұтатын болса, онда
«r» шамасына жүтылу коэффициентін қосуымыз керек. (4.14) - теңдеуінен
біз лайланудың үзындық бірлігінің минус бірінші дәрежесімен
әлшенетінін көреміз. Сонымен қатар, бұл теңдіктен
көмескіленуді, шашырауға кері шама ретінде, яғни жарық
интенсивтілігінің алғашқы мәнінен «l» есе немесе 57%
кемиді деп қарастыруға болады. Мысалы, 1 %- ті полимер ерітіндісі үшін
бұл қашықтық жуық шамамен он метрғе, ал
таза сұйықтар үшін - бір километрге жуық екендігін көреміз.
(4.14) -тендеуіне сәйкес лайлану оптикалық тығыздық
D-мен мьша түрде байланысады:
(4.15)
Өткен жарықтың
интенсивтілігіне айырым ретінде көрсетуге болады:
Іn = I0
– IL0
Мұндағы:
I0 -
ұзындығы l- ге тең
зерттелінетін заттан шашырайтың жарық интенсивтілігі.
Соңғы теңдеуді
I0 - ге бөліп және логарифм қатарына ажыратып, өте
аз шамаларды ескермей мына теңдеуді жазуға болады:
(4.16)
Соңғы екі теңдіктен
лайланудың шашыраған және түскен жарықтың
интенсивтігінің қатынасымен анықталатынын көреміз.
Нефелометр
Нефелометрлік зерттеу әдісі
дисперстік жүйеден шашыраған жарық интенсивтігін өлшеуге
негізделген. Бұл әдіс өзінің жоғары
сезгіштігімен, дәлдігімен ғана емес, зольдердегі бөлшектің
өлшемдерін, мөлшерін, сонымен қатар дисперсті жуйедегі бөлшектің
сыртқы пішінін, бөлшек аралық байланысын анықтауға
мүмкіндік береді. Нефелометр негізіне Рэлей тендеуі жатады Егер де бөлшектің
өлшемі мен мөлшерін анықтау қажет болса, онда белгілі
бір бүрыш бойынша шашыраған жарық интенсивтігін анықтау
жеткілікті болады, міне, сондықтанда
(4.17)
Рэлей тендеуін мына қатынас
түрінде қолдануға болады:
немесе ![]()
Мұндағы
R - тұрақтылығы,
ол С, V және λ-дың басқа
барлық тұрақтылардың барлық өлшемдерін
біріктіреді.
Келтірілген қатьшастардан өлшемдері,
сыртқы пішіндері бірдей екі зольдерден шашыраған жарық
интенсивтіліғінің өзара қатынасы анықталынатын
заттардың мөлшеріндей болады. Егер де салыстырылатың
зольдердің көлемдік және массалық мөлшерлері
бірдей болса, онда шашыраған жарықтың (зольдердің
лайлануьшан) интенсивтілігі бөлшек кәлеміндей немесе диаметрлерінің
үш дәрежесіндей болады.
Жарықтың жүтылуы және зольдердің
боялуы
Жарықтың шашыруын талқылаған
кезде дисперсті жүйелердегі бөлшектер жарықты жұтпайды
деп есептеген едік. Бірақ та, кептеген коллоидты жүйелер белгілі
бір түрге боялуы жарықтың жұтылатындығьш
керсетеді. Мысалы, көрінетін жарық спектрінің (435-480 нм)
кегілдір белігі жұтылатьш болса, онда золь сары болып, ал көгілдір-көк
белігі жұтылса (490-500 нм), онда ол қызыл түсті болып
керінеді. Көрінетін спектрлердің барлығы көзге әсер
етеді, ақ больш керінеді. Сонымен, керіну спектр сәулелері, мөлдір
заттан ететін немесе шағылатын болса, онда мөлдір дене түссіз,
ал мөлдір емес зат - ақ больш көрінеді. Егер де керіну
спектрінің барлығын жұтатың болса, онда ол қара
болып көрінеді. Зольдердің түссіз немесе боялу интенсивтігі бөлшек
өлшеміне және дисперстік фазаның мөлшеріне байланысты өзгеріп
отырады. Мысалы, кремнезем, глинозем, қалайы оксидтерінің
гидрозольдері түссіз больш, тек жарықты шашыратады.
Мышьяк сульфидінің зольдері
әр түрлі (солғьш қаныққан) - сары түске
енсе, сурьма сульфиді - сарғыш қызыл, берлин лазурі – көк түске
енеді. Зольдер ететін жарықта, біртекті және ақиқат
еріткішке ұқсас болады. Міне, сондықтан да олар да жұтылған
жарық Бугер-Ламберт-Беер заңына бағынады.
І = І0 *l-Rlc
Мұндағы:
І - зольден ететін жарық интенсивтілігі;
I0 - түсетін жарықтың
интенсивтілігі;
R - жұтылу коэффициенті;
l - зольдің қалыңдық
қабаты;
С - зольдің мөлшері.
Түсетін зольдерді зерттеу үшін
тек қана шашыраған жарықты өлшеуге негізделген әдістерді,
яғни турбидиметрді қолдану қажет. Бұл үшін жарық
фильтрлері қолданылады. Бөлшектердің дисперстілігі тұрақты,
ал олардың мөлшері аз болса, зольдер Бугер-Ламберт-Беер заңына
бағынады.
Металл бөлшектері бар
зольдер жарықты күшті жұтады, себебі, бөлшектердегі
жинақталған электр тогының біраз бөлігі жылуға
айналады. Сонымен қатар, зольдегі металдар дисперстілігіне байланысты
жарықтың белгілі бір бөлігін жұтады. Дисперстіліктің
артуына байланысты жұтылу өсуі қысқа толқын ұзындығына
ығысады. Дисперстіліктің өзгеруі жұтылу және
шашырау спектріне әсер етеді. Мысалы, алтын зольдерінің бөлшек
радиустары 20 нм болса, онда ол (530 нм) спектрдің как бөлігін жүтады,
ашық қызыл түске боя лады, егер де бөлшек радиусы 40-50
нм болса, жұтылу өсуі спектрдің (590-600 нм) сары бөлігіне
сәйкес келеді және де мұндай алтын зольдері как больш
карінеді. Өте жоғары дисперсті алтын зольдері спектрдің
(440-450 нм) көкбөлігін жұтып, сары түске енеді.
Мысалы, алтын хлориді АиСІ3 ерітіндісі сары түсті болады. Көптеген
минералдар мен бағалы тастардың түрлі түсті боялуы
олардағы жоғары дисперсті металл - бөлшектерге және
оксидтеріне байланысты болады. Мысалы, мөлдір рубин шынысына коллоидты
темір, алтын оксид балшектерін қосу арқылы түрлі түске
ендіруге болады.
ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРІЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ
атындағы ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ
«Химия»
кафедрасы
«Бекітемін»
ХТФ деканы
__________ Назарбекова С.П.
«_____»__________ 2009 ж.
ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ
ЖҰМЫСТАР
Пән бойынша: «Коллоидтық химия»
Факультет: Химия-технологиялық
Мамандығы: 050606 – «Химия»
Оқу түрі: күндізгі
Курс: 4
Семестр: 7
Кредит саны: 2
Дәріс: 30 сағат
Лабораториялық: 15 сағ.
ОСӨЖ: 15 сағ.
СӨЖ: 30 сағ.
Барлығы 90 сағ.
Сынақ: семестр, емтихан 7 семестр
Ағымдық бақылау (модуль) саны: 3
Барлығы: ағымдағы және аралық бақылау
балы: - 60
Қорытынды бақылау: - 40
Шымкент
2009
№ 1 лабораториялық жұмыс
Тақырыбы: Адсорбциялық тепе-теңдік
Дисперсті жүйелердің негізгі ерекшелігі жүйедегі бос беттік
энергияныңщ болуында ол жүйені термодинамикалық тұрақсыз
етеді. Осы себепті дисперсті жүйелерде осы энергияны азайтуға бағытталған
өздігінен жүретін процестер жүреді. Бұндай процестерге
адсорбция жатады. Адсорбция дегеніміз фаза көлемі мен беттік қабат
арасында компоненттердің өздігінен таралуы, ол бетгік бос энергияны
азайтуга бағытталған.
Адсорбция өлшемін екі түрлі әдіспен өрнектейді:
Адсорбция абсолютті өлшемі (А)-бір беттік ауданға немесе
адсорбенттің бірлік массасына келетін беттік қабаттағы зат мөлшері:
![]()
мұндағы С s — беттік қабаттағы
компонент концентрациясы; Vs, η — беттік қабаттың көлемі
мен қалындығы.
Артық мөлшердегі
адсорбция (Г) деп — беттің бірлік ауданына келетін бет қабатындағы
компоненттің артық мөлшері.
![]()
мұндағы Сs, Сv— көлемдегі
бастапқы жене тепе-теңдіктегі компонент концентрациясы;
V — фаза келемі.
Адсорбцияның екі түрінің
арасындағы байланыс мына қатынаста көрсегіледі:![]()
болғанда, адсорбаттың көлемдегі
тепе-теңдік концентрациясьш ескермейді, сонда А~Г болады.
Адсорбция шамасы-адсорбент
пен адсорбаттың табиғатына, концентрацияға (газ қысымы),
температурағ және т.б. тәуелді. Бұл процесс тұрақты
температурада зерттеледі.
Ерітіндідегі компоненттің
адсорбиция шамасын, Гиббстің адсорбция теңдеуі көрсетеді:
![]()
![]()
мұндағы -
-
еріген заттың беттік активтілігі.
Көлемдік фазадағы
заттардың орташа концентрациясы және эквипотенциалды бетгер үшін
адсорбцияны Ленгмюр тендеуімен көрсетеді:
![]()
мұндағы — шекті адсорбция;
К, К' — адсорбцияның
тепе-тендік константасы. Адсорбентгің ең маңызды сипатгамасы,
толтыру дережесінің q шамасы больш табылады, ол мына қатынаспен анықталады:
![]()
Осы шаманы ескеріп Ленгмюр теңдеуін
былай жазуға болады:
![]()
БАЗ ерітінділері үшін
Гиббс және Ленгмюр тендеулерін біріктіріп шешкенде Шишковский тендеуі алынады:
![]()
немесе
![]()
мұндағы о, CTfl —
ерітінді мен таза еріткіштің беттік керілуі,
а, р — константалар. Будың
жоғары қысым үшін адсорбция БЭТ-ң көп молекулярлы
адсорбция тендеуімен өрнектеледі:
![]()
мұндағы πs— қаныққан
бу қысымы;
с — конденсацияланған
адсорбат пен адсорбент бетінің арасындағы әсерлесу энергиясын
сипаттайтың константа.
Адсорбаттың орташа
концентрация аумағында қатты адсорбент бетіндегі еріген зат немесе
газ адсорбциясын Фрейндлихтің эмпирикалық тендеуі сипаттайды:![]()
мұндағы K,n — тұрақты
шамалар.
Адсорбция теңдеулеріндегі
константаларды табу үшін оны сызықтың түріне келтіріп,
графиктік жолмен шешеді:
![]()
Сөйтіп мына тәуелділікте
lgA=f(lgrt) (1-сурет) график түрғызады.

