пәніне арналған электронды оқу құралы

 
  
 
 
 
 

 
 

Лекциялар жинағы

«Деректер қорын құру және басқару» пәнінен лекциялар жинағы

Лекция №1
Тақырыбы: Кіріспе.  Негізгі түсініктер. Деректер қорының даму тарихы

Есептеуіш техника құралдарының дамуы түрлі бағыттағы автоматтандырылған берілгендерді өңдеу жүйелерінің жасалуы және кең қолданылуы үшін мүмкіндіктер қамтамасыз етті. Шаруашылық және техникалық объектілерді басқарудың ақпараттық жүйелері, ғылыми зерттеулер үшін модельдік кешендер, жобалау мен өндірістің автоматтану жүйелері әр түрлі шұғылданушылар және оқытушы жүйелер дамуда.
Мұндай жүйелерді жасауда екі негізгі ұйғарым бар:

  1. Коллективтік қолданыс үшін арналған жүйелерді конструкциялау тәсілдерін анықтау.
  2. Нақты объектілер мен құбылыстар туралы мәліметтерді үлкен санын өңдеудің және сақтаудың, жинаудың мүмкіндіктері, яғни осы жүйелерді «жадпен» қамту. Мұндай жүйелердегі жалпы қолданыстағы мәліметтер массивін берілгендер қоры деп атайды.  Берілгендер қорының концепсиясы тиімді автоматтандырылған берілгендерді өңдеу жүйесін жасауда анықтаушы фактор болды.

Берілгендер қорын ұйымдастырудың негізгі принципі болып мәліметтерді және олардың түсініктерін ортақ сақтау болып табылады. Бұл түсініктемелерді, әдетте, метаберілгендер деп атайды. Берілген принцип көмегімен мәліметтердің өңдеу программаларынан тәуелсіздігін қамтамсыз етеді. Бұл мәліметтерді қосымша программаларды жазусыз сұрауға және модифицирлеуге мүмкіндік береді.
Ақпарат, берілгендер, мағлұмат. Терминология
Ақпарат – қандай да бір оқиға туралы кез – келген мағлұмат, мазмұнның, процесте және т.б. бірнеше операцияның объекті болады: қабылдау, жіберу, түрлендіру, сақтау немесе қолдану.
Берілгендер – бұл ақпарат келесі өңдеуге жарамды бірнеше формада бекітілген: жіберу және сақтау, мысалы, ЭЕМ жадында болатын немесе ЭЕМ – ге кіруге дайындалған.
Мағлұмат – өңдеу жүйесінде ақпаратты мағлұматты фактографиялық және семантикалық ақпараттан тұратын яғни бірнеше фактографияның тіркеуі және оның мағыналық мазмұны күрделі ұйымдасқан берілгендер деп түсінеді.
Ақпараттың дайындығы  жиынтығы немесе машиналық алып жүретіндерге тасымалы түрінен тұрады.
Берілгендерді өңдеу – бұл сондай есептер жиынтығы, берілгендер массивінің түрленуін жүзеге асырады. Берілгендерді өңдеу өзіне,  яғни ЭЕМ – ге  берілгендерді кіргізу, қандай да бір критерий бойынша берілгендерді жинақтау, берілгендер құрылымының түрленуін берілгендердің ЭЕМ арқылы жадына орналасуын қамтамасыз етеді.Таблицалық немесе қандай да бір басқа қолданушыға қолайлы түрде есептеу шешімі нәтиже болатын берілгендердің шығуын қосады.
Берілгендерді өңдеу жүйесі (БӨЖ) – бұл берілгендерді басқаруы бойынша есептің орындалуын жүзеге асыратын аппараттық және программалық жабдықтың жиынтығы.
Берілгендерді басқару – барлық берілгендер операция ортасы (БӨЖ сәтті қызмет етуі үшін қажет).
Пән саласы – ұйымдастыруды басқару және автоматтандыру мақсатында оқытуға тиісті шынайы әлем бөлігі.Пән саласы объекті қолданатын көптеген объект, көптеген процесстермен сипатталатын көптеген үзінділермен сонымен қатар пән саласына бірыңғай көзқараспен сипатталатын көптеген қолданушымен көрсетіледі.
Берілгендер қоры  - өзара байланысқан, құрылымдық берілгендер жиынтығы, яғни белгілі пән саласына қатысты және осы берілгендер солай ұйымдасқан көп қолданушыға түрлі есеп шешімі үшін қолданылуы мүмкін.Ары қарай тек ЭЕМ – нің көмегі арқылы сақталып және қолданылатын электрондық берілгендер қоры туралы айтылады.
Автоматтандырылған ақпараттық жүйе (ААЖ) – бұл сондай ақпаратты – программалық комплекс есептегіш техниканың негізінде қызмет ететін және қандай да бір саланың түріне ақпараттық салалар мақсатында актуалдау және берілгендерді өңдеу кезінде сақтау, жинақтауды қажет етеді.
Берілгендер банкі – бұл пән саласында қолданушылардың ақпарттық сұранысын қамтамасыз ету мақсатында,  динамикалық ақпараттық модельге жәрдем беру үшін өзінің құрамына арнайы әдістер және жабдықтар (математикалық, ақпараттық, программалық, тілдік, ұғымдық және техникалық) жиынтығын қосатын автоматтандырылған ақпараттық жүйе.
     Автоматтандырылған ақпараттық жүйе
Берілгендер қорына негізделген ақпараттық жүйелер жиынтыққа, жинаққа, ақпаратты сақтауға сонымен қатар оның түрлі мақсатта тиімді қолданылуына қызмет етеді.
Ақпарат ЭЕМ – нің жадында сақталған берілгендер түрінде көрсетіледі.
Автоматтандырылған ақпараттық жүйе жобаланғанда бір жағынан қандай мағлұматтар не мақсат үшін жүйені құрайды деген сұрақ шешімі болса, екінші жағынан үйлесімді берілгендер ЭЕМ жадында қалай ұйымдасады,  автоматтандырылған ақпараттық жүйе пайдаланылғанда олар қалай өңделеді деген шешімі болады.
Автоматтандырылған ақпараттық жүйе қолдану ортасында екі негізгі класын айырады:ақпаратты іздеу және берілгендерді өңдеу жүйесі. Ақпаратты іздеу жүйесі (АІЖ) кейбір іздеу критериін қанағаттандыратын көптеген берілгендердің сақталу ережесі ретінде қарастырылған. Ақпаратты іздеу жүйесі (АІЖ)  қолданушының негізінде қызықтыратын оларды өңдеу қатынасы емес қордан шығатын берілгендер туралы мағлұмат (мысалы, АІЖ – анықтама қызметі). Көбінесе, қолданушының БӨЖ – ге үндеуі берілгендердің жаңаруына алып келеді. Берілгендер шешімі мүлде болмауы мүмкін немесе өзімен бірге сақталатын мағлұматтың программалық өңделуін көрсетеді.Мысалы: БӨЖ  банктік жүйе, счетті ашып жабуды орындайтын, пойызға байланысты салымның есептелуі, соманы қабылдау немесе т.б.
ААЖ –мен жұмыс жасайтын ақпараттық ресурстардың сипатына байланысты құжатты фактографиялық деп есептеуге болады.Тәжірибеге құрама түрдегі жүйелерді қолданады.
Құжаттық жүйеде сақтау объекті – құжат, ол белгілі пән саласына қатысты ақпаратты құрайды. Бұл графикалық бейне болуы мүмкін.(мысалы, географиялық карталар); табиғи тілдегі ақпарат (монография заң бойынша акт мәтіні, ғылыми есеп және т.б); дыбыстық ақпарат (жүйеге әуен, фонотеканы сақтау) және т.б. Құжатта   қандай мағлұмат сақталғаны ақпаратты өңдеу үшін маңызды меес. Әдетте құжат ААЖ және АІЖ түрінде орындалады.
АІЖ – нің енгізгі компоненті – бұл құжатты іздеу массивінің программалық құралы және жүйенің ақпаратты тілінің көмес құралы.АІЖ программасының құралы берілгендердің ұйымдасуын басқару(кірістіру, сақтау, қорғау, іздеу және шығару) үшін қызмет етеді.АІЖ құжатының іздеу массиві әдетте берілгендер қоры деп аталады. Ол өзімен құжат туралы (немесе оның суреттелуі) негізгі ақпаратты сақтайтын және құжатты тез іздеуді қамтамасыз ететін болып ұйымдасқан құжатқа жіберілген жинақты көрсетеді. Құжаттың суреттелуі пән саласына байланысты құжаттың мазмұнын сипаттайтын атрибут мәнінен тұрады.Мысалы: географиялық карта берілгендер қоры үшін бұл координат немесе масштаб болуы мүмкін, ал заңды актілердің берілгендер қоры үшін – құжат түрі (заң, қаулы) немесе т.с.с қабылданған мерзімі, іс – аймағы және т.б.
Жүйенің ақпараттық тілі қолданушының жүйеге сауалын ұйымдастыра алу үшін арналған.
Жүйелік құралдармен сауал формалданған іздеу жазу болып түрленеді, сауалды іздеу бейнесі ары қарай мағыналы үйлесім критериі бойынша жүйеде сақталатын құжаттың іждеу бейнесімен қойылады. Жүйенің ақпараттық тілі пән саласына қызмет етуіне қатысты көптеген шынайы тілдерге негізделуі мүмкін. Бірақ көбіне құжатты іздеу құжаттың бейнелену жолын қосатын экрандық формадағы шаблонның көмегімен жүзеге асады.
Фактографикалық ААЖ пән саласының объектілері туралы мағлұматтарда олардың қасиеттері және өзара үйлесімділіктерін сақтайды.Әр түрлі объект туралы мағлұмат жүйеге көптеген түрлі бастаудан түсуі мүмкін. Модификациялық берілгендер мен іздеуден басқа фактографиялық жүйелер статистикалық функцияның (сумманы, минимум, максимумдарды және т.б) қолдайды.
АІЖ БӨЖ – нің программалық құралдары мен принциптері арқылы құрылатын есепті ала отырып, біз негізгі көңілімізді фактографиялық ААЖ – ға аударамыз, ал берілгендерді өңдеудің спецификацифлық кезі қосымшалар арқылы орындалады. Кез  келген  ақпараттық жүйенің зерттемесі белгілі пән саласымен басталады.
 Ақпараттық жүйенің пән саласы
Ақпараттық жүйенің пән саласы (АЖПС)  қолданушылардың қызығушылығын тудыратын шынайы процестер мен объекттер жиынтығы ретінде қарастырылады.
Әрбір объект арасынан мәнді және мәнсізді айыра алатын белгілі қасиеттер (атрибуттар) жиынтығына ие. Қандай да бір мәнді қасиетті тану қатысты сипат алады. ПС формалдау процедурасы үшін көбіне ПС объекттерінің барлық жиынын объект типі деп аталатын структура бойынша біртекті объект группасына бөлеміз. ПС берілгендері объект даналары деп көрсетілген.
Бір түрлі объект  даналары бірдей атрибут жиынынан тұрады, бірақ ең болмағанда оларды тану үшін бір атрибуттан шығармашылық болу керек.
Кілттік атрибут немесе атрибут комбинациясы әрбір объект үшін теңестіруде анықталады. Сондай теңестіруші алғашқы кілт деп аталады және оның мәні міндетті және уникальді болады.
ПС объекттерінің арасында түрлі мазмұнды мағынасы бар байланыс болуы мүмкін. Бұл байланыстар факультаивті немес міндетті болуы мүмкін.(сурет 1.1).Егер бір типтің қайта пайда болу объекті екінші бір типтің объектінің қажеттілігімен байланысқан болса, онда осы типтік объектілердің арасында міндетті байланыс болады. Басқаша байланыс факультативті болады.

