
Зертханалық жұмыстар

№1зертханалық жұмыс. Техника қауіпсіздігі ережелері.
Тақырыбы: Turbo Pascal интегральды ортасын танысу. Программаны енгізу және қатені жөндеу.
Мақсаты:
- Turbo Pascal интегральды ортасымен танысу.
- Программаны енгізу және қатені жөндеу.
1.Turbo Pascal интегральды ортасымен танысу.
Интегральды орта (Turbo - ортасы) бағдарлама мәтінін теруге және оларды компиляция жасауға, орындауға, т.б. бір уақытта жасауға мүмкіндік береді.

1- Сурет. Turbo Pascal интегральды ортасының негізгі терезесі
Turbo Pascal интегральды ортасы үш бөліктен тұрады:
- негізгі мәзір қатары;
- жұмыс алаңы;
- қалып-күй қатары.
Негізгі мәзір қатары
Негізгі мәзірдің кез-келген командасына үш әдістің бірін қолдануға болады:
-F10 пернесін басып, курсор арқылы керекті команданы таңдауға болады;
-тышқанды қолдануға болады(тышқан курсорын мәзірдің кез-келген командасына қойып, сол жақ пернесін басу керек);
- «жылдамдату пернелерін» колдануға болады.
Мәзір жолы келесі командалардан тұрады:
File: файлмен жұмыс істеудегі барлық операцияларды орындау мүмкіндігін береді (жаңасын құруға, бар файлдарды ашуға, файлдарды сақтауға және өңдеуге, баспаға шығаруға);
Edit: мәтінді өңдеудегі барлық негізгі операцияларды орындау мүмкіндігін береді (көшіру, қиып алу, өшіру, бастапқы қалпына қайта келтіру);
Search: мәтін фрагментін іздеуді жүзеге асырады және қажетті жағдайда табылған фрагментті жаңамен ауыстыру мүмкіндігін береді;
Run: жұмыс алаңындағы программаны орындайды;
Compile: жұмыс алаңындағы программаны компиляция жасайды;
Debug: программадағы қатені іздеуді жеңілдететін процесс, командаларынан тұрады;
Tools:интегральды ортадан шықпай-ақ кейбір программаларды орындау мүмкіндігін береді;
Window: терезеге байланысты барлық негізгі операцияларды орындау мүмкіндігін береді (ашу, жабу, өлшемін өзгерту, жылжыту);
Help: жүйедегі бар анықтамалық ақпараттарды көрсетеді.
Менюдан щығу үшін [Esc] пернесін басамыз.
Қалып-күй қатары экранның төменгі жағында орналасқан, интегральды ортаның кейбір операцияларын демонстрациялайды және жылдам шақыру пернелерінің комбинациясы.
1. Программаны енгізу және қатені жөндеу.
1.Тапсырма
Редакторлау режиміне кіріп, келесі программа мәтінін теру керек:
Program Example;
{ зертханалық жұмыс №1, студент …, группа … }
var
A, B, C, Y : real;
Begin { бастапқы берілгендер }
A:=1.5;
B:=4.3;
C:=7.1;
Y:=A*SQR(B)+C*B;
Writeln (‘ Исходные данные ’);
Writeln (‘A=’,A:4:1,’ B=’,B:4:1,’ C=’,C:4:1);
Writeln (‘ Результат расчёта Y=’,Y:0:2);End.
Программаны компиляцияға жіберіп, негізгі мәзір командасы арқылы орындау.
Программаның орындалу нәтижесін қарап, ( <Alt>+<F5> басу арқылы), қайта оралу үшін кез-келген пернені баса саламыз.
Программаны компиляциялау кезінде қателіктер жіберілуі мүмкін. Сол кезде курсор қай жерде қате жіберілсе, сонда орналасады. Егер сол кезде F1пернесін бассақ , бізге экранға қате жөнінде қосымша ақпарат шығарып береді. Қатені түзеткен соң , міндетті түрде компиляцияны қайталау керек.
Тақырыбы: Программаның құрылымы (оқыту мысалы). Программа тақырыбы. Идентификатор. Программаның негізгі блогы. Программаны аяқтау.
Мақсаты:
- Программаның құрылымы (оқыту мысалы). Программа тақырыбы. Идентификатор.
- Программаның негізгі блогы. Программаны аяқтау.
Паскаль тiлiндегi программа - сипаттау және операторлар бөлiмдерiнен тұрады. Программа орындалу барысында Const түйінді сөзінен басталып, мәнi өзгермейтiн деректер - тұрақтылар.
Мысалы:
Const k=100; n=50; Pi=3.141592; Lmp=’p’;
Программалауда айнымалы деп дерек үшiн жадтан бөлiнген орынды айтады. Айнымалылардың мәнi программа барысында өзгеруi мүмкiн.
Мысалы: y=2i+g функциясын есептеу программасы берілсін.
Program esep;
\/аг у,і: іnteger;
g:геаІ;
begin
readln(і,g);
,
у:=2*і+g;
writeln('у=',у)
end.
Тапсырма: 1-кесте бойынша меншіктеу операторын жазу және өрнектерді Паскаль тіліне аудару; коментариді қолданып қарапайым бағдарлама құру.
1-Кесте
|
нұсқа |
Арифметикалық өрнектер |
|
|
1 |
|
|
|
2 |
|
|
|
3 |
|
|
|
4 |
|
|
|
5 |
|
|
|
6 |
|
|
|
7 |
|
|
|
8 |
|
|
|
9 |
|
|
|
10 |
|
|
Тақырыбы: Меншіктеу операторы. Процедураны шақыру. Енгізу/шығаруды ұйымдастыру. Берілгендердің стандартты типтері.
Мақсаты:
- Меншіктеу операторы. Процедураны шақыру.
- Енгізу/шығаруды ұйымдастыру.