ОА-кесіндісі IgK өлшеміне
тең, сол арқылы К-ң менін табуға болады. Абсцисса осіндегі
а бұрышының тангенсі
коэффициентіне
тең болады, яғни![]()
Ленгмюр тендеуін де осылай
графиктік жолмен, сызықтық түрге келтіріп шешеді:
![]()
(2-сурет) төуелділігі түзу сызықты
береді. ОС-кесіндісі, сандық жмынан
шамасына
тең. Абсцисса осіне жанама сызық бүрышыньщ тангенсі
шамасьша
тең, яғни
Графиктен табылған қатьшасгарды біріктіріп
шешіп А∞ және К-ң мөндерін табады.

БЭТ-ң адсорбция теңдеуінің
сызықтық түрі мына түрде болады:
Бұны шешу үшін сызықтық
тәуеліділк тұрғызады (3-сурет).
![]()
Графиктен мьша қатьшасты
аламыз: OB кесіңдісі сан жағьшан
тең.
.
Алынған теңдеулерді
біріктіріп шешу А_ және с константа шамаларын табамыз.

Эксперимент нәтижелерін
жоғарыда келтірілген теңдеулер кемегімен ернектеп келесі шамалар
мен сипатгамаларды есептеуге болады:
Фазааралық шекарада
адсорбаттың абсолютті А, артық мелшерден Гжене шекті А_
адсорбциясьш.
Қаныққан
адсорбциялық қабаттағы, адсорбаттың бір молекуласьшың
алатын ауданын
![]()
3. БАЗ-молекуласындағы кемірсутек радикалының ұзындығына
тең, адсорбциялық қабат қальшдығьш (5):
![]()
мұндағы М-БАЗ
молекуласының массасы; р-БАЗ тығыздығы.
4. Адсорбентгің не катализатордың меншікті бетін S.
![]()
1-есеп. Мына берілген мәліметтербойынша:
|
P/Ps |
0,04 |
0,08 |
0,16 |
0,22 |
0,27 |
0,36 |
0,46 |
|
A, моль/кг |
0,348 |
0,483 |
0,624 |
0,724 |
0,805 |
0,928 |
1,10 |
БЭТ-ң адсорбция тендеуіңдегі
А және с константаларды аньқтап және бензолдың
адсорбция изотермасы бойынша адсорбентгің меншікті бетін есептеңіздер,
бензол молекуласының алатын ауданы 8д=0,49 нм' екенін ескеріңіздер.
Шығарылуы.
А және с константаларды
анықтау үшін БЭТ-ң сызықтың адсорбция тендеуін қолданамыз.
Графикгік есептеуде- сына
ернекті шығарып, теуелділігін тұрғызамыз (4-сурет).

OA кесіндісі =0,075.
Тендеулерді біріктіріп шешіп

А=0,63 моль/кг, аламыз с=21.
Адсорбентгің меншікгі
бетінің мені мынаған тең (3.16).
2-есеп.
Көмір қос тотығының
активтенген көмірдегі адсорбциясының мөндерін қолданып,
Фрейндлихтің эмпирикалық теңдеуіндегі константалардың мәнін
анықта.
|
P/Ps |
0,04 |
0,08 |
0,16 |
0,22 |
0,27 |
0,36 |
0,46 |
|
РІ Ps |
0,12 |
0,18 |
0,31 |
0,39 |
0,46 |
0,61 |
0,77 |
Шығарылуы.
Константаларды анықтау үіпін
Фрейндлихтің сызықтық тендеуін қолданамыз (3.11):
132
![]()
5-сурет бойынша
тәуелділігін
тұрғызу үшін берілген мөндерді логариф дейміз:
|
р 10-', Па |
1,0 |
4,48 |
10,0 |
14,4 |
25,0 |
45,2 |
|
АІО^ кг/кг |
3,23 |
6,67 |
9,62 |
11,72 |
14,5 |
17,7 |

Графикген
![]()
![]()
![]()
![]()
Фрейндлих теңдеуі мына
түрде болады:
3-есеп.
221
Активтелген көмірдегі
газ түріндегі азотың адсорбциялануьш Т=194,4 К-де өлшеп,
мынадай мәлімет алынды:
|
р 10-', Па |
1,86 |
6,12 |
17,96 |
33,65 |
68,89 |
|
103, мз/кг |
5,06 |
14,27 |
23,61 |
32,56 |
40,83 |
Газ түріндегі азоттың
тығыздығы 1,25 кг/м3, адсорбент бетіндегі азоттың бір
молекуласының алатын ауданы 0,16 нм2 болғандағы Ленгмюр теңдеуіндегі
тұрақты шама мен активтелген көмірдің меншікті бетін
есептеңіздер.
Шығарылуы.
Сызықтық түрдегі
Ленгмюр теңдеуін (3.12) графиктік жолмен шешу арқылы тендеу тұрақтыларын
анықтаймыз:
![]()
Мына тендеу арқылы
алдын ала адсорбцияның А барлық мендерін моль/кг-ға
келтіреміз:
![]()
түріндегі сызықты тәуелділікті тұрғызу
үшін (6-сурет) оньщ мәндерін кесте түрінде келтіреміз:
|
р 10-', Па |
1,86 |
6,12 |
17,96 |
33,65 |
68,89 |
|
А', моль/кг |
0,22 |
0,63 |
1,04 |
1,43 |
1,8 |
|
(Р/А')10-' |
8,45 |
0,71 |
17,26 |
25,53 |
38,27 |

А мәнін графікген табамыз
![]()
яғни А_ =2,06 моль/кг,
бұдан![]()
4-есеп.![]()
Амил спиртінің судағы
ерітіндісінің беттік керілуі мен концентрациясы арасындағы тәуелділік Т=298 К-де былай өрнектеледі:
|
с-10', кмоль/м' |
0 |
1,9 |
3,8 |
7,5 |
15 |
30 |
60 |
120 |
|
а-10', н/м |
72,0 |
70,4 |
69,2 |
66,7 |
61,7 |
55,3 |
46,6 |
38,0 |
Ерітінді концентрациясы 0,03
кмоль/м3 болғандағы амил
спиртінің адсорбциясың график арқылы анықтаңыздар.
Шығарылуы.
Амил спирітінң
адсорбциясының
мәнің Гиббс теңдеуінен
(3.4) табамыз:
![]()
Берілген мәндер бойынша мынадай тәуелділік
a=f(c) тұрғызамыз (7-сурет). Содан кейін ерітіндінің 0,03
кмоль/м3=30 10-1 кмоль/м3 сөйкес
келетін нүктесінде (А нүктесі) берілген қисыққа жанама және абсцисса осіне параллель сызық жүргіземіз, ол ордината осімен қиылысқанда
ABC үшбұрышының түзеді. Бүл үшбұрыштағы АВ катеті ерітінді концентрациясына с, ал
ВС катеті бетгік керілудің езгерісіне сәйкес келеді, оны Z арқылы
белгілейміз, сонда,
, бүдан
.
Гиббс теңцеуі
мына түрде болады
r=Z/(RT). График бойынша 2=66-55=11 10-', сонда
![]()