  • міндетті байланыс
  • факультативті байланыс

Көптеген байланыстың типтерін ажыратамыз:  «бірді бірге» (1:1), «бірді көпке» (1:n) және «көпті көпке»  (m:n) (сурет 1.2)

Сурет 1.2 Көптеген байланыс типтерінің мысалдары.
Тип жиынтығының  мәні немесе типтік байланыстар ПС арасында құрылымын сипаттайды.
Өзіндік берілгендер объекттік даналар арасындағы байланыстармен көрсетіледі. ПС объектілерінің көптеген типі және объект даналары, объект атрибутының мәні, және олардың арасындағы байланыс уақытына байланысты өзгеруі мүмкін. Сондықтан уақыттың әрбір кезіне ПС кейбір жағдайын қоюға болады. ПС жағдайы мағынаны сипаттайтын қасиет (ереже) жиынтығына ие. Осы ережелер шектеулі біртұтастық деп аталатын объект типіне, байланыс типіне немесе олардың даналарына жапсырылатынның көмегі арқылы берілуі мүмкін.

 

Лекция №2

Тақырыбы:Қазіргі заманғы берілгендер қорын басқару жүйелеріне шолу
БҚ жүйесі өзіне екі негізгі компоненттен тұрады:

  • берілгендер қоры
  • жүйені басқару (3.1 сурет).

Көптеген БӨЖ – дегі берілгендерге басқару жүйесі арқылы үндейтін берілгендерді өңдеу программасы қосады.

Сурет 3.1 - БҚЖ – нің компоненттері

3.1 - суретке сәйкесінше БҚБЖ екі топтық функцияның орындалуын қамтамасыз етеді. Қолданылудың берілгендер қорына енуі немесе қолданыстағы программалық қамтамасыздандыру және берілгендер қорындағы берілгендерді өңдеу және сақтауды басқарады. Берілгендер қоры кейбір ПС сыртқы әлемнің ақпараттық моделі болады. Оған ереже бойынша объект туралы берілгендер оның қасиеттері және сипаттамалары сақталады. Сыртқы әлемде объекттер өзара үйлесімді. Сондықтан БҚ- да бұл байланыстар бейнеленуі керек. Егер БҚ – да берілгендер арасындағы байланыс жоқ болса, бөлек сақтала алтын бірнеше тәуелсіз БҚ жөнінде айтуға болады.
ЭЕМ жадында ПС – ның динамикалық жаңаратын моделі құралады, яғни ПС қазіргі жағдайына БҚ үйлесімділігін қамтамасыз етеді. (периодты немесе шынайы уақыт режимінде) БҚ – ның бірдей берілгендері көптеген қолданыстағы есептердің шешімі үшін қолданылуы мүмкін. Осымен БҚ кез келген басқа ЭЕМ – нің сыртқы жадындағы берілгендер жиынтығынан принципиальді  айырмашылығы бар.
Деректер қоры дегеніміз – белгілі ауданға қатысты құрылымданған мәліметтер атауының жиынтығы.Дербес қорын басқару жүйесі дербес қорын құруға және керек мәліметті іздеуді ұйымдастыратын бағдарламалар мен тілдер құралының комплексі.Дербес қорын басқару жүйесі  - бұл мәліметтерді дұрыс орналастыру,іздеу,сұраныстарды орындау және т.б амалдарға арналған.Мәліметтерді өңдеу технологиясына байланысты берілгендер қоры орталықтанған және таратылған болып 2 – ге бөлінеді.
Орталықтанған берілгендер қоры бір есептеу жүйесінің жадында сақталады.Егер бұл есептеу жүйесінің жадында сақталады.Егер бұл есептеу жүйесі электронды есептеу ЭВМ  желісінің компоненті болса,онда мұндай берілгендер қорына таратылған байланыс арқылы шығуға болады.Мұндай байланыстың түрі локальды желілерде қолданылады.Таратылған байланыс қоры әр түрлі ЭВМ – де сақталатын мәліметтерден тұрады.Мұндай базамен жұмыс істеу ТДҚБЖ көмегімен орындалады.
Деректер қоры байланысу түрлеріне қарай локальды және желілік болып бөлінеді. Желілік байланысты орталықтанған берілгендер қорының жүйесінің әртүрлі архитектурасының болуы мүмкін.