- Берілгендердің стандартты типтері
Программадағы орындалатын алғашқы іс-әрекет - берілгендерді енгізу. Берілгендерді енгізу - программадағы алғашқы берілгендерді компьютердің жедел жадысына өңдеуге жіберу болып табылады. ТuгЬо Раsсаl-да берілгендерді енгізуге геаd - "оқу", геаdln (геаd Ііnе) -"жаңа жолдан оқу" операторлары қолданылады. Енгізу операторының жалпы жазылуы:
Read
(х1, х2, ...,хn);
Readln
(х1,х2,...,хn);
Мұндағы х1,х2,..,хn- мәні пернетақтадан енгізілуге тиісті айнымалылар тізімі. Енгізілген айнымалылар мәні типіне сәйкес болуы қажет.
Егер, мәндерді енгізуде тип сәйкессіздігі болса экранға төмендегідей қате хабарланады: Еггог 106: Іnvalid numeric format (Қате 106: Сандық формат дұрыс берілмеген).
Мәліметтерді экранға шығару операторы
Мәліметтерді шығару - компьютердің жедел жадысындағы өңделінген мәліметтерді сыртқы құылғыларға (экран, принтер) беру. Тuгbо Раsсаl-да мәліметтерді экранға шығару үшін write "жазу", writeln (write Lіпе) "жаңа жолдан жазу" операторы қолданылады. Бүл. операторлардың жалпы жазылуы мына түрде: write(у1,у2,...,уn);
Writeln (у1,у2,...,уn);
Мұндағы; у1,у2,...,уn - сандық мәні экранға шығарылатын айнымалылар тізімі.
Pascal тiлiнің стандартты функциялары:
|
Pascal тiлiнде |
Түсiнiктеме |
|
Sin(x) Cos(x) arctan(x) ln(x) exp(x) sqr(x) sqrt(x) abs(x) trunc(x) round(x) int(x) PI Rnd(x) Sgn(x) |
x-радиандық јлшем x-радиандық јлшем
Argtgx(- lnx (x>0) Кјрсеткiштiк функция (ex) х-тi» квадрат дёрежесi
x-тi»
квадрат тѕбiрi (x x-тi» абсоют шамасы санны» бѕтiн бјлiгi санды бѕтiнге дейiн дј»гелектеу. Санны» бѕтiн бјлiгi p саныны» мёнi (p=3.1415...) (0;1) аралы№ында јндiрiлетiн кездейсоқ нақты сан. Сан та»басы. Оны» қабылдайтын мёндерi: +1 (x>0), 0 (x=0 ѕшiн), –1 (x<0 ѕшiн) tgx (x радиандық јлшемде) |
1-тапсырма. Математикалық өрнектердің Паскаль тілінде жазылуы:
Математикалық өрнектер |
PASCAL тiлiнде |
|
|
6*y |
|
|
a*x*x+b*x+c |
|
|
x*y/(x+4.7*y) |
|
|
5*cos(z/8) |
|
|
(-b+sqrt(b*b-4*a*c))/(2*a) |
|
|
( x+5*(a+2*(b+1.6))+sin(2*x)) / (3+cos(x)) |
|
lg3x-cos32x+3x |
ln(3*x)/ln(10)-sqr(cos(2*x))*cos(2*x)+3*x |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ескерту:
1. Логарифмдiк функцияның негiздерi әртүрлi болса, онда математикалық
формулалар көмегiмен түрлендiрiп, оларды е
негiзiне
жазып
алу
керек.
.
Ондық
логарифмнiң
мәнiн
табуда
натурал
логарифмнiң
мәнiн
0.43429448
санына
көбейту
керек.
2.
Тригонометриялық
функциялардың
аргументтерi
радиан
түрiнде
берiледi.
Егер градустық
өлшемде
берiлсе, онда оны радианға
айналдырып алу қажет. Ол
үшiн
градустық мәндi
-ге
көбейту керек, яғни <радиандық мәнi>=<градустық мәнi>*
,
мұндағы
p1=3,14159265358.
3.
Арксинус функциясының Паскаль тілінде стандартты түрі болмағандықтан,
стандартты арктангенс функциясы арқылы түрлендіріледі. Яғни
математикалық
формуласы арқылы жазылады.
4. Негiзi о» сан болатын xn дёрежесiн ln(х) жёне exp(х) функцияларын пайдаланып есептеуге болады (x>0), я№ни
xn = exp(n*ln(x))
Тапсырмалар:
1-тапсырма. Төменде берілген математикалық өрнектерді PASCAL тiлiнде жазыңыздар:
1.
6.
11.
2.
7.
12.
![]()
3.
8.
13.
4.
9.
14.
5.
10.
15.
№4-№5 зертханалық жұмыстар.
Тақырыбы: Өрнектерді есептеу. Стандартты функцияларды қолдану.
Мақсаты:
- Өрнектерді есептеу. Стандартты функцияларды қолдану.
- Сызықтық программалаудың құрылымын білу;
- Функция мәндерін есептеп, экранға нәтижені шығару.
1-тапсырма. 2-кестедегі мәліметтер бойынша меншіктеу операторын пайдаланып, Паскаль тілінде бағдарлама құрыңыз:
2-кесте
|
нұсқа |
Есептеу формулалары |
Берілген мәндер |
|
1 |
|
х=1,426; у=-1,220 z=3,5 |
|
2 |
|
x=1,825; y=18,225 z=-3,298 |
|
3 |
|
x=0,335 y=0,025 |
|
4 |
|
a=-0,5 b=1,7 t=0,44 |
|
5 |
|
a=1,5; b=15,5 x=-2,9 |
|
6 |
|
a=16,5; b=3,4 x=0,61 |
|
7 |
|
a=0,7; b=0,05 x=0,5 |
|
8 |
|
a=1,1; b=0,004;x=0,2 |
|
9 |
|
m=2; c=-1; t=1,2 b=0,7 |
|
10 |
y=btg |
a=3,2; b=17,5 x=-4,8 |
|
11 |
f=sin(a+x |
a=10,2; b=9,2 x=2,2; c=0,5 |
|
12 |
y= |
a=0,3; b=0,9;x=0,61
|
|
13 |
z= |
a=0,5; b=3,1; x=1,4 |
|
14 |
U= |
a=0,5; b=2,9; x=0,3 |
|
15 |
z= |
m=0,7; c=2,1; x=1,7 a=0,5; b=1,08
|
Тақырыбы: Тармақталушы алгоритмдерді программалау. Шартты оператор (if…then…else).