5-есеп.
Шишковский тендеуіңдегі тұрақтылар бойьшша a=12,5•10-^
Р=7,73, Т=298 К және концентрация 0,5 кмоль/м3 болғанда
сулы ерітінді/ауа шекарасындағы пропион қышқылының
адсорбциясының, МӘНІ мен ОНЫҢ бір молекуласының алатын
ауданың табыңыздар. Берілген температурадағы судың
беттік керілуі 0^=72-10"' н/м.
Шығарылуы.
Адсорбция мәнің Гиббс теңдеуінен (3.14) анықтаймыз:
![]()

Беттік қабаттағы
бір молекуланың алатын ауданын мына қатынастан табамыз (3.14).
![]()
6-есеп.
o=f(c) тәуелділігіндегі
МК-71 жүққыштың судағы
ерітіндісінің адсорбция қабатының қалындығы мен
сол БАЗ-ң бір молекуласыньщ алатьш ауданын есептеңіздер.
15"С-да беттік керілуі анықталған. Жүққыш
МК-71-дің молекулалық салмағы М=100, тығыздығы р=0,89 т/си.
|
С10', кмоль/м' |
7,8 |
15,6 |
31,2 |
125 |
500 |
|
|
69,9 |
68,6 |
65,8 |
55,1 |
40,1 |
a=f(c) тәуелділігінен
(8-сурет) Z мәнін табамыз
Z 11 10-' Z=(63-52) 10-3=lM0-3 н/м. Бұдан
Т=- 831.1Q3.298 = = 4,4-10-'кмоль/м3.
Шишковский теңдеуіндегі a=A_RT, мұнда a= 12,5 10-3
А^= - 8 31.10' -298 =5>0410-3 кмоль/м2=5,04 10-* моль/м3. 224
Шығарылуы.
Есептің берілген мәндері
бойынша тәуелділік тұрғызамыз a=f(c) (9-сурет):

Графиктік жолмен с-ң
бірнеше мәндеріне Z шамасын содан кейін Г=с/(КТ)-ні табамыз.
Адсорбциялық қабаттың қалындығы мен бір
молекуланың алатын ауданын анықтау үшін А-ң мәнін
білуіміз қажет, оны алдында табылған Г-ң мәні арқылы
c/r=f(c) тәуелділігінен Лентаюр тендеуін графиктік жолмен шешу арқылы
табамыз (БАЗ-ң сұйық
ерітінділері үшін Г~А).
a=f(c) тәуелділігіндегі
мәндер кесте түрінде көрсетілген:
|
С 10', кмоль/м' |
20 |
40 |
60 |
80 |
100 |
|
Z 10', н/м |
6 |
5,5 |
8 |
9 |
7 |
|
Г 10', кмоль/м^ |
2,5 |
2,3 |
3,3 |
3,75 |
2,9 |
|
с/Г 10-« |
8 |
1,74 |
18,2 |
21,3 |
34,5 |
Кесте мендері бойынша
адсорбщія изотермасын түрғызамыз.
№ 2 лабораториялық жұмыс
Шекті араласатын сұйықтар
Барлық сұйықтарды бір-бірінде ерігіштігіне қарай
бірнеше топқа бөледі. Іс жұзінде бір-бірінде ерімейтін сұйықтар:
Бензол мен су, сынап пен су.

![]()
Б. Бір-бірінде шекті еритін сұйықтар: екі компонента жүйелер:
анилин-су, фенол-су, метил спиргі-гексанжәне т.б. Үш компонентгі жүйелері:
су-эфир-янтарь қышқыл нитрил, бензол-бромоформ-құмырсқа қьппқылы, су-ацетон-ксилол және
т.б.
Бір-бірінде шексіз ершін сұйықтар.
Екі компонент жүйелер: метил спирті-су, этил спиргі-су, бензол-толуол,
гептан-гексан және т.б. Үш компонент жүйелер:
бензол-хлоформ-төртхлорлы кеміртек, су-хлороформ-сірке қьпяқылы
және т.б.
Егер екі сұйықтық
бір-біріңце шамалы мелшерде ғана еріп араласатьш болса, онда ондай
сұйықтықтарды бір-бірінде шекті еритін сұйықтар
деп атайды. Мысал ретінде су-анилин екі компонентгі жүйесін алуға
болады.
Егер белгілі температурада
мысалы 20°С, судьщ белгілі мөлшеріне (1-сурет, А нүктесі) үнемі
араластыра отырьш анилин қосатьш болсақ, анилиннің алғашқы
порщіялары суда еріп, біртекті ерітінді аламыз. Су анилинге толық қаныққан
кезде (В нүктесі) ерітіндіге анилинді қоса түссек, суға
қаныққан анилин қабаты (С нүктесі) пайда болады.
Алғашқы бүл ерітіндінің, суға қаныққан
анилин қабатыньщ мөлшері аз болады. Анилинді қосу барысьшда
ербір қабаттың құрамы тұрақты күйде қалады
да, олардьщ салыстьфмалы мөлшері ғана езгереді: судағы анилин
мөлшері кеміп, анилиндегі су мөлшері арта түседі, нөтижесінде
судағы анилиннің қаның ерітіндісінен түратын қабат
тольж, жойылады да, анилиндегі су еріііндісі қалады. Оған анилинді қоса
түсіп, мүмкіндііінше таза анилин қабатына жақьшдай түседі
(Д нүктесі). Демек А нүктесінен В нүктесіне дейінгі анилиннің
судағы біртекті ерітіндісі, ал С нүктесінен Д нүктесіне
дейінгі аралықта судьщ анилиндегі біртекті ерітіндісі түзіледі. В нүктесінен
С нүктесіне дейінгі аралық тендікте түрған екі сүйық
фазадан, анилинге қаныққан су және суға қаныққан
анилин фазаларынан түрады. Берілген температурада олардьщ қүрамы
түрақты болады. Сүйық қабатгардьщ бетіндегі бу
фазасы екеуіне де ортақ.
Температураны арттырғанда
көптеген бір-бірінде шекті еритін сүйықтықтардьщ өзара
ерігишігі артады жене оньщ белгілі бір менінде олар бір-бірінде шексіз еріп
араласады.
Бүл қүбылысты
түңғыш зертгеген орыс ғалымы В.Ф.Алексеев. Сұйықтықтар
бір бірінде шексіз араласа бастайтьш температураны ерудің критикалық
температурасы деп атайды. Кейбір сұйық-тықтардьщ қоспасы
үшін ерудің тек жоғарғы (анилші-су, фенол-су, күкіртгі
кеміртек-метил спирті) кейбір сүйықтықтардың қоспалары
үшін тек төменгі (g-коллидин-су, триметиламин-су), ал кейбір сүйықтықтардьщ
қоспалары үшін жогары да, төменгі де (никотин-су) критикалық
температуралары тән.
Жоғарьща карастырылған су-анилин жүйесі үшін
температураны біртіндеп артығыратың болсақ, сұйықтардың өзара ерігіштігі артып ВС нодасы қысқара
түседі, яғни қаның ерітіндіге сәйкес келетін нүктелер
өзара жақындаса түседі (Е және Ғ,
М жене N нүктелері).К нүктелерінде олар өзара түйісіп,
сүйықтықтар осы нүктеге сейкес
келетін температурадан бастап, жоғарғы температураның бәрінде бір-бірінде шексіз араласьш, біртекті
гомогенді сүйық фаза түзейді. Анилрш-су жүйесі үшін
бүл температура 168°С және ол ерудің жотарғы критикалық
температурасы деп аталады. Бүл температурадан жоғары температурада
анилин мен суды қандай қатьшаста алсақ та жүйенің
екі сүйық фазаға бөлінуі болмайды. 1-суретгегі ВК қисығы
анилиннің температурага байланысты судағы ерігіштігінің артуын көрсетеді.
Әдетге ВК жене СК қисығы судың анилиндегі ерігіштігінің
артуьш көрсетеді. Әдетге ВК және СК (немесе ВКС) қисықтарын
бөліну қисықтары деп те атайды.
Бұл система үшін де Гиббстің
фазалар ережесін қолдансақ: бөліну облысында (ВКС қисығының
абсцисса өсімен шектелген бөлімі) еркіңдік дәрежс саны
С=2-2+1=1, себебі компонент саны екеу-анилин және су, фаза саны
екеу-сумен қаньпсдсан анилин және анилинмен қаньщқан су
қабатгары, ал бөліну облысьшан сырт облыста еркіндік дөреже
саны С=2-1+1=2, компонент саны екеу су жэне анилин, фаза саны біреу анилин мен
судьщ бір-біріндегі қаньщ ерітінділері.
Кейбір сұйықтар бір-бірінде төменгі температурада жақсы
араласьш ара бастайды, яғни температураны төмендеткенде олардьщ бір-біріне
ерігіштігі арта түседі.
Бұл процесс негізінен бір-бірінде ерекетгесіп, химиялық қосылыс
түзуге бейім сүйықтардың қоспасы үшін тән.
Температураны төмендеткенде, олар бір-бірінде араласып шексіз ериді. Бүл
кездегі температураны ерудің төменгі критикалық температурасы
деп атайды. Мысалы, g-
коллидин-су жүйесі, ол үшін ерудің төменгі
температурада бұл сүйықтықтар езара кез-келген қатыста
араласып, бір-бірінде шексіз ериді. Сұйыктықтардың өзара
ерігіштік диаграммасын пайдаланып жұйенің кез-келген нүктесіндегі
қүрамын және фазалардың сандық катынасын анықтауға
болады. Мысалы, нүктесінде қоспаньщ жалпы қүрамы х,
бірінші фазаньщ (анилинмен қаньщқан су қабаты) қүрамы
х,, екінші фазаньщ (сумен қаныққан анилин қабаты) қүрамы
х^. Фазалардың салыстырмалы мелшерін ЕҒ •кодасы бойынша иін
ережесімен анықтайды.
Бірінші фазаьд>щ массасы _ ^ Екінші фазаньщ массасы тЕ
|
Ампула номері |
Қоспа құрамы, %
фенол су |
Температура, "С |
|||
|
мөлдірлену (гомогендену) |
жіктелу (гет-ну) |
орта мәні |
|||
|
1 |
10 |
90 |
|
|
|
|
2 |
20 |
80 |
|
|
|
|
3 |
30 |
70 |
|
|
|
|
4 |
40 |
60 |
|
|
|
|
5 |
50 |
50 |
|
|
|
|
6 |
60 |
40 |
|
|
|
|
7 |
70 |
30 |
|
|
|
Тапсырма N 2.