  • сақтайдыЖұмыс станциялары
  • cақтайды және өңдейдіЖұмыс станциялары

Берілгендер қорының құрылымдық элементтері
Берілгендер қоры келесі құрылымдық элементтерден тұрады:өріс,файл,жазба.Өріс – мәліметті логикалық  ұйымдастырудың қарапайым өлшем бірлігі.Жазба – логикалық байланысқан өрістер жиынтығы.Файл – бұл бір құрылымды жазбалар жиынтығы.Файлда,жазба  құрылымында көрсетілетін өрістің мәнін кілттік дейміз. Кілттік өріс алғашқы және екінші болып бөлінеді.Алғашқы жазбаның жалғыз екенін көрсетеді.Екіншісі топтастыру және іздеу белгілерін орындайтын кілттер.
Ақпараттық жүйе туралы түсінік
Жүйеге алдағы мақсатқа жету үшін әртүрлі элементтердің жиынтығы және біртұтас кез – келген объектілер жатады.Олар өзара құрамына және негізгі мақсаттарына қарай бөлінеді.Информациялық жүйе: компьютердің ақпаратты бөлігін немесе арнайы бір қолданбалы есептерді шешуге арналған бағдармалар жатады. Жүйеге қосымша ақпарат деген сөз оның даму мақсаттарын және функцисын көрсетеді. Ақпараттыжүйелер мәліметтерді жинау,сақтау,өңдеу,іздеу және кез – келген облысқа керек мәліметті беру қызметін атқарады.Сонымен қатар жаңа өнімдерді шығаруға керек мәліметті анықтауға көмектеседі.Ақпараттық жүйелер көзделген мақсатқа жету үшін өңделген ақпараттардың өзара байланысатын жиыны.Қазіргі уақытта ақпараттық жүйелер деп – техникалық құрылымдар мен дербес компюьтерде ақпараттарды өңдеуді айтамыз.Ақпаратты технология дегеніміз – обьекттің жағдайы туралы жаңа ақпарат алу үшін орындалатын әдістердің жиынтығы.Ақпараттық технологияның мақсаты адамға ақпаратты талдауға және оны керек жерге қолдануға көмектесу.

Лекция № 3
Тақырыбы: Деректер қорларының маңыздылығының деңгейлері

Берілгендердің көріну деңгейлігі
БҚБЖ – нің көпдеңгейлі архитектуралы концепциясы БҚ – ның негізгі заманауи технологиясына қызмел етеді.Бұл идеялар алғаш 1975 жылы жарияланған. Американың ұлттық стандарт институтының БҚ бойынша жұмыс тобының стандартты жүзеге асыру комитетітің есебінде баяндалған. Ол жерде БҚ – ның концептуалды, ішкі және сыртқы деңгейлері көрсетілген архитектуралық моделі ұсынылған(3.2 -сурет).

                         3.2-сурет.Берілгендер қорының деңгейлері

ANSI/SPARC архитектурасының концептуальды деңгейі мәліметтер базасына, оның барлық қосымшаларына жалпы және олардан тәуелсіз бірдей көзқарасты қолдану үшін жұмыс жасайды. Концептуальды деңгей өзімен формализацияланған ПС – ның ақпараттық – логикалық моделін білдіреді. Бұл көзқарасты білдіру концептуальды сызба деп аталады.
Архитектураның ішкі деңгейі БҚ  туралы сақтау ортасында – мәліметтер қорында сақталатын түсінікті қолдайы. Бұл архитектуралық деңгей БҚ толықтай «материалданған » түрде көрсетілген. Бұл уақытта басқа деңгейде жеке көшірмелер немесе жазбалардың көптеген көшірмелері деңгейінде жұмыс жүреді. БҚ – ның ішкі деңгейді білдіруі ішкі сызба немесе сақтау сызбасы деп аталады.
БҚ архитектурасының сыртқы деңгейі түрлі тұтынушы топтарына арналған. Мұндай көзқарасты білдіру сыртқы сызба деп аталады. БҚ  жүйесінде түрлі тұтынушылар топтары немесе тапсырмалар үшін бірнеше сыртқы сызбалар бір уақытта қолданылуы мүмкін. Барлық деңгейлер схемаларының жиынтығы мәліметтер қорының сызбасы деп аталады. Осы деңгейлердің әрқайсысы басқарымды деп санауға болады, егер ол сыртқы интерфейске ие болса, онда мәліметтерді анықтау мүмкіндігі қолданылады. Мұндай жағдайда берілген деңгейдің интерфейсі арқылы БҚ – мен өзара байланысушы тұтынушылар немесе персональдық қандай да бір тобы үшін БҚ – на тәуелсіз көзқарасты қалыптастыру мен жүйелік қолдау мүмкін болады.

ANSI/SPARC архитектуралық моделінде БҚБЖ – де механизмдердің бар болуы болжанады, олар деңгейаралық « сыртқы - концептуальды» және «ішкі концептуальды » мәліметтер көріністерін қамтамасыз етеді. Осы механизмдердің функциональдық мүмкіндіктері мәліметтердің абстракциясын қамтамсыз етеді және барлық деңгейлердегі мәліметтердің тәуелсіздік дәрежесін анықтайды.

Лекция  №4
Тақырыбы: Деректер модельдері: иерархиялық, желілік және реляциялық
Деректер модельдері туралы негізгі түсініктер
Мәліметтер моделі-бұл абстракцияның фактыны оның интерпретациясынан ажыратуға болатын математикалық құралы.
Мәліметтер моделі  - бұл келесі үш құрушының комбинациясы:             

  1. Мәліметтер құрылымының түрлер жиынтығы
  2. Операторлар жиынтығы немесе кез-келген құрылымы дұрыс мысалдарды шығару ережелерінің жиынтығы.
  3. Бүтінділік ережелер жиынтығы.

    Мәліметтер құрылымының түрлері
Жалпы мәліметтердің құрылымы "агрегации" және "обобщения-кеңейтілу"концепцияларын қолдануда құрылады.Алғашқы мәліметтердің құрылым жобасын тілдер бойынша мәліметтерді өңдеу.Ассоциациясы (Conference on Data Systems Languages,CODASYL) ұсынған(сурет 4.1)

4.1-сурет. CODASYL версиясы бойынша мәліметтер құрылым композициясы

     Мәліметтер элементі - кішірейтіліп аталған мәліметтер өлшем бірлігі.
Осы бойынша барлық басқа БҚБЖ-ң құрылымдары құрылады.Әрбір мәліметтер элементтеріне сәйкес оның түрі анықталады.
     Мәліметтер агрегаты- жазба ішіндегі мәліметтердің элементтерінің жиынтық атауы,оны бүтін бір нәрсе ретінде қарастыруға болады.Агрегат қарапайым ( тек мәліметтердің элементтерін қосатын, 4.2-сурет) және құрамды(мәліметтердің элементтерімен қоса басқа да агрегаттарды қосатын,  болады.
А (‹атауы›)-мәліметтер агрегаты.          

4.2-сурет. Агрегаттардың мысалдары: а) қарапайым, б) құрама агрегат

      Жазба-мәліметтердің элементтерінің немесе мәліметтердің элементтері (М.Э) және агрегаттардың жиынтық атауы.Жазба- бұл басқа агрегаттың құрамына кірмейтін агрегат; ол күрделі иерархиялық құрылымға ие бола алады,себебі агрегацияның көп ретті қолданылуына жол беріледі. Жазба түрі (оның құрылымы) және жазба экземпляры ажыратылады,яғни нақты мәндегі мәліметтердің элементтерінің жзбасы. Бір жазба бір ПО объектісісің қасиеттерін көрсетеді.
Мәліметтердің элементтері ішінен (өрістер) бір не бірнеше кілтті өрістер ерекшеленеді.Кілтті өрістердің мағыналары нақты жазба жатқызылатын объектті классификациялауға жол береді.Бірегей мағынасы бар кілттер потенциалдылар деп аталады.Әрбір кілт өзімен мәліметтер агрегаттарын көрсетуі мұмкін.Кілттердің біреуі біріншілік болып табылады,қалғандары-екіншілік.Біріншілік кілт жазба экземплярына теңестіріледі және оның мәні бір типтегі жазбалар шегінде бірегей болуы қажет.Кейде «жазба» термині «топ» терминімен ауыстырылады.
Теру- (немесе толық қатынас) –екі деңгейлік иерархиялық құрылымды жасайтын жазбалардың жинақ атауы.Терудің әр түрлі өзімен екі немесе бірнеше жазба типтері арасындағы қатынасты (байланысты) білдіреді.Терудің әр типі үшін жазбаның бір типі терудің иесі деп жариялануы мүмкін,жазбаның қалған типтері терудің мөлшері деп жарияланады.терудің әр экземпляры ие типіндегі жазбаның тек бір экземплярын және иемен байланысқан қанша мүшелері типіндегі жазба болса,сонша жазба экземплярын құрауы қажет.Топтық қатынас үшін сондай-ақ тип және экземплярды бөледі.
Топтық қатынастарды Бахман диаграммасының көмегімен көрсеткен ыңғайлы желі мәліметтер моделін жасағандардың бірінің атымен аталған) Бахман диаграммасы өзімен бейімделуші графасын білдіреді,онда шыңдар топтарға сәйкес (жазба типтеріне), ол доғалар –иерархиялық топтың қатынастарға (4.3-сурет)