Мақсаты:
- Тармақталушы алгоритмдерді программалау.
- Шартты оператор (if…then…else).
Тармақталу командасы алгоритмдiк тiлде егер командасы арқылы жүзеге асырылады. Ол шарттың сақталуына байланысты, екi сериялы әрекеттердiң бiрiн орындауға берiлетiн нұсқау. Ол егер - ден басталып, бiттi - мен аяқталады және оның толық, қысқа түзiлiстерi бар:
а) егер <шарт> онда <өрнек1> әйтпесе <өрнек2>
ә) егер <шарт> онда <өрнек>
Паскаль тілінде
а) If <шарт> then <оператор1> else <оператор2>;
ә) if<шарт>then <оператор>;
Құрама шарттардың жазылуы:
|
Математикада |
0<x<1, x=0
немесе
x |
|
Паскаль тiлiнде |
(x>0) and (x<1), (x=0) or (x<>5) |
1-тапсырма.
y=
функциясының
мәнiн
есептеңіз
Әдістемелік нұсқау
Program misal1;
Var x,y:real;
Begin
Write('x=?');readln(x);
if x>=1 then y:=x*x+4 else
y:=2*x+3;
write('y=',y)
еnd.
2- тапсырма.Функция мәнiн есептеу керек.

мұндағы a=1.3, b=1.29, t=0.38.
Әдістемелік нұсқау
program primer;
var a,b,t,s:real;
begin
writeln('а,в,т-мәнін енгіз');
readln(a,b,t);
if a*t<1 then s:=a*t+b;
if a*t=1 then s:=cos(a*t);
if a*t>1 then s:=exp(-a*t)*cos(a*t);
writeln('a=',a:2:3,'b=',b:2:3,'t=',t:2:3);
writeln('нәтиже=', s:2:3)
end.
Тапсырмалар.
1-Тпасырма. Тармақталу командасын пайдаланып 3-кестеде келтірілген функциялардың программасын құрыңыздар.
3-Кесте
|
нұсқа |
Функция |
Шарт |
|
1. |
|
|
|
2. |
|
|
|
3. |
|
|
|
4. |
|
|
|
5. |
|
|
|
6. |
|
|
|
7. |
|
|
|
8. |
|
|
|
9. |
|
|
|
10. |
|
|
|
11. |
|
|
|
12. |
|
|
|
13. |
|
|
|
14. |
|
|
|
15. |
|
|
2-Тапсырма. Нақты бес сан берілген. Ең үлкен санды табу программасын құрыңыз.
Әдістемелік нұсқау
program San_5;
label 4,9;
const n=5;
var x, max: real; i: integer;
begin
writeln (n, 'sandardi engiz'); read(x); max:=x; goto 4;
4: i:=i+1;
if i>n-1 then goto 9;read(x);
if x>max then max:=x; goto 4;
9: writeln('max=', max:2:2);
end.
2-тапсырма. у=f(x) функциясының мәнін есептеу программасын құрыңыздар. f(x) функциясы график арқылы берілген.


1. a, b, c сандары берiлген. Оларды өсу ретiмен орналастыратын программаны Паскаль программалау тiлдерiнде жазыңыз.
2. a, b, c сандары берiлген. Осы сандардың ең кiшiсiн анықтайтын программаны Паскаль программалау тiлiнде жазыңыз.
3. n натурал сан берiлген. Егер n>5 болса, с=n-2, ал керi жағдайда c=3*n санын есептейтiн программаны Паскаль программалау тiлiнде жазыңыз.
4. Үш сан берiлген. Осы сандардың ең үлкенiнiң квадратын ең кiшiсiнiң кубын есептейтiн программаны Паскаль тiлiнде жазыңыз.
5. х, у нақты сандары берілген. Осы сандардың үлкенін есептейтiн программаны Паскаль тiлдерiнде жазыңыз.
6. х, у, z нақты сандары берілген. Осы сандардың қосындысы х+у+z пен көбейтіндісінің хуz -тің қайсысы үлкен болатынын есептейтiн программаны Паскаль тiлiнде жазыңыз.
7. х, у нақты сандары (х<>у) берілген. Осы екі санның кішісін олардың қосындысымен ауыстыруп, ал үлкенін көбейтіндісімен ауыстыратын программаны Паскаль тiлiнде жазыңыз.
8. n саны берiлген. Осы санның жұп екенiн анықтайтын программаны Бейсик және Паскаль тiлдерiнде жазыңыз.
9. Нақты a, b, c сандары берiлген. Егер a≥ b ≥c болса, бұл сандарды еселеңіз, кері жағдайда оларды абсолют мәндерімен алмастырыңыз.
10. Нақты a, b, c, d сандары берiлген. Егер a ≤ b ≤ c ≤ d болса, әрбір санды олардың үлкеніне алмастырыңыз. Егер a > b > c > d болса, онда бұл сандарды өзгеріссіз қалдырыңыз, басқа жағдайларда сандардың барлығын олардың квадраттарымен алмастырыңыз.
7-зертханалық жұмыс.
Тақырыбы: Таңдау операторы (case…of…end).
Мақсаты:
- CASE…OF құрылымы.
- Таңдау операторы (case…of…end).
- Таңдау алгориміне берілген есептерді бағдарламалау.
Берілген өрнектің мәніне байланысты бірнеше операторлардың біреуін орындау керек болса, программала таңдау операторы қолданылады. Таңдау операторының жалпы түрі:
Case m of
Тұрақты 1:оператор 1;
Тұрақты 2:оператор 2;
........................................
Тұрақты 1:оператор 1;
END;
Мұндағы Case (жағдай), of (бойынша), end (соңы) – қызметші сөздер, m - өрнек
Өрнек - Real типiнен басқа кез келген скалярлық типте берiлген айнымалы. Оны сұрыптаушы деп атайды. Яғни, Case – m сұрыптаушысы бойынша таңдау операторы. m айнымалының мәнi жадқа осы оператордың орындалуынан бұрын енгiзiлуi тиiс. Мұндағы m - Integer не 1..3 шектеулi типтi айнымалы. END операторынан соң нүктелi үтiр қойылады.
