13 лекция.

Тақырыбы: Көп өлшемді массивтер.  Массив элементтерін енгізу/шығару. Матрицалармен жұмыс. Жоспар:

-        Көп өлшемді массивтер.  

-        Массив элементтерін енгізу/шығару.

-        Матрицалармен жұмыс.

Математикада көп өлшемді массивтер, яғни массивтердің массиві жиі қолданылады. Оларды көп өлшемді массивтер немесе матрицалар деп атайды.

Матрицаларды сипаттаудың төмендегідей екі әдісі бар:

      1) TYPE T=ARRAY[1:3, 1:4] of integer;

VAR A:T;

      2) TYPE T=ARRAY[1..3] of ARRAY[1..4] of integer;

VAR A:T;

Мұндағы Т – типтің аты. Бірінші жағдайда индекстің әрбір типі сипатталады, онан соң массив элементтерінің негізгі қарапайым типі integer көрсетіледі. Екінші жағдайда, алдымен берілгендер индексінің  [1..3] типі сипатталынған, онан соң  ARRAY[1..4] of integer; негізгі типтің күрделі түрі көрсетіледі.

Егер бағдарламада матрицаның жеке жатық жолдарын айрықшалау керек болса, онда сипаттауды төмендегідей түрде ұйымдастыруға болады:

 TYPE T1=ARRAY[1:4] of integer;

T=ARRAY[1..3] of Т1;

VAR A:T; В:Т1;

Мұнда алдымен Т1 жатық жолдың типі сипатталынған, онан соң Т1 типі арқылы, Т матрица сипатталынған. Айнымалылар бөлімінде А – екі өлшемді массив, ал В – бір өлшемді массив түрінде көрсетілген. Мысал:

TYPE color=(red, blue, black);

mas1=array[-5..15] of real;

mas2=array[1..10, 1..10] of integer;

mas3=array[‘A’..’C’] of array[1..5] of boolean;

mas4=array[boolean] of char;

var A:mas1; B:mas2; C:mas3; D:mas4; E:array[color] of real;

A айнымалысы – 5 – тен бастап 15 – ке дейін нөмірленген нақты компоненттерден тұратын вектор.

B – 10 жатық, 10 тік жолдардан тұратын бүтін сандардың квадрат матрицасы.

C – 3 жатық, 5 тік жолдардан тұратын логикалық символдардың тік бұрышты матрицасы.

             D – екі компоненттен тұратын (false, true) символдық вектор.

E – айнымалысының типі айнымалылар бөлімінде сипатталынған. Ол үшін компонентті нақты типті вектор. Ал индексінің типі color типтес. Ол тип бағдарламаның басында типтер бөлімінде сипатталынған, компоненттері red, blue, black. Әрбір компонент – ол нақты айнымалы. Олар өрнектерде нақты айнымалы сияқты қолданылады. Массивтердің элементтеріне қатынауды қарастырайық; A[5], A[15] – A массивінің 5 – ші, 15 – ші компоненттері.

B[1,10] – B массивінің бірінші жатық жолы мен 10 – шы тік жолының қиылысуындағы компоненті.

C[‘B’,1] – C матрицасының екінші жатық жолы мен бірінші тік жолының қиылысуындағы элемент.

D[FALSE] – D символдық векторының элементі “FALSE”

D[TRUE] – D символдық векторының элементі “TRUE”

E[blue] – мәні blue болатын Е векторының екінші элементі.

Көп өлшемдi массивтер, әсiресе екi өлшемдi массивтер программаларда жиi қолданылады.  Екi өлшемдi массивтерді  матрицалар деп атайды. Оны сипаттау:

Array[<қатар индексi типi>] of [<Баған индексi типi>] of <Элемент типi>;

     Мысалы, Array[1..4] of [1..9] of real; - 4 қатардан, 9 бағаннан тұратын нақты сандар матрицасын бiлдiредi. Iс жүзiнде көбiнесе қолданылатын сипаттау түрi: Array[1..4,1..9] of real; Көп өлшемдi массивтердің сипатталуы:

       Array[<Индекстер типтерi тiзiмi>] of<компоненттерi типi>

    А массивiнiң 4-шi қатары мен 8-шi бағаны қиылысында орналасқан компоненттi А[4][8] немесе А[4,8]  деп, екi түрде анықтауға болады.