4.3-сурет. Бахман диаграммасының «Қала» МБ фрагменті үшін мысал

Мұнда ПОЛИКЛИНИКАЛАР  типіндегі жазба ТҰРҒЫНДАР типіндегі жазбалардың иесі болып табылады және олар диспансерлейді топтық қатынасымен байланысқан.ҰЙЫМДАР типіндегі жазба ТҰРҒЫНДАР типіндегі  жазбалардың типіндегі жазбалардың иесі болып табылады және олар жұмыс жасайды топтық қатынасымен байланысқан.РЭУ типіндегі және ТҰРҒЫНДАР типіндегі жазбалар ПӘТЕРЛЕР типіндегі  жазбалардың иелері болып табылады,олар сәйкесінше қызмет көрсетеді және өмір сүреді қатнастарында.осылайша бір типтің жазбасы бір қатнастың мүшесі және басқасының иесі бола алады.
Мәліметтер қоры- топтар мен топтық қатынастардың экземплярының жиынтық атауы
Мәліметтердегі операциялар
Мәліметтер моделі көптеген қозғалыстарды анықтайды,олар МБ-ны кейбір МБ-ды таратуды оны бір жағдайдан басқасына ауытыру үшін жасалуына жол береді басқару тәсілімен сәйкестенеді.( Data Manipulation Language, DML).
Мәліметтердегі кез-келген операция өзіне мәліметтердің селекциясын (select)қосады,яғни талап етілген операция жасалу керек мәліметтердің бәрінен жиынтығы бөлінеді және операцияның сипаты анықталатын таңдалған мәліметтерге әрекет селекция шарттары-бұл мәліметтер жинаудың кейбір критерийі, онда мәліметтердің элементтерінің ,ның мәндерінің және мәліметтер арасындағы байланыстың логикалық позициясы қолданылуы мүмкін.
Өндірілетін әрекеттерінің типі бойынша келесі операциялар ажыратылады:

  • мәліметтердің ұқсастығы және олардың мәліметтердің элементтерінде позициясын табу;
  • МБ-дан мәліметтерді іріктеу (оқу);
  • МБ-ға мәліметтерге қосу (жазба);
  • МБ-дан өшіру;
  • МБ мәліметтерін модификациялау (өзгерту);

    МБ-да мәліметтерді өңдеу мәліметтер базасының процедурасының-транзакцияның көмегімен жасалады.Транзакция – бұл мәліметтердегі операциялардың мәліметтердегі операциялардың кезекті,ол логикалық бөлінбейтін болып табылады,яғни тұтас макрооперация ретінде қарастырылады.Транзакция толығымен орындалады,әлде мүлдем орындалмайды.Ешқандай басқа процедура немесе операция соңғысы өз жұмысын аяқтағанға дейін бастапқы процедурамен өңделетін мәліметтерге айналуы мүмкін емес.
Бүтіндікті шектеу
Бүтіндікті шектеу  МБ жүйесін бір жағдайдан екіншісіне аустыруда мәліметтердің қарама-қайшылықсыздығын қамтамасыз етеді және МБ-да сақталынатын ПО мәліметтерінен пара-пар көрсетуге мүмкіндік береді.Шектеулер айқын және айқын емес болып бөлінеді.
Айқын емес шектеулер мәліметтердің құрылымының өзімен анықталады.Мысалы, ҚЫЗМЕТКЕР типіндегі жазбалар қандайда-бір   ҚҰТТЫҚТАЙМЫН мәліметтерінің теру экземплярының міндетті мүшесі болып табылатын факт,тікелей, бүтіндікті шектеу болып қызмет атқарады,ол ұйымның әр қызметкері міндетті түрде кейбір құттықтаулар штатында болуы қажет екенін білдіреді.Айқын шектеулер мәліметтер базасы схемасына мәліметтерді суреттеу тілі құралдарының көмегімен беріледі (DDL,Data Derinition Language).Айқын шектеулер ретінде бәрінен жиі мәліметтердің мәніне қойылатын шарттар көрінеді.Мысалы,айлық жалақы теріс бола алмайды,ал қызметкерді міндетті жұмысқа қабылдаудың датасы,оны басқа жұмысқа ауыстыру датасынан аз болады.Осы шектеулердің жасалынуының артында  СУБД өзінің қалыптасуы процесінде жасалынады.
Сондай-ақ бүтіндікті шектеу статистикалық және динамикалық болып бөлінеді.Статистикалық шектеулер ПО-ның барлық жағдайына тән,,ал динамикалықтар ПО-ның бір жағдайдан екіншісіне өту мүмкіндігін анықтйды.Статистикалық бүтіндікті шектеулерге мысал ретінде паспорт номерінің ұқсастық талаптары немеме қазір өтіп жатқан датадан артық бола алмайтын туылған күнге шектеулер бола алады.Динамикалық бүтіндікті шектеуге мысал ретінде банк жүйесін шектеуді алуда болады,оған сәйкес клиент туралы мәліметтерді,оның шаты жабылмағанға дейін өшіруге болмайды.
Қазіргі уақытта мәліметтер моделінің көптеген түрлері жасалынған. Негізгілері –бұл желілік, иерархиялық және реляциондық модельдер.
Мәліметтердің желілік моделі (МЖМ)
Желілік модель МБ-ны ұйымдастыруға мүмкіндік береді,олардың құрылымы жалпы көрініс графасымен көрсетіледі.(СМД-ға мысал -2,3-суретте)Желілік модельде мәліметтерді ұйымдастыру мәліметтерді CODASYL версиясы бойынша құрылымдауға сәйкес графаның әр шыңы мәндерінің (жазбалардың) экземплярын және басқа типтердің мәндерімен топтық қатынастары туралы мәліметтерді сақтайды.Әр жазба мәндер экземплярына сәйкес атрибуттардың (мәліметтер мен агрегаттардың элементтері)мағынасының еркінше санын сақтай алады.
Таптық қатынастар келесі белгілерді сипаттайды:

  • Бағынышты жазбаларды реттеу тәсілі.

Реттеудің үш тәсілі бар.

    • Кезек-тізім соңына қосу/ FIFO-first input,first output)
    • Стек-тізімнің басына қосу(LIFO-last input,first output)
    • Кілт мағынасы бойынша сұрыптау

Бұл жағдайда кілттік өріс берімді және қайта түскен жазба осы өріс кілт мағынасы сәйкес реттелген тізімге енгізіледі.

  • Бағынышты жазбаларды қосу режимі.

Қосу режимінде автоматты және қолмен жасалынатын болады.Автоматты режимінде бағынышты жазба иемен міндетті байланыспен байланысқан,сондықтан ол топтық қатынасқа қосылады және МБ-ға енгізілген мезгілден жазба иеге қосылады.(Бұдан жазба ие МБ-ға бағынышты жазбалардың алғашқы экземпляры енгізілгенге дейін енгізілуі керек екені мәлім болады.
Қолмен жасалатын режимде бағынышты жазбаны қосу МБ-ға енгізілуі мүмкін,бірақ жазба-иеге қосылмауы мүмкін.Ол топтық қатынасқа тек осы қатынас (байланыс) пайда болғанда ғана қолмен қосылады.
3. Бағынышты жазбаларды шығару режимі
Шығару режимі мүшелік класымен анықталады.мүшеліктің үш класы байқалады:Тіркелген мүшелігі бар жазбалар жазба-иесімен бірге жойылады.Міндетті көпмүшелігі бар жазбалар жазба-иесі жойылғанға дейін жойылуы қажет:ең болмағанда бір міндетті мүшелігі бар жазба қосылған иелер,жойылуы мүмкін емес. Міндетті емес мүшелігі бар жазбалар жазба иелері жойылғанда МБ-да қалады.
СМД-ға мәліметтердегі келесі операциялар қосылады.