1-тапсырма. Апта күндерін экранға шығаратын программа құру керек.
Program apta_kun;
var number : integer;
begin write('апта күндерінің номерін енгізіңіз');
readln(number);
case number of
1: writeln ('дүйсенбі');
2: writeln('сейсенбі');
3: writeln('сәрсенбі');
4: writeln ('бейсенбі');
5: writeln('жұма');
6: writeln('сенбі');
7: writeln ('жексенбі')
end;
end.
2-тапсырма. Бірінші қатарға екі санды енгізуді, келесі қатарға +,-,*,/ амалдарының бірін енгізуді сұрап, сұраныс бойынша амалдарды орындайтын программа құрыңыз.
Program misal_2;
var x,y,z : real; operation:char;
begin write('x,y сандарын енгізіңіз:');
readln(x,y);
write('операциялық амалдарды енгізіңіз:');
readln(operation);
case operation of
'+' : z:=x+y;
'-' : z:=x-y;
'*' : z:=x*y;
'/' : z:=x/y;
end;
writeln('natije=',z);
end.
Нәтиже: x,y сандарын енгізіңіз: 5 9
Операциялық амалды енгізіңіз: +
natije=14
3-тапсырма.
функциясының
мәнiн таңдау операторын пайдаланып есептеу керек.
Program man;
var m,x,y:integer;
begin write('x=?');
readln(x);
if x<3 then m:=1;
if x=3 then m:=2;
if x>3 then m:=3;
case m of
1: y:=x*x+2*x-1;
2: y:=8*x-2;
3: y:=x*x+5;
end;
writeln('y=',y)
end.
Тапсырма.
1.Ай аттарын
экранға шығаратын программа құрыңыз.
2. Төмендегі функциялардың мәндерін таңдау операторы бойынша құрыңыздар.
1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.
№8 зертханалық жұмыс.
Тақырыбы: Параметрлі цикл операторы (for…to…do…және for…downto…do).
Мақсаты:
- Pascal тiлiнде “үшiн” циклінің жалпы түрде сипатталуы;
- for…to…do…және for…downto…do операторлары;
- “үшiн” циклінің операторларын есептер шығаруда пайдалану.
Pascal тiлiнде “үшiн” циклінің жалпы түрде сипатталуы:
FOR <цикл параметрi>:=<бастапқы мән>TO <соңғы мән> DO S
немесе FOR <цикл параметрi>:=<бастапқы мән>
DOWNTO<соңғы мән> DO S
мұндағы FOR … DO цикл тақырыбы; FOR (үшiн), TO (дейiн), DOWNTO (төменге дейiн) - қызметшi сөздер; цикл параметрi Integer типтi айнымалы. Мұнда бастапқы және соңғы мәндер өрнек түрiнде берiлуi мүмкiн. FOR циклiнде параметр Integer типтi болса, оның қадамы 1 не –1 мәндерiнен өзгеше болуы мүмкiн емес (FOR –TO циклында қадам 1-ге, FOR-DOWNTO циклында қадам –1-ге тең). Қадамның басқа мәндерiнде WHILE не REPEAT циклын пайдалану керек. Жоғарыдағы тапсырмада программа мәтіні бұл жағдайда төмендегiше құрылады.
1-тапсырма. ak=(8k+1)/(19k3-3) қатардың алғашқы 6 мүшесiнiң қосындысын табыңыз (n=6, Sn=?).
Әдістемелік нұсқау
Программа мәтіні:
Program tizbek;
var n,k:integer; s:real;
begin write('n=?'); readln(n);
s:=0;
for k:=1 to n do
s:=s+(8*k+1)/(19*k*k*k-3);
write('s=', s:8:6);
end.
2-тапсырма. n! мәнiн есептеу программасын “үшiн” циклі бойынша құрыңыз.
Program fakt;
var r,n,k:integer;
begin
write('n=?'); readln(n);
r:=1;
for k:=1 to n do
r:=r*k;
write(n,'!=',r);
end.
Тапсырмалар:
Циклдік құрылымдарды пайдаланып, Паскаль тілінде программа құрыңыздар.
1.Жалпы мүшесi
ak=
болатын тiзбектiң мүшелерi мен олардың қосындысын табыңыздар (k=1,2,…).
2. 20-дан үлкен, 100-ден кiшi және 3-ке бөлiнетiн оң бүтiн сандардың қосындысын табыңыздар.
3. 100-ден кiшi оң бүтiн жұп сандардың қосындысын табыңыздар.
4. y=2x+3 функциясының мәнiн [0;1] кесiндiсiнде h=0,005
қадаммен есептеңiздер.
5.
CK=
(K=0,1,…)
тiзбегiнiң E=0.000001 мәнiнен кем емес мүшелерiнiң қосындысын (s)
табыңыздар (есептеуге Ck+1=
рекуренттiк формуласын пайдаланыңыз. Бастапқы берiлгендер k=0, c=1,
s=1.
6. 25-тен 30-ға дейiнгi сандардың көбейтiндiсiн табыңыздар.
7.
қатарының
қосындысын табыңыздар.
8.
қатарының
қосындысын табыңыздар.
9.
қатарының
қосындысын табыңыздар.
10.
Жалпы мүшесi
болатын
тiзбектiң
0,001-ден кем емес
мүшелерiң
қосындысын табыңыздар.
11.
Сk=
тiзбегiнiң
E=0,0001
мәнiнен
кем емес мүшелерiнiң
қосындысын табыңыздар.
12.
Жалпы мүшесi
![]()
болатын
тiзбектiң
0,01–ден кем емес мүшелерiнiң
қосындысын табыңыздар.
13.
қатарының
қосындысын табыңыздар.
14.
қатарының
қосындысын табыңыздар.
15.
S=
қатарының қосындысын табыңыздар.
16. 1-ден 100-ге дейінгі жай сандардың қосындасын табыңыздар.
17. х3+у3 (х>=у) натурал сандардың кубтарының қсындысын анықтаңыздар.