Фенол-су системасыньщ езара ерігіштік диаграмамсын қүру Жүмыстың
маісаты: І.Шекті араласатын заттардан тұратьш системалармен танысу.
2.Фенол-су компонентгі системаньщ өзара ерігіштік диаграммасын қүру.
Алынған мәліметтерден әрбір қоспа ушін лайлану және
мөлдірлану температурала
рының орташа мәндерін есептейді. Жүмыс барысында альшған
шамаларды жазу үлгісі:
Жүмыстың барысы: Лаборантан белгілі қатынаспен даярланған
фенол-су қоспасы бар пробирканы алып, стакандағы суда жеке-жеке
берілген құрамдағы екі заттьң бір-бірінде толық
еру (мөлдірлену) температурасьш анықтайды. Термометр ыдыс түбіне
тимейтіңдей етіп орнатылуы қажет, Қыздыру барысьшда судан шығармай,
оқгьш-оқгын шайқап ішіндегі қоспаларды араластыру
керек. Мөлдірлену температурасын анықтаған соң,
стакандағы суды баяу салқындатып, өрбір ампулдаіы мелдір
ерітіндінің "лайлану" (беліну) температурасьш аньпстайды. Әрбір
қоспа үшін мөлдірлену және бөліну температураларьш
аныктауды үш рет қайталайды. Бөліну температурасы мен мөлдірлену
температурасы шамаларыньщ айырымы бір градустан артпауы керек.
Құрам диаграммасын сызу.
2. Ерудің критикалық
температурасын анықтау.
З. Гиббстің фазалар ережесін негізге алып, алынған диаграмманы
анализдеу.
Бақылау сұрақтары:
1. Сұйықтықтарды
өзара ерігіштігіне қарай қалай топтайды? Нақтылы мысал
келтіріңіз.
2. Сүйықтықтардьщ
өзара ерігіштігіне температураньщ өсері қандай?
3.
Шекті араласатьш сұйықтьщтар деп қандай
затгарды айтады? ерудің критикалық температурасы дегеніміз не? Оларды қалай анықтауға болады?
4.
Қос
компонентгі жүйенің құрам еру температурасы диаграммасьш
анализдеңіз.
5.
Құрам-еру
температурасы диаграммасын пайдаланьш, жүйенің құрамьш
және фазалар мелшерінщ қатынасьш қалай аньгқтауға
болады?
Таралу заны. Экстракциялау
Бір-бірінде ерімейтін екі сұйықтықты
өзара араластырғанда олар екі қабат түзеді. Меншікті
салмағы ауыр сұйықтық төменгі
қабатқа, ел меншікті салмаіы жеңіл сүйықтық
жоғарғы қабатқа бөлінеді. Егер осыңцай қоспаға
екі сұйықтық та ершін үшіштгі затгы қосатын болсақ,
онда ол белгілі қатьшаста екі сүйық қабатқа
таралады.
Белгілі бір уақытган соң
қабатгар арасьшда динамикальщ теңдік орнайды.
Заттың бір-бірінде ерімейтін екі еріткіште таралуыньщ
практикалық маңызы үлкен; біріншіден, әр түрлі
затгарды бір-бірінен бөліп алуға болады. Екіншіден, еріген заттың
еріткіштердің бірінде диссощіациялану немесе ассоциациялану дәрежесін,
актингілігін және т.б. шамаларды анықтауға болады.
Әрбір сүйықтықтағы
еріген үшінші компоненттің тендіктегі концентращіяларьшшң қатынасьш
қарастьфа отырьш, таралу заңы былайша түжьфыщалады: тұракды
температурада бір-бірінде ерімейтін немесе шекті ғана араласып еритін екі
еріткіш қоспасына еріткен үшінші компоненттің екі сүйық қабатгағы
концентрацияларының қытынасы тұрақты
шама. Оны таралу коэффииценті деп атайды:
![]()
мұндағы:К-таралу
коэффициенті, және екі фазадағы еріп жүрген заттың теңдік күйдегі
концентрациялары.
Егер таралушы заттың концентрациясы едәуір жоғары болса, онда оны актингілікпен
алмастырады:
![]()
мұндағы a1 және а2 еріген заттың екі
фазадағы тендік күйдегі активтіліктері.
Таралу коэффициенті температураға,
таралушы зат пен еріткіштердің (жүйені құраушы заттардың) табиғатына тәуелді. Ал егер
таралушы зат сүйықтықтардың езара ерігіштігін өзгертпейтін болса және
екі сүйықтықтағы оның молекулалық күйі бірдей болса, таралу коэффициенті ерітіндалердің концентрациясына тәуелсіз болады.
Әдетге талушы заттың молекулалары еріткіштердің біріінде бірігуі (ассоциациялануы) немесе ыдырауы
(диссоциациялануы) ықтимал. Бұл жағдайда
таралу заңынан едәуір ауытқа байқалады.
Осы факторларды ескеретін болсақ, онда таралушы зат бір еріткіште ыдырап, ал
екіншісінде бірігетін болса,
таралу коэффициенті:

мұндағы
"а" заттың бірінші фазадағы ыдырау дәрежесі: "n" екінші фазадағы біріккен комплекстегі молекулалар саны, ал егер зат тек
екінші фазада ғана бірігетін болса:

мұндағы
"п"-бірінші жене екінші еріткіштердегі (фазалардағы) еріген
заттың орташа молекулалық салмақтарының қатьшасы.
Егер еріткіштерде тек ыдырау немесе бірігу жүретін болса:
![]()
мұндағы а, жене
заттың еріткіштердегі ыдырау немесе
бірігу дережелері.
Эксперимент жүзінде таралу коэффициент анықтау арқылы
еріген запың еріткіштердегі бірігу немесе ьщырау дәрежелерін,
химиялық реакцияның тепе-теңдік константасьш, еріген заттың
концентрациясьш (активтілігін) және т.б. шамаларды анықтауға
болады.
4-тендеуді логарифмдеу арқылы мьша тендікіі алуға болады:
![]()
Егер ордината өсі бойьшша
IgC^, ал абсцисса өсі бойьшша IgCj алсақ, олардьщ арасындағы
байланыс түзу сызықты болады, оның абсцисса өсімен қиылыс
бұрьшіьшьщ тангенсі "п" шамасьша тең, ал ордината өсімен
қиылысу кесіндісі "IgK" береді. Демек, 6-тендеу заттың
еріткіштердегі концентрациясы өр түрлі болған жж'дайдагы
таралуының эксперименттік мәндеріне сүйеніп "п" және
"К" графикальпс, анықтауга мүмкіндік береді.
Таралу заңы ерітіңдідегі
затгы басқа еріткіш көмегімен беліп алу (экстракциялау) үшін
кең қолданылады. Бүл жағдайда соңғы еріткіш
бірінші еріткішпен араласпауы (ерімеуі) керек. Оньщ үстіне бөліп
альшагьш зат еріткіштердің біреуінде жақсы еритін болуы керек.
Таралу коэффициешінің
шамасьш біле отырьш, заттың белінген мелшерін және алғашқы
еріткіште бөлінбей қалган мөлшерін есептеп табуға
болады. Таралу коэффициенті неғұрлым үлкен болса, соғүрлым
затгы көп беліп алуға болады. Экстракция процесі нәтижелі болады. Бір peт бөлініп альшғаннан кейінгі ерітіндіне қалған заттың мөлшерін мына формуламен
есептеуге болады:
![]()
мұндағы: mj-бір
рет бөліп алғаннан кейінгі ерітіндідегі (бірінші еріткіштегі) заттың
массасы, V, және Ү^-бірінші және екінші еріткіштердің көлемдері,
Шд-ерітіндідегі (1-еріткіштегі) заттың бастапқы мөлшері. Егер
бірнеше рет бөліп алатьш болсақ, онда 7 формуланы былайша ернектеп
жазады:

мұндағы
"п" —беліп алу саны.
Еріткіштердің барлық
мөлшерін бірдей пайдаланьш, бөлуді бір-ақ рет жүргізгеннен
гөрі бірнеше порцияға (бөліктерге) бөліп біртіңдеп
пайдаланып, бөлуді бірнеше рет қайталаған елде қайта
тиімді.
І-ші вариант:
Тапсырма N 2.
Сірке қышқылының өзара
араласпайтын екі ерітыштерде таралу
коэффициентін анықтау
Жүмыстың барысы: 2N CHjCOOH ерітіндісінен ер пробиркаға
2,5,10 мл альш ішінде алдын ала құйыльш қойылған 10 мл
толуол немесе бензолы бар пробиркаға құяды да тығынмен
мезгіл-мезгіл ашып өр гфобиркаға 30 мл дейін дист. Н^О құяды,
сонан соң 20 минутгай айналдырғьштың көмегімен
араластырады.
Онан соң ерітінді екі қабатқа толық бөліну үшін
20 минуттай тыныштықта қоямыз. Осы аралықта пробиркадағы
әр қабаттың қышқылдың концентрациясын анықтайды.
Ол үшін жоғарғы қабатган пипеткамен 2 мл алып колбаға
қүяды және 1 тамшы фенолфтолейн және 10 мл дист. Н2О
қосьш 0,1 Н NaOH ерітінідісімен титрлейді. Ерітіндіні солғыш малина
түске боялғанда титрлеуді тоқтатьш, бюреткадан титрлеуге неше
(мл) ерітіндісі (сілті) жұмсалғанын жазьш алады. Бұл процесті
әрбір ерітінді үшін 3 рет қайталап, жеке-жеке орта мәнің
анықтау керек. Сонан соң пипетка арқылы қоспаның
су қабатынан 2 мл альш 1-2 тамшы фенолфтолейн. және 10 мл дист.Н2О
қосып жоғарғы төжірибені қайталайды. Қьшқылдың
концентрациясын табу үшін мьша көрсетілген грамм эквивалент заңын
пайдаланамыз:
![]()
Сонда Cj— жоғарғы
қабаттағы қышқылдың белгісіз концентрациясы,
V, — со л қабатгағы
ерітіндінің көлемі (2 мл), Cj — сол қабатгағы сілтінің
концентрациясы,
Vj — сол қабатгағы сілтінің бюреткаға кеткен көлемінің
орташа мәні
Темеші кабаттағы қышқылдың концентрациясын жоғарыдағыдай
етіп анықгау керек.
![]()
Таралу коэффициентін (4)
тендік арқылы табамыз.
Альшған сандық мәліметгерді төмендегі үлгіде жазады:

Су мен
бензол қоспасында иодтың таралу
коэффициентін анықтау және иодтың
![]()
бензолдағы ерітіндісін экстракциялау
|
Ерітінді- |
Титрлеуге жұмсалған
сілті көлемі, V мл |
||||||
|
нің нөмері |
Қышкылдың бастапқы |
Қышқылдың су қабатындағы |
|||||
|
|
ерітіндісі |
|
ерітіндісі |
|
|
||
|
1 |
2 |
3 |
орта мәні |
1 |
2 |
3 |
орта мәні |
|
1. |
|
|
|
|
|
|
|
|
2. |
|
|
|
|
|
|
|
|
3. |
|
|
|
|
|
|
|
|
4. |
|
|
|
|
|
|
|

Алынған мөліметгер
бойынша есептеулер:
Қышқылдың
бастапқы концентрацияларьш Cj, С^, Cj және есептейді.
Қышқылдың
су қабатьшд^ы концентрацияларьш Q'.Cj.Cj және С4есептейді.
Бензолкдбатындатқьшіқылконцентрациясьш
С[,Съ^г жене CI есептейді.
К= С / С формуласын
пайдаланьш, өр түрлі қоспа үшін бөліну
коэффициентін аньщтайды, яғни:

Электрөтизгіштік
Электролит
ертінділері
Электролит
ерітінділерідеп қозғалыстағы иондардьң көмегімен электрлік ток өткізетін ертінділерді айтады.
Еріген кезде еріткішпен әрекетессіп
иондарға ыдырап (диссоциацияланып),
ерітіндіге
ток өткізгшпік қабілег берегін
заггарды электролштер деп атайды.
Егер электролиттер толық
ьщыраса және осы кездегі өрбір
молекула "п" иодарға
ыдыраса, онда ерітіндідегі иондар саны "Nn"
болады, мүндағы N-электролит молекуласыньщ саны. Егер де барльж, молекула
ыдырамастан, оньщ "а" бөлігі
гана ыдыраса, онда ерітіндідегі бөлшектер
саны "N" электролштегіден "і" есе аз болады, мүндағы изотоникалық
коэффициент, кейде оны Ванг-Гофф коэффициенті дейді.![]()
Мүндағы а-ыдырау дөрежесі дейді. Ыдырау дәрежесі иондарға ьщыраған
молекулалардьщ электролиттегі барлық
молекулаларға қатьшасымен аныңталады. Бүдан
электролитгердің аномальдік, қасиеттерге бейім екендігі байқалады.
егер электролит емес ерітінділердің
коллигативті қасиеттерін өрнектейтін теңдеуге изотоникалық
коэффициенті"і" енсе, онда тежірибе
кезінде эфирлеу арқылы алынған шамаларды теңеуге болады. Электролиттер (диссоциациялану) ыдырау қабілетіне орай екі топқа бөлінеді: әлсіз және
күші электролиттер.
Әлсіз электролиттер. Кептеген қосылыстарды еріткенде олардьщ
молекулалары түгелдей ыдырамайды, яғни
иондарға ыдьфамайды. Оларға органикалық қьшіқылдардың
басым көпшілігін, фенолды, аммиакты және аминдерді, кемір қьшіқылын,
сынап түзы сияқты кейбір түздарды, тағы басқаларды
жатқызуға болады.
Әдетге электролиттердаң күшін ыдырау дәрежесі "а" арқылы сыпаттайды.
Берілген электролиттің (диссоциациялану) ыдырау дөрежесі а<0,3 болса, ол өлсіз, ал
а>0,3 болса күшті электролит делінеді.
Диссоциациялану
(ьщырау) дөрежесі концентрация сияқты
кептеген елшемдерге тәуелді
болады. Демек, оны ыдырау константасы аркылы ернектеуге ьщгайлы. Мысалы, әлсіз
электролитгің ыдырау теңдігін қарастыратын болсақ, онда ыдырау кезінде бір катион және бір анион беретін
электролитгі алайық.
![]()
Егер берілген қышқылдың
бір молі "V" литр еріткіште
ерітсе,
оны
ерітіңдіні
сүйылту дейді және
. ал![]()
онда ыдырау константасы