  • есте сақтау: МБ-ға ақпаратты енгізуді;
  • топтық қатынасқа қосу: мәліметтер арасындағы байланысты орнату;
  • қайта қосу: теру мүшесінің басқа иеге ауысуы;
  • жаңғырту: мәліметтердің модификациясы;
  • шығару: мәліметтерді оқуды;
  • жою: мәліметтердің физикалық және логикалық жойылуы;
  • топтық қатынастан шығару; мәліметтер арасындағы байланысты үзу.

СМД-да жазбалар арасындағы байланыстар әдетте көрсеткіштер түрінде жасалады(яғни әр жазба басқа біртекті жазбаларға сілдеуін сақтайды және онымен тоқтық қатынаста байланысқан жазбалар)Бұл туралы толығырақ 5.5 бөлімде айтылған «сақталушы жазбалар арсындағы байланыстарды ұйымдастыру»
Мәліметтердің желілік моделінде навигациялық және мәліметтерді басқарудың арнайы әдістері қарастырылған.Навигация аппараты графикалық модельдерде мәліметтерді басқарудың кезекті операциясы қолданылатын мәліметтердің объектілерін орнату үшін жұмыс жасайды.Мұндай объектілер ағымдағы деп аталады.СМД-да ауысулар мүмкін:

  • белгілі типтегі жазбаның ағымдағы экземплярынан осы типтің жазбаларының басқа экземплярына;
  • ағымдағы шыңнан топтың қатынаспен байланысқан кез-келген шыңдарға

СМД тарауынан ең көп таралған және стандартталған CODASYL моделі болып табылады.Оған сәйкес МБ-схемасын суреттеу COBOL тілінде жүргізіледі,ал мәліметтерді басқару – жоғары деңгейде программалаудың қосылған тілінің көмегімен.
Мәліметтердің иерархиялық моделі (МИД)
Иреархиялық модель МБ-ны иреархиялық ағаш сияқты құрылыммен бірге құралуына мүмкіндік береді. МИД құрылымы мәліметтердің желілік моделінің аналогтық терминімен суреттеледі.
Ағаш- бұл байланысты бейімделмеген графа,ол циклдердіқұрамайды.Әдетте ағашпен жұмыста қандайда бір нақты шыңды белгілейді, оны ағаштың негізі ретінде анықтайды және ерекше қарайды-бұл шыңға бірде-бір қабырға шықпайды. Бұл жағдайда ағаш бейімделген болады.Бейімдеу негізінен анықталады. Ағашты бейімделеген графа ретінде келесі тәсілмен анықтауға болады:

  • негіз деп аталатын жалғыз ерекше шың бар,онда ешбір қабырға шықпайды.
  • Қалған барлық шыңдарға тек бір қабырға шығады,ол бірақ еркінше қабырғалар саны шығады.
  • Граф циклдарды құрамайды.

Негіздік шыңдар,яғни бірде-бір доға шықпайтын шыңдар,ағаштың жапырақтары деп аталады.

     Мәліметтердің иерархиялық моделінде ағаш сияқты құрылымның негізіден жапырақтарға қарай бейімділігі қолданылады.Мәліметтер қорының схемасының графикалық диаграммасы анықтау ағашы деп аталады. Иерархиялық МБ-на4.4-суретте мысал

4.4-сурет.Иерархиялық МБ-ға мысал.
Әр негіздік емес шың иерархиялық таптың қатынаспен ата-аналық жазбамен байланысты.Ағаштың әр шыңы ПО мәндеріне сәйкес келеді,ол еркінше атрибуттар санын сипаттайды,олар онымен 1:1 қатынасында байланысты атрибуттар белгілі бір мән қалыптастырады және иерархияның келесі деңгейіне ауысады.Шыңның типі мәнінің типімен анықталады және оның атрибуттарын терумен .Ағаштың әр шыңы мәндер экземплярын жазбаларды сақтайды.
Иерархиялық моделдің ішкі шектеулерінің салдары болып МБ-дағы бағынышты топтық әр экземплярына ұқсас көп ата-аналық топтардың экземпляры сәйкес келеді.Жоғары тұрған деңгейдің шыңдарының әр типімен бір экземплярден.
МИД-те сондай-ақ навигацияның арнайы тәсілдері қарастырылған.
Ағаштағы қозғалыс үнемі негіздік шыңнан басталады,одан келесі деңгейдің кез-келген шыңының жазбасының нақты экземплярына өтуге болады.Бұл шың ағымдағы шың болады,ата-аналық шыңның жазбаларының экземплярына немесе бағынышты шыңның жазбасының экземплярына.
Ағаштың негіздік жазбасы ұқсас мәнді кілтті құрайды.Негізсіз жазбалардың кілттері тек топтық қатынастар экземплярында ұқсас мағынаға ие болуы керек,яғни ағаштың түрлі бұтақтарында иерархиялық бірдей деңгейінде бірдей кілтті жазбалардың экземпляры болуы мүмкін.Бұл әр жазба толық жалғасқан кілтпен анықталады,ол ата-аналық жазбалардың (топтық) экземплярлерінің барлық кілттерімен конкатенциялау жолымен жасалады.Осылайша кез-келген шыңға шығу тек негізден ағаштың бойымен толық жолды жасағанда болады.
МИД-дағы жазбалардың арасындағы байланыстар; әдетте, сілтеулер түрінде жасалған(яғни байланысқан жазбалардың мекен –жайлары сақталады).Бұл туралы толығырақ 5.5-бөліміне «Сақталушы жазбалар арасындағы байланыстарды ұйымдастыру» айтылған.
МИД-ның негізгі кемшілігі мәліметтерді көшіру болып табылады.Ол әр мән (атрибут) тек бір ғана ата-аналық мәнге бағына алады дегенді білдіреді.Осылайша,егер,мысалыға, қызметкердің балалары туралы ақпаратты екі рет сақтау керек болады.Бұл МБ-ның логикалық бүтіндігіне балалар туралы мәліметтерге өзгеріс енгізуде бұзылулар шақыруы мүмкін .
Егер мәліметтер табиғи ағаш сияқты құрылымға ие болса, онда иерархиялық мәліметтер моделін қолдану қиыншылық туғызбайды.Бірақ практикада мәліметтер құрылымын иерархиялықтан басқаларды жасау жиі талап етіледі.
Бұл мәліметтерді шешу үшін МИД-негізделген нақты БҚБЖ қосымша құралдар қосады, олар еркінше ұйымдастырылған мәліметтер туралы түсінікті жеңілдетеді.

Лекция №5
Тақырыбы: Реляциялық модельдер үшін деректерді өңдеу тілі, реляциялық алгебра және SQL тілі
Берілгендердің реляциялық моделі
Қатынас ұғымы.
Берілгендердің реляциялық моделін 1970ж математик Э.Ф.Коод ұсынған еді.БРМ берілгендер моделінің кең таралғаны және берілгендердің негізгі үш моделінің жалғызы болып табылады.Оған көпшілік теориясын пайдалануымен теориялық базис жетілдірілген.
БРМ негізінде домендердің туындысының декартова көпшесін қатынас ұғымы жатыр. Домен-бұл элемент қабылдайалатын мәндердің көпшесі (мысалы бүтін сандардың көпшесі,ұзындықты символдар комбинациясының көпшесі т.б.)  
   -ерікті ұштар және әртүрлі көпше міндетті емес делік.Бұл көпшелердің декартова туындысы келесі түрде анықталады:
 
Осылайша, декарттық туындысы бастапқы көпшелердің барлық мүмкін болатын комбинацияларын алуға мүмкіндік береді.
Мысалы: домендері үшін -ның декартова туындысы мынадай болады:

Домендердің  декарттық туындысының көпшелері қатынас деп аталады.
Қатынастардың элементтерін кортендер деп аталады.Кортеннің элементтерін атрибут деп атау қабылданған.Кортен атрибуттарының санын қатынастардың арналығы анықтайды. 1 арындық қатынасын унитарлы деп атайды,2 арындықтың –бинарлы,  арындықтың қатынасын - арынды деп атайды.
Қатынаста бір типтің мәні туралы ақпарат болады.Қатынастың әр кортежі мәнділіктің бір экземплярына сәйкес келеді.