1-мысал. А[3,4] символдық матрица элементтерi нүктелерден тұрады. Матрицаның кездейсоқ бiр элементiн '$' символына ауыстырыңыз.

  Const n=3; m=4;

  Type ms=array[1..n,1..m] of char;

   Var  a:ms; i,j:integer;

   Begin     For i:=1 to n do

               For j:=1 to m do       A[i,j]:=’.’;

      {Кездейсоқ  баған мен қатар мәнiн алу}

     i:=random(n-1)+1;  j:=random(m-1)+1;    a[i,j]:=’$’;

     {Элементтердi матрица түрiнде шығару}

     For i:=1 to n do

     Begin   For j:=1 to m do   Write(a[i,j],’ ‘);  Writeln;  End;   End.

Нәтиже:

. . . .

. . $ .

. . . .

2-мысал: NґM өлшемдi бүтiн сандардан тұратын матрица берiлген. Матрицадағы ең үлкен элементтi тауып, оның орнын анықтаңыз. Егер мұндай элементтер бiрнеше болса, онда экранға әрқайсысының орнын шығарыңыз.

const t=100; s=100;

var  a: array[1..t,1..s] of integer;

    n,m,im,jm,i,j,max,k: integer;

begin

 write('Катарлар санын енгiз N='); readln(n);

 write('Бағаналар санын енгiз M='); readln(m);  for i:=1 to n do  begin writeln('Бос орын қалдыра отырып',m,' сан енгiз');

  for j:=1 to m do read(a[i,j]);  end;

  max:=a[1,1];    im:=1; jm:=1; k:=0;

  for i:=1 to n do      for j:=1 to m do

     if max<a[i,j] then  begin k:=1; im:=i; jm:=j;   max:=a[i,j];   end

      else       if max=a[i,j] then k:=k+1;

      if k=1 then       begin

writeln('Матрицада тек бiр ғана max эл-т бар max=',max);

      writeln(im,'-шi  қатардағы ',jm,'-шi бағанада');      end

     else      begin

      writeln('Матрицада ',k,' максимум элемент бар max=',max);

       for i:=im to n do

        for j:=1 to m do

      if max=a[i,j] then writeln(i,'-шi  қатардағы ',j,'-шi бағанада');

      end    end.

3-мысал. Латын әрiптерiнен тұратын MґN өлшемдi матрица берiлген. Матрицадағы әр қатарды алфавит бойынша реттеңіз.

const t=100; s=100;

var a:array[1..t,1..s] of char;

    n,m,i,j,k:integer;

    ch:char;

begin write('Қатарлар санын енгiз N='); readln(n);

 write('Бағаналар санын енгiз M='); readln(m);

 writeln(n*m,'  латын ёрiптерiн енгiз: ');

 for i:=1 to n do

 for j:=1 to m do read(a[i,j]);

 for i:=1 to n do  begin

   for k:=1 to m-1 do

     for j:=k to m do

f a[i,k]>a[i,j] then  begin ch:=a[i,k];  a[i,k]:=a[i,j];  a[i,j]:=ch; end; end;

  for i:=1 to n do   begin

    for j:=1 to m do   write(a[i,j]);   writeln  end;  end.

 

Бақылау сұрақтары:

1.      Көп өлшемді массивтер.  

2.      Массив элементтерін енгізу/шығару.

3.      Матрицалармен жұмыс.

 

 

1-лекция

 

14-лекция

13-лекция

12-лекция

11-лекция

10-лекция

9-лекция

8-лекция

7-лекция

6-лекция

5-лекция

4-лекция

3-лекция

2-лекция

Күндізгі бөлім және қашықтан білім беру жүйесіне арналған электронды оқулық