Бұл (2) өрнекті
Оствалвдгың сұйылту саны дейді. Осы жоғарыдағы
алынган (2) өрнек бойынша, берілген
конценрациядағы электролиттің ыдырау дәрежесінің шамасынш
пайдаланып, ыдырау константасын анықтайды.
Сол сияқты берілген конценграциядағы
ыдырау дөрежесін есептеп шығарады. Жоғарыдағы (2) өрнек тек бинарлы электролитгер үшін екенін ескерсек, басқа күрделі
электролитгер үшін біршама түрлендіріп,
өрнекті концентрациямен ьщырау дөрежесі сияқты айнымалы
шамалар арқылы сипаттау керек екенін айтқан жөн.
Күшті электролиттер. Көптеген затгар ерігенде молекуласының басым көпшілігі
иондарға ыдырайды,
яғни толық ыдырайды. Олардың қатарына күшті қышқылдар
мен күшті негіздер және түздардың біразы жатады. Күипі электролштердің ерітінділерінде
Оствалідаъш, сүйылту заңьшан едөуір ауытқушылық
байқалады. Әуелде бүл қүбылыс аномальды деп
есептелді.
Әйтсе де, мүны нақтылы
тәжірибелер арқылы зертгеу, күшггі
электролитгердін, толық ыдырайтьшдығьш көрсетгі. Аса жоғары емес, шамамен орташа не одан да теменгі концентрациядағы электролит ерітінділерде тек ион түрінде болады. Демек, күшті
электролит ерітіндідегі иондар
концентрациясы осындай өлсіз
электролитпен салыстырганда біраз жогары
болады жэне дэл осьшьгң салдарынан
иондардыц ара қашьщтығы жақьшдай
түседі де иондардьщ езара ерекеттесуі,
әсерлесуі күшейеді. Мүндагы кептеген жайларға электролитгердің ток өгкізгшггігін талдау кезінде қайта еске түсіреміз.
Электролит ерітінділерінің электр өткізгіштігі
Бізге белгілі көптеген заттар электр тогын өткізуге бейім келеді. Сондьпстан да
электр тогьш өткізетін ерітінділердің
кедергісіне кері шама электр еткізгіштік
делінеді.
Жалпы электр тогьш еткізетін затгар болмаса ерітінділер т.б. бірінші текті жене екніші текті
больга белінеді. Бірінші текті еткізгіштерге: металдар, гарфит, кейбір қиын
балқитьш оксидтер, сульфидтер, металдардың карбидтері жене
т.б. металдар жатады.
Екінші текті
өткізгіштерге қьшіқылдар, түздар, негіздер, кейбір түздардьщ
хлориді
жене балқымалары, су плазма жэне
т.б. заттар жатады.
Бірінші текті еткізгіштерде электрондар
қатысады да, ал екінші текті өткізгіштерде
электр тогын тасымалдауда иондар қатысады. Сонымен екінші текті өткізгіштерге электролит ерітінділері мысал. Ал екінші текті ток өткізгіштерге иондардың ауысуымен және химиялық қүбылыспен
тікелей байланысты. екінші текті
еткізгішке ток бірінші текті еткізгіш арқылы
жеткізілетінін айта кетуіміз керек, өйткені олардьщ түйіскен жерлерінде токтьщ ауысу
механизмі өзгеріп, электролит иондары өз зарядьш берсе, бейтарап атомдар
зарядгалады. Көбінесе бүндай қүбылыстарды электродты
процестер дейді. Бүл қүбылысты
ез алдьша ерекше талдап түсіндіруге ерекше мен береміз. Сонымен
электролит ерітіңдінщ электр өткізгіштік қабілеті электр еткізгіштікпен немесе оған кері шама кедергімен сипатталатыньш білдік. Электр өткізгіштікті мьша тендеумен өрнектейді:
![]()
Мұндағы L — электр өткізгіштігі,
Ом"', R — электролит кедергісі, Ом, / — екі электродтьщ ара кэшықгығы, см, S — электродтардьщ ауданы, см^, р — меншіктікедергі, омсм.
Меішіікті кедергі "р"-үзындығы болмаса электродтардьщ ара қашықтығы 1 см жэне
электродтардьщ эр ауданы 1 см^, электролитгің көлемі Ісм^ болса 1 мл дейтін
болсақ, оңда оньщ кері
шамасы меншікті электр өткізгіштік деп айтуға болады.
![]()
Мүңдағы "х"-меншікті электр өткізгіштік,![]()

Сонымен мынадай қорытындыға келеміз:
Электролит ерітінділері
үшін меншікті электр еткізгіштік
деп ара қашықтығы 1 см, беттерінің ауданы 1 см^ екі электрод аралыгьшдагы 1 мл электролит ерітіндісшің электр өткізгішттн айтады. Кейбір жағдайларда меншікті электр өткізгіштік "х" орьшна эквивалентгі электр өткізгіштік "X" пайдалану
тиімді.
Эквивалентті электр еткізгіштік деп 1 гр.экв. еріген заты бар ерітінді көлемі сиятын ара қашықгығы 1 см электродтардың
аралығына орналаскдн ерітшдінің элеюр еткізгштгін айтады.
![]()
Мұндағы λ\-берілген
көлемдегі (сүйылтудағы ерітіндінің эквивалентгі электр еткізгіштігі, см'см2-экв"';
С-ерітінділердің концентрациясы, 2р-экв/литр).
Кез-келген электр ерітіндісінің эквивалентгі электр өткізгіштігі оның концентрациясын кеміткенде артады. Себебі ерітіндіні сүйылтқанда
электролиттің иондарға ыдырау
дәрежесі артады.
Берілген келемдегі иондар саны артып, олардың қозғалу жыддамдығы еркін
болады. Демек, ерітіндінщ берілген көлемде
иоңдар саны неғұрлым
мол болса және олар еркін қозғалатын болса, онда электролит ерітіндінсінің электр өткізгіштігі де жоғары болады.
Электролит ерітіндісін сұйылту
барысьшда сүйылту белгілі бір шекке жеткенде эквивалентті электр өткізгіштік езінщ максимальды дөрежесіне жетеді. Ол
шаманы ">.__"-деп белгілейді де,
шексіз сұйылткдн көздегі электролит ерітіндісінің эквивалентті электр өткігзііштігі деп атайды.
Бізге белгілі күшті элекгролиттердің ыдырау дөрежесі жоғары болғандықган,
шексіз сүйылту кезіндегі эквивалентгі электр өткізгіитк максимал мөніне тез жетеді, ал әлсіз электролиттер үшін сұйылту барысында үнемі артьш отырады, себебі а>>-1. Жалпы күшті электролитгердің
әлсіздерден негізгі айырмашылығы олар тежірибе негізінде түжырамдалған
Кольрауш заңьша бағьшатындығы:
![]()
Мұндағы және Х берілген концентрация (С) мен шексіз сұйытылған концентрацияд^ы
ерітнділердің эквивалентті электр өткізгіштігі,
А-берілген температурадағы константа.
Берілген температурадағы
ерітінді үшін, электролит молекулалары ыдырағанда иондардың заряды кебейген сайын, бұл константасьшың
мөні де жоғарылайды. Сүйылту
дөрежесі өз шегіне жеткенде, яши
ерітіндіні шексіз сұйылткднда, эквивалентті электр өткізгіштік катиондар мен аниондардың қозғалғыштықгарьшьщ
қосындысьша тең болады. Кольрауш заңы;
Мұндағы
Х._-шексіз сұйық
ерітіндінің эквивалентті элекгроөткізгіштігі;
-катионньщ және -анионньщ қозғалыстары. егер электролит ерітіндісінің берілген көлемдегі
эквивалентті электр өткізгіштігін "Х^" және
шексіз сұйылткдндағы эквивалентті электр өткізгіштігін "Я_"
аныңтай алатын болсақ, онад өлсіз электролиттердің сұйылту
кезіндегі (диссоциациялану) ыдырау дөрежесін
"а" аньшхауға болады.
Кұшті электролиттер үшін
![]()
мүндағы f-электр еткізгіштік коэффициент.
Оствальдтьщ сүйылту заңы бойьшша әлсіз электролиттердің электролиттік ыдырау
константасы "К^" мьша формуламен аныңгалады:
![]()
Егерде "х" мәнін (9) қоятьш болсақ,
онда (11) формуланы былай жазуга болады:

Демек, электролиттің
ыдырау константасьш ерітіндінің
электр өткізгшггігін өлшеу арқылы
да есептеуге болады екен. Ерітіндінің
электрөткізштігін өлшеу нәтижесінде нашар еритін түздардың
ерігіппігін есептеуге болады. Осьи-ан
байланысты (6) тендеуді былай ернектеп жазуға болады:
![]()
Мұндгаы Б-заттың ерігіштігі, г-экв/л.
Ерітіндінің меншікті электр еткізгіштігі өте аз шама болғандықган,
судьщ меншікті электр өткізгіштігін
ескеріп алсақ, онда (13) формуланы былайша жазады:
![]()
Мүндаіы
Херт — ерітіндінің меншікті элекгр өткізгіштігі,
Хн-а — судың меншікті электр өткізгіштігі, А,_— шамасын (8)
формуламен анықгау керек. және мәндерін
(справочниктен )анықтамалықган табу керек. Әлсіз электролиттердің ьщырау
константасьш (12) жэне нашар еритін тұздардың ерігіштігін (14) анықтағанда
ерітінділердің электр етгазгіштігін
тікелей өлшеу өте қш>ш. Сондықган да лабораториялық пракпжада эуелі ерітінділердщ
кедергісін өлшеуден бастайды. Сонан соң есептеу жүргізіп
"К^" жэне "Е" шамаларды (12), (14) тендеулер арқылы
анықгайды.
Тапсырма N1
Әлсіз электролиттердің
ыдырау
константасын анықтау
Жұмыстың мақсаты:
1.Элекгролиттердің электр еткізгіштігін анықгау өдісімен
танысу.
2.Ыдыс түрақгысьш
анықгау.
3.Берілген әлсіз
элекгролиттердің электр кедергісін анықгау.
4. Альштан
эксперименталдық мөліметгер бойьшша электролит
ерітіндісінің меншікті жэне эквивалентгі
электр өткізгіштігін, ьщырау
дәрежесін және ыдырау
константасьш есептеу.
Жүмысщ
керекті заттар: 1.Реохорд көпірі р-38. 2.Ерітіндінщ электр өткізііштігін өлшеуге арналған
ьщыс. Айнымалы токтың генераторы. З.Қысқыш сымдар мен клеммалар.
4.Стакандар, пипеткалар, 0,1N КС1 жэне өлсіз электролит CHjCOOH О, IN.
Жұмыстың
барысы:
1-тәжірибе. Ыдыс тұрақгысын анықгау.
Ыдыс тұрақгысьш аныктау үшін
электр әткізгіштікгі өлшеуге арналған
ыдысты алдьш ала дистилденген сумен
бірнеше рет жуьш О,IN KCl ерітіндісімен шайкэп, толғанша (V=50 мл)
KCl ерітіндісін құяды. Сонан соң оны р-38 реохорд көпірінің "R^" клеммаларьша жалғастырьш, ерітінді кедергісін өлшейді
(1-сурет).
Ол үшін: І.Приборды р-38 айнымалы токтың генераторьша қосады
(Переключатель). Қоректендіруді ауыстырьш қосқьпиьш
(1) "оо" жағдайына қояды:
сигналдық лампа (2) жанады.
2. Прибордьщ (р-38) клеммаларьша электр өткізгіштік өлшеуге арналған
ыдыстьщ электродтарьш қосады.
3.Салыстыру
иінінщ (4) қосқьппьш ауыстырьш "установка нуля" жағдайьша корректорды (9) бұрап
гальванометр стрелкасьш нольге екеледі.
4.'Тальванометрді" ауыстырьш қосқышьш (7) "грубо" жағдайьша қойьш, салыстыру иіні (4) және реохорд (5) тұтқаларын бұрап
дэл теңестіреді. Гальванометр стрелкасы дэл нөлде тұруы керек.
З.Белгісіз кедергінщ шамасьш R^=mRj, есептейді, мұндағы "ш"-реохорд
шкаласының (5) көрсетуі, R^,-caлыcтыpy иінінің (4) кедергісінің
мэні.
б.Өлшеу біткеннен кейін қоректендіруді
ауыстырп қосқыпшін (1) нейтрал жағдайда,
ал гальванометрді ауыстырьш қосқышьш
(7) "КЗ" жағдайына қояды.
Алынган мөлімет тиянақгы болу үшін кедергінің үш рет өлшенген
орта мәнін анықгайды. Ыдыс тұрақтысын формуласы бойьшша есептейді.
.
Альшган мөліметтерді жазу үлгісі:

2-Тәжірибе.
Сірке к^ииқыльшьщ ерітінділерінің кедергісін өлшеу.
1% СН3СООН ерітіндісін сұйылту арқылы концентрациясы эр түрлі (оқытушыньщ нұсқауымен)
ерітінді даярлайды. Электр өткізгіштікті
анықгауға арналған ыдысты жэне ондағы элекгродтарды дистилденген сумен бірнеше рет
шайып жуады да, зерттелмек ерітінділердің
концентрациясы ең азымен шайьш төгіп
тастаған соң, сол ерітіндімен толтырьш, р-38 реохорд көпірінің "R^^" клеммасын жалғастьфьш, кедергісін өлшейді.
Онан соң концентрациясы есу бағытына кдрай біртіндеп, басқа
ерітінділердің кедергілерін өлшейді. Ерітіндіден ерітіндіге көшкен
сайьш ыдысты зерттелетін ерітіндімен 1-2
рет шаю керек. Әр өлшеуді
үш ретген кэйталап, орта
мөнін алған жөн. Зерттелінген ерітінділердщ меншікгі
электр өткізгіштігін мына
формуламен есептейді:
![]()
мұндағы Rх—зерттелінген
электролит ерітіндісінің кедергісі, ом;
Х^—зертгелінген
ерітіндінің меншікгі электр өткізгіштігі
OM-S CM-';
К — ыдыс түратқысы, см-'. Алынган мөліметтерге сүйеніп, зерттелінген ерітінділер үшін
"Я.^" (6) формула, ал (8) формула, "а" (9) бойынша
есептейді. Алынган меліметтерді
жазу үлгісі 2-кестеде.
Кесте 2
|
Өлшеу реті |
с, % |
|
°4 |
|
|
|
К |
а |
К, |
5Сксі |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Тапсырма N 2
Нашар еритін тұздардың
ерігіштігін анықтау
Жүмыстыңмакраты: І.Нашар еритін затгардьщ ерітінділерінің электр өткізгіштігін өлшеу. 2. Берілген нашар
еритін тұздьщ кдньщ ерітіндісінің кедергісін әлшеу. 3.
Зерттелген тұздьщ ерігіштігін есептеу.
Жумысщ керекті заттар: l.p-38 реохорд кепірі. 2.Электр өткізгіштікті өлшеуге арналтан
ыдыс. 3.Нашар еритін түздардьщ кэньщ ерітінділері
(CaSO^, BaSO^, PbSO^, AgCl жэне т.б.). 4.колбалар, воронка, фильтр кдтазы. О,
IN КС1, 0,02М КС1.
Жүмыстың барысы: Электр өткізгіштікті аныңтайтын ыдысты дистилденген сумен
таза жуьш 0,1 КС1(0,02МКС1) ерітіндісімен 1-2 рет шаяды да, V=50 мл ерітіндісін кұйьш, р-38 реохорд көпірінің хөрдемімен ерітіндінің
кедергісін аньш^ап, ыдыс түрақгысьш
аньшігап, ыдыс түрақгысьш есептейді. (1-жұмыс, 1-тэжірибені
керіңіз). Онан соң ьщысты мұқият жуьш,
дистилденген сумен жуьш шаяды да, толтанша дистилденген суды құяды. р-38 реохорд көпірінің жэрдемімен судың
кедергісін өлшеп, меншікті электр
еткізгішін
анықгайды. Егер ыдыс тұрақгысы K=XkciRxci десек,
онда ХигО =
=K/R ffjo болады.
Түздың ерігіштігін анықгау үшін берілген тұзды
колбада бірнеше рет дистилденген сумен декантилап
жуады. Жуып болтан соң, тазаланған тұзга
біршама дистиллят қосьш, едәуір
шайкщі, кдның ерітінді даярлайды.
Ерітінді тепе-теңдік қалпына келу үшін 20-30 мин берілген температурада сақгау керек.
Даяр болған
ерітіндіні шайқап араластырады да, аса коп тұнба жібермей электр өткізгіштігі
өлшеуге арналған ыдысты толтырады. Онан соң реохорд көмегімен ерітіндінің кедергісін өлшейді. Егер альшған
тұз қоспалардан тольпс, тазаланған болса, колбадагы тұнба бетіндегі ерітіндіні даярлап, оның
кедергісін өлшесе, алыиған шама алғашқы шамамен бірдей болады.
"а"-р-38
приборыньш; жалпы керінісі (алдыңғы панелі),
"б"-кондуктометриялық титрлеуге арналтан ячейка,
"а"-І-Қоректендіру
ауыстырып қосқьппы,
2-сигналдық лампа, 3-айнымалы ток
түгкңсы, 4-салыстыру иінінің түпсдсы, 5-Реохордшкаласы,
б-Реохордтыңтугкэсы, 7-гальванометрді ауыстырып қосқыш, 8-гальванометр,
К^-белгісіз кедергінің қосатын клеммалары, 9-корректор.
"б"-1.3ертгейтін
ерітінді құйылатын ыдыс.
2-шыны түгік,
3-платиналанған платина сымы, 4-шыны
шарик, 5-араластырғыш, 6-бюретка, 7-кзқпақ.
Бірдей
болматан
жагдайда тұзды кдйтадан мұқият
жуып, кдның ерітінді даярлап, кедергісін елшеу керек. Кдның
ерітінді үшін
![]()
Альштан мөліметгерді
(14) формулаға койып, тұздың ерігишігін есептейді, ал (15) формуламен тұздың ерігіштігінің көбейтіндісін
есептейді. Алынған меліметгерді жазу үлгісі:
Кесте 3
|
|
К |
|
|
|
Е |
ерігіштік көбейтінді |
|
|
|
|
|
|
|
|
Тапсырма N 3
Кондуктометриялық титрлеу
Ерітіндідегі түрлі химиялық реакциялар (нейтралдау, тұндыру, орьш
басу, тотығу-тотықсыздану,
комплекс тұзы) жұргенде ерітіндідегі
иондардың құрамы өзгеретіндіктен оның
электр өткізгіштігі де өзгереді.
Эквивалентгі элекгр өткізгіштігі өр түрлі
иондар өзара араласып, нәтижесінде ерітінді де нашар ыдырайтьш, нашар
еритін қосылыстар түзіледі. Осыған байланысты ерітіндінің электр өткізгіштігі өзара өзгеріп
отырады. Сондықган да кондуктометрияльщ титрлеу кезіңдегі ерітінді электр еткізгіпггігінің өзгерісі
индикатор ролін аткдрьш, оньщ күрамьш
сипатгауга мүмкіншілік береді. Демек, бұндай титрлеу кезінде индикатор ретінде ерітінділердің электр
өткізгіштігін қолданады. Кондуктометриялық титрлеу биологиялы сүйықтарды, түсті
ерітінділерді, суспензияларды ( жүзіңділер) және
эмульсияларды келемдік талдауда, сонымен қатар
химиялық өндірістердегі технологиялық процестерді реттеуде
жиі қолданылады. Лабораториялық (практикум) жүмыстарда бүл әдісіі әлсіз
жене күшті қышқылдарды
немесе олардьщ қоспальщ, қышқыл
мен түз қоспасын негіздермен титрлеуде және ерітіндісін түз
ерітіндісімен титрлеуде қолданып, ерітіндідегі титрлеуші заттардьщ
концентрациясын аньосгайды.
Осы жағдайларды титрлеу барысын негізінен үшке бөледі.
І.Титрлеуші затгьщ ерітіндісіне титрлеуші заттьщ ерітіндісінің белгілі мөлшерін қоса
отырып, ерітіндінің өлшеу.
|
|
|
|
2Апъшған мөліметгерді пайдаланып "%" ординат өсінщ бойынша жене титрлеуші ерітінді мелшері (абсцисса есі) арасындағы байланысты графикпен кескіндеу.
З.Эквиваленттілік нүктесін анықтау.
Кондуктометриялық титрлеуге арналған прибордьщ жалпы көрінісі
2-суретте көрсетілген.
Кондуктометриялық титрлеу қисықтары. Эквиваленттік нүктесін
анықтау.
Кұшті қышқыл
ерітіндісін күшті негіз ерітіндісімеп титрлеу.
Ол үшін НС1 ерітіндісін NaOH ерітіндісімен титрлеуді кэрастырайык, Титрлеу кезінде жүретін реакция тендеуі белгілі:
![]()
Титрлеу барысында ерітіндінің "А" нүктесінен (бұл нүктеде электр өткізгіішік сутекжене хлорид иондарьшың қозғалғыштығымен
анынталады).
"Б"
нүктесіне дейін кемиді. (3-сурет) (HCI+NaOH) қосқанда ерітіндідегі сутек иондары гидроксил
иондарымен әрекетгесіп, нашар ыдырайтын су молекуласы түзіледі.
Ерітіндідегі қозғалғыш Н* (/д* = 315) біртіңдеп қозғалғыштьны
едеуір
томен Na* иондарымен (J^, = 42,8) алмасады. Осыған байланысты титрлеу (нейтралдану)
барысьшда ерітіндшің "х" сугек иондары натрий иондарыньщ толық алмаскднша кемиді.
Судьщ ыдырауы нөтижесінде түзілетін
Н* жене ОН~ион5арыньщ концентрациясы ете аз шама
болғандықган, олардьщ ерітінді
электреткізгіштігіне өсері болмайды.