Қатынастардың қасиеттері.
Қатынастың негізгі екі қасиеті болады.

  1. Қатынаста бірдей кортеждер болмау керек,өйткені бұл корин;
  2. Қатынастағы кортеждердің реті маңызды емес

Қатынасты кесте ретінде көрсету ыңғайлы,баған доменге сәйкес келеді.
5.1–сурет. (СТУДЕНТТЕР  қатынас)

домен 1...........домен 2..............домен 3(кілт).................домен 4..............домен 5

 

 

      Тобы

 

Студеттің    аты-жөні

Сынап кітапшасының номері

 

Туылған жылы

 

Степендиясы

С-72

Волкова Елена Павловна

 

С-12298

 

1981

 

566.40

С-91

Белов Сергей Юрьевич

 

С-12299

 

1980

 

400.00

 

 

...

 

 

С-72

Фролов Юрий Вадимович

 

С-14407

 

1981

 

0

                                                    
5.1-сурет.Қатынастық көріністің кестелік түрде берілу мысалы

Қатынастың басқа барлық қатынастан ерекшелеп тұратын атауы болады.Реляциялық қатынасқа атрибуттық қатынас шеңберінде атаулар беріледі.Қатынасқа оның аты бойынша жүргіземіз,атрибутқа жүгіну –қатынастың атауы бойынша және атрибуттың атауы бойынша жүгінеді.
Әр атрибут кейбір доменде анықталған, бірнеше атрибуттар бір доменгеанықталу мүмкін (мысалы жұмыс және үй телефонының номерлері) Домен берілгендердің тұтастық типі және шегімен беріледі,мысалы,айлық-бұл нөлден көп сан.БД-ға жазбалар ендіру кезінде атрибуттың мәні анықталмауы мүмкін.Егер кілт бірнеше атрибуттардан тұратын болса,ол құрамдық деп аталады.Кілттер бірнеше болуы мүмкін: негізгі кілт бастапқы,оның мәні жаңара алмайды.Басқа кілттер мүмкін немесе потенциалды кілттер деп аталады.Енді қатынас кілттің ұғымына келсек-ол мәні кортежді идентификациялайтын атрибут. Осылайша қатынастар шеңберінде кілттердің әмбебап мәндері болады.
БРМ топтық қатынастарды қолдамайды. Қатынастар арасында байланыстар үшін сыртқы кілттер пайдаланылады. Сыртқы кілт-бұл бағыныңқы қатнастың атрибуты. Ол ата-аналық қатынастың бастапқы кілтінің көшірмесі болып табылады. Негізінен,сыртқы кілттер өзара әртүрлі типтердің мәндерінің экземплярын логикалық түрде байланыстырады. Соған сәйкес сыртқы кілттің мәндерінің көпшесі ата-аналық кесте кілті мәндерінің көпшесі болып табылады. Егер байланыс міндетті емес болса,онда сыртқы кілттің мәні анықталмаған болуы мүмкін.

Сынақ кітапшасының номері

Баланың
аты-жөні

Туылған күні,
айы,жылы

С-12298

Антон Павлович

01.12.01

С-12298

Юлия Павловна

01.12.01

С-12299

Ольга Сергеевна

16.04.02

5.2.-сурет Сыртқы кілттер үшін «Студент» және «Балалар» қатынастар байланысы
Қатынас атрибуттарының тізімі олардың берілгендер типімен және өлшемімен қатынастың схемасын анықтайды.Бірдей схема бойынша тұрғызылған қатынастарды бір схемалық,әр түрлі схема бойынша тұрғызылғандарды әртүрлі схемалық қатынастар деп атаймыз. БРМ берілгендердегі барлық операциялар қатынастар үстімен орындалады және қатынас атауының тапсырмасын талап етеді.Егер операция қатынас бөлігіне қолданылса,онда кортеждің немесе топтық идентификациясы және атрибуттар атының тапсырмалары талап етілуі мүмкін.БМР-де берілгендерде келесі операциялар пайдаланылады:

  • есте сақтау: берілгендер қорына ақпараттар ендіру (әмбебап кілттің мәнін қалыптасуын және корттеждердің міндетті атрибуттарын талап етеді);
  • жаңарту: берілгендерді модельдеу-кортеждердің жекелеген атрибуттарын өзгерту
  • шығарып алу: берілгенді оқу;
  • жою: берілгендерді физикалық және логикалық жою;

БМР-дағы берілгендер құрылымы CODASYL нұсқасы бойынша құрылған берілгендер құрылымынан анағұрлым ерекшеленеді.
5.1-кестеде құрылымның ені нұсқасына сәйкес келтірілген.

5.1-кесте. CODASYL нұсқасы бойынша немесе БМР-дағы берілгендер құрылымын салыстыру


CODASYL нұсқасы терминдері

БРМ терминдері(және синонимдері)

Берілгендер элементі

Атрибут (өріс)

Агрегат

-

Жазба (топ)

Кортеж (жазба,қатар)

Бір типтің жазба жиынтығы

Қатынас (кесте)

Жиын (топтық қатынас)

-

Берілгендер қоры

Берілгендер қоры

БМР-ң артықшылықтары мен кемшіліктері БМР-ң кең таралуы ең алдымен берілгендер қорын ұсыну мен қалыптастырудың қарапайымдылығымен, берілгендерді өңдеудің әмбебаптылығы және ыңғайлылығымен түсіндіріледі.
Берілгендерді өңдеу мен SQL сұраныстарының декларативтілігінің көмегімен жүзеге асырылады.
Американдық стандарттар ұлттық институты анықталған екі SQL стандарты болады: SQL-89 және SQL-92.
Қазіргі уақытта жаңа стандарт SQL 3 жетілдіру сатысында.Берілгендер қорын басқаратын комерциялық жүйелердің көпшілігі SQL 2 стандарттарын ұстанады,ол халқаралық стандарт ретінде ISO –ға қабылданған.
БМР шеңберінде НО модельдеу бірқатар қиындықтар туындатады, өйткені БМР- де байланыстардың әртүрлі типтерін бейнелеуге арналған арнайы құралдар жоқ.Көптеген байланыстардың жоқ болуы сақталынатын ақпарат көлемінің ұлғаюын туындатады.Байланыс типтерін көрсету мүмкіндіктерінің жоқтығы байланыстар семантикасының БМР көрінбеуіне алып келеді.
БМР де қосылу тәртібі және мүшелік класы ұғымы жоқ.Сондықтан да тұтастық шегін бейнелеудің құралдарының жиынтығы өте аз.
Қатынастарда берілгендерді өңдеу реляциялық операциялардың көмегімен жүзеге асырылады.
Реляциялық алгебраның операциялары.
Реляциялық алгебраның операциялары үшін реляциялық қатынас операнд болып табылады.Реляциялық алгебраның операцияларын орындаудың нәтижесі де қатынас болып табылады.Реляциялық алгебраны пайдалану қатынасқа екі шек қояды: қатынастағы бағандар реті тіркелді;қатынас соңғы.
Реляциялық алгебраның негізгі бес операциясы болады-проекция,селекция,декортова туынды,түрлілік,үш көмекшіге бірігу: бірігу,қиылысу және бөліну.Көмекші операциялар арқылы көрінуі мүмкін,алайда көптеген жүйелерде пайдаланушылардың ыңғайлылығы үшін жеке іске асырылады.