18. 1-ден n-ге дейінгі натурал сандардан Фибоначчи сандарын экранға шығаратын программа құрыңыз. Мысалы, 1,1,2,3,5,8,13,21,...
19. S=1+2+3+... n қатарының қосындысын табыңыздар.
№9 зертханалық жұмыс.
Тақырыбы: Шарты алдында тексерілетін цикл операторы (while…do…).
Мақсаты:
- Шарты алдында тексерілетін цикл операторы (while..do..).
- While..do.. құрылымын программа құруда пайдалану.
1-мысал. Кез-келген бүтін сандар тiзбегi берілген. Тiзбектегi ең кішi сан мен оның реттік номерін анықтайтын программа құрыңыз. Бұл тізбектің соңғы саны 0 санымен ауыссын.
Var x, i, min, k: integer;
Begin write('Бѕтiн сандар тiзбегiн енгiзіңіз:');
Read (x); min:=x; k:=1; i:=1;
While x<>0 do Begin Read (x); i:=i+1;
If x<min then Begin Min:=x; k:=i end; End;
Writeln ('Min=',min, ' k=', k) End.
2-мысал. Пернетақтадан енгізілген оң сандардың қосындысын табатын программа құрыңыз. Á½ë тiзбектi» со»№ы саны 0 санымен àÿºòàëсын.
Var a,S: integer;
Begin write('оң сандарды енгізіңіз:');
Read (a); S:=0;
While a<>0 do
Begin
if a>0 then S:=S+a;
read (a);
end;
Writeln ('S=',s)
End.
3-мысал. Натурал сан берілген. Мысалы, 175718 саны. Осы сандағы 7 цифрын 8 цифрымен алмастыратын және барлық 1 цифрын өшіріп тастайтын программа құрыңыз.
Var S, d: integer;
n,x: longint;
Begin write('natural sandi engiz:');
Readln(n);
x:=0; S:=1;
While n>0 do
Begin
d:=n mod 10;
if d<>1 then
begin
if d=7 then d:=8;
x:=x+d*s;
S:=s*10
end;
n:=n div 10;
end;
if x=0 then Writeln ('barlik san oshti')
else Writeln ('jana san:',x)
End.
Нәтиже: 8588.
Тапсырмалар:
№1. 101-ден 301-г дейінгі барлық тақ сандардың қосындысын табыңыздар.
№2. 1-ден 10-ға дейінгі а бүтін сандары берілген. Экранға осы санның квадратын және кубын есептеп шығаратын программа құрыңыз. Мысалы, а, а2, а3.
№3. 2*а мәні 3* n+1 мәнінен үлкен болғанша, а+2 нәтижесіне 2 санын қоса беретін программа құрыңыздар.
№10 зертханалық жұмыс.
Тақырыбы: Шарты соңында тексерілетін цикл операторы (repeat…until). Go To шартсыз өту операторы.
Мақсаты:
- REPEAT…UNTIL құрылымы
- Go To шартсыз өту операторы.
- Бағдарламада циклдарды ұйымдастыру.
"Дейін" цикл операторы циклдің қайталану саны белгісіз болғанда қолданылады.Оның жалпы түрі:
Repeat s until b; мұндағы s-цикл денесі, b- логикалық өрнек. Repeat операторында логикалық өрнек мәні True болғанға дейін цикл денесіқайталанады. Ал, While операторында логикалық өрнек мәні False болғанға дейін қайталанады.
1-тапсырма. S=1+1/2+1/3+…1/50 мәнін есептеу керек.
Var s:real; n:integer;
Begin S:=0; n:=1;
Repeat s:=s+1/n; n:=n+1;
Until n>50; Writeln ('s=',s:4:2) End.
2-тапсырма. Фибоначчи саны (fn) келесі формула бойынша анықталады: f0=f1=1; n=2,3,… үшiн fn=fn-1+fn-2 . Алғашєы 10 Фибоначчи санын анықтау керек.
const n=10;
var f,f1,f2:real;
i:integer;
begin f1:=1; f2:=1; i:=2; writeln;
write('Фибоначчи сандары:',f1:4:0,f2:4:0);
while i<= n do begin f:=f1+f2; write(' ',f:4:0);
i:=i+1; f1:=f2; f2:=f; end; end.
Айнымалылар:
f- Фибоначчи санының fn-шi мүшесi;
f1- Фибоначчи санының fn-2-шi мүшесi;
f2- Фибоначчи санының fn-1-шi мүшесi;
i- сана№ыш.
3-тапсырма. Sinx және cosx функцияларын [0,1] аралығындағы 0.1 қадам арқылы өзгеретiн аргументтер үшiн функциялар мәндерiнiң кестесiн келесi түрде баспаға шығару керек:
x sin(x) cos(x)
0.0 0.0000 1.0000
0.1000 0.0998 0.9950
….
1.0000 0.8415 0.5403
var x,f1,f2:real;
begin x:=0;
writeln(' x ',' sin(x)',' cos(x)');
writeln('-----------------------');
while x<=1 do begin f1:=sin(x); f2:=cos(x);
writeln(x:1:4,' ',f1:1:4,' ',f2:1:4); x:=x+0.1; end; end.
Айнымалылар:
f1- синус функциясының мәнi;
f2- косинус функциясының мәнi;
х- функцияның аргументi.
Тапсырмалар:
1. 10-нан үлкен 150-ден кiшi және 5-ке бөлiнетiн бүтiн сандардың қосындысын табуға программа құрыңыз.
2. Кез-келген 10 нақты сандардан тѕратын сан тiзбегi берiлген. Бұл тiзбекте қанша терiс сан барын есептеу программасын құрыңыз.
3.15-тен кiшi барлық тақ натурал сандардың көбейтiндiсiн табу керек.
4. N-берiлген натурал сан. Есептеу керек: a)2n b)n!
5. ’*’ таңбасы кездескенше таңбалық айнымалылар мәндерiн енгiзетiн және енгiзген таңбаларды, олардың рет нөмiрлерiн баспаға шығаратын программа құрыңыз.