Мысалы: ая2о=1,810-'және С =1,00410-' ерітіндідегі сутек иондары толығымен ОН" байланысканда, яғни болған жағдайда ерітіндінщ
электр өткізгіішігі минималды
болады. "В" нүктесінен
нейтралдау нүктесі деп атайды.
Нейтралдау яғни эквиваленттілік нүктесінде
ерітіндінің электр еткізгіштігі
Na"^ жэне Or иондарының
қозғаліъпшықгарымен анынталады. Егер NaOH одан өрі қоса тұссек,
онда ерітіндіде қозғалғыштығы біршама жоғары
гидроксил
иондарының (Jqj{-
=174) концентрациясы арта түседі.
Осыған байланысты ерітіндінің "х" кдйтадан артады. (ВС түзуі). Енді эквивалештілік нүктесін табу үшін ордината oci
бойынша ерітіндінің электр еткізгіштігі алынады да, абсцисса oci бойьпшіа титрлеуге кеткен негіз
мөлшері алынады. Алынган нүктелер
бойынша екі түзу жүргізеді
(3-сурет). Осы түзулердің қиылысу
нүктесі эквивалентгілік нуктесі, яғни нейтарлдау нүктеіс
больш есептеледі. Қышқылдың концентрациясын есептеу үшін оның берілген ерітіндісін нейтралдауға
жүмсалған сііггі ерітіндісінің көлемін білеміз. Қелшқылдың концентрациясы:
Сv-қышқылдың концентрациясы,![]()
Vк-титрлеу үшін алынған қьппқылдыні көлемі, мл
,
болмаса грамм эквивалент заңы
бойынша. Nv-сілтінің коіщентрациясы,
г-экв/л; Vk-титрлеуге жұмсалған сілтінің көлемі, мл. Титрлеу кезінде ерітіндінің электр өткізгіштігінің өзгеруі қозғалгыштыіы
өр тұрлі иондардьщ өзара
алмасуьша ғана байланысты емес, сонымен қатар сұйылтуға да байланысты. Сол себепті титрленуші ерітіндіге қарағанда
титрлеуші ерітінді 10-20 есе концентрациялы болуы кэжет.
Әлсіз
қышқыл ерітіндісін күпггі негіз ерітіндісімен титрлеу.
Егерде СН3СООН ерітіндісімен NaOH ерітіндісінен, әрекетгесуін алатын болсақ,
онда титрлеу кезінде ерітіндідегі былайша реакция болады:
CH3COOH+Na++
тогын нашар өткізеді. СН3СООН ерітіндісіне NaOH-тың алғашқы аз мөлшерін қоскднда, оньщ "х" болмашы гана кемиді. Себебі, ерітіндідегі сутек иондарының қозғалғьпптығы бір шама темен Na"^ иондарымен алмасады. Титрлеу
барысында элсіз электролит СН3СООН күшті электролит натрий ацетатымен алмасатьшдықган, ерітіндіде бос иондардьщ концентрациясы артьш, ерітіндінің "х"-да арта бастайды.
Эквиваленггілік нүктесінде (В) ерітінді электр өткізгіштігі Na+ жэне СН3СОО- иондарыньщ қозғалғыштығымен аныңталады
^сНіСоо- =35,0. Нейтралдау аяқгалған соң титрлеуді одан эрі жүргізетін
болсақ, ерітіндінің электр өткізгіштігі бірден арта бастайды (4- сурет) (ВС түзуі). Себебі ерітіндіде Na* жэне СН3СОО- иондарымен катар қозғалғыштыгы (подвижность) едэуір жоғары ОН- иондрыньщ мөлшері артады.

Күшті қышқыл
мен әлсіз қышқыл қоспасын күшті негіз
ерітіндісімен титрлеу. Мысал ретінде
(НСІ+СН3СООН) қоспасын NaOH титрлеуге болады. Қоспаны
титрлегенде эуелі НС1 нейтралданады.
Ерітіндінің электрөткізгіштігі кемиді (5-сурет, АВ түзуі).
Күшті қышқыл нейтралданып болган соң,
өлсіз СН3СООН нейтралдана бастайды. Электр еткізгіштік баяу
артады (В түзуі).
Екі қьишдылды (НСИ-СНзСООН) толық нейтралда
болған соң, ерітіндіде натрий гидроксидінің жинақгалуына
байланысты, яғни ОН" иондарьшың көбеюіне байланысты ерітіндінің элекгр өткізгіштігі біртіндеп
артады (С түзуі).

Bi -нүкгесі CHjCOOH толықнейтраддануьш көрсетеді. Қоспадағы
(НСІ+СН3СООН) дараланып
нейтралдануын былай түсіндіруге болады: ерітіндіде НС1 ыдырау нәтижесінде түзілген сутек иондарының
концентрациясы жоғары болғандықтан
ол CHjCOOHoH^+CHjCOO- тендігінің оң бағытқа ығысуьш тежейді. Титрлеу
барысында иондарының концентрациясы кемитіндіктен, яши HCl толық
нейтралданған соң, жоғарыдағы тендіктің оң
бағыткд ыіысуьша мүмкіндік туады. Демек, екінші кезекте әлсіз СН3СООН нейтралданады.
Иманғалиев Т.Ә.
«Коллоидтық химия»
пәні
бойынша оқу-әдістемелік
кешені
050606 - Химия
мамандығы үшін
_____.______.2009 ж баспаға ұсынылды
Қағаз форматы XxY
1/16
Баспа қағазы. Офсеттік баспа. Көлемі 5 б.т.
Таралымы _________дана. № ________тапсырыс
© М.Әуезов атындағы Оңтүстік
Қазақстан мемелекеттік университетінің баспасы
М.Әуезов
атындағы ОҚМУ баспахана орталығы, Шымкент қаласы,
Тауке
хан даңғылы, 5