  • Проекция- бұл R қатынасынан атрибуттар көпшелерін таңдау қызметін атқаратын унитарлы операция.ол қатынас арындығын азайтады және бірдей кортекедерді алып тастай отырып,оның қуатын азайта алады.
  • Селекция- бұл унарлы операция,оның нәтижесі белгілі – бір атрибуттардың мәніне қойылатын шарттарды қанағаттандыратын бастапқы қатынастар кортежінің көпшелері болып табылады.
  • Декарттық туынды- БМД үшін декортова туындысының анықтамасына сәйкес келеді.
  • Біріктіру- бұл R және S бір схемалық қатынастардағы бинарлы операция,нәтижелері екі қатынастардың барлық кортеждері қайталаусыз қосатын қатынастар болып табылады.
  • Алуан түрлілік-бір схемалық қатынастардағы бинарлы операция,    нәтижелері S қатынасына қатысты емес R қатынастары кортеждердің    көпшесі болып табылады.
  • Қиылысу- (intersection," " білдіреді) - бұл нәтижесі көптеген катеждер болып табылатын,шығыс қатынасының екеуіне де тиесілі,R және S бір сұлбалы қатынасында орындалатын бинарлы операциялау.
  • Бірігу- бұл әр түрлі схемалардағы қатынастардағы бинарлы операция.Қатынасты нәтижелейтін кортеждерде  екі қатынастық да барлық атрибудтары болады.Негізінен бірігу декартова туындының көпшесі болып табылады,ол үшін кейбір шарттар орындалады.
  • Бөліну- бұл әр түрлі схемалық қатынастардағы бинарлы операция.R қатынасында  атрибуты ,ал үш қатынасында   атрибуттары болсын.Нәтижелер қатынаста  атрибуттары болады.Кортеж нәтижелеуші қатынасқа қосылады,егер оның декортова туындысы S қатынасымен R-ге кірсе.

Реляциялық алгебраның операцияларының түрленуі.
Реляциялық алгебра операциясының оперондтары қатынас болып табылады.Сондықтан олардың орындалуы үшін бастапқы қатынастың барлық кортеждерін қарап шығу керек.Бұның салдары реляциялық операциялардың үлкен өлшемділігі болып табылады.Орындалатын операциялардың реттілігін өзгерте отырып операцияның өлшемділігін азайтуға болады.Мысал ретінде әрқайсысы 1000 кортежге ие R1 және R2 қатынастарын келтіреміз.Осы ретте тек 10 кортеж әр қатынаста F шартын қанағаттандырады.Егер F(R1 U R2) операциялар ретінде орындасақ,онда біріктіруді орындағаннан кейін 2000 кортеж шығады.Ал селекциядан кейін 20 жазба қалады.Егер операция орындаудың ретін өзгертетін болсақ: F(R1) U F(R2) онда селекциядан кейін әр қатынас 10 жазбадан қалады,оларды біріктіру қажетті 20 кортежді береді.
Реляциялық алгебраның сұраныстарын орындауды тиімділендіру реляциялық мәндердің эквиваленттілігі ұғымына негізделген.Мәндердің операндтары R1 айнымалы қатынасы және константор болып табылады.
Реляциялық алгебра мәндерінің эквиваленттілік түрленуін орындауға мүмкіндік беретін заңдар болды:

  • Декарттық туындылар үшін коммутативтілік заңы:

          R1 R2=R2 R1

  • Бірігулер үшін коммутативтілік заңы

R1><F R2=R2>< FR1
3. Декарттық туындылар үшін ассоциативтілік заңы
(R1 R2)  R3=R1 (R2 R3)
4. Бірігулер үшін ассоциативтілік заңы (F1 F2 шарт)
(R1><F R2)><F R3=R1><F (R2><F R3)
5. Селекциялар комбинациясы (селекциякаскад)
F1(F2(R))=F1/F2(R)
6.  Проекциялар комбинациясы (проекция каскад)
A1,A2,…,Am(B1,B2,…Bn(R))=A1,A2,…,Am(R)
{Am}   {Bn}
7. Селекция мен проекцияны қайта қою
F(A1,A2,…,Am(R))= A1,A2,…,Am( F(R))
8.  Селекцияны біріктірумен қайта құру
F(R1 U R2)= F(R1) U F(R2)
9. Селекцияны сан алуандықпен қайта қою
A1,A2,…,Am(R1  R2)=C1,C2,…,Cn(R1)  B1,B2,…,Bk (R2)
10. Прекцияны декартова туындымен қайта қою
A1,A2,…,Am(R1 U  R2)= A1,A2,…,Am(R1)U A1,A2,…,Am(R2)
11. Проекция біріктірумен қайта қою
F(R1  R2)=F (R1) R2
12. Селекцияны декортова туындымен қайта қою

  • F(R1  R2)= F(R1) R2

      Егер Ғ-те R1 де болатын атрибуттар болса

  • F(R1 R2)= R1  F (R2)

      Егер Ғ-де тек R2 де болатын атрибуттар

  • F(R1 R2)= F1(R1)  F2(R2)

      Егер  F=F1^F2 және F1 де тек R1де болатын атрибуттар,ол  F2-де тек  R2   де болатын   атрибуттар болса:

  • F(R1 R2)= F2 ( F1(R1)  R2)

      Егер  F=F1^F2 және F1 де тек R1де болатын атрибуттар,ол  F2-де тек  R1 мен R2- де болатын   атрибуттар болса:

                                Берілгендердің басқа модельдері
Берілгендер қорының қосымшаларының барлық өсуші күрделілігі және БМР-ң шегі Кодда моделінің дамуына алып келеді.Ол бастапқы кезде кеңейтілген реляциялық модель атауына ие болады,ол кейінірек берілгендердің объектілі-реляциялық модельдерінде дамыды.
             Берілгендердің объектілі-реляциялық моделі
Реляциялық берілгендер қорының кеңеюіне берілгендер қоры концепциясында объект ұғымын пайдалану ықпал етеді.Берілгендердің пайдаланушылық типі ,инкапсулдау,полиморфизм сияқты объектілі-бағытталған компонентті пайдалану арқылы берілгендер қорының мүмкіндігін кеңейтеміз.
Өкінішке орай осы уақытқа дейін зерттеушілер берілгендердің объектілі-реляциялық модельдерін қалай анықтау қажеттігі жөнінде ортақ пікірге келген жоқ.
                 Берілгендердің объектілі-бағытталған модельдері
Берілгендер қорын құрудағы тағы бір жол-берілгендердің объектілі-бағытталған модельдерін пайдаланамыз.Бұл жолмен берілгендерді модельдеу объект ұғымында бағаланды.Бұл жол үшін де жалпы мойындалған берілгендер моделі жоқ.
ОББМ құру барысында әртүрлі әдістер пайдаланылады.Оның артықшылығына пәндік саланы модельдеудің кең мүмкіндіктерін, сұраныстардың  мәнерлі тілін,өнімділігінің жоғарылығын жатқызуға болады.

Лекция № 6
Тақырыбы: Деректер қорын жоспарлау

ДҚ жоспарлау бұл өте күрделі және жауапты іс. Жоспарлау нәтижесінде ДҚ келешекте тиімді, қолайлы және мәліметтерді басқаруға қолданатын құрал саймандар бар ақпараттық жүйе болу керек. ДҚ жоспарлау негізгі мақсаты, талаптары:
1.ДҚ схемасының өңделетінділігі және де әрбір процессті өндеуде ыңғайлы процедуралардың бар болуы.
2.Шектеулік пен қамтамасыздандырылуы ішкі және сыртқы жадтың көлемінде және басқа да есептеу жүйе ресурстарына шектеулік болу керек.
3.Жұмыс істеудің тиімділігі сұраныс пен мәліметтерді жаңарту кезінде жүйе уақыт көрсету керек.
4.Мәліметтерді қорғау, яғни басқалардын енуіне шектеу қою керек.
5.Қарапайымдылық пен ыңғайлылық
6.Пайдаланушының талабы бойынша бағдарлама дамуға ыңғайлы болу керек.
Жоспар қабылдау үшін 4 шарт орындалу керек.
ДҚ жоспарлау процесі келесі кезендерден тұрады:
1.Ақпаратты логикалық жоспарлау
2.Ақпараттық орындалатын ортаға талаптарды орындау
3.ДҚ берілгендер жүйесін таңдау
4.Логикалық дқ жоспарлау.
5.Физикалық дқ жоспарлау

 

Лекция № 7
Тақырыбы: Нақты ДҚБЖ деректер қорының концептуалды-логикалық моделін жүзеге асыру