6. 30 таңбадан тұратын мәтiн берiлген. А және В таңбалары қанша рет кездесетiнiн есептейтiн прграмма құрыңыз.
7.Натурал N саны берiлген. S1…Sn-символдар қатарындағы кездескен нүктенi леп белгiсiмен ауыстыратын программа құрыңыз.
8. a – нақты саны берілген. Келесi өрнектердi есептеңіздер:
1)![]()

![]()
![]()
2)
3)
4)

5)
6) x - íàºòû ñàíы áåðiëãåí.
7.
-дi есептеңіз.
Тақырыбы: Массивтер. Бір өлшемді массивтер. Массив элементтерін енгізу/шығару. Массивтермен жұмыс.
Мақсаты.
- Массивтер. Бір өлшемді массивтер.
- Массив элементтерін енгізу/шығару.
- Массивтермен жұмыс.
Массив элементтерiн енгiзу, өңдеу, экранға шығару цикл iшiнде элемент индекстерiнiң ретi бойынша орындалады.
Мысалы, A- сандық массив болса, For i:=1 to n do Readln(A[i]); арқылы массив элементтерi енгiзiледі. Aл элементтерi символдардан тұратын массивтi енгiзу, шығару циклінсiз орындалады. Мысалы, B-символдық массив болса, Readln(B);
1-тапсырма. Өлшемi 7-ге тең сандық массив элементтерiнiң қосындысын табыңыз.
Сonst n=7; {Массив элементтерiнің саны }
Var A: Array[1..n] of real;
Sum: real; {қосынды}
i: integer; {цикл параметрі}
Begin
Writeln(‘Массив элементтерiн бос орын арқылы енгiз:’);
For i: =1 to n do Read (a[i]);
Sum: =0;
For i: =1 to n do Sum: =Sum+a[i];
Writeln(‘сандардың қосындысы =’, Sum: 6:2)
End.
Массив элементтерiн бос орын арқылы енгізіңіз:
5.1 6.4 8.7 1.9 3.6 2.0 4.2
2-тапсырма. 14 элементтен тұратын символдық массивтiң 4-шiден 8-шiге дейiнгi элементтерiн баспаға шығару керек.
Var i: 1..14;
Katar: array [1..14] of char;
{немесе Katar : string[14];}
Begin
Writeln(‘єатарды енгiз:’); Readln (katar);
Writeln(‘---------------’);
For i: =4 to 8 do Writeln (katar[i]);
End.
1. (х1,х2,…,х10) тiзбегiнiң оң, терiс және 0-ге тең элементерiнiң санын табатын программа құрыңыз.
2. 8 элементтен тұратын массивтiң оң элементтерiн баспаға шығарыңыз.
3. 15 нақты саннан тұратын массивтiң ең кiшi элементiн тауып, ең үлкен элементпен орнын ауыстыру керек.
4. (а1,а2,…,а20) массивiнiң max элементiнiң орнына +1, ал min элементiнiң орнына –1 жазатын программа құрыңыз.
5. (х1,…,х15) массивi элементтерiн У массивiне керi тәртiппен жазыңыз.
6. (х1,х2,…,х15) массив берiлген. Оның жұп элементерiн У массивiне, ал, тақ элементтерiн Z массивiне көшiрiп жазыңыз.
7. (х1,…,х10) массивiнiң оң элементтерiнiң геометриялық ортасын табыңыз.
8. 10 өлшемді массивтің ең үлкен элементін 1-ге ауыстырыңыз.
9. Ұзындығы n<=20 символдық қатардағы ‘а’ символының санын тауып, барлық кездескен ‘а символын’ ‘*’ символына ауыстырыңыз.
10. а[1], ... ,a[10]-мм арқылы жергiлiктi жерде соңғы 10 жылда жауған жауын-шашын мөлшерлерi болсын. Оның бiр жылдық орта мөлшерi мен әр жылдағы ауытқуын есептеу керек.
Тақырыбы: Екі өлшемді массивтер. Массив элементтерін енгізу/шығару. Массивтермен жұмыс. Көп өлшемді массивтер. Массив элементтерін енгізу/шығару. Матрицалармен жұмыс.
Мақсаты:
- Екі өлшемді массивтер. Массив элементтерін енгізу/шығару.
- Массивтермен жұмыс. Көп өлшемді массивтер.
- Массив элементтерін енгізу/шығару.
- Матрицалармен жұмыс.
Array[<қатар индексi типi>] of [<Баған индексi типi>] of <Элемент типi>;
Мысалы, Array[1..4] of [1..9] of real; - 4 қатардан, 9 бағаннан тұратын нақты сандар матрицасын бiлдiредi. Iс жүзiнде көбiнесе қолданылатын сипаттау түрi: Array[1..4,1..9] of real; Көп јлшемдi массивтердің сипатталуы:
Array[<Индекстер типтерi тiзiмi>] of<компоненттерi типi>
А массивiнiң 4-шi қатары мен 8-шi бағаны қиылысында орналасқан компоненттi А[4][8] немесе А[4,8] деп, екi түрде анықтауға болады.
1-тапсырма. А[3,4] символдық матрица элементтерi нүктелерден тұрады. Матрицаның кездейсоқ бiр элементiн '$' символына ауыстырыңыз.
Const n=3; m=4;
Type ms=array[1..n,1..m] of char;
Var a:ms; i,j:integer;
Begin For i:=1 to n do
For j:=1 to m do A[i,j]:=’.’;
{Кездейсоқ баған мен қатар мәнiн алу}
i:=random(n-1)+1; j:=random(m-1)+1; a[i,j]:=’$’;
{Элементтердi матрица түрiнде шығару}
For i:=1 to n do
Begin For j:=1 to m do Write(a[i,j],’ ‘); Writeln; End; End.
Нётиже:
. . . .
. . $ .
. . . .
2-тапсырма: N´M өлшемдi бүтiн сандардан тұратын матрица берiлген. Матрицадағы ең үлкен элементтi тауып, оның орнын анықтаңыз. Егер мұндай элементтер бiрнеше болса, онда экранға әрқайсысының орнын шығарыңыз.
const t=100; s=100;
var a: array[1..t,1..s] of integer;
n,m,im,jm,i,j,max,k: integer;
begin
write('Катарлар санын енгiз N='); readln(n);
write('Баганалар санын енгiз M='); readln(m); for i:=1 to n do begin writeln('Бос орын қалдыра отырып',m,' сан енгiз');
for j:=1 to m do read(a[i,j]); end;
max:=a[1,1]; im:=1; jm:=1; k:=0;
for i:=1 to n do for j:=1 to m do
if max<a[i,j] then begin k:=1; im:=i; jm:=j; max:=a[i,j]; end
else if max=a[i,j] then k:=k+1;
if k=1 then begin
writeln('Матрицада тек бiр №ана max эл-т бар max=',max);
writeln(im,'-шi єатарда№ы ',jm,'-шi ба№анада'); end
else begin
writeln('Матрицада ',k,' максимум элемент бар max=',max);
for i:=im to n do
for j:=1 to m do
if max=a[i,j] then writeln(i,'-шi єатарда№ы ',j,'-шi ба№анада');
end end.
3-тапсырма. Латын әрiптерiнен тұратын M´N өлшемдi матрица берiлген. Матрицадағы әр қатарды алфавит бойынша реттеңіз.
const t=100; s=100;
var a:array[1..t,1..s] of char;
n,m,i,j,k:integer;
ch:char;
begin write('Іатарлар санын енгiз N='); readln(n);
write('Ба№аналар санын енгiз M='); readln(m);
writeln(n*m,' латын ёрiптерiн енгiз: ');
for i:=1 to n do
for j:=1 to m do read(a[i,j]);
for i:=1 to n do begin
for k:=1 to m-1 do
for j:=k to m do
f a[i,k]>a[i,j] then begin ch:=a[i,k]; a[i,k]:=a[i,j]; a[i,j]:=ch; end; end;
for i:=1 to n do begin
for j:=1 to m do write(a[i,j]); writeln end; end.
Тапсырмалар
1. N натурал сан және Nх9 өлшемді нақты сандардан тұратын матрица берілген:
а) әрбір қатардың;
ә) жұп нөмірлі бағандардың;
б) тақ нөмірлі қатарлардың;
арифметикалық орталарын табыңыз.
2. n x m өлшемді нақты сандардан тұратын матрица берілген. b1,…,bm сандарын келесі түрде анықтаңыз:
а) қатарлардың элементтерінің қосындылары;
ә) қатарлардың элементтерінің көбейтінділері;
б) қатарлардың элементтерінің ең кішісі;
в) қатарлардың элементтерінің арифметикалық орталары;
г) қатарлардың элементтерінің ең үлкен және ең кіші элементерінің айырмасы.
3. N-ретті матрицаның әр баған элементтеріндегі 3-ке бөлінетіндерінің санын есептеп, баспаға беретін программа құрыңыз.
4. 10х10 өлшемді нақты сандардан тұратын матрица берілген. Бас диагональда теріс элементі бар қатарлар үшін:
а) барлық элементтерінің қосындысын табыңыз;
ә) ең үлкен элементтерін табыңыз.
№14 Зертханалық жұмыс
Функцияны сипаттау. Функцияны қолданып программа құруды ұйымдастыру.
Мақсаты:
Процедуралар
Орындалу барысында нәтижесi бiр немесе бiрнеше мән болатын көмекшi программа процедура деп аталады. Процедураның жалпы жазылу түрi:
Procedure P (g1: T1; g2: T2; …var g3: T3);
<жергiлiктi параметрлер мен көмекшi программаларды анықтау және сипаттау бөлiмi.>
Begin
o1;
o2;
…
End;
Мұндағы P- процедураның аты, gi- формальды параметрлердiң аттары, Ti- параметрлер типтерi, oi- көмекшi программаның операторлары.
Алынатын нәтижелер атаулары формальды параметрлер тiзiмiндегi Var сөзiнен кейiн басталады және олардың саны шектелмейдi. Тiптi 0-ге тең болуы мүмкiн.
Формальды параметрлер мен нақты параметрлер арасында толық сәйкестiк болуы тиiс, яғни олардың саны және орналасу ретi бiрдей болуы керек. Әр нақты параметр типi оған сәйкес формальды параметр типiмен бiрдей болады.
Процедураны шақыру кезiнде мән-параметрлер мәндерi бойынша берiледi де, ал айнымалы-параметрлер нұсқау арқылы берiледi.
Процедураны шақыру мынадай түрде болады:
P (b1, b2,…);
Мұндағы P- көмекшi программаның аты, bi- нақты параметрлер аттары.
1-тапсырма. 1, 2, 3, …, N бүтiн сандарының қосындысын және көбейтiндiсiн процедура түрiнде есептейтiн программа қарастырылады.
Var n: integer; Sum, pr: integer;
Procedura kos(k: integer; var x, y: integer);
Var i: integer;
Begin x: =0; y: =1;
For i: =1 to k do Begin x: =x+i; y: =y*i end
end;
Begin Write (‘N мәнiн енгiз: ’); Readln(n); kos (n,sum,pr);
Writeln (‘қосынды=’, sum: 3); Write (‘көбейтiндi=’, pr: 3); End.
Нәтиже:
N мәнiн енгiз: 4
қосынды= 24
көбейтiндi= 10
2-тапсырма. s,t нақты сандары берiлген. Есептеу керек
f(t, -2s, 1.17)+f(2.2, t, s-t)
мұнда
![]()
var t,s,y:real;
function f(a,b,c:real):real;
begin f:=(2*a-b-sin(c))/(5+abs(c)); end;
begin
writeln('s,t айнымалыларын енгiз'); read(s,t);
y:=f(t,-2*s,1.17)+f(2.2,t,s-t); writeln('y=',y:4:4); end.
3-тапсырма. a,b,c нақты сандары берiлген. Есептеу керек
![]()
var a,b,c,z,max1,max2,max3:real;
procedure maxi(x,y:real;var max:real);
begin if x>=y then max:=x else max:=y; end;
begin
writeln('a,b,c айнымалыларын енгiз:'); read(a,b,c);
maxi(a,a+b,max1); maxi(a,b+c,max2);
maxi(a+b*c,1.15,max3); z:=(max1+max2)/(1+max3);
writeln('z=',z:4:4);
end.
4-тапсырма.
a,b,c,d
нақты
сандары
берiлген.
Бесбұрыштың
ауданын
табу
керек.
(Үш
қабырғасы
арқылы
үшбұрыштың
ауданын есептейтiн процедураны анықтаңыз).
var a,b,c,d,s1,s2,s3,s:real;
procedure audan(x,y,z:real;var s0:real);
var p:real;
begin p:=(x+y+z)/2; s0:=sqrt((p-x)*(p-y)*(p-z)*p); end;
begin writeln('a,b,c,d айнымалыларын енгiз'); read(a,b,c,d);
audan(1,2,a,s1); audan(2,2.5,b,s2); audan(2.5,d,c,s3);
s:=s1+s2+s3; writeln('s=',s:4:4); end.
Тапсырмалар:
1.
Нақты s,t сандары берiлген. f(t,-2s,1.17)+f(2.2,t,s-t) есептеу
керек, мұндағы
![]()
2. Нақты a,b,c сандары берiлген. Есептеу керек:

3. Нақты s,t сандары берiлген. Есептеу керек:
h(s,t)+max(h2(s-t,st), h4(s-t,s+t))+h(1,1), мұндағы
![]()
4. a0,a1,…a6 нақты сандары берiлген. x=1,2,3 болғандағы p(x+1)-p(x) мәндерiн есептеу керек, мұндағы
p(y)=a6y6+a5y5+…+a0
5. Нақты y саны берiлген. Есептеу керек:
,
мЅнда№ы

X(12),Y(6) массивтерiндегi терiс элементтердiң көбейтiндiсiн, массив элементтерiнiң орта мәнiн есептейтiн блок процедура құрыңыз.
3. X(4), Y(5) массивтерiндегi жұп элементтердiң санын, 4-ке қалдықсыз бөлiнетiн элементтерiн экранға шығаратын блок процедура құрыңыз.
№ 15 Зертханалық жұмыс
Тақырыбы: Функцияны сипаттау. Функцияны қолданып программа құруды ұйымдастыру.
Мақсаты:
- Функцияны сипаттау.
- Функцияны қолданып программа құруды ұйымдастыру.
Функциялар
Орындалу барысында нәтижесi бiр ғана мән болатын көмекшi программа функция деп аталады. Функцияның сипатталынуы:
Function F (g1: T1; g2: T2; …):Т;
<жергiлiктi параметрлер мен көмекшi программаларды анықтау және сипаттау бөлiмi.>
Begin
P1;
P2;
…
End;
аттары, T- функция атының типi, Ti- параметрлер типтерi, Pi-функция денесiндегi операторлар.
Функцияның құрамындағы операторлар iшiнде сол жағында функция аты тұратын ең болмағанда бiр меншiктеу операторы болуы керек. Бұл оператор арқылы функцияның мәнi анықталады.
Функцияны шақыру меншiктеу операторының оң жағына жазылады, мұнда функция аты және жақшада нақты параметрлер көрсетiледi. Яғни,
F (b1, b2,…), мұндағы bi- нақты параметрлер.
1-тапсырма. Берiлген m және k мәндерi бойынша F=м! - к! мәнiн есептеу керек.
Program Example28;
Var f, m, k: integer;
Funсtion fact (n: integer): integer;
Var p, i: integer;
Begin p: =1;
For i: =2 to n do p: =p*i; Fact: =p; End;
Begin Write(‘m , k- мёндерiн енгiз: ’);
Readln(m,k); f: =fact (m)- fact (k);
Writeln (' F=', f: 5); End.
Бiр көмекшi программа орындалып бiткен соң, оның өзiн қайталау не басқа көмекшi программаны шақыру жағдайлары күрделi программаларда жиi кездеседi. Мұндай құрылымды рекурсия деп атайды.
2-тапсырма. s,t нақты сандары берiлген. Есептеу керек
f(t, -2s, 1.17)+f(2.2, t, s-t)
мұнда
![]()
var t,s,y:real;
function f(a,b,c:real):real;
begin f:=(2*a-b-sin(c))/(5+abs(c)); end;
begin
writeln('s,t айнымалыларын енгiз'); read(s,t);
y:=f(t,-2*s,1.17)+f(2.2,t,s-t); writeln('y=',y:4:4); end..
3-тапсырма. Фибоначи санының i-шi санын табыңыз.
![]()
Бұл есепті рекурсияны қолданып шығарамыз.
var i:integer;
function fib(i:integer):integer;
begin if i=0 then fib:=0;
if (i=1)or(i=2) then fib:=1 else fib:=fib(i-1)+fib(i-2)
end;
begin
repeat
write('Санның реттiк нөмiрiн енгiз I='); readln(i);
until i>0;
writeln(i:5,'-шы Фибоначчи саны ',fib(i), ' те»');
end..
Тапсырмалар:
1. X(8), Y(5) массивтерiндегi оң элементтердiң қосындысын,ең кiшi элементiн анықтайтын функция құрыңыз.
2. X(12),Y(6) массивтерiндегi терiс элементтердiң көбейтiндiсiн, массив элементтерiнiң орта мәнiн есептейтiн функция құрыңыз.
3. X(4), Y(5) массивтерiндегi жұп элементтердiң санын, 4-ке қалдықсыз бөлiнетiн элементтерiн экранға шығаратын функция құрыңыз.
4. X(9), Y(7) массивтерi элементтерiн кемуi бойынша реттейтiн, терiс элементтерi орнына 0- жазатын блок құрыңыз.
5. Үшбұрыштың ауданы мен периметрiн әртѕрлi нұсқада берiлген деректерге байланысты есептейтiн процедура немесе функция құрыңыз.
6. Берiлген N-реттi матрица элементтерiн енгiзетiн, баған элементтерiнiң ең үлкенiн табатын, матрица элементтерiн баспаға шығаратын функция құрыңыз.