ДҚБЖ-ні таңдау дқ жоспарындағы ең маңызды кезең. Себебі ол жоспарлардың барлық процесстерінде және ақпараттық жоспарлаудың жұмыстарына тікелей әсер етеді. Жалпы теориялық түрінде таңдау кезінде оның факторлары есептелінеді. Ал практикалық жүзінде өз интуицияна сенесін.
Теория жүзінде қарастырылатын фактор:
1.БҚБЖ-нің жұмыс істеу характеристикалары.
2.Ақпаратты жүйенің дамуының функционалды мүмкіншіліктері қарастырылады.
3.Мәліметтерді администрациялауға арналған құрал саймандармен ДҚБЖ-мен қамтылуы.
4.Жұмыста ыңғайлылығы және сенімділігі.
5.Таңдап алған ДҚБЖ-нің мәліметтердің модель құрылыммен сәйкестігі
6.ДҚБЖ-нің бағасы және қосымша бағдарламалармен қамтылуы

ДҚ- логикалық жоспарлау
Бұл жоспарлау кезінде дқ-ның логикалық құрылымы жасалады. Құрылған дербес логикалық құрылымның физикалық сақтау орнымен байланысу екінші физикалық құрылым кезенінде қарастырылады. Жоспарды автоматтандыру жүйелік функционалдық ядросы бұл инфологиялық модельдердің байланысқан жиынтығы.
Реляциялық дқ – ң жоспарлау ерекшеліктері:

  1. әрбір қатынас бір ғана бағдарламаға сәйкес келеді,яғни 1:1 қатынас орындалады.
  2. 1:N қатынасты байланыс түрі сыртқы кілттер көмегімен жүзеге асыру.
  3. N:M қатынасты байланыстар үшін қосымша  қатынастар енгізу.

Мысалы :

FIO

адрес
улица

дом

квартира

 

 

 

STUDENT

 

 

Лекция №8
Тақырыбы: Мәліметтердіфизикалықұйымдастыруы

Дербес қордың сақтау механизмі екі топтың ресурстарын екінші жадтың кеңістігі.Бұл есептің механизміне сақталатын мәліметтердің жад кеңістіктерінің құрылымы, яғни жадта тиімді қолдану мәліметтерді іздегенде, сақтағанда тез табылатын орын.Сақтау бірлігі ретінде жазбалар алынады.Мәліметтерді сақтау механизмі келесі амалдарды орындайды:

  1. жаңа объектті сақтау

а) Жад кеңістктерін жаңа объектіге физикалық орын бөлу
б) жадтың керек ресурстарын бөлу
в) объектті сақтау
г) басқа объектілермен байланыс орнату
2) объектті іздеу
а) берілген атрибут немесе адрес бойынша жад кеңістіктерінен бөлінген орыннан объект іздеу
б) өндеуге арналған объектілерді таңдау
3) объекті өшіру
а) объекті өшіру жадтан орынды босату(физикалық өшіру), орынды босатпау(логикалық өшіру)
б) басқа объектілермен байланысты үзу
Жад кеңістігіне сақталынған мәліметтерді орнату
Жадтың бүкіл кеңістігіндегі технологиялық мүмкіншіліктерді дұрыс пайдалану үшін, машина ресурстарының тиімді пайдалану және мәліметтерді дұрыс орналастыру. Әдетте ДҚ бөліктерге бөлінеді. Жад облыстары бір немесе бірнеше түрлі жазбаларды сақтауға арналған өлшемі шексіз беттерге бөлінеді. Көптеген жүйелерде мұндай мәліметтерді өңдеуде тек қана ОЖ атқарады. Ал беттер ішіндегі жазбаларды өңдеуді ДҚБЖ орындайды. Беттер ОЖ ортасында блок, кластер немесе секторлар қарастырылады. Беттерде бірнеше жазбалар орналасады және жаңа жазба енгізуге бос учаскі орналасады. Егер жазба бір бетке сыймаса онда ол фрагменттерге бөлініп басқа беттерге орналасады. Бірақ бір-бірімен сілтемелер арқылы байланысады. ДҚ мәліметтерінің модификациялау кезінде әр түрлі механизмдер қолданылуы мүмкін. Физикалық өшіру кезінде орын босайды және қолдануға болады, босаған орынды мұны жүйе автоматты түрде орындайды. Мұндай ережені беттердің организациялау ережесі деп атайды. Динамикалық реорганизацилау кезінде ДҚ-нің жазбалары беттің тақырыпшасынан кейін орналасып, бос учаскелерді көрсетеді. Үшінші жағдай бойынша стек ретінде тізім сақталады. Түскен жазбаны өлшеміне қарай бос орынға орналастырады. ДҚБЖ бос учаскелер тізімін жүргізуге беттің инвентарлы нөмірлері пайда болады. Олар арнайы облыстарда құрылады және бос учаскелер туралы ақпаратты да қамтиды. Бұл әдіс жаңа жазбаға бос орынды тез табу әдісі болып саналады.
Динамикалық реорганизациялау тәсілінде жаңа жазба соңғы жазбадан кейін жазыла береді, тек жаңарту кезінде ғана жазбалар реттеледі, бос  учаскелер тізімін жүргізу фрагментациялауға әкеледі. Осы фрагментация азайту үшін жүйелерде процедуралар қарастырылған. Олардың қызметі бір уақытта бос учаскелерді біріктіру.

Лекция № 9
Мәліметтерге параллельді қосылуды ұйымдастыру. Транзакция механизмі

Параллельді ену-бір уақытта екі немесе оданда көп сұраныстардың бір мәліметтер объектісінде орындалуы. Бір процессор ЭЕМ-де сұраныстар бір уақытта емес параллельді орындалады және әрбір сұранысқа процессор уақыт бөледі. Бөлінген квант уақыты өткенде сұраныстар тоқтатылып кезекке тұрғызылады, яғни айтқандай процессор увқытысы бөлінеді. Параллельді ену кезінде мәліметтерге өзгерістер енгізу керек болса қиындықтар туындайды. Сондықтан мәліметтердің логикалық бүтіндігін бұзбау үшін ену кезінде транзакция механизмі қолданылады. Транзакция бұл-мәліметтерді өңдеу операторларының тізбегі. Транзакцияның келесі қасиеттері бар:

  1. логикалық бөлінбеу(атомарность)-бұл транзакцияға енген барлық операцияларды орындайды
  2. келісімділік-келісілген мәліметтерден жасалады
  3. тұйықталғандылық-яғни әрбір транзакциялар бір біріне әсер етпейді
  4. продолжительность-транзакциядан өнделген нәтиженің жоғалмауы.

Жүйедегі транзакцияны басқару үшін келесі операторлар орындалады:
Commit[work]-транзакцияны өндеу
Rolldback[work]-транзакцияны қалпына келтіру
Savepoint[имя точки сохранения]-сақтау
Транзакцияның бастауы SQL-операторының шығуымен байланысады, ал аяқталуы операторлардың роындалуымен аяқталады.
Егер транзакция дұрыс аяқталмаса, автоматты түрде бастапқы қалыпқа келеді. Транзакцияның дұрыс аяқталуы келесі сипаттардан білеміз:

  1. транзакциянын ендері өзгертулер тұрақты болады
  2. тран-ға дейінгі сақтау нүктелері толық өшіріледі
  3. тран-да блокировкаға түскен объектілер босатылады.

Транзакциялар босатылады
Көп байланысы бар дқ транзакциялар бір бірімен бір уақыт аралығында екі пайдаланушылары бар дқ жұмыс істеп, екеуіде бірдей транзакцияға жіберсе нәтижесінде алдыңғы жіберілген транзакцияның нәтижелері жоғалып, соңғысы қалады.
1)UPDATE Сотрудники set OKLAD=9200 WHERE номер-1123
2)UPDATE сот-ки set Должность-ст экономист; ЕТС-14 WHERE номер-1123
3)


1123

Иванов

Экономист

13

8300

1123

Иванов

Экономист

13

9200

1123

Иванов

Ст. Экономист

14

8300

Транзакция деңгейлерін тұйықтау көп пайдаланушы дербес қорының жұмысын жақсарту үшін ANSI/ISO стандарттар қабылдайды. Транзакция деңгейлері мәлімет аралық келісімдер параллельді жұмысын томендету, жүйе жұмысын басқарады.Үнсіздік келісім бойынша көбінесе Read Commited деңгейі қолданады. Блокировкаға -  бұл басқа тран-ң мәліметтерге енудің уақытша шектеу.

 

 

 
Студенттер